Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Wstęp

1 Ciało człowieka

OD WIELKICH USZU PO GROMKIE KICHNIĘCIA

Czy ludziom o odstających uszach łatwiej utrzymać równowagę?

Czy dźwięk może nam zaszkodzić?

Jakie najmniejsze natężenie światła może wychwycić ludzkie oko?

Po co nam para oczu?

Dlaczego stojąc na dachu wysokiego budynku, odczuwamy zawroty głowy?

Gdyby zamienić nasze oczy miejscami – tak aby lewe znalazło się w prawym oczodole i odwrotnie – to czy obraz świata miałby formę dwóch niepasujących do siebie połówek?

Ile czasu w życiu spędzamy z zamkniętymi oczami, tylko nimi mrugając?

Po co nam brwi i dlaczego nie rosną?

Gdyby zgolić brew, ile czasu by odrastała?

Skąd się biorą mroczki przed oczami?

Dlaczego ludzie kichają?

Dlaczego podczas kichania widzimy jasne światło?

OD ROZBITYCH ŁOKCI PO GAZ ROZWESELAJĄCY

Co to jest „śmieszna kość”1?

Ile kości jest w ludzkim ciele?

Która kość w ciele człowieka jest najmniejsza?

Z czego jesteśmyzbudowani?

Kto był pierwszym człowiekiem na świecie?

Dlaczego podtlenek azotu nas rozśmiesza?

OD PĘPKÓW PO WŁOCHATYCH ESKIMOSÓW

Dlaczego mężczyźni mają w pępkach więcej paprochów niż kobiety?

Dlaczego mężczyznom rosną włosy na klatce piersiowej i brzuchu?

Czy Eskimosi mają na ciele więcej włosów niż inni ludzie, żeby im było cieplej?

Dlaczego jeśli wyrwiemy sobie siwy włos, na jego miejsce wyrasta kolejny siwy włos?

Czy po śmierci włosy nadal rosną?

RADOŚĆ I SMUTEK

Dlaczego się śmiejemy i co wywołuje śmiech?

Dlaczego płaczemy?

Jak kolor wpływa na nasz nastrój?

Czy ze stresu można się rozchorować?

Co wywołuje uczucie „motyli w brzuchu”, kiedy się denerwujemy albo jesteśmy czymś podekscytowani?

Dlaczego przerażające sceny z filmów zapamiętujemy lepiej niż te przyjemne?

SŁODKICH SNÓW

Dlaczego niektórzy ludzie potrzebują mniej snu niż inni?

Co sprawia, że chce nam się spać?

Jakie procesy chemiczne zachodzą w nas, kiedy śpimy?

Czym jest sen i czy ma jakiś związek z żółtymi „śpiochami” w naszych oczach tuż po przebudzeniu?

Mówi się, że nie należy spać w pokoju, gdzie są rośliny. Czy to znaczy, że niezdrowo jest spać w lesie?

Czy niewidomi mają sny?

Co się śni noworodkom?

SKĄD TAKA RÓŻNICA?

Czy kobiety mówią więcej niż mężczyźni, bo są tak zbudowane?

Dlaczego mężczyznom zmienia się głos, a kobietom nie?

Czy jest powód, dla którego niektórzy lubią upały, a inni nie?

Dlaczego kiedy chorujemy, podnosi się nam temperatura?

Dlaczego niektórych wysportowanych ludzi nigdy nie łapie kurcz?

Czym różnią się paznokcie u rąk od paznokci u nóg?

Dlaczego kciuk wygląda tak, jak wygląda, a nie jak duży palec u nogi?

TAK SIĘ TYLKO ZASTANAWIAM…

Dlaczego krew, kiedy wysycha, przybiera rdzawy kolor?

Dlaczego smarki są zielone?

Czy guma do żucia może się „zaplątać” w jelicie?

Dlaczego niektórym z nas robią się piegi i czemu pojawiają się pod wpływem słońca?

Jakie bakterie można znaleźć na dłoniach i czy można się ich pozbyć, myjąc ręce?

Dlaczego gdy uderzymy się w głowę, wyskakuje guz?

Który mięsień w naszym ciele jest najmniejszy, a który największy?

Ile żył jest w ludzkim ciele? Czy wszyscy mamy tyle samo żył?

Ile czasu zajęłoby policzenie wszystkich połączeń nerwowych w ludzkim mózgu, gdyby liczyć je z prędkością jednego połączenia na sekundę?

Co można powiedzieć o stanie zdrowia na podstawie wyglądu języka?

Czy ilość krwi dostarczanej do mózgu zmniejsza się czy zwiększa, kiedy ćwiczymy?

W jaki sposób tlen z powietrza przenika do naszego krwiobiegu?

Co się dzieje, gdy się starzejemy?

2 Dzika przyroda

OD ZASPANYCH NIEDŹWIEDZI PO UŚMIECHNIĘTE KROKODYLE

Czy niedźwiedzie hibernują?

Dlaczego wiewiórki mają puszyste ogony?

Czy rogi u żyraf działają jak piorunochron?

Ile nawozu wytwarza słoń?

Czy zwierzęta mogą się uzależniać tak jak ludzie?

Czy to prawda, że ptaki wyjadają resztki pożywienia spomiędzy zębów aligatorów?

Z jaką siłą krokodyl zaciska szczęki?

Dlaczego krokodyle przetrwały, a dinozaury wymarły?

OD WIELKICH MRÓWEK PO NA WPÓŁ MARTWE DŻDŻOWNICE

Jak silna jest mrówka?

Gdzie zimują mrówki?

Dlaczego stonogi lubią wilgoć?

Gdzie nocuje mucha plujka?

Jak rozpoznać płeć gąsienicy?

Dlaczego motyl nie parzy się pokrzywą?

Czy jest jakiś pożytek z karaluchów?

Dlaczego ukąszenie gza boli o wiele bardziej niż ukąszenie komara?

Dlaczego oczy kotów i szczurów świecą w ciemności?

Dlaczego jednych ciągle gryzą meszki, a innych zostawiają w spokoju?

Dlaczego ślimaki wytwarzają lepki śluz i jak to robią?

Czy ślimaki rozmawiają ze sobą?

Ile pożywienia zjada dziennie wieloryb?

Dlaczego wężom wystarczy kilka posiłków w roku, a owce stale coś przeżuwają?

Czy mogą istnieć więcej niż dwie płcie?

U koników morskich to samce „zachodzą w ciążę”. Czy u innych zwierząt też się to zdarza?

Ile oczu ma dżdżownica?

Czy jeśli przetniemy dżdżownicę na pół, obie połówki będą nadal żyły?

OD MRUCZĄCYCH KOTÓW PO KOCIE PĘPKI

Dlaczego koty mruczą?

Wąsy służą kotom do oceniania odległości. Czy wobec tego ciężarnym kotkom wyrastają dłuższe wąsy?

Dlaczego koty przy pierwszym spotkaniu obwąchują sobie nawzajem nosy?

Dlaczego na starość koty nie siwieją?

Czy koty mają pępki, a jeśli tak, to w którym miejscu?

OD NIETOPERZY PO WYBUCHAJĄCE MEWY

Dlaczego nietoperze wiszą głową w dół?

Dlaczego krew nie napływa nietoperzom do głowy, gdy wiszą do góry nogami?

Dlaczego nietoperze nie wydają dźwięków, które byśmy słyszeli?

Dlaczego jedne ptaki podskakują, a inne spacerują?

Czy ptaki mają w uszach woskowinę?

Czy ptaki mają pęcherze moczowe?

Skąd u ptaków biorą się pióra?

Dlaczego gdy ptak znosi jajo, ono nie pęka?

Jak można zmienić kolor skorupki kurzego jaja?

Dlaczego nie widujemy piskląt gołębi?

Gdzie kaczki mają uszy?

Dlaczego mewy nie mogą siadać na gałęziach drzew?

Czy gdyby dać mewie alka-seltzer, toby wybuchła?

3 Nauka wokół nas

OD MUSUJĄCYCH BĄBELKÓW PO OPADAJĄCE BAŃKI MYDLANE

Dlaczego gdy potrząśniemy butelką z napojem gazowanym, po jej otwarciu napój musuje?

Co powoduje musowanie napoju po wrzuceniu do niego kostki lodu?

Czy po otwarciu butelki z napojem gazowanym lepiej przed zamknięciem wycisnąć z niej powietrze, czy też pozostawić je w środku?

Dlaczego po wypiciu zimnego napoju gazowanego nasze oczy łzawią?

Czy powieszenie srebrnej łyżeczki w otwartej butelce z szampanem zapobiegnie ulatnianiu się z niego gazu?

Dlaczego wydaje nam się, że bąbelki w piwie Guinness opadają na dno szklanki?

Dlaczego bąbelki są okrągłe?

Dlaczego żeby puszczać bańki, trzeba do wody dodać mydło?

Jak duża może być bańka mydlana?

Czy można puszczać bańki mydlane w kosmosie?

Która z tych trzech rzeczy puszczonych z tej samej wysokości spadnie na ziemię pierwsza: bańka mydlana, żelazna kula czy drewniana kula?

OD WZNOSZĄCEGO SIĘ CIEPŁEGO POWIETRZA PO SYROP KLONOWY

W jaki sposób ciepło powoduje wznoszenie się przedmiotów?

Dlaczego gdy na rozgrzaną tacę cynową wylejemy wodę, to uformuje się ona w małe kropelki, które będą się bardzo szybko przemieszczać po powierzchni?

Dlaczego na zapałkę dmuchamy, żeby ją zgasić, a w ognisko, żeby je rozpalić?

Dlaczego gdy patrzymy na palącą się zapałkę, widzimy dwa różne kolory płomienia?

Skoro czarny kolor pochłania ciepło lepiej niż biały, to dlaczego ludzie w ciepłych krajach czasami noszą czarne ubrania?

Dlaczego syrop klonowy podgrzewany w kuchence mikrofalowej przez ten sam czas co woda ma od niej wyższą temperaturę?

OD ZAPAROWANYCH SZYB PO ŁUK TĘCZY

Dlaczego w samochodzie stojącym pod wiatą nie parują szyby?

Dlaczego podczas lotu samolotem często widzimy w powietrzu za oknem kropelki wody, które pomimo temperatury znacznie poniżej zera nie zmieniają się w lód?

Czy można coś zniszczyć, wprawiając to w drgania za pomocą dźwięku?

Dlaczego szyba wydaje przy pękaniu inny dźwięk niż drewno?

Dlaczego szkło jest przezroczyste?

Czy szyby w starych oknach są grubsze u dołu niż u góry, ponieważ spłynęło tam szkło?

Dlaczego rzeczy widziane w lusterku samochodu wydają się znacznie wyraźniejsze, a kolory bardziej ostre?

Dlaczego tęcza jest zakrzywiona?

OD PRĄDU ZMIENNEGO PO PRĄD STAŁY

Wiemy, że elektryczność to poruszające się elektrony, ale czym właściwie jest elektron?

