Tytuł oryginału
ONE GOOD TURN

Redakcja
Krystyna Podhajska

Projekt okładki
Claire Ward/TW

Ilustracja na okładce
Petra Börner

Zdjęcia na pierwszej stronie okładki
© Marcus Appelt / Arcangel Images

Zdjęcie autorki
© Euan Myles

Adaptacja okładki
Magdalena Zawadzka

Korekta
Małgorzata Denys, Elżbieta Steglińska

Copyright © Kate Atkinson 2006
Kate Atkinson has asserted her right under the Copyright, Designs and Patents Act 1988 to be identified as the author of this work. This book is a work of fiction and, except in the case of historical fact, any resemblance to actual persons, living or dead, is purely coincidental.
Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo Czarna Owca,2015

Wydanie I

ISBN 978-83-7554-965-2

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Debbie, Glynis, Judith, Lynn, Penny, Sheili i Tessie.

Za to, jakie byłyśmy i jakie jesteśmy.

Male parta, male dilabuntur.

(Zły nabytek nie idzie w pożytek).

Cyceron, Druga filipika (27, 65)

Wtorek

1

Zabłądził. Rzadko mu się to zdarzało. Należał do tych, którzy opracowują dokładne plany i skutecznie realizują je do końca. Lecz teraz wszystko sprzysięgło się przeciwko niemu w sposób – jak uznał – niemożliwy do przewidzenia. Przez dwie otępiające godziny tkwił w korku na autostradzie A1, więc gdy wreszcie dotarł do Edynburga, dochodziło południe. Potem zagubił się w plątaninie ulic jednokierunkowych i został zmuszony do zawrócenia z powodu pęknięcia wodociągu. Przez całą podróż deszcz lał równo i nieustępliwie; zelżał dopiero na obrzeżach miasta. Pogoda nie zniechęciła jednak ludzi – nie przyszło mu wcześniej do głowy, że w Edynburgu trwa właśnie „ten słynny festiwal” i że wszędzie będą się kłębić wielobarwne tłumy, zupełnie jakby właśnie odtrąbiono koniec wojny. Wcześniej tylko raz zetknął się bliżej z festiwalem edynburskim – włączył telewizor i przypadkowo trafił na wieczorny program kulturalny, w którym grupa palantów z klasy średniej dyskutowała o jakimś pretensjonalnym spektaklu teatru alternatywnego.

Koniec końców wylądował w brudnym centrum. Ulica sprawiała wrażenie, że znajduje się niżej niż reszta miasta, niczym jakiś poczerniały wąwóz. Musiał ostrożnie prowadzić, bo bruk stał się mokry i śliski po deszczu. Do tego wszędzie było pełno kobiet i mężczyzn – plątali się po jezdni albo zbijali na jej środku w ciasne grupki, jakby nie słyszeli, że jezdnie są dla samochodów, a chodniki dla pieszych. Przez całą długość ulicy wiła się kolejka czekających na wejście do budynku, który wyglądał jak zbombardowany, lecz afisz przed nim dumnie głosił, że znajduje się tam „scena festiwalowa nr 164”.

W portfelu miał prawo jazdy wystawione na niejakiego Paula Bradleya. Nazwisko łatwo umykało z pamięci. Od jego prawdziwego dzieliło go obecnie kilkanaście fałszywych, a on już dawno stracił poczucie, że tamto kiedykolwiek naprawdę do niego należało. Gdy nie pracował, często (ale nie zawsze) używał imienia „Ray”. Było krótkie i proste. Ray jak promień – promień światła, promień ciemności. Promień słońca, promień księżyca. Lubił zmieniać tożsamości, prześlizgiwać się między szczelinami życiorysów. Wypożyczony peugeot, który prowadził, wydawał się w sam raz: nie wypasiona bryka dla twardzieli, ale auto, jakim mógłby jeździć całkiem zwyczajny facet. Taki zwyczajny jak Paul Bradley. Gdyby ktoś go zapytał, czym się zajmuje, czym się zajmuje Paul Bradley, odpowiedziałby: „Niczym ciekawym. Zwykły ze mnie gryzipiórek, przerzucam papiery w księgowości”.

Prowadził, usiłując odcyfrowywać książkowy plan Edynburga i znaleźć drogę ucieczki z tej piekielnej ulicy. Nagle ktoś wszedł wprost przed maskę jego samochodu. Typ, którego nienawidził – młody ciemnowłosy facet w okularach o grubych, ciemnych oprawkach, z dwudniowym zarostem i z papierosem dyndającym w kąciku warg; w Londynie były takich setki, wszyscy zgrywali się na francuskich egzystencjalistów z lat sześćdziesiątych. Ray mógłby się założyć, że żaden w życiu nie zajrzał do książki poświęconej filozofii. On sam sporo czytał – Platona, Kanta, Hegla – myślał nawet, żeby kiedyś skończyć studia.

Ostro zahamował, dzięki czemu nie wpadł na kolesia w okularach, zmusił go tylko do uskoczenia w bok – szybkiego manewru toreadora schodzącego z drogi bykowi. Tamten oczywiście się wściekł; wymachiwał papierosem, wrzeszczał i pokazywał środkowy palec. Zero klasy i manier. Ciekawe, czy jego rodzice byli z siebie dumni. Ray nie cierpiał palaczy – co za ohydny nałóg – nie cierpiał kolesi, którzy wystawiali środkowy palec, wrzeszcząc: „Wsadź se to w dupę!” i tryskając śliną z obrzydliwych warg ze śladami nikotyny.