Dlaczego zawracamy sobie głowę wytwarzaniem prądu zmiennego, czyli takiego, który płynie raz w jednym, a raz w drugim kierunku? Co w tym złego, że prąd płynie tylko w jednym kierunku?

Jaki prąd jest bardziej niebezpieczny: zmienny czy stały?

Jeśli ktoś zostaje porażony prądem, to co go zabija: natężenie prądu czy jego napięcie?

Dlaczego aby uniknąć porażenia prądem, należy nie dotykać ziemi?

Ptaki siadają na liniach wysokiego napięcia. Czy ich nogi nie tworzą obwodu elektrycznego?

Dlaczego transformatory buczą?

Dlaczego w elektrowniach wkłada się tyle wysiłku w podgrzewanie wody, aby następnie ponownie ją schłodzić w wieżach chłodzących?

OD SPLĄTANEJ POŚCIELI PO SMACZNEGO TOSTA

Dlaczego podczas prania nasze ubrania dostają się do wnętrza poszwy na kołdrę?

Dlaczego tak trudno jest wyprasować zagniecenia na ubraniu, skoro tak łatwo jest je zrobić?

Dlaczego dwuwęglan sodu jest używany do czyszczenia lodówek i zamrażarek?

Dlaczego papier gazetowy żółknie szybciej niż inne rodzaje papieru?

Dlaczego papierowe ręczniki lepiej wchłaniają wodę niż inne rodzaje papieru?

Dlaczego warzywa miękną w trakcie gotowania?

Dlaczego nie należy gotować rabarbaru w aluminiowych garnkach?

Czy zielone ziemniaki są trujące?

Skąd bierze się skwierczący dźwięk, który słyszymy, kładąc żywność na rozgrzaną patelnię? Czy jest to jakaś reakcja chemiczna?

Co powoduje, że różne substancje mają zapach?

Jaki zapach wydziela asfalt po deszczu?

Dlaczego sól wzmaga pragnienie?

Dlaczego statki unoszą się na wodzie?

Czy po wyciągnięciu korka woda zawsze wypływa z wanny, wirując zgodnie z ruchem wskazówek zegara?

W jaki sposób miękka skóra paska może naostrzyć brzytwę?

Czy rozgrzana piłka do squasha odbija się wyżej niż zimna?

Czy ciśnienie wewnątrz piłki do squasha ma wpływ na to, z jaką częstotliwością ona się odbija?

Dlaczego trudniej nam pedałować na rowerze z nienapompowanymi oponami?

Dlaczego wypastowane powierzchnie błyszczą się po polerowaniu?

Dlaczego tost smakuje inaczej niż chleb?

4 Wielkie nieba!

OD WIRUJĄCYCH PLANET PO BOMBY ATOMOWE

Jak się porusza Ziemia?

Podobno Ziemia ma 5 miliardów lat. Skąd to wiemy?

Czy gdybyśmy wpadli do tunelu wywierconego przez środek Ziemi, przelecielibyśmy na drugą stronę?

Jak duża jest Ziemia i w jaki sposób ją mierzymy?

Czy to prawda, że cała ludność Ziemi zmieściłaby się na wyspie Wight?

Ilu ludzi żyło w sumie do tej pory na Ziemi w porównaniu z liczbą ludzi żyjących na niej obecnie?

Skoro środek Ziemi jest tak gorący, to dlaczego ocean nie jest cieplejszy?

Co utrzymuje niebo w górze?

Jak wysoko sięga atmosfera?

Jak wybuch bomby atomowej wpłynąłby na pogodę?

Dlaczego bomby wodorowe mają znacznie większą moc niż bomby atomowe?

OD BŁYSKAWIC PO WULKANY

Ile tostów można by opiec za pomocą pioruna?

Czy piorun bierze swój początek w niebie, czy na ziemi?

Dlaczego w samochodzie nie trzeba się bać pioruna?

Skąd się bierze grzmot?

Czy piorunowi zawsze towarzyszy grzmot?

Dlaczego wysoko w górach jest zimniej, chociaż jesteśmy bliżej Słońca?

Dlaczego lód wokół bieguna północnego nie przesuwa się wraz z wiatrem i przypływami?

Jeśli u nas jest dwunasta w południe, to która godzina jest na biegunie południowym?

Jak na biegunie południowym ustawić drogowskaz, żeby wskazywał nam kierunek wschodni?

Czy mamy jakieś korzyści z istnienia wulkanów?

Skąd się biorą gazy wulkaniczne?

OD SPRAGNIONYCH DĘBÓW PO OLBRZYMIE GRZYBY

Ile wody pobiera dąb w ciągu roku?

Dlaczego kwiaty rozchylają płatki?

Czy drzewa chorują na raka?

Dlaczego zachodzące słońce przybiera kolor czerwony?

Jaka jest najszybsza rzecz na Ziemi?

Jaki żyjący organizm jest największy?

5 W przestworzach

OD MIGOCĄCYCH GWIAZD PO „CZŁOWIEKA NA KSIĘŻYCU”

Czy intensywność migotania gwiazd zmienia się w ciągu nocy?

Czym są spadające gwiazdy?

Jak nadawane są nazwy gwiazdozbiorom?

Dlaczego gwiazdozbiory nie zmieniają swojego wyglądu, mimo że gwiazdy poruszają się tak szybko?

Dlaczego na zdjęciach Ziemi wykonanych z kosmosu nie widać w tle żadnych gwiazd?

Czy Ziemia zbliża się do Słońca, czy od niego oddala?

Jak Słońce może płonąć, skoro w kosmosie nie ma tlenu?

Ile czasu trwałaby podróż samochodem na Słońce?

Jak daleko od Ziemi zaczyna się kosmos?

Z czego zbudowany jest Księżyc?

Dlaczego zawsze widzimy tę samą stronę Księżyca?

Dlaczego bliżej horyzontu Księżyc wydaje się większy?

Kim jest „człowiek na Księżycu”?

OD ROZPADAJĄCYCH SIĘ KOMET PO WZROST CZŁOWIEKA W KOSMOSIE

Co się dzieje z ciepłem w kosmosie?

Dlaczego niektóre komety mają więcej niż jeden ogon?

Czy dinozaury naprawdę wyginęły w wyniku uderzenia asteroidy?

Co się stało na Jowiszu po uderzeniu komety?

Jakie jest prawdopodobieństwo, że kometa lub asteroida uderzy w Ziemię?

Czy Ziemia jest zagrożona przez asteroidy?

Czy prawdą jest, że mamy większe szanse zginąć trafieni przez meteoryt niż w wyniku powodzi lub trzęsienia ziemi?

Jak daleko widzimy przez teleskop?

Czy wszystkie planety obracają się w tym samym kierunku i z jaką prędkością to robią?

Jakie rakiety kosmiczne są najmocniejsze?

Dlaczego statki kosmiczne nie spalają się podczas startu tak jak przy wchodzeniu w atmosferę przy lądowaniu?

Czy ludzie rosną w kosmosie?

6 Czy możesz mi wyjaśnić…

OD JO-JO PO FRISBEE

Dlaczego jo-jo wraca do góry po sznurku?

Dlaczego piłka futbolowa skręca w locie?

Na czym polega puszczanie kaczek na wodzie?

Czy wirujący bąk waży tyle samo co nieruchomy?

Dlaczego obracające się frisbee jest stabilne w locie?

OD CHMUR PO SMUGI KONDENSACYJNE

Czy w chmurze można utonąć?

W jaki sposób powietrze dostaje się do zamarzniętych kałuż?

Dlaczego zamarzająca woda zwiększa swoją objętość?

Dlaczego podczas mieszania wody dźwięk powstający przy uderzaniu łyżeczką o ściankę szklanki staje się wyższy?

Co się dzieje z piłeczką pingpongową, która pływa w wiadrze z wodą w jadącej windzie?

Dlaczego cząsteczki ciał stałych, cieczy i gazów nie zachowują się tak samo?

Dlaczego widzimy smugi pary wodnej na krawędziach skrzydeł samolotu?

…I INNE RZECZY, KTÓRYCH NIE ROZUMIEM

Dlaczego gdy jedząc czekoladę, natrafiamy na sreberko, czujemy ból zęba?

Dlaczego banany są zakrzywione?

Czy komputery mają uczucia?

Na jaką wysokość, korzystając z najnowszych technologii, można wznieść drapacz chmur, żeby nie zawalił się pod własnym ciężarem?

Dlaczego mimo że włosy brody są miękkie, żyletki stopniowo się tępią?

Co wydostaje się z substancji radioaktywnych?

Czy wszystko jest radioaktywne?

Czy moneta rzucona z wieży Eiffla może zranić człowieka i jaką prędkość miałaby w momencie uderzenia?

Gdzie wyląduje pocisk wystrzelony pionowo w górę?

Czy duża grupa osób trzymających się za ręce może po wyskoczeniu z samolotu wylądować na ziemi bez spadochronów?

Kto decyduje o dodawaniu przestępnych sekund do lat?

Czy dzięki alufelgom samochód pojedzie szybciej?

Czy bardziej efektywne jest wchodzenie po dwa stopnie naraz?

7 Na koniec te najtrudniejsze

OD CZĄSTEK ŚWIATŁA PO ZERO ABSOLUTNE

Czym są kwanty?

Co to jest kot Schrödingera?

Czy jeśli samochód jedzie z prędkością 1600 kilometrów na godzinę z włączonymi reflektorami, ich światło porusza się szybciej niż zwykle?

Czy przedmiot wyrzucony ze statku kosmicznego byłby przyciągany przez jego grawitację i poruszałby się za statkiem?

Co powoduje rozpad atomu?

Co naukowcy nazywają rozszczepieniem atomu?

Skoro światło nic nie waży, to dlaczego jest załamywane przez pryzmat?

Skoro wszystko jest zbudowane z atomów, to dlaczego niektóre rzeczy są przezroczyste?

Czy we wszechświecie istnieje temperatura maksymalna?

Czy kiedykolwiek osiągniemy zero absolutne?

Skąd się bierze grawitacja?

Czy wartość liczby π kiedykolwiek się zmieni?

I na koniec jedno z najważniejszych pytań zadanych kiedykolwiek naszej Science Line: czy dwoje ludzi może mieć całkowicie odmienne spojrzenie na naukę i oboje mogą mieć rację?

Przypisy końcowe

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału:
DO CATS HAVE BELLY BUTTONS?

Redakcja:
Mirosław Grabowski

Korekta:
Maciej Korbasiński
Elżbieta Steglińska

Projekt okładki:
Bill Ledger

Adaptacja okładki:
Magdalena Zawadzka

Copyright © text Paul Heiney, 2007

Copyright © illustrations Bill Ledger, 2007

Originally published in English by The History Press Ltd under the title: ‘Do Cats Have Belly Buttons?’