Poczuł lekkie uderzenie – jak wtedy, kiedy ciemną nocą przejedzie się borsuka albo lisa – tyle że z tyłu samochodu. Coś przez chwilę pchało go naprzód. Co za fart, że okularnik zdążył wywinąć swoje paso doble i usunąć mu się sprzed maski. Gdyby nie to, byłby z niego placek. Spojrzał w lusterko wsteczne. Niebieska honda civic; jej kierowca właśnie gramolił się na zewnątrz – napakowany mięśniak, nawykły raczej do podnoszenia ciężarów na siłowni niż do obozowania w dziczy. W przeciwieństwie do Raya nie przetrwałby trzech miesięcy w dżungli ani na pustyni. Gdzie tam; nie przetrwałby nawet jednego dnia. Na dłoniach miał brzydkie rękawiczki samochodowe z czarnej skóry z otworami na kłykciach. Na tylnym siedzeniu jego wozu jechał krępy rottweiler – dokładnie takiej rasy psa można się było spodziewać po kimś tego pokroju. Koleś był chodzącym stereotypem. Pies miotał się teraz w napadzie szału, śliniąc tylną szybę i szorując kłami po szkle, ale nie stanowił dla Raya większego problemu. Potrafił zabijać psy.

Wysiadł z samochodu, przeszedł do tyłu i nachylił się nad zderzakiem, żeby ocenić szkodę. Kierowca hondy zaczął się na niego wydzierać: „Co ty wyrabiasz, pieprzona, durna cioto?”. Anglik. Ray szukał w myślach słów, które nie byłyby agresywne i zdołałyby uspokoić napastnika. Tamten aż gotował się w środku, był o krok od wybuchu – więcej, chciał wybuchnąć, kołysząc się na ugiętych nogach niczym zawodnik wagi ciężkiej, który już jakiś czas temu stracił formę. Ray przyjął neutralną postawę i neutralny wyraz twarzy, lecz w tej samej chwili z ust zgromadzonych wokół ludzi wyrwał się jednocześnie okrzyk przerażenia, on zaś zauważył kij bejsbolowy, który ni stąd, ni zowąd pojawił się w ręku mięśniaka, i pomyślał: „O cholera”.

To była jego ostatnia myśl na dobrych kilkanaście sekund. Gdy znowu mógł myśleć, leżał jak długi na jezdni i trzymał się za bok głowy w miejscu, w które oberwał. Dobiegł go brzęk tłuczonego szkła – ten drań wybijał mu teraz metodycznie szyby w samochodzie. Ray nadaremnie usiłował się podnieść; zdołał jedynie dźwignąć się na kolana, tak że wyglądał, jakby się modlił. Tymczasem tamten zbliżał się do niego z uniesionym kijem, ważąc go w dłoni, gotów jednym celnym zamachem roztrzaskać mu czaszkę. Ray podniósł rękę, żeby się zasłonić, przez co jeszcze bardziej zakręciło mu się w głowie i osunął się na bruk, myśląc: „Chryste, czyżby tak to się miało skończyć?”. Dał za wygraną, autentycznie dał za wygraną – nigdy wcześniej mu się to nie zdarzało – gdy niespodziewanie ktoś z tłumu zrobił krok naprzód, zamachnął się czymś czarnym i prostokątnym, a następnie cisnął tym czymś w kolesia z hondy. Trafiony w ramię koleś aż się zatoczył.

Na kilka sekund Ray znów stracił przytomność. Gdy oprzytomniał, obok niego kucały dwie policjantki. Jedna mówiła: „Niech się pan nie rusza, sir”, podczas gdy druga przez krótkofalówkę wzywała ambulans. Pierwszy raz w życiu tak się ucieszył na widok policji.

2

Martin nigdy dotąd nie zrobił niczego podobnego. W domu nie zabijał nawet much, tylko cierpliwie na nie polował, a potem nakrywał szklanką lub talerzem i wypuszczał za okno. Błogosławieni cisi, albowiem oni na własność posiądą ziemię¹. Miał pięćdziesiąt lat i nigdy świadomie nie okazał agresji innej żywej istocie, choć czasami wydawało mu się, że ma to więcej wspólnego z tchórzostwem niż z pacyfizmem.

Stał z innymi w kolejce, czekając, aż czyjaś interwencja przerwie rozgrywającą się na ich oczach scenę, ale tłum był wyraźnie nastawiony na odbiór, jak publiczność wyjątkowo brutalnego spektaklu teatralnego. Nikt się nie kwapił, żeby psuć pozostałym zabawę. Nawet sam Martin początkowo się zastanawiał, czy przypadkiem nie mają do czynienia z kolejnym przedstawieniem – zaimprowizowanym naprędce happeningiem, którego celem było zaszokować widzów albo obnażyć ich brak wrażliwości wynikający z faktu, że jako mieszkańcy globalnej medialnej wioski stali się biernymi podglądaczami przemocy (i tak dalej, i tak dalej). Taka mniej więcej myśl zaświtała mu w części mózgu odpowiedzialnej za intelekt. Pierwotny instynkt szeptał mu tymczasem: „Cholera, to jest potworne, naprawdę potworne, niech ten zły człowiek nareszcie sobie pójdzie”. Nie zdziwił się, kiedy usłyszał w głowie głos ojca („Weź się w garść, Martin”). Ojciec od wielu lat nie żył, lecz w uszach Martina wciąż często rozbrzmiewały spiżowe tony jego pokrzykiwań i wrzasków rodem z placu apelowego. Kierowca hondy skończył wybijać szyby w oknach srebrnego peugeota; ruszył w stronę leżącego na jezdni mężczyzny, wymachując kijem i szykując się do zadania ostatniego, zwycięskiego ciosu. Martin uświadomił sobie, że ten człowiek najprawdopodobniej zginie, zostanie zabity przez maniaka na oczach ich wszystkich, o ile ktoś czegoś nie zrobi. Instynktownie, bez namysłu – gdyby się zastanowił, zapewne nigdy by się na to nie odważył – zsunął z ramienia torbę, zamachnął się jak przy rzucie młotem i cisnął, celując nią w głowę szaleńca z hondy.