Published by arrangement with Literary Agency “Agence de l’Est”

Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo Czarna Owca, 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

ISBN 978-83-7554-924-9

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Wstęp

Zapomnijmy na chwilę o pępkach i przywołajmy inne stare powiedzenie o kotach, które brzmi: „Ciekawość zabiła kota”[1]. Odkąd pamiętam, nie dawało mi ono spokoju. Czy ciekawość naprawdę jest aż tak ryzykowna? Przecież nie ma nic bardziej ekscytującego, niż sformułować w umyśle pytanie, przeanalizować je na wszelkie możliwe sposoby, uznać, że nie zna się odpowiedzi, aby następnie wyruszyć na jej poszukiwanie, uzbrojonym jedynie we własną ciekawość. W byciu ciekawym nie ma nic lekkomyślnego. Czyż jedną z najbardziej satysfakcjonujących podróży, jakie możemy w życiu odbyć, nie jest właśnie droga wiodąca od pytania do odpowiedzi?

Ponieważ jednak książka ta jest poświęcona pytaniom i odpowiedziom z dziedziny nauki, podejdźmy do sprawy naukowo i zastanówmy się, czy istnieje jakikolwiek dowód na to, że posiadacz ciekawego umysłu może napytać sobie biedy. Za reprezentatywną próbę populacji niech nam posłużą dziesiątki tysięcy osób, które przed kilku laty telefonowały lub słały wiadomości elektroniczne do gorącej Linii Naukowej.

Powstaniu projektu Science Line przyświecał prosty cel: dostarczać odpowiedzi na najrozmaitsze pytania, od tych śmiertelnie poważnych po kompletnie zwariowane, z każdej dziedziny nauki – od fizyki kosmicznej po mikrobiologię. Zadanie wyszukiwania rozwiązań przypadło w udziale grupie pełnych entuzjazmu młodych naukowców. Jeżeli sami nie potrafili odpowiedzieć na jakieś pytanie, znajdowali kogoś, kto to potrafił, i tym sposobem najprostsze pytania trafiały często na biurka najwybitniejszych umysłów, które z radością służyły swoją wiedzą. Nieoczekiwanie nauka przestała być wyłącznie własnością tych, którzy posiedli wszystkie odpowiedzi, a stała się czymś, czym można się sprawiedliwie dzielić ze wszystkimi zaciekawionymi.

Czy którejkolwiek z osób zadających pytania w ramach projektu Science Line stała się jakaś krzywda? Nie sądzę. Nie mam na to żadnego naukowego dowodu, lecz wątpię, aby ktokolwiek z pięciuset ludzi, którzy co tydzień przesyłali pocztą elektroniczną swoje pytania (przez lata uzbierało się ich kilkadziesiąt tysięcy), rzeczywiście ucierpiał. A zatem, choć nie da się tego dowieść naukowo, możemy z powodzeniem założyć, że żadna doza ciekawości nie przyczyniła się do śmierci pytającego człowieka czy choćby jakiegoś kota.

Oczywiście przywołane tu powiedzenie sugeruje w istocie, że jeśli wtykamy nos w nie swoje sprawy, możemy się znaleźć w niebezpieczeństwie. Przyznaję, że w pewnych okolicznościach może się tak zdarzyć. W nauce nie ma jednak rzeczy, którą nie mielibyśmy prawa się interesować. To nasza wspólna sprawa – opisuje nasze życie, nasz świat, nasz wszechświat – a dzięki Science Line odrobinę łatwiej jest się nią dzielić z innymi i uczynić ją zrozumiałą dla wszystkich.

Chociaż niektóre pytania wymagały zagłębienia się w tajemnicze rejony fizyki kwantowej czy ruchów cząsteczkowych, bywali również ludzie zainteresowani tym, dlaczego wiewiórki charakteryzują się puszystymi ogonami albo czy koty mają pępki. Pewna zaintrygowana osoba, pragnąca się dowiedzieć, czy krowy mogą chodzić po schodach, podsunęła nam wręcz tytuł pierwszej książki z tej serii.

Przygotowując drugą, przetrząsnąłem rozległą bazę pytań i odpowiedzi pozostałych po zamknięciu projektu Science Line z powodu braku nowych funduszy. I wygląda na to, że jest to studnia bez dna. Nie dość, że trafiłem na żyłę złota, to jeszcze im głębiej kopię, tym więcej cennego kruszcu znajduję. Jeżeli sądziliście, że po lekturze Czy krowy mogą chodzić po schodach? znacie już odpowiedzi na niemal wszystkie intrygujące was pytania, ta książka odsłoni przed wami całkiem nowe obszary nauki, jak choćby tajemnice piwnych bąbelków i baniek mydlanych czy prawa rządzące ruchem piłeczek pingpongowych. Odbędziecie podróż do wnętrza Ziemi i dowiecie się, jak opiekać tosty podczas burzy.

Chciałbym jeszcze raz bardzo podziękować tym, którzy zadawali pytania, oraz tym, którzy na nie odpowiadali. A byli to: Siân Aggett (biologia), Alison Begley (astronomia i fizyka), Duncan Kopp (twórca poświęconej astronomii strony internetowej Night Patrol), Khadija Ibrahim (genetyka), Kat Nilsson (biologia), Jamie McNish (chemia), Alice Taylor-Gee (chemia) oraz Caitlin Watson – a także wielu wybitnych specjalistów, z których wiedzy czerpali wyżej wymienieni, gdy własna przestawała im wystarczać.

Na koniec pragnę zapewnić, że w trakcie pracy nad tą książką nie ucierpiały żadne koty. Musicie ją przeczytać, jeśli chcecie odkryć prawdę o ich pępkach.

Paul Heiney
2007

1 Ciało człowieka

OD WIELKICH USZU PO GROMKIE KICHNIĘCIA

Czy ludziom o odstających uszach łatwiej utrzymać równowagę?

To prawda, że uszy pomagają nam utrzymać równowagę, ale wydaje mi się, że tak postawione pytanie świadczy o tym, iż opacznie rozumiemy mechanizm ich działania. Nie ma on bowiem nic wspólnego z wielkością ucha zewnętrznego, czyli małżowiny usznej.

Specjalna część ucha wewnętrznego, zwana aparatem przedsionkowym, pomaga naszemu ciału zachowywać równowagę, kiedy zmieniamy pozycję. Znajdujące się w nim komórki włoskowate poruszają się w płynie wypełniającym ucho wewnętrzne, komunikując się z mnóstwem cieniutkich nerwów. Dzięki nim mózg otrzymuje informację, w jakim położeniu znajduje się ciało, czy jest ono w ruchu, czy też nie. Jeżeli informacje z komórek włoskowatych są sprzeczne z obrazem przekazywanym do mózgu przez nasze oczy, może nas dopaść choroba lokomocyjna lub morska.

Informacje te płyną jednak z ucha wewnętrznego, a nie zewnętrznego, tak więc wielkość małżowin usznych nie ma żadnego wpływu na nasz zmysł równowagi. Chyba że ktoś ma tak wielkie uszy, że się o nie potyka.

Czy dźwięk może nam zaszkodzić?

Rodzice stale marudzą, żeby dzieci ściszały muzykę, i nie chodzi tylko o to, że ich to denerwuje. Hałas zdecydowanie może nam zaszkodzić. Badania słuchu przeprowadzone na artylerzystach i osobach pracujących przy silnikach odrzutowych dowodzą, że nie słyszą oni dźwięków o wysokiej częstotliwości i mają problemy ze zrozumieniem zwykłej mowy. Nawet słuchanie przez słuchawki muzyki podkręconej na cały regulator może w pewnym stopniu uszkodzić słuch.

Dźwięk rozchodzi się w powietrzu falami, ale w przeciwieństwie do fal na wodzie, których nadejście możemy zauważyć i w miarę potrzeby uskoczyć im z drogi, nie ma prostego sposobu, żeby dostrzec zbliżającą się ku nam groźną falę dźwiękową. Jej natężenie można określić jedynie, korzystając z mikrofonu, który przetworzy fale dźwiękowe na elektryczne, a następnie mierząc wytworzone przez mikrofon napięcie. Poziom hałasu (ciśnienia akustycznego) mierzy się w decybelach (dB) na specjalnej skali, gdzie 40 decybeli oznacza natężenie dziesięciokrotnie wyższe niż 20 decybeli, a 60 decybeli stukrotnie wyższe niż 20 decybeli.

Poziom 0 dB uważany jest za próg słyszalności, czyli najcichsze dźwięki, jakie jesteśmy w stanie usłyszeć – jak te, które słychać cichą nocą na wsi w pustym budynku. Kiedy odrabiasz lekcje, najprawdopodobniej słuchasz w tle muzyki o natężeniu około 40 dB. Hałas panujący w ruchliwym mieście na ulicy w godzinach szczytu może osiągać 80 dB, podczas gdy próg bólu wynosi 120 dB – mniej więcej taki hałas słychać na końcu pasa na lotnisku podczas startu odrzutowca.

Do utraty słuchu dochodzi wraz z poważnym uszkodzeniem struktur niezwykle wrażliwego ucha wewnętrznego, zwłaszcza delikatnych komórek włoskowatych, przekazujących drgania do mózgu, który je analizuje. Pierwsze niepokojące objawy dotyczą ubytku słuchu w zakresie wysokich częstotliwości – niezwykle ważnych, gdyż umożliwiają nam one rozróżnianie podobnie brzmiących słów, takich jak „sad” i „zad”. W skrajnych przypadkach zwykła rozmowa zaczyna przypominać nieprzerwany bełkot.

Pamiętaj, że szkodliwe dla słuchu jest już natężenie dźwięku na poziomie 80 dB – tyle co na ruchliwej drodze. Na koncercie rockowym dochodzi ono do 115 dB, jadąca na sygnale karetka porazi nasze uszy dźwiękiem o natężeniu 125 dB, a bliski wystrzał z broni palnej – 165 dB.

Jakie najmniejsze natężenie światła może wychwycić ludzkie oko?

Wystarczy jeden foton. Trudno go zdefiniować, ale w skrócie możemy przyjąć, że to cząstka energii elektromagnetycznej. Światło składa się z dużego strumienia fotonów, uważanych za najmniejsze istniejące cząstki światła.

Światło odbierane jest przez komórki siatkówki na dnie oka, zwane pręcikami i czopkami. Pręciki są bardziej czułe niż czopki i wystarczy jeden foton światła, żeby pobudzona komórka zaalarmowała mózg: „Foton odebrany!”. Ile światła daje foton? Mniej więcej tyle, co świeczka widziana z odległości półtora kilometra – czyli niezbyt wiele.

Po co nam para oczu?

Para oczu zapewnia nam widzenie stereoskopowe, a to znaczy, że chociaż mózg odbiera inny obraz z każdego oka, „widzimy” tylko jeden obraz. Zarówno ludziom, jak i zwierzętom opłaca się mieć dwoje oczu, bo gwarantuje to szersze pole widzenia i zmniejsza ryzyko całkowitej niesprawności w wyniku urazu jednego oka. Umożliwia też widzenie stereoskopowe, dzięki któremu możemy postrzegać przedmioty aż w trzech wymiarach.

Rozmieszczenie oczu jest bardzo ważne: w świecie zwierząt drapieżniki często mają oczy umieszczone z przodu głowy, co pozwala im maksymalnie wykorzystywać efekt nakładania się na siebie obrazów z siatkówki, zapewniając doskonałe widzenie stereoskopowe, dzięki czemu mogą z dużą dokładnością oceniać odległość i lokalizować zdobycz. Dla odmiany ich ofiary mają najczęściej oczy rozmieszczone po obu stronach głowy, co ogranicza widzenie stereoskopowe, za to zdecydowanie poprawia widzenie obwodowe, umożliwiające wypatrzenie zaczajonego w pobliżu drapieżnika.

Dlaczego stojąc na dachu wysokiego budynku, odczuwamy zawroty głowy?

Ponieważ jesteśmy przyzwyczajeni widzieć ziemię gdzieś w pobliżu naszych stóp. Jeżeli niespodziewanie dostrzeżemy ją gdzie indziej, mózg wpada w dezorientację, która z kolei wywołuje zawroty głowy. Nagła zmiana perspektywy powoduje, że zdezorientowany mózg zaczyna ją nadmiernie kompensować, co poza zawrotami głowy może także wywoływać silne poczucie lęku.

Gdyby zamienić nasze oczy miejscami – tak aby lewe znalazło się w prawym oczodole i odwrotnie – to czy obraz świata miałby formę dwóch niepasujących do siebie połówek?

Całkiem prawdopodobne, że mózg poradziłby sobie z tym tak szybko, że moglibyśmy tego nawet nie zauważyć. Ostatecznie kiedy oglądamy przedmioty odwrócone do góry nogami albo tyłem naprzód, nic złego się nie dzieje.

Obrazy przekazywane są z oczu do nerwów wzrokowych w mózgu za pośrednictwem włókien nerwowych, tworzących dwie wiązki. W jednej znajdują się włókna pochodzące z komórek w skroniowej części siatkówki – czyli po stronie ucha – a w drugiej włókna pochodzące z nosowej części siatkówki – tej bliższej nosa.

W tym miejscu przydatne byłoby naszkicowanie schematu głowy z dwojgiem oczu oraz mózgu o dwóch półkulach – mnie to pomogło!

Włókna biegnące z części skroniowej łączą się z półkulą mózgową po tej samej stronie głowy co oko, z którego dna prowadzą. Włókna z nosowej części siatkówki krzyżują się, biegnąc do przeciwległej półkuli.

Prosta soczewka daje obraz odwrócony do góry nogami i nasze oko robi dokładnie to samo. To znaczy, że jeśli wyobrażamy sobie sylwetkę człowieka widzianą jednym okiem, jej obraz jest odwrócony w taki sposób, że głowa znajduje się u dołu, a stopy u góry. Podobnie strona lewa znajduje się po prawej, a prawa po lewej. W istocie mamy do czynienia z obrotem o 180 stopni. A to oznacza, że to, co widzimy w lewej części obrazu, powstaje w prawej części siatkówki. Tak więc w przypadku prawego oka obrazy przedmiotów położonych na prawo od linii wzroku padają na lewą część siatkówki, zwaną częścią nosową. Obrazy z tej części są przetwarzane w impulsy nerwowe, przekazywane następnie do lewej półkuli. Punkty uwidocznione na lewo od linii wzroku są odwzorowywane w prawej części siatkówki, skąd w postaci impulsów nerwowych trafiają do prawej półkuli.

Tak więc obrazy padające na lewą część siatkówki każdego oka tworzą impulsy przekazywane do lewej półkuli mózgowej, a te padające na prawą część siatkówki są przekazywane do półkuli prawej. Krzyżowe przekazywanie impulsów do dwóch półkul mózgowych zapewnia nam głębię widzenia stereoskopowego.

Około 70 procent całkowitej liczby włókien pochodzących z każdego oka krzyżuje się, podczas gdy 30 procent przebiega po tej samej stronie. Dlatego gdyby przełożyć prawe oko do lewego oczodołu, ale połączyć je z istniejącymi tam włóknami nerwowymi, a potem tak samo postąpić z drugim okiem, wówczas obrazy docierałyby do mózgu w identyczny sposób jak wcześniej i nic nie wymagałoby korekty.

Gdybyśmy jednak do lewego oczodołu przenieśli prawe oko wraz z połączonymi z nim włóknami nerwowymi, wówczas okazałoby się, że zewnętrzne pole widzenia znalazło się w środku pola widzenia i odwrotnie. To z pewnością wymagałoby już jakiejś korekty, ale mózg potrafi się adaptować do wielu zmian i najprawdopodobniej przystosowałby się również do tej, a my moglibyśmy nawet niczego nie zauważyć.

Tylko nie próbujcie tego sami w domu!

Ile czasu w życiu spędzamy z zamkniętymi oczami, tylko nimi mrugając?

Jedno mrugnięcie trwa od 0,3 do 0,4 sekundy. Mrugamy w przybliżeniu pięć razy na minutę, przez mniej więcej 18 godzin każdego dnia. Dziennie daje to w sumie godzinę, a na przestrzeni całego życia – około pięciu lat.

Po co nam brwi i dlaczego nie rosną?

Brwi chronią oczy przed spływającą po czole wodą oraz biorą udział w mimice twarzy. Nie rosną dłuższe, ponieważ ich mieszki włosowe są tak genetycznie zaprogramowane, że po osiągnięciu około centymetra długości dalszy wzrost włosów zostaje zahamowany, i pewnie dlatego nie musimy podcinać brwi za każdym razem, kiedy idziemy do fryzjera.

Gdyby zgolić brew, ile czasu by odrastała?

Ludzki włos rośnie z prędkością około 23 centymetrów na rok, a brwi mają zwykle mniej więcej centymetr długości. Dlatego gdybyśmy je zgolili, odrosłyby po mniej więcej siedemnastu dniach.

Skąd się biorą mroczki przed oczami?

To, co widzimy, to drobinki, tak zwane „męty”, odkładające się w ciele szklistym, czyli galaretowatej substancji wypełniającej nasze oko. Nie ma powodów do obaw – na ogół są one całkowicie niegroźne i większość z nas widuje je na przykład, jeśli zbyt intensywnie lub zbyt długo wpatruje się w błękitne niebo albo białą ścianę.

Mroczki mogą się składać z maleńkiej ilości krwi lub tkanek, które oddzieliły się od siatkówki. Zwykle są one jednak efektem starzenia się ciała szklistego i dlatego też częściej są problemem osób starszych. Mogą mieć kształt nitek, chmurek albo pajęczynek. Nawiasem mówiąc, nie widzimy samych mętów, tylko ich cień padający na siatkówkę.

Dlaczego ludzie kichają?

Kichamy, żeby pozbyć się drażniących zanieczyszczeń z górnych dróg oddechowych. Może to być wszystko, od kurzu poprzez pyłki i tabakę aż po obfitą wydzielinę zatykającą nam nos w czasie przeziębienia albo kataru siennego. Kurz lub wydzielina pobudzają umiejscowione w komórkach wyściełających górne drogi oddechowe receptory bólu, które z kolei przekazują informację do rdzenia przedłużonego (u podstawy mózgu), odpowiedzialnego za odruch kichania.

Samo kichnięcie jest po prostu bardzo silnym wydechem, podczas którego powietrze zostaje wyrzucone z płuc z prędkością dochodzącą do 160 kilometrów na godzinę, a wraz z nim wydalona zostaje mgiełka około 5 tysięcy kropelek pełnych różnych bakterii. Zanim kichniemy, gwałtownie uaktywniają się liczne grupy mięśniowe, między innymi mięśnie brzucha, przepona, mięśnie krtani oraz, rzecz jasna, powiek, ponieważ kichanie z otwartymi oczami jest praktycznie niemożliwe.

Kichnięcie zaczyna się od ściśnięcia krtani, wskutek czego w klatce piersiowej wzrasta ciśnienie, a następnie podniebienie miękkie gwałtownie wypycha powietrze przez nos. Jednak sięgająca 160 kilometrów na godzinę prędkość kichnięcia to nic w porównaniu z kaszlem, przy którym powietrze wylatuje z naszych ust z prędkością 965 kilometrów na godzinę.

Dlaczego podczas kichania widzimy jasne światło?

Pamiętacie, jak blisko nosa znajdują się nasze oczy? Gdy powietrze jest wyrzucane z prędkością 160 kilometrów na godzinę (patrz wyżej), gałka oczna zostaje dociśnięta do powieki, która zawsze zamyka się podczas kichania.

Gałkę oczną wypełnia galaretowata substancja, więc każdy nacisk na przednią część oka przenosi się w głąb na siatkówkę. Komórki siatkówki są wrażliwe nie tylko na światło (to dzięki nim widzimy), ale także na ucisk. Reagując, stymulują nerw wzrokowy w taki sposób, jakby padało na nie światło. Dlatego kiedy kichamy, ucisk siatkówki pobudza receptory nerwowe, one zaś przekazują do mózgu informacje, które ten interpretuje jako „widziane” przez nas światło. To całkiem logiczne, jeśli wziąć pod uwagę, że większość informacji przekazywanych przez nerw wzrokowy ma związek z padaniem światła na siatkówkę.

Skoro już o tym mowa, to zamykając powieki i delikatnie uciskając palcami gałkę oczną, możemy też zobaczyć światła, których nie ma. Osoby cierpiące na migrenę często skarżą się, że podczas bólów głowy widzą jasne światło. Dzieje się tak, ponieważ naczynia krwionośne wokół oczu kurczą się, przez co wzrasta ciśnienie krwi, która uciska gałki oczne.

OD ROZBITYCH ŁOKCI PO GAZ ROZWESELAJĄCY

Co to jest „śmieszna kość”[2]?

Nie ma się co śmiać: „śmieszna kość” wcale nie jest kością, tylko nerwem biegnącym w rowku kości łokciowej, jednej z dwóch kości przedramienia. Zarówno kość, jak i nerw znajdują się dość blisko pod skórą, a ponieważ łokieć wystaje, łatwo go urazić czy rozbić. Jeżeli uderzymy się w łokieć w newralgicznym miejscu, poczujemy, jakby przeszedł nas prąd; o takim pieczeniu albo kłuciu mówi się, że to skutek rozbicia „śmiesznej kości”, chociaż mało komu jest wtedy do śmiechu.

Tymczasem w rzeczywistości podrażniony zostaje nerw łokciowy, odpowiadający za czucie w czwartym i piątym palcu dłoni oraz wspomagający ruchy nadgarstka. Ponieważ uderzenie trafia bezpośrednio w nerw, reakcja bólowa jest znacznie silniejsza i rozbity łokieć boli nas bardziej, niż moglibyśmy się spodziewać. A kiedy coś bardzo nas boli, do głosu dochodzą emocje, to znaczy, że się śmiejemy albo płaczemy. Dość często śmiejemy się i płaczemy jednocześnie, dlatego też zaczęto nazywać łokieć „śmieszną kością”, bo gdy go rozbijemy, reagujemy śmiechem (albo łzami).