Nie trafił, co wcale go nie zdziwiło – nie przodował w rzutach do celu ani w łapaniu czegokolwiek, należał raczej do tych, którzy robią unik, kiedy leci do nich piłka. W torbie był jednak laptop. Jego twardy kant zahaczył o ramię szaleńca. Uderzenie sprawiło, że ten obrócił się wokół własnej osi.

Do tej pory kontakty Martina ze światem przestępczym ograniczały się do zorganizowanej przez Towarzystwo Autorów jednorazowej wycieczki na posterunek policji na ulicy św. Leonarda. Poza nim grupa składała się z samych kobiet. „Nasz rodzynek” – powiedziała o nim jedna, a w uprzejmym śmiechu pozostałych Martin wyczuł swego rodzaju rozczarowanie, jakby żałowały, że mężczyzna, który im się trafił, nie jest nieco bardziej męski.

Poczęstowano ich kawą i ciasteczkami – herbatnikami z czekoladą oraz wafelkami z kremem truskawkowym – cała grupa była pod wrażeniem tak obfitego wyboru. „Starsza posterunkowa” wygłosiła przyjemną prelekcję w nowiutkiej sali konferencyjnej wyglądającej, jakby zaprojektowano ją specjalnie dla takich grup. Następnie oprowadzono ich po różnych częściach budynku, po centrum telefonicznym i przepastnej hali. Siedzący tam przy komputerach nieumundurowani ludzie („Z krajowej służby wywiadu kryminalnego”) obrzucili „autorów” nieuważnymi spojrzeniami, po czym, całkowicie słusznie stwierdziwszy, że są nieistotni, wrócili do swoich monitorów.

Cała grupa wzięła udział w okazaniu, jednej osobie pobrano odciski palców. Zamknięto ich też – co prawda, na krótko – w areszcie. Przestępując tam z nogi na nogę, chichotali, żeby nie ulec atakowi klaustrofobii. Martina uderzyła myśl, że „chichot” to słowo używane niemal wyłącznie w odniesieniu do kobiet. One chichotały, mężczyźni po prostu się śmiali. Martin martwił się tym, że lubi sobie pochichotać. Na koniec zwiedzania, zupełnie jakby zainscenizowano to specjalnie dla nich, mieli okazję z dreszczykiem lęku obserwować zbiórkę oddziału pospiesznie wkładającego stroje przeciwuderzeniowe przed wyprowadzeniem z celi jakiegoś kłopotliwego więźnia.

Tematyka wycieczki nie miała wielkiego związku z książkami wydawanymi przez Martina pod pseudonimem Alex Blake. Były to staroświeckie, sentymentalne kryminały, których bohaterka, niejaka Nina Riley, przebojowa dziewczyna, odziedziczyła po wuju agencję detektywistyczną. Akcja powieści toczyła się tuż po wojnie. Martina szczególnie ciągnęło do tego okresu w historii, do szarości powojennej nędzy i cichego, starannie skrywanego rozczarowania, jakie nastało po latach heroizmu. Wiedeń czasów Trzeciego człowieka, Londyn i okolice ze Spotkania. Jak musiało wyglądać życie w czasach, gdy tak powszechnie obnoszono się ze swoimi przekonaniami, święcie wierząc w sprawiedliwą wojnę, gdy doświadczano tylu wzniosłych uczuć (prawda, że wiele z tego było zwykłą propagandą, ale ich sedno pozostawało prawdziwe) i odrzucano nieznośne okowy indywidualizmu? Jakie to uczucie znaleźć się na krawędzi porażki i zagłady i mimo wszystko przetrwać? A potem myśleć: „No i co dalej?”. Niny Riley, rzecz jasna, nic z tego nie dotyczyło, miała zaledwie dwadzieścia dwa lata i spędziła wojnę w szwajcarskiej szkole dla panien z dobrych domów. Poza tym nie istniała naprawdę.