Nie mylmy tylko „śmiesznej kości” z kością ramienną (z łac. humerus), która znajduje się między łokciem a ramieniem. I chociaż jej łacińska nazwa nasuwa skojarzenie z rzeczownikiem „humor”, to o ile nam wiadomo, nie ma ona za grosz poczucia humoru.

Ile kości jest w ludzkim ciele?

Szkielet dorosłego człowieka składa się z dwustu sześciu różnych kości i można go podzielić na dwie odrębne części: szkielet osiowy, będący czymś w rodzaju głównego trzonu naszego korpusu, oraz obwodowy, obejmujący kończyny górne i dolne. Kręgosłup składa się z dwudziestu sześciu kości, mózgoczaszka z ośmiu, a twarzoczaszka z czternastu. Poza tym w czaszce znajdziemy jeszcze siedem kości; mostek i żebra zbudowane są z dwudziestu pięciu kości, kończyny górne z sześćdziesięciu czterech, a dolne z sześćdziesięciu dwóch.

Która kość w ciele człowieka jest najmniejsza?

Najmniejsza kość w ciele człowieka znajduje się w uchu i jest nazywana strzemiączkiem, ponieważ kształtem przypomina jeździeckie strzemię. To jedna z trzech kosteczek ucha środkowego. Mierzy od 2,6 do 3,4 milimetra i waży od 2 do 4,3 miligrama, czyli mniej więcej tyle co ziarenko ryżu. Ze względu na kształt pozostałe dwie kosteczki noszą nazwy „młoteczek” oraz „kowadełko” i wszystkie mieszczą się w tej samej jamie bębenkowej. Gdy fale dźwiękowe natrafiają na błonę bębenkową, to właśnie te trzy malutkie, lecz niezwykle ważne kosteczki przekazują jej drgania do ucha wewnętrznego, gdzie wrażliwe komórki słuchowe w ślimaku przetwarzają je w impulsy nerwowe, które są następnie przekazywane do mózgu.

Z czego jesteśmyzbudowani?

Ciało człowieka to w zasadzie worek pełen wody. Stanowi ona 70 procent naszego ciała. Jako że woda składa się z atomów wodoru i tlenu, można powiedzieć, że jesteśmy zbudowani właśnie z tych dwóch pierwiastków. Oczywiście są w nas jeszcze inne pierwiastki, takie jak węgiel, azot, fosfor itd. W sumie nasze ciało jest zbudowane z sześćdziesięciu różnych pierwiastków. Proporcjonalnie najwięcej jest w nas tlenu, a zatem człowiek o wadze 70 kilogramów ma w swoim ciele 43 kilogramy tlenu, 16 kilogramów węgla, 7 kilogramów wodoru, 1,8 kilograma azotu oraz kilogram wapnia. Te pierwiastki stanowią pierwszą piątkę.

Im dalej w dół listy, tym ilości pierwiastków stają się bardziej śladowe. Najmniej jest w nas wolframu (20 mikrogramów), a wanad, tor, uran, samar i beryl są obecne w naszym ciele w nieco tylko większych ilościach.

Warto przy tym pamiętać, że atomy wszystkich pierwiastków są zbudowane zaledwie z trzech cząstek: protonów, neutronów oraz elektronów, więc równie dobrze można by powiedzieć, że jesteśmy w całości zbudowani właśnie z tych trzech cząstek. Gdybyśmy jednak chcieli naprawdę poważnie podejść do tematu, należałoby przypomnieć rezultaty najnowszych badań, z których wynika, że protony i neutrony są najprawdopodobniej zbudowane z jeszcze mniejszych cząstek, zwanych kwarkami.

Trochę jak w tym starym wierszyku:

Duże pchły mają małe pchły,

Co wciąż kąsają je,

A małe pchły – mniejsze pchły,

I tak to dalej ciągnie się[3].

Być może pewnego dnia odkryjemy, że kwarki i elektrony zbudowane są z jeszcze mniejszych cząstek, i wówczas odpowiedź na to pytanie będzie całkiem inna. Z obecnie przeprowadzanych eksperymentów wynika, że kwarki są najmniejszymi cząstkami elementarnymi. Jeśli więc nie chcemy myśleć o sobie jak o worku z wodą, możemy przyjąć, że nasze ciało to cała góra kwarków.

Kto był pierwszym człowiekiem na świecie?

Znany nam gatunek ludzki ewoluował przez setki tysięcy lat. Naukowcy sądzą, że wywodzimy się od zwierząt małpowatych. Około 2 milionów lat temu istoty te zaczęły chodzić na dwóch nogach, ich mózg stopniowo zwiększał objętość, aż w końcu stały się takie jak my. Wszystko to jednak działo się bardzo powoli i nie da się wyznaczyć konkretnego momentu pojawienia się na świecie pierwszego człowieka. Ogólna nazwa pierwszej grupy stworzeń człekokształtnych, które były do nas trochę podobne i chodziły na dwóch nogach zamiast na czterech, to Homo habilis.

Dlaczego podtlenek azotu nas rozśmiesza?

Podtlenek azotu, z powodzeniem stosowany przez dentystów przed wynalezieniem skuteczniejszych środków znieczulających, znany jest z tego, że niektórzy zrywają po nim boki ze śmiechu. W XIX wieku był wręcz atrakcją jarmarków – ludzie płacili, żeby wdychać gaz, po którym puszczały im wszelkie hamulce. Wrażenia były tak upajające, że poeta Robert Southey napisał: „Jestem przekonany, że powietrze w raju musi być podobne do tego rozkosznego gazu, który czyni cuda”.

Odkrył go w 1772 roku Joseph Priestley, wielki uczony, który jako pierwszy wyizolował tlen, dwutlenek węgla i amoniak. Musiało jednak minąć pięćdziesiąt lat, zanim wynalazek Priestleya został wykorzystany podczas zabiegu chirurgicznego do uśmierzenia bólu oraz przytępienia zmysłów wzroku, słuchu i dotyku.

Dokładny mechanizm działania gazu rozweselającego nie jest znany, lecz wdychając podtlenek azotu, możemy doświadczyć całej gamy emocji, w tym histerii. Wdychanie go jest niebezpieczne, o ile nie został wymieszany z tlenem w odpowiednich proporcjach.

Gaz rozweselający stosuje się w paliwie rakietowym oraz w tuningu samochodów wyścigowych, ponieważ lepiej niż powietrze wspomaga spalanie, w związku z czym w krótszym czasie spala się więcej paliwa, co skutkuje zwiększeniem mocy silnika.

OD PĘPKÓW PO WŁOCHATYCH ESKIMOSÓW

Dlaczego mężczyźni mają w pępkach więcej paprochów niż kobiety?

Mężczyźni mają w pępkach więcej paprochów niż kobiety, gdyż z zasady są bardziej owłosieni. Układ włosów na męskim ciele sprawia, że wszelkie zanieczyszczenia są automatycznie przesuwane w kierunku pępka. Chodzi przede wszystkim o martwy naskórek, ale także o włókna z wewnętrznej strony ubrań. Mogą się tam jednak również znaleźć szkodliwe bakterie, które należy czym prędzej usunąć w bezpieczne miejsce, i właśnie pępek odgrywa rolę takiego użytecznego śmietnika. Fakt, że skóra mężczyzn jest w większym stopniu porośnięta włosami, dodatkowo oznacza, że z wnętrza ubrań wyciera się więcej włókien, tak więc do męskiego pępka trafia jeszcze więcej śmieci.

Dlaczego mężczyznom rosną włosy na klatce piersiowej i brzuchu?

Ma to związek z płcią. Owłosienie pojawia się na ciele dojrzałych płciowo mężczyzn i stanowi sygnał, że są oni gotowi do rozrodu. Ewolucja tak uwarunkowała kobiety, aby uważały one owłosionych mężczyzn za bardziej atrakcyjnych potencjalnych partnerów seksualnych. Owłosienie ciała jest zaliczane do drugorzędowych cech płciowych i występuje w całym świecie zwierzęcym, nie tylko u ludzi. U ptaków przybiera formę barwnego upierzenia, u lwa – bujnej grzywy. U mężczyzn pojawia się zarost na twarzy i owłosienie ciała, kobietom zaś rosną piersi.

A zatem owłosione ciało to sygnał, że mężczyzna jest dojrzały płciowo i gotów się rozmnażać. Poza tym zarost rozwiewa wszelkie wątpliwości co do płci osobnika, dzięki czemu nie traci się czasu i energii na daremne zaloty.

Typ owłosienia ma charakter genetyczny: niektóre rasy są bardzo owłosione, podczas gdy u innych, na przykład u północnoamerykańskich Indian, zarost na ciele w ogóle nie występuje. Jednak ogólnie rzecz biorąc, włosy na męskiej klatce piersiowej rosną zwykle w linii od pach aż do krocza.

Czy Eskimosi mają na ciele więcej włosów niż inni ludzie, żeby im było cieplej?

Ciekawa koncepcja, ale nie ma, niestety, żadnych dowodów na to, żeby Eskimosi byli bardziej owłosieni. Noszone przez nich grube futrzane ubrania najprawdopodobniej sprawiają, że nie potrzebują oni gęstego zarostu. Ich sposób ubierania się, w połączeniu ze stylem życia i codziennymi zachowaniami, sprawia, że temperatura powietrza tuż przy skórze jest u nich porównywalna z tą, która występuje u ludzi żyjących w cieplejszym klimacie.

Wyjątek stanowią dłonie oraz stopy; nawet ciepłe eskimoskie rękawice i buty nie wystarczają, żeby je ogrzać. Dlatego też Eskimosi mają lepsze krążenie krwi niż inne rasy, dzięki czemu ciepło rozprowadzane jest równomiernie po całym ciele. Poza tym Eskimosi są niscy i krępi, mają też dość krótkie ręce i nogi, co pozwala zminimalizować utratę ciepła. Mieszkańcy gorącej Afryki są zwykle znacznie wyżsi i szczuplejsi, a ich ręce i nogi – dłuższe.

Dlaczego jeśli wyrwiemy sobie siwy włos, na jego miejsce wyrasta kolejny siwy włos?

Włosy zbudowane są z długich włókien białka zwanego keratyną, która wytwarzana jest w znajdujących się w skórze mieszkach włosowych. Kolor włosów zależy od koncentracji i intensywności melaniny – pigmentu występującego w łodydze włosa. Gdy komórki produkujące melaninę – melanocyty – tracą aktywność lub obumierają, nasze włosy siwieją i stają się całkiem białe. Obumarłe melanocyty już nigdy nie zabarwią włosa pigmentem. Dlatego wyrywanie siwych włosów nie ma sensu, i tak będą nam odrastać siwe. Ale spójrzmy na to z innej strony: po wyrwaniu siwego włosa w jego miejsce nie wyrasta nam kilka siwych włosów, tylko jeden.

Czy po śmierci włosy nadal rosną?

Może to być jedna z miejskich legend – niesprawdzonych pogłosek, które zwykło się uważać za fakt. Mówi się także, że po śmierci nadal rosną paznokcie. Ani jedno, ani drugie nie jest prawdą. Żeby włosy rosły, mieszki włosowe potrzebują krwi, więc gdy ustaje krążenie, ustaje też wszelki wzrost. Tak samo jest z paznokciami. Prawda jest taka, że po śmierci martwe ciało zaczyna tracić wodę i wysycha. W miarę jak to się dzieje, nasza skóra ściąga się i kurczy, więc na pierwszy rzut oka można mieć wrażenie, że włosy oraz paznokcie nadal rosną, jednak w rzeczywistości to skóra się ściąga.

RADOŚĆ I SMUTEK

Dlaczego się śmiejemy i co wywołuje śmiech?

Dokładnie nie wiadomo, dlaczego wybuchamy śmiechem. Tak naprawdę jest to jeden z najmniej zbadanych mechanizmów naszego mózgu i na razie nie możemy z całą pewnością stwierdzić, która jego część jest źródłem śmiechu. Wiadomo jednak, że śmiech może wywołać w naszym ciele spore zamieszanie, powodując napięcie mięśni twarzy oraz brzucha, ruchy kończyn, unoszenie ramion, a także głośny, radosny chichot czy wręcz rubaszny rechot, ogólnie nazywane śmiechem. Towarzyszy temu emocjonalne uniesienie, które w ułamku sekundy może zmienić nam nastrój. Pamiętajmy jednak, że istnieje także nerwowy śmiech, pomagający nam w sytuacjach, gdy nie jesteśmy zbyt pewni siebie.

Niektórzy psychologowie sądzą, że śmiech jest dla ludzi po prostu jeszcze jedną formą porozumiewania się, sposobem wyrażania radości bez potrzeby klecenia opisowych zdań. Nie ulega wątpliwości, że jeśli śmiejemy się z czyjegoś dowcipu, wyrażamy w ten sposób swoje rozbawienie o wiele skuteczniej, niż zrobilibyśmy to za pomocą setki słów.

W przypadku człowieka śmiech jest wynikiem ewolucji. Jeżeli połaskoczemy małpę, nie wyda z siebie rozpoznawalnego śmiechu, ale będzie dyszeć. Antropolodzy uważają, że na pewnym etapie naszej ewolucji takie dyszenie zmieniło się w śmiech. Między piątym a szóstym rokiem życia śmiejemy się więcej niż na jakimkolwiek późniejszym etapie życia. Śmiech to także świetna gimnastyka: ocenia się, że śmiejąc się sto razy, spalamy tyle samo kalorii, co ćwicząc na maszynie do treningu wioślarskiego.

Dlaczego płaczemy?

Dla dziecka płacz jest sposobem porozumiewania się z otoczeniem: informujemy rodziców, że jest nam źle, jesteśmy głodni albo coś nas boli. Nie spodziewajmy się jednak już w pierwszych tygodniach życia zobaczyć u niemowlęcia łez, ponieważ wytwarzający je układ łzowy potrzebuje czasu, żeby się rozwinąć. Dlatego w tym czasie płaczemy „na sucho”. Dorośli, rzecz jasna, płaczą znacznie rzadziej niż małe dzieci, gdyż mają inne sposoby, żeby porozumiewać się z otoczeniem. Kobiety płaczą średnio sześćdziesiąt siedem razy w roku, a mężczyźni tylko siedemnaście.

Płacz jest poważnym wysiłkiem fizycznym, jako że nie tylko wydzielamy łzy – krople bogatej w białka słonej wody – ale zdarza nam się także wydawać przy tym mimowolne dźwięki zwane łkaniem. Towarzyszą temu skurcze mięśni klatki piersiowej, które zmuszają płuca do głębokich wdechów i wydechów.

Znamy trzy rodzaje płaczu. Z pierwszym mamy do czynienia na małą skalę przez cały czas i nie ma on nic wspólnego z emocjami. Zasadniczo chodzi o przemywanie oczu: poprzez mruganie płyn łzowy jest rozprowadzany po całej gałce ocznej, działając bakteriobójczo, usuwając zabrudzenia i zapobiegając wysychaniu oka. Takie łzy nazywamy podstawowymi.

Płacz odruchowy zdarza się, gdy coś nam wpadnie do oka: kurz albo inne drażniące ciało obce. Nasze oczy wypełniają się wtedy łzami, które pomagają oczyścić oko i pozbyć się intruza.

O wiele trudniejszy do wyjaśnienia jest płacz emocjonalny, który oczywiście nie ogranicza się tylko do wyrażania smutku – równie dobrze możemy się rozpłakać, gdy wygramy główną nagrodę na loterii. Według jednej z teorii, płacząc ze smutku czy bólu, wysyłamy do innych sygnał, że potrzebujemy pomocy, albo okazujemy w ten sposób nasze prawdziwe uczucia. Nawiasem mówiąc, łzy emocjonalne różnią się od innych – zawierają o 25 procent więcej białek oraz mieszaninę hormonów.

Prawda jest taka, że nikt dokładnie nie wie, dlaczego płaczemy. Starożytni filozofowie uważali, że chodzi o oczyszczanie ciała z emocji i wysyłanie sygnałów, których inaczej nie potrafilibyśmy przekazać.

Jak kolor wpływa na nasz nastrój?

Kolor wpływa na nas na różne sposoby. Z ostatnich badań wynika, że po wypełnieniu formularza wydrukowanego na czerwonym papierze ludzie byli bardziej zmęczeni niż po wypełnieniu formularza wydrukowanego na papierze zielonym. Pracownicy biura o czerwonych ścianach popełniali podobno mniej błędów niż pracownicy biura zielonego, ale jednocześnie czuli się bardziej zestresowani. Okazuje się też, że w różowym pokoju małe dzieci wydają się szczęśliwsze niż w niebieskim. Z kolei ciężarowcy twierdzą, że osiągają lepsze wyniki w salach pomalowanych właśnie na niebiesko.

Odpowiedź na pytanie, dlaczego tak się dzieje, jest niemożliwa, ale jednocześnie zdaje się panować powszechna zgoda co do znaczeń nadawanych przez nas poszczególnym kolorom. I tak na przykład czarny symbolizuje autorytet i władzę nad innymi – może to dlatego czarny garnitur jest tak często wkładany na biurowe zebrania (pamiętajmy jednak, że i diabeł ubiera się zwykle na czarno!). Biały kojarzy się z niewinnością, więc wybierają go panny młode, zielony natomiast działa uspokajająco i być może dlatego aktorzy przed wyjściem na scenę udają się za kulisami do tak zwanego zielonego pokoju, gdzie czekają na swoją kolej. Brąz symbolizuje smutek, a fiolet bogactwo.

Czy ze stresu można się rozchorować?

Naukowcy zaczynają dochodzić do wniosku, że istnieje silna zależność pomiędzy naszymi emocjami a układem odpornościowym. Często zdarza się, że po stresujących egzaminach albo wstrząsających przeżyciach, jak utrata przyjaciela albo krewnego, zapadamy na przeziębienia czy nawet poważniejsze choroby. Z kolei ci, którzy są szczęśliwi i mogą liczyć na wsparcie oraz miłość bliskich, często prędzej dochodzą do siebie po chorobie – szczęśliwi zdrowieją szybciej! Wygląda więc na to, że stan psychiki ma jakiś wpływ na nasze zdrowie.

Mózg współdziała z układem odpornościowym na wiele różnych sposobów. Stres pobudza podwzgórze, czyli część mózgu kontrolującą wydzielanie z nadnerczy oraz przysadki mózgowej hormonów, które odpowiadają za nasze reakcje w sytuacji zagrożenia. Stres stymuluje również autonomiczny układ nerwowy, nadzorujący pracę głównych narządów i mięśni naszego ciała bez udziału naszej świadomości – na przykład to, że właśnie w tej chwili wdychamy i wydychamy powietrze, dzieje się po części za sprawą autonomicznego układu nerwowego, który uruchamia także odruch „walki lub ucieczki” w kryzysowych sytuacjach. Jest to coś, nad czym nie mamy żadnej kontroli – nie możemy ot, tak przestać się bać. Mózg mobilizuje również narządy układu odpornościowego – węzły chłonne, śledzionę, grasicę oraz szpik kostny. Dzięki temu może regulować liczbę limfocytów B, wytwarzających przeciwciała, limfocytów T, niszczących w naszym imieniu zakażone i groźne komórki, oraz makrofagów, usuwających wszelkie zanieczyszczenia. Jak widać, wiele procesów zachodzących w naszym organizmie jest wynikiem stresu, który u ludzi może być wywoływany przez codzienne kłopoty w pracy, podróże, brak snu albo depresję. Jeżeli obciążająca sytuacja się przedłuża, cierpimy z powodu chronicznego stresu, a wtedy organizm, zamiast koncentrować się na długoterminowym działaniu układu odpornościowego, inwestuje wszystkie środki w rozwiązanie aktualnego kryzysu. Tym samym stres obniża naszą odporność i sprawia, że chorujemy.

Co wywołuje uczucie „motyli w brzuchu”, kiedy się denerwujemy albo jesteśmy czymś podekscytowani?

Same „motyle” łatwo wytłumaczyć: to efekt skurczów drobnych mięśni w przewodzie pokarmowym. Ruchy mięśni jelit są ze sobą zwykle dobrze skoordynowane, lecz pod wpływem stresu mięśnie zaczynają się kurczyć w niekontrolowany sposób, który zauważamy i nazywamy „motylami w brzuchu”. Dlaczego tak się dzieje, jest już nieco trudniejsze do wyjaśnienia.

Cały układ pokarmowy człowieka, od jamy ustnej aż po odbyt, ma swój własny układ nerwowy zwany jelitowym, którego nerwy wyściełają tkanki narządów pokarmowych, łącząc się bezpośrednio z mózgiem. Wyobraźmy sobie teraz naprawdę groźną sytuację: dajmy na to, goni nas tygrys. W takim przypadku trawienie nie jest najważniejszym zadaniem, nie ma więc sensu tracić na nie krwi oraz tlenu, zwłaszcza że serce, płuca i mięśnie potrzebują teraz każdego wsparcia. Mózg decyduje o „wyłączeniu” jelit, co kompletnie zaburza ich normalne funkcjonowanie. Skutki mogą być bardzo różne: u niektórych ludzi może wystąpić biegunka, wymioty i ból brzucha, u innych – dziwne wrażenie w chwili, gdy mięśnie żołądka po otrzymaniu sygnału do zaprzestania pracy na krótko wpadną w panikę. Takie uczucie nazywamy właśnie „motylami w brzuchu”.

Dlaczego przerażające sceny z filmów zapamiętujemy lepiej niż te przyjemne?

Naukowcy z Kalifornii podejrzewają, że pewna struktura w centrum naszego mózgu, zwana ciałem migdałowatym, może magazynować przerażające obrazy. Jest to także ta część mózgu, która przetwarza emocje i wykrywa zagrożenia.