Nina Riley zawsze była chłopczycą, choć bez wyraźnych skłonności lesbijskich, nieustannie adorowaną przez rozmaitych mężczyzn. W kontaktach z nimi zachowywała się jednak niezwykle cnotliwie. („Zupełnie – napisał mu pewien »wdzięczny czytelnik« – jakby jedna z pensjonarek z powieści Elinor Brent-Dyer dorosła i została detektywem”). Mieszkała w bliżej niesprecyzowanej krainie geograficznej przypominającej Szkocję, z morzem, górami i rozległymi wrzosowiskami. Dało się stamtąd szybko dojechać szałowym bristolem, kabrioletem głównej bohaterki, do każdego większego miasta Szkocji (jak również Anglii, lecz nigdy Walii – coś, co zdaniem Martina wymagało być może korekty). Pisząc swoją pierwszą powieść o Ninie Riley, Martin wyobrażał sobie, że będzie to czuły ukłon w stronę dawnych czasów i dawnych form literackich. „Można powiedzieć, że to coś w rodzaju pastiszu – oznajmił nerwowo, gdy przedstawiono go redaktorce w wydawnictwie. – Taki nieco ironiczny hołd”. To, że książkę w ogóle mu wydano, było ogromnym zaskoczeniem. Napisał ją dla zabawy, a tu ni stąd, ni zowąd przyszło mu siedzieć w jakimś sztampowo urządzonym londyńskim biurze i tłumaczyć się z bzdur, jakie wymyślił, dziewczynie, która ledwo zaszczycała go swoją uwagą.

– Tak czy inaczej – odparła (patrzenie na niego przychodziło jej z widocznym trudem) – widzę, że mam przed sobą książkę, która się sprzeda. Starą, dobrą powieść kryminalną. Ludzie łakną nostalgii, przeszłość działa na nich jak narkotyk. Ile książek planuje pan wydać w cyklu?

– W cyklu?

– Cześć.

Martin odwrócił się i zobaczył człowieka, który w niemal absurdalnie zrelaksowanej pozie opierał się o futrynę. Był starszy od Martina, ale ubierał się bardziej młodzieżowo.

– Cześć – odrzekła młoda redaktorka, poświęcając nowo przybyłemu całą swoją uwagę. Ich krótkie powitanie zdawało się nieść więcej treści, niż dałoby się zawrzeć w słowach. – To Neil Winters, nasz dyrektor naczelny – dodała z pełnym dumy uśmiechem. – Neil, to jest Martin Canning. Napisał cudowną książkę.

– To fantastycznie – stwierdził Neil, ściskając rękę Martina. Jego dłoń była miękka i wilgotna jak coś martwego, co można znaleźć na plaży. – Mam nadzieję, że pierwszą z wielu.

Dwa tygodnie później Neil Winters został przeniesiony na wyższy szczebel w swojej macierzystej europejskiej korporacji i Martin już go więcej nie spotkał. Niemniej jednak w jego pamięci tamten uścisk dłoni na zawsze miał wyznaczać moment, w którym jego życie całkiem się odmieniło.

Niedawno sprzedał telewizji prawa do sfilmowania swoich powieści o Ninie Riley. „Te książki są jak ciepła kąpiel. Idealna zapchajdziura do wieczornego pasma programowego” – oznajmił mu producent z BBC; w jego ustach zabrzmiało to jak obelga i w istocie nią było.

W zamieszkiwanym przez siebie dwuwymiarowym świecie fikcji Nina Riley rozwiązała dotąd zagadki trzech morderstw, kradzieży klejnotów i napadu na bank, odzyskała skradzionego konia wyścigowego, zapobiegła porwaniu małego księcia Karola z zamku Balmoral, a w szóstej części swoich przygód niemal bez niczyjej pomocy udaremniła spisek, mający na celu kradzież szkockich klejnotów koronnych. Część siódma – Zagadka araukarii – spoczywała właśnie w wydaniu kieszonkowym na stolikach w każdej księgarni, oferowana w promocji „trzy książki w cenie dwóch”. Wszyscy zdawali się zgodni co do tego, że jest „bardziej mroczna” („Blake nareszcie zmienił styl na dojrzalszy, bliższy gatunkowi noir” – napisał na portalu Amazon jeden z czytelników; w tych czasach każdy mógł się bawić w krytyka), mimo to napisane przez niego powieści wciąż „prężnie” się sprzedawały, przynajmniej według Melanie, jego agentki. „Jeszcze daleko do końca, Martinie” – zapewniała go. Melanie była Irlandką i w jej ustach wszystko brzmiało uprzejmie, nawet jeśli wcale takie nie było.

Gdy go pytano – zdarzało się to całkiem często – dlaczego został pisarzem, Martin odpowiadał zwykle, że skoro i tak przez większość czasu żyje w świecie fantazji, to postanowił na tym zarabiać. Mówił to jowialnie, bez żadnych chichotów, a ludzie uśmiechali się, jakby powiedział coś zabawnego. Nie docierało do nich, że naprawdę żył w swojej głowie. Nie w sensie intelektualnym czy filozoficznym; w istocie jego życie wewnętrzne było niezwykle banalne. Nie wiedział, czy innym też się to zdarza. Czy życie upływa im na bujaniu w chmurach i wyobrażaniu sobie lepszej wersji rzeczywistości? Nikt nie mówił głośno o życiu w świecie wyobraźni, chyba że miał na myśli sztukę wyższą, w rodzaju poezji Keatsa. Nikt nie wspominał o przyjemności z wyobrażania sobie siebie samego siedzącego na leżaku w ogrodzie pod bezchmurnym niebem w samym środku lata i rozkoszującego się obfitym staroświeckim podwieczorkiem, przygotowanym przez swojską kobiecinę o pełnych piersiach i w śnieżnobiałym fartuchu, która mówiła rzeczy w rodzaju: „No już, pałaszujcie, moje wy jagniątka”, ponieważ w wyobraźni Martina swojskie kobieciny o pełnych piersiach i w śnieżnobiałych fartuchach tak właśnie mówiły – z dziwaczną, pseudodickensowską swadą.