Przeprowadzili oni pewien eksperyment, w ramach którego jednej grupie badanych pokazali zestaw wstrząsających fotografii przedstawiających sceny tortur, a drugiej – zestaw całkiem neutralnych obrazów. Jednocześnie sprawdzali, które obszary mózgu ochotników uaktywniają się podczas oglądania zdjęć. Wykorzystali w tym celu technikę obrazowania PET, czyli pozytonową emisyjną tomografię komputerową, która umożliwiła obserwację przepływu wstrzykniętego dożylnie radioaktywnego kontrastu i jego zachowania się w mózgu.

Trzy tygodnie później pytani o wrażenia ochotnicy zdecydowanie lepiej pamiętali zdjęcia pełne przemocy. Badanie wykazało, że wspomnienia były najbardziej wyraziste, gdy aktywność mózgu w rejonie ciała migdałowatego była największa.

Uważa się też, że ciało migdałowate może odgrywać ważną rolę w przechowywaniu wspomnień związanych z emocjami. W przypadku pewnego pacjenta uszkodzenie tego obszaru mózgu zaowocowało całkowitą utratą umiejętności rozpoznawania wyrazu lęku na ludzkiej twarzy. Inny pacjent, również z uszkodzonym ciałem migdałowatym, zapamiętywał przerażające sceny w takim samym stopniu co zdarzenia neutralne. Wygląda więc na to, że ciało migdałowate jest „przechowalnią” najbardziej wyrazistych i przerażających wspomnień.

Ze względu na swoje położenie wewnątrz mózgu ciało migdałowate znajduje się w idealnym miejscu, żeby przechwytywać większość informacji sensorycznych odbieranych przez nasze ciało, i co za tym idzie, jest doskonałym pośrednikiem pomiędzy światem zewnętrznym a tym, jak na niego reagujemy. Dzięki temu zachowujemy czujność, uważnie wypatrując potencjalnie niepokojących sytuacji, dlatego też możemy łatwiej uniknąć niebezpieczeństwa. Zapamiętane z filmów przerażające sceny świetnie nas do tego przygotowują.

SŁODKICH SNÓW

Dlaczego niektórzy ludzie potrzebują mniej snu niż inni?

Miliony lat ewolucji wyposażyły nas w dwudziestoczterogodzinny wewnętrzny zegar, skorelowany z dobowym ruchem obrotowym Ziemi. Zegar ten rządzi naszą przemianą materii, określa, kiedy powinniśmy czuć się senni i kiedy jesteśmy gotowi się obudzić. To on decyduje, ile snu potrzebuje nasze ciało.

Nie ma dwóch osób, które miałyby identyczne zapotrzebowanie na sen. Każdy organizm potrzebuje własnej, konkretnej dobowej dawki snu, a jeśli jej nie otrzyma, zaciąga coś w rodzaju długu sennego. Prędzej czy później ów dług musi być spłacony, a spłaty nie można rozłożyć na raty ani anulować. Jeżeli brakuje nam snu, kiedyś będziemy musieli nadrobić zaległości. Za regulowanie dobowej dawki snu odpowiada potężny mechanizm mózgu zwany homeostazą. Wysyłając dobrze nam znane sygnały, takie jak uczucie senności czy opadanie powiek, gwarantuje on każdemu odpowiednią albo przynajmniej wystarczającą dawkę snu. Z objawami senności można co prawda przez pewien czas walczyć, ale mechanizm homeostazy i tak zawsze wygrywa.

Według obecnego stanu wiedzy nic nie jest w stanie zmienić naszego podstawowego dobowego zapotrzebowania na sen, możemy być jednak tak zaprogramowani, że potrzebujemy go więcej lub mniej od innych. Dlatego też niektórzy śpią dłużej, a inni krócej. Nie ma reguły.

Co sprawia, że chce nam się spać?

Jak już powiedzieliśmy, na to, czy zaśniemy, ma wpływ wielkość zaciągniętego „długu sennego”. Jeżeli dług ten wynosi zero, nie mamy szans zapaść w sen. Jeżeli jest niewielki, wystarczy odrobina stymulacji, żebyśmy nie zasnęli. Jeśli natomiast deficyt snu jest ogromny, żadna stymulacja nie zdoła nas pobudzić.

Powiedzmy, że niedostatek snu to ciężar, jaki dźwigamy wspólnie z dwoma pomocnikami. We trójkę damy radę go unieść, zwłaszcza że jeden z tych pomocników jest wyjątkowo silny – to nasz zegar biologiczny. Drugi pomocnik nie dysponuje aż tak dużą siłą i symbolizuje zewnętrzne czynniki pobudzające nasz organizm, takie jak hałas, światło, podniecenie, gniew, ból itd. Jeżeli odpadnie nam jeden pomocnik, to przy wsparciu drugiego możemy sobie jeszcze jakoś poradzić. Jeśli jednak obu ich zabraknie i zostaniemy sami, absolutnie nie damy rady w pojedynkę dźwigać brzemienia niedostatku snu i jego ciężar w końcu nas przygniecie. Innymi słowy, jakkolwiek byśmy się starali, i tak nie zdołamy bez końca czuwać. Zwykle łatwiej przychodzi nam zachowywać czujność i nie zasypiać, jeżeli możemy liczyć na silniejszego pomocnika, czyli nasz zegar biologiczny.

Jeżeli ktoś uważa, że nuda, wysoka temperatura powietrza albo obfity posiłek sprawiają, że chce nam się spać, to niestety jest w błędzie. Gdy któraś z tych rzeczy powoduje, że zaczynają nam się kleić oczy, wynika to jedynie z tego, że wcześniej zaciągnęliśmy „dług senny” i potrzebujemy dodatkowej stymulacji, żeby nie zasnąć. Jeśli nuda czy brak ruchu często wywołują w nas senność, to niemal na pewno winę za to ponosi spory deficyt snu.

Jakie procesy chemiczne zachodzą w nas, kiedy śpimy?

Średnio w ciągu całego życia spędzamy w łóżku aż dwadzieścia cztery lata, a mimo to naukowcy tylko w pewnym stopniu rozumieją, dlaczego tak się dzieje i co sprawia, że nasze oczy się zamykają, a organizm przechodzi w stan snu.

Wiadomo, że ważną rolę w tym procesie odgrywa gruczoł zwany szyszynką, umiejscowiony u podstawy mózgu, ponieważ tam wytwarzany jest związek chemiczny o nazwie „melatonina”, który trafia do krwiobiegu, regulując cykliczny rytm snu i czuwania. W początkach XX wieku naukowcy zaczęli przypuszczać, że sen wywołują organiczne związki chemiczne – substancje nasenne – kumulujące się w mózgu, ale najnowsze badania sugerują, że związki te jedynie koordynują i regulują nasz sen, ale go nie wywołują.

Istnieje pięć faz snu, z których najgłębsza jest czwarta. Piąta faza, zwana REM, ponieważ podczas niej dochodzi do szybkich ruchów gałek ocznych (z ang. rapid eye movement), jest już fazą snu znacznie płytszego. Podczas fazy REM nigdy nie chrapiemy, chrapanie oznacza więc, że śpimy naprawdę mocno. Podczas snu organizm wytwarza ważne związki chemiczne; zarówno u dorosłych, jak i u dzieci poziom wydzielanego ludzkiego hormonu wzrostu gwałtownie się podnosi w ciągu pierwszych trzech godzin snu. Nikt nie wie, dlaczego tak się dzieje, i nie znaczy to wcale, że we śnie ludzie rosną. Neuroprzekaźnik zwany serotoniną wydziela się, kiedy śnimy, a to dotyczy wyłącznie fazy REM. Serotonina jest jednak wytwarzana przez nasz organizm w sposób stały, a nie tylko kiedy śpimy. Dlatego też na to pytanie nie ma dobrej odpowiedzi. Sen wciąż pozostaje wielką tajemnicą, lecz zawsze jest mile widziany.

Czym jest sen i czy ma jakiś związek z żółtymi „śpiochami” w naszych oczach tuż po przebudzeniu?

Nie istnieje właściwa medyczna definicja „śpiochów”, chociaż każdy wie, co to takiego. Wiadomo jednak, z czego składa się taki „śpioch”: to skrystalizowane osady lizozymu, chlorku sodu oraz białek, które zbierają się w kącikach oczu i które z rana usuwamy, przecierając oczy tuż po przebudzeniu.

Lizozym jest ważnym enzymem, niszczącym ściany komórkowe bakterii, i występuje w błonach śluzowych nosa oraz kanalikach łzowych. To element niezwykle ważnego mechanizmu chroniącego nasze oczy, bez którego stałyby się one wylęgarnią bakterii. Tak się zresztą składa, że oczy są wymarzonym miejscem dla rozmnażania się bakterii – jest w nich ciepło, wilgotno, a kiedy mamy zamknięte powieki, również ciemno.

Powierzchnia oka jest nieustannie przemywana roztworem chlorku sodu (soli) oraz lizozymu, dzięki czemu usuwane są stamtąd wszelkie zabrudzenia i mikroorganizmy, które zbierają się w kącikach oczu jako tak zwane „śpiochy”. Proces ten zachodzi bez przerwy, ale gdy nie śpimy, osady są regularnie usuwane. Kiedy zaś śpimy, zbierają się w kącikach naszych oczu.

Mówi się, że nie należy spać w pokoju, gdzie są rośliny. Czy to znaczy, że niezdrowo jest spać w lesie?

W ciągu dnia rośliny czerpią energię ze światła słonecznego i w procesie zwanym fotosyntezą przetwarzają ją w energię wiązań chemicznych. Jako produkt uboczny wydziela się wówczas tlen. W nocy proces ten ulega odwróceniu: rośliny pobierają tlen i wydzielają dwutlenek węgla. To wyjaśnia, dlaczego na noc ze szpitalnych sal wynosi się kwiaty oraz rośliny doniczkowe, żeby chorzy nie musieli konkurować z nimi o tlen, choć nikt dotąd nie dowiódł, że rośliny mogą nam wyrządzić krzywdę. Co innego czające się w kwiatach bakterie – i to może być lepsze wytłumaczenie, dlaczego rośliny są usuwane.

Jeżeli mamy ochotę spędzić noc w lesie i boimy się, że zabraknie nam tlenu, możemy się teraz odprężyć. W powietrzu jest tak wiele tlenu, że wystarczy go aż nadto i dla roślin, i dla ludzi. A zatem słodkich snów!

Czy niewidomi mają sny?

Ludzie niewidomi śnią tak jak wszyscy, a to, co widzą w swoich marzeniach sennych, zależy od tego, jak wiele w swoim życiu mogli zobaczyć. Niektórzy nie są całkowicie ociemniali – w jakimś stopniu widzą światło i rozróżniają kolory, co znajduje odbicie w ich snach. Ktoś, kto jest całkowicie niewidomy od urodzenia, będzie miał sny złożone z samych dźwięków, podczas gdy temu, kto stracił wzrok jako dziecko, będą się śnić tylko rzeczy zapamiętane w dzieciństwie.