Świat, jaki krył się w jego głowie, był znacznie lepszy niż ten poza nią. Babeczki prosto z pieca, domowy dżem z czarnych porzeczek, gęsta śmietana. A w powietrzu przecinające błękit nieba jaskółki, które pikowały niczym piloci podczas bitwy o Anglię. Odległy głuchy odgłos odbijanych piłek do krykieta, zapach gorącej, mocnej herbaty i świeżo skoszonej trawy. Nikt chyba nie zaprzeczy, że to wszystko było o wiele bardziej pociągające niż przerażający, rozwścieczony facet z kijem bejsbolowym?

Martin taszczył torbę z laptopem, ponieważ przedpołudniowy spektakl komediowy, na który próbował się dostać, stojąc cierpliwie w kolejce, był jedynie przystankiem na jego (tego dnia długiej i niespiesznej) drodze do „biura”, które niedawno wynajął w odnowionej kamienicy w Marchmont. Dawniej mieścił się tam sklep spożywczy z licencją na sprzedaż alkoholu. Teraz jej nijakie wnętrza – ściany z płyt gipsowo-kartonowych, podłoga z paneli, połączenia szerokopasmowe i oświetlenie halogenowe – wynajmowały dwie firmy: architektoniczna i konsultingowa z branży IT, a od niedawna także Martin. Wynajął owo „biuro” w daremnej nadziei, że jeśli każdego dnia będzie musiał wyjść z domu i coś napisać, trzymając się wyznaczonych godzin pracy tak jak większość ludzi, zdoła wydobyć się z letargu, w jaki popadł podczas pracy nad swoją najnowszą powieścią (Śmierć na Czarnej Wyspie). Uważał za zły znak to, że myśląc o swoim „biurze”, automatycznie bierze je w cudzysłów, jakby było fikcyjnym konceptem, a nie rzeczywistym miejscem, w którym coś się istotnie dokonywało.

Miał wrażenie, że Śmierć na Czarnej Wyspie to powieść przeklęta: choćby pisał i pisał, fabuła zdawała się stać w miejscu. „Powinieneś zmienić tytuł. Ten kojarzy się z komiksem o Tintinie” – zauważyła Melanie.

Pierwsza książka Martina ukazała się osiem lat temu. Wcześniej pracował on jako nauczyciel religioznawstwa. Na wczesnym etapie ich znajomości Melanie z jakiegoś względu wbiła sobie do głowy (a on nie potrafił jej tego wybić), że Martin był kiedyś w zakonie. Nigdy nie zdołał pojąć, jak doszła do takiego wniosku. To prawda, że przedwcześnie wypadające włosy tworzyły na jego głowie coś w rodzaju tonsury, lecz poza tym w jego wyglądzie nie było chyba nic z zakonnika. Nieważne, ile razy próbował wyprowadzać ją z błędu, Melanie i tak trwała przy swoim, uważając ów zakonny epizod za najciekawszy aspekt jego osoby. I to ona przekazała tę mylną informację agentowi prasowemu, który z kolei rozpowszechnił ją na cały świat. Znajdowała się teraz w publicznych archiwach, w wycinkach na jego temat oraz w internecie. Nieistotne, że Martin wielokrotnie powtarzał dziennikarzom: „Nie, nigdy nie byłem mnichem, to pomyłka”; ci i tak czynili z jego dementi punkt wyjścia dla swoich artykułów: „Blake niechętnie reaguje na wzmianki o kapłaństwie”. Albo: „Alex Blake odrzuca pogłoski, jakoby w młodości odczuwał powołanie do stanu duchownego, lecz ma w sobie dystans właściwy zakonnikom klauzurowym”. I tak dalej.

Wydawało mu się, że Śmierć na Czarnej Wyspie jest jeszcze bardziej szablonowa i schematyczna niż jego wcześniejsze powieści – czytadło do kartkowania przed zaśnięciem albo w szpitalu, pociągu, samolocie czy na plaży, o którym szybko się zapomina. Od kiedy Martin powołał do życia Ninę Riley, pisał jedną książkę rocznie i miał wrażenie, że zwyczajnie kończą mu się pomysły. Autor i jego papierowa postać wlekli się mozolnie noga za nogą, wciąż tymi samymi utartymi ścieżkami. Obawiał się, że nigdy się od siebie nie uwolnią, że już do końca życia będzie opisywał jej niedorzeczne eskapady. Ona pozostanie dwudziestodwulatką, dopóki Martin nie wyzionie ducha. „Nie, nie, nie, nie, nie, nie, nie i jeszcze raz nie – protestowała Melanie. – To się nazywa eksploatacja żyły złota”. Ktoś inny, kto nie miałby zagwarantowanych w umowie piętnastu procent zysków, nazwałby to raczej dojeniem ledwo żywej krowy. Martin rozważał, czy nie zmienić nazwiska – albo jeszcze lepiej: wrócić do własnego – i nie napisać czegoś innego, czegoś, co miałoby jakiś sens i jakąś wartość.

Ojciec Martina, Harry, był zawodowym żołnierzem, starszym sierżantem kompanii. Jego synowi nie uśmiechała się jednak wojaczka, wręcz przeciwnie. On i jego brat Christopher skończyli małą anglikańską szkołę z internatem, która oferowała synom wojskowych spartańskie warunki nieco tylko lepsze od tych panujących w przytułku. Pozostawiwszy wreszcie za sobą świat lodowatych pryszniców i biegów przełajowych („Robimy z naszych chłopców mężczyzn”), Martin wybrał przeciętny uniwersytet, a na nim równie przeciętny kierunek – religioznawstwo – gdyż był to jedyny przedmiot, z którego uzyskał dobre oceny na egzaminie. Stało się tak za sprawą nieustannej zachęty do studiowania Biblii jako sposobu na wypełnienie dorastającym uczniom niebezpiecznie długich godzin wolnych od nauki.