Podczas marzeń sennych pobudzeniu ulega obszar mózgu zwany korą wzrokową, a u większości niewidomych jest ona nieuszkodzona, nie ma więc żadnej fizjologicznej przyczyny, dla której nie mieliby oni śnić. Jeżeli utracie wzroku towarzyszy uszkodzenie kory wzrokowej, inne obszary kory mózgowej mogą funkcjonować bez zarzutu, dzięki czemu wciąż można mieć sny.

Osobom niewidomym często trudno jest opisać sny, a ich interpretacja zależy od tego, ile pamiętają z czasów, gdy jeszcze widziały.

Co się śni noworodkom?

Śnimy wszyscy, każdej nocy i bez względu na wiek, a większość naszych snów stanowi odbicie znajomego otoczenia, wydarzeń, w których braliśmy udział, oraz emocji i przemyśleń, jakich ostatnio doświadczaliśmy. Niejasne jest jednak, dlaczego śnimy. Wiadomo, że mózg potrzebuje ciągłej stymulacji, aby prawidłowo funkcjonować, i według jednej z teorii marzenia senne pomagają, kiedy śpimy, podtrzymać pracę mózgu na tak zwanym jałowym biegu. Niektórzy sądzą, że sny mają jakieś znaczenie, ale większość uważa, że są tylko zabłąkanymi w mózgu myślami pozbawionymi głębszego związku. Dopóki nie dowiemy się, czemu służą sny, nie odkryjemy, dlaczego śnimy.

Niemowlęta z całą pewnością mają sny. W istocie u niemowląt i małych dzieci faza REM (szybkich ruchów gałek ocznych) jest ponaddwukrotnie dłuższa niż u dorosłych, co sugeruje, że maluchy śnią więcej niż dorośli, ponieważ marzenia senne pojawiają się właśnie w tej płytszej fazie snu. Co do treści niemowlęcych snów, pamiętajmy, że chociaż małe dzieci nie mają jeszcze dobrze wykształconego wzroku i nie rozumieją języka, ich sny są dla nich równie realistyczne jak nasze dla nas. Najprawdopodobniej śni im się po prostu jasne światło i kolory, nieostre kształty, dźwięki oraz zapachy. Czyli tak naprawdę wszystkie fizyczne bodźce, jakich doświadczają, kiedy nie śpią.

SKĄD TAKA RÓŻNICA?

Czy kobiety mówią więcej niż mężczyźni, bo są tak zbudowane?

Gdybyśmy chcieli sobie z tego pożartować, okazji znalazłoby się naprawdę sporo. Na początek kilka dobrze znanych dowcipów:

„Kiedy mąż i żona oboje noszą spodnie, nietrudno poznać, kto jest kim: mąż to ten, który słucha”.

„Język jest orężem kobiety, a ta nigdy nie pozwala mu zardzewieć”.

Tymczasem naukowcy biorą te żarty całkiem na poważnie. Korzystając z technik obrazowania PET (patrz wyżej), postanowili zbadać, czy obie płcie różnią się między sobą w zakresie czytania i mówienia. No i coś jednak znaleźli.

Zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet podczas zadania wymagającego mówienia pobudzona była lewa półkula mózgu (ta odpowiadająca za sprawność językową). Ale w przypadku kobiet pobudzeniu ulegały również obszary prawej półkuli. Innymi słowy, w trakcie mówienia mózg kobiet był bardziej aktywny. Naukowcy doszli do wniosku, że owocem tej dodatkowej pracy mózgu są emocje, a niekoniecznie większa liczba słów. Po analizie rozmów męsko-damskich okazało się, że kobiety rzadko posługują się większą liczbą słów niż mężczyźni.

Jest jednak całkiem możliwe, że kobiety mówią więcej, a przynajmniej częściej poruszają ustami, zanim się jeszcze urodzą. Pewien lekarz obserwował pięćdziesiąt sześć płodów w łonach ich matek i doszedł do wniosku, że generalnie dziewczynki częściej i przez dłuższy czas poruszały ustami niż chłopcy. Chłopcy dla odmiany byli bardziej ruchliwi i częściej wymachiwali rękami oraz nogami. Dziewczynki rzeczywiście uczą się mówić szybciej niż chłopcy, co być może da się wyjaśnić tym, że wcześniej zaczynają ćwiczyć.

Dlaczego mężczyznom zmienia się głos, a kobietom nie?

Mężczyźni mają niższy głos niż kobiety i dzieci z dwóch głównych powodów. Pierwszy to taki, że wysokość głosu zależy od częstotliwości wibracji naszych strun głosowych, ta zaś z kolei ma związek z ich napięciem oraz długością. Kobiety i dzieci mają krótsze struny głosowe niż mężczyźni i dlatego ich głos jest wyższy. Drugi powód to fakt, że u mężczyzn w okresie dojrzewania głos zmienia się w związku z wydzielaniem się hormonu zwanego testosteronem, za którego sprawą struny głosowe stają się dłuższe i grubsze. Ponieważ organizm kobiety nie wytwarza aż tyle testosteronu, jej głos się nie zmienia i nie jest tak niski.

Trudno jest wyjaśnić, dlaczego ten proces wykształcił się w drodze ewolucji, można jednak przypuszczać, że niższy głos mógł być mężczyznom przydatny do zdobywania dominacji w grupie. Niskie dźwięki rozchodzą się dalej niż wysokie; osoby o niższym głosie są lepiej i wyraźniej słyszane na znacznie większym obszarze. Mężczyźni o niskim głosie robią wrażenie silniejszych niż ci o głosie wyższym i mogą z tego powodu odnosić większe sukcesy.

Czy jest powód, dla którego niektórzy lubią upały, a inni nie?

Chodzi o to, że mamy różne temperatury „wyjściowe”. Jeśli u kogoś „wyjściowa” temperatura ciała wynosi 36°C, będzie bardziej wrażliwy na wysoką temperaturę niż ktoś zaprogramowany na 38°C. Osoba z „termostatem” ustawionym na niskie wartości, uruchamia swoje wewnętrzne mechanizmy termoregulacyjne, takie jak pocenie się, w niższej temperaturze – dlatego też w miarę wzrostu temperatury otoczenia szybciej niż inni zaczyna odczuwać dyskomfort.

Na to, czy dobrze znosimy upały, mają również wpływ czynniki genetyczne, a także to, czy jesteśmy kobietą, czy mężczyzną. Chociaż obie płcie nie różnią się zasadniczo temperaturą ciała, kobiety częściej odczuwają chłód niż mężczyźni, między innymi dlatego, że mają wolniejszą przemianę materii, w związku z czym ich organizm wytwarza mniej ciepła. Mają również mniej generującej ciepło masy mięśniowej, której drżenie pozwala nam utrzymać stałą temperaturę ciała, kiedy robi się zimno. Z badań wynika też, że kobiety wychładzają się łatwiej niż mężczyźni. Ich ciśnienie krwi jest zwykle niższe niż u panów; krew krąży wtedy wolniej w organizmie, co z kolei tłumaczy, dlaczego kobietom częściej niż mężczyznom marzną dłonie i stopy – do najdalej wysuniętych części ciała dociera po prostu mniej krwi.

Dlaczego kiedy chorujemy, podnosi się nam temperatura?

Kiedy jesteśmy chorzy i rośnie nam temperatura, mówi się, że mamy gorączkę. Gorączka jest reakcją organizmu na infekcję. Gdy zachorujemy, organizm zaczyna się bronić, wydzielając białka zwane pirogenami, które oddziałują na ośrodek termoregulacji w mózgu, a dokładnie w podwzgórzu. W rezultacie temperatura ciała wzrasta. Nie wiadomo jednak dokładnie, jaki wpływ na rozwój infekcji ma gorączka. Niektórzy sądzą, że wzrost temperatury ciała zapobiega rozwojowi wywołujących infekcję bakterii albo że wyższa temperatura zmusza narządy wewnętrzne do szybszej pracy, dzięki czemu wydziela się więcej hormonów, enzymów oraz krwinek, a krew szybciej krąży w żyłach.

Zgodnie z dawnym przesądem powinno się „karmić przemarzniętego, a głodzić gorączkującego”, ale to kiepski pomysł. Rozgorączkowany organizm zużywa znacznie więcej energii na utrzymanie wyższej temperatury ciała i musi ją skądś czerpać. Dlatego głodzenie się w gorączce to nie najlepsze rozwiązanie.

Dlaczego niektórych wysportowanych ludzi nigdy nie łapie kurcz?

Kurcz to bardzo nieprzyjemne, bolesne i gwałtowne skurczenie się mięśni, nad którym w żaden sposób nie panujemy. Może nas złapać, gdy przemarzniemy, a częściej po forsownych ćwiczeniach fizycznych, i jest zwykle spowodowany niedoborem tlenu, soli albo wody w mięśniach. Jeżeli kurcz łapie nas w czasie ćwiczeń, ciało mówi nam w ten sposób: „Dość!”.

Jeśli jednak regularnie ćwiczymy i jesteśmy wysportowani, liczba włókien mięśniowych wzrasta, podobnie jak ilość dostarczanej do mięśni krwi. Można wówczas ćwiczyć dłużej i nie odczuwać zmęczenia, ponieważ większa liczba naczyń krwionośnych dostarcza mięśniom więcej tlenu. Kurcz może nas złapać wtedy, gdy brakuje wystarczającej ilości tlenu, żeby utlenić kwas mlekowy wytwarzany przez pracujące mięśnie. Jeśli jednak jesteśmy bardzo wysportowani, a do mięśni dociera tyle tlenu, ile trzeba, nie dochodzi do nagromadzenia się w nich kwasu mlekowego i w związku z tym kurcz nas nie łapie.

Czym różnią się paznokcie u rąk od paznokci u nóg?

Jak można się spodziewać, paznokcie u rąk i u nóg są bardzo podobnie zbudowane, wątpię jednak, aby ktokolwiek wpadł na to, że są blisko spokrewnione z włosami. Budulcem włosa są cieniutkie włókna bezbarwnego białka zwanego keratyną, paznokcie zaś zbudowane są głównie ze zrogowaciałej keratyny.

Paznokcie u rąk odgrywają szczególnie ważną rolę w życiu ludzi i ssaków naczelnych z uwagi na to, w jak dużym stopniu wykorzystujemy nasze ręce. Paznokcie umożliwiają nam chwytanie i skubanie różnych rzeczy, czego nie dalibyśmy rady robić palcami zakończonymi tylko delikatną skórą. Pozwalają nam też porządnie się podrapać. Jedyna znana różnica polega na tym, że paznokcie u rąk rosną szybciej niż u nóg, zwiększając długość o pół milimetra na tydzień. Zarówno jedne, jak i drugie rosną szybciej w gorącym klimacie niż w chłodzie. Potrzeba od czterech do sześciu miesięcy, żeby odrósł nam paznokieć u ręki, ale aż roku do półtora, żeby w żółwim tempie wyhodować paznokieć u nogi.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Polski odpowiednik: „Ciekawość to pierwszy stopień do piekła” (wszystkie przypisy tłumaczy). ↩

2. Funny bone (ang.) – określenie czułego miejsca w łokciu. ↩

3. Przekład Zofii Szachnowskiej. ↩