Po uniwersytecie przyszedł czas na nauczycielskie studia podyplomowe, które miały mu dać czas na zastanowienie się, co „naprawdę” chciałby robić w życiu. W istocie nigdy nie zamierzał zostać nauczycielem, a już z pewnością nie nauczycielem religioznawstwa, lecz przedziwnym zbiegiem okoliczności w wieku dwudziestu dwóch lat odkrył, że jego życie zatoczyło krąg i oto uczy w Lake District w niewielkiej płatnej szkole z internatem dla chłopców, którzy oblali egzaminy wstępne do lepszych szkół prywatnych i których jedynymi zainteresowaniami zdawały się rugby i masturbacja.

Choć uważał się za kogoś, kto przyszedł na świat już w średnim wieku, w rzeczywistości był raptem o cztery lata starszy od swoich najstarszych podopiecznych i wydawało mu się absurdalne, że mógłby ich czegokolwiek nauczyć, zwłaszcza religii. Jego uczniowie, rzecz jasna, nie uważali go wcale za młodego człowieka – dla nich był „starym prykiem”, wobec którego nie mieli za grosz szacunku. Byli to okrutni, bezduszni chłopcy i wszystko wskazywało na to, że wyrosną na okrutnych, bezdusznych mężczyzn. O ile się orientował, w przyszłości mieli zajmować tylne ławy torysów w Izbie Gmin, więc tym usilniej starał się zapoznać ich z podstawowymi wartościami moralnymi, zanim będzie za późno, choć niestety dla wielu z nich już tak było. Sam Martin uważał się za ateistę, mimo to nie wykluczał całkowicie, że pewnego dnia dostąpi nawrócenia – kurtyna się podniesie, a jego serce otworzy. Obawiał się jednak, że – podobnie jak większość ludzi – skazany jest na wieczną wędrówkę do Damaszku; było to niestety o wiele bardziej prawdopodobne.

Z wyjątkiem sytuacji, gdy wymagał tego program nauczania, Martin zwykł ignorować chrześcijaństwo na tyle, na ile było to możliwe, i skupiać się na etyce, religioznawstwie porównawczym, filozofii oraz naukach społecznych (właściwie na wszystkim, byle nie na chrześcijaństwie). Jego celem było „wspieranie wzajemnego zrozumienia i rozwoju duchowości”, mawiał, gdy atakował go jakiś anglikański, faszystowski rodzic rugbysta. Poświęcał wiele czasu na wpajanie chłopcom zasad buddyzmu, odkrył bowiem metodą prób i błędów, że tym sposobem najskuteczniej namiesza im w głowach.

Jednocześnie powtarzał sobie w myślach: „Wytrzymam tu jeszcze jakiś czas, potem może wyruszę w podróż, podejmę nowe studia albo znajdę ciekawszą pracę i zacznę nowe życie”, lecz stare życie trwało nadal, on zaś czuł, że drepce w miejscu, podczas gdy wszystko wokół niego traci sens. Przeczuwał, że jeśli czegoś nie zrobi, utknie tam na zawsze, będzie coraz starszy od swoich uczniów, aż wreszcie odejdzie na emeryturę i umrze, spędziwszy większość życia w szkole z internatem. Wiedział, że musi zdobyć się na jakieś działanie, gdyż nie należał do ludzi, którym cokolwiek samo się przydarzało. Żył dotąd jakby na jałowym biegu; nigdy niczego sobie nie złamał, nie użądliła go pszczoła, nie był nigdy bliski miłości ani śmierci. Nigdy nie zabiegał o wielkość, a jego nagrodą było nic nieznaczące życie.

Zbliżał się do czterdziestki. Siedział w wagonie ekspresu pędzącego prosto ku śmierci – zawsze znajdował ukojenie w afektowanych metaforach – gdy pewnego dnia zdecydował się na kurs kreatywnego pisania prowadzony w ramach jakiegoś programu edukacyjnego dla mieszkańców wsi. Zajęcia odbywały się w sali wiejskiego domu kultury i prowadziła je dojeżdżająca z Kendal kobieta o imieniu Dorothy, której kwalifikacje były dla niego niejasne. Miała na koncie kilka opowiadań opublikowanych w wydawanym na północy czasopiśmie o sztuce, parę odczytów i warsztatów („w toku”) oraz nieudaną sztukę wystawioną na edynburskim festiwalu teatru alternatywnego, poświęconą kobietom w życiu Miltona (zatytułowaną Kobiety Miltona). Na samą wzmiankę o Edynburgu podczas zajęć Martina aż skręciło z tęsknoty za tym praktycznie nieznanym mu miejscem. Stamtąd pochodziła jego matka, ojciec zaś stacjonował na zamku, w związku z czym Martin spędził w Edynburgu pierwsze trzy lata swojego życia. Pewnego dnia, obiecywał sobie, gdy Dorothy trajkotała coś o formie, treści i konieczności „odnalezienia własnego głosu”, pewnego dnia wrócę do Edynburga i zamieszkam tam na stałe. „No i czytajcie! – wykrzyknęła Dorothy, otwierając szeroko ramiona, aż jej obszerna aksamitna peleryna rozpostarła się niczym skrzydła nietoperza. – Czytajcie wszystko, co kiedykolwiek zostało napisane”. Przez salę przetoczył się pomruk protestu – przecież przyszli tu, żeby nauczyć się pisać (przynajmniej niektórzy z nich), a nie czytać.

Dorothy robiła wrażenie energicznej. Malowała usta na czerwono i nosiła długie spódnice, ekstrawaganckie szale oraz peleryny, które spinała wielkimi cynowymi albo srebrnymi broszami. Do tego botki na obcasach, czarne pończochy w romby i zabawne kapelusze z gniecionego weluru. Tak było na początku semestru jesiennego, gdy Lake District przywdziewało odświętne jaskrawe barwy. Wraz z nadejściem ponurej, wilgotnej zimy również Dorothy zamieniła kolorowe piórka na mniej teatralne kalosze i bluzy z polaru. Jej zachowanie też stało się mniej ekspresyjne. Wcześniej zaczynała niemal każde zajęcia od napomknień o swoim „partnerze”, który pracował gdzieś w charakterze „pisarza rezydenta”, lecz jakoś przed Gwiazdką przestała o nim wspominać, a czerwoną szminkę zastąpiła smętną beżową w odcieniu swojej cery.

Oni także ją zawiedli, cała ta pstrokata zbieranina emerytów, gospodyń wiejskich i ludzi pragnących odmienić swoje życie, zanim będzie za późno. „Nigdy nie jest za późno!” – oświadczyła im z entuzjazmem kaznodziei, lecz większość z nich nie miała większych złudzeń. Jak ten burkliwy facet, który zdawał się nimi wszystkimi pogardzać i naśladując styl Teda Hughesa, pisał o drapieżnych ptakach oraz martwych owcach na wzgórzach. Martin przypuszczał, że jest jakoś związany z wsią – jako rolnik albo gajowy – lecz okazało się, że to zwolniony z pracy geolog naftowy, który przeniósł się do Leeds, żeby wrócić do korzeni. Była też dziewczyna, typ studentki, która naprawdę nimi pogardzała. Malowała usta na czarno (co stanowiło niepokojący kontrast z beżem Dorothy) i pisała o własnej śmierci oraz o tym, jak wpłynie ona na jej otoczenie. Poza nimi w grupie było jeszcze kilka przemiłych pań z Instytutu Kobiet, które najwyraźniej wcale nie marzyły o pisaniu.

Dorothy nakłaniała ich, żeby opisywali pokrótce własne lęki i sekrety, tworzyli konfesyjne, terapeutyczne teksty o swoim dzieciństwie, marzeniach i rozterkach. Zamiast tego z uporem pisali o pogodzie, wakacjach albo zwierzętach. Burkliwy facet pisał o seksie i gdy czytał im swoje teksty, wszyscy wbijali wzrok w podłogę. Wyjątkiem była Dorothy, która słuchała go, udając zainteresowanie, z przekrzywioną w bok głową i wargami rozciągniętymi w zachęcającym uśmiechu.

„Świetnie – mówiła potem tonem osoby pokonanej – jako pracę domową opiszcie wizytę albo pobyt w szpitalu”. Martin był ciekaw, kiedy wreszcie przejdą do narracji fabularnej, lecz tkwiący w nim pedagog automatycznie zareagował na słowa „praca domowa” i nie miał innego wyjścia, jak sumiennie wywiązać się z zadania.

Panie z Instytutu Kobiet wyprodukowały sentymentalne opowiadania o odwiedzanych w szpitalu dzieciach i staruszkach. „Urocze” – podsumowała je Dorothy. Burkliwy facet ze wszystkimi krwawymi szczegółami opisał operację usunięcia mu wyrostka robaczkowego. „Barwne” – brzmiał werdykt Dorothy. Dziewczyna z depresją zrelacjonowała pobyt w szpitalu w Barrow-in-Furness, po tym jak próbowała podciąć sobie żyły. „Szkoda, że ją odratowali” – mruknęła jedna z gospodyń wiejskich siedząca obok Martina.

Sam Martin tylko raz był w szpitalu, jako czternastolatek. Dopiero teraz zdał sobie sprawę, że w tamtym okresie życia każdy kolejny rok przynosił mu nowe nieszczęścia. W owym czasie ich ojciec stacjonował w Niemczech. Martin z Christopherem spędzali u niego letnie wakacje uwolnieni od wojskowego drylu szkoły. Wracając z miasta do bazy, mijali wesołe miasteczko. Było niemieckie – fakt ten czynił je w oczach Martina jeszcze bardziej przerażającym. Martin widział je już wcześniej – nocą. Błyskające światła oraz dobiegające stamtąd zapachy i pokrzykiwania sprawiły, że w jego wyobraźni powstała przygnębiająca wizja, która mogłaby wyjść spod pędzla Boscha. W dzień wszystko wydało mu się nieco mniej groźne, a w jego uszach jak zwykle (niestety) rozległ się wrzask ojca: „Staw czoło swoim lękom, chłopcze!”. Zapłacił więc za wejście i począł nieufnie przypatrywać się poszczególnym atrakcjom. W istocie karuzele przerażały go bardziej niż wszechobecny rozgardiasz; kiedy był młodszy, widok zwykłych huśtawek na placu zabaw przyprawiał go o mdłości.

Nie pamiętał, gdzie owego popołudnia był Christopher; najpewniej grał w krykieta z innymi chłopcami. Martin wysupłał z kieszeni drobne i w jednym ze stoisk kupił placek ziemniaczany, Kartoffelpuffer. Jego znajomość niemieckiego była marna, ale słowo Kartoffel budziło dobre skojarzenia. Placek okazał się tłusty, miał dziwnie słodki smak i zaległ mu w żołądku jak kamień, więc głos ojca nie mógł wybrać gorszego momentu, żeby ponownie zabrzmieć w jego uszach – Martin mijał akurat gigantyczną huśtawkę w kształcie statku. Nie wiedział, jak się nazywa po niemiecku, po angielsku znał ją pod nazwą „Piracka łajba”.

„Piracka łajba” wznosiła się i opadała, kreśląc na tle nieba nieprawdopodobny wręcz łuk. W ślad za nią niosły się krzyki przerażonych załogantów. Sama myśl o poddaniu się podobnym katuszom była wystarczająco potworna, a połączona z koszmarną rzeczywistością sprawiła, że Martina ogarnęła panika. Pod wpływem tego uczucia wyrzucił resztki placka do kosza na śmieci, kupił bilet i wspiął się na pokład.

Ojciec osobiście pofatygował się do cywilnego Krankenhausu, aby go zabrać do domu. Martin trafił do izby przyjęć, po tym jak znaleziono go na podłodze „Pirackiej łajby” bezwładnego i na wpół przytomnego. Nie chodziło o psychikę ani o brak odwagi; okazało się po prostu, że jest wyjątkowo wrażliwy na przeciążenia. Lekarz, który go wypisywał, roześmiał się i powiedział najczystszą angielszczyzną: „Jeśli miałbym coś ci doradzać, chłopcze, to nie próbuj się szkolić na pilota”.

W szpitalu ojciec przeszedł tuż obok Martina, nie rozpoznawszy go. Martin próbował do niego zamachać. Jego ręka tylko słabo drgnęła na kołdrze i ten gest nie został zauważony. W końcu któraś pielęgniarka wskazała ojcu właściwe łóżko. Ubrany w mundur kompletnie nie pasował do oddziału szpitalnego. Nachylił się nad Martinem i rzekł: „Co za cholerna ciota. Weź się w garść!”.

„Są sytuacje, które nie mają nic wspólnego ze słabością charakteru. Rzeczy, do których człowiek jest fizycznie niezdolny. Oczywiście to wszystko działo się w innym kraju, w innym życiu” – zakończył swoje opowiadanie Martin.

– Znakomicie – pochwaliła go Dorothy.

– Trochę to cienkie – zauważył gderliwy facet.

– Do tej pory moje życie właśnie takie było – odparł Martin.

Na ostatnie zajęcia w semestrze Dorothy przyniosła wino, krakersy oraz kawałek czerwonego cheddara. Papierowe kubki i talerzyki przywłaszczyli sobie z kuchni domu kultury. Dorothy wzniosła do góry kubek i oznajmiła: „Jakoś to przetrwaliśmy!”, co wydało się Martinowi nieco dziwacznym toastem. „Miejmy nadzieję – ciągnęła – że spotkamy się znów wszyscy w semestrze wiosennym”. Nie wiedział, czy chodziło o bliskość Bożego Narodzenia, o balony i dekoracje z błyszczącej folii zdobiące dom kultury, czy o tę nową koncepcję przetrwania, w każdym razie wszystkich ogarnął uroczysty nastrój. Nawet gderliwy facet i niedoszła samobójczyni dali się porwać świątecznej atmosferze. Z plecaków i aktówek wyłoniły się kolejne butelki; nie byli pewni, czy na koniec semestru planowana jest jakakolwiek impreza, ale na wszelki wypadek przyszli przygotowani.

Według Martina splot wszystkich tych okoliczności, ze szczególnym uwzględnieniem wina, sprawił, że nazajutrz ku swojemu wielkiemu zaskoczeniu obudził się w łóżku Dorothy w Kendal.

Miała zapuchniętą, bladą twarz, prędko też naciągnęła kołdrę na głowę i powiedziała: „Nie patrz na mnie, rano wyglądam koszmarnie”. Rzeczywiście wyglądała nieco koszmarnie, lecz Martin, rzecz jasna, nigdy by jej tego nie powiedział. Miał ochotę spytać ją o wiek, lecz podejrzewał, że to byłoby jeszcze gorsze.

Później, w trakcie wystawnego obiadu w hotelu z widokiem na jezioro Windermere, na który zdaniem Martina oboje zasłużyli nie tylko ze względu na ukończony właśnie kurs, Dorothy wzniosła toast świetnym rześkim chablis, mówiąc: „Wiesz, Martinie, byłeś jedyną osobą na tych zajęciach, która potrafiła tak sklecić zdanie, żeby nie chciało mi się zaraz kurewsko rzygać – wybacz ten wulgaryzm. Powinieneś zostać pisarzem”.

Martin oczekiwał, że gdy tylko kierowca hondy się pozbiera, rozpocznie poszukiwania winowajcy, który go powalił. Usiłował wtopić się w anonimowy tłum w kolejce i udawać, że nie istnieje. Zamknął oczy. Robił tak już w szkole, gdy się nad nim znęcano; odwoływał się do pradawnego rozpaczliwego myślenia magicznego – nie uderzą go, jeśli nie będzie ich widział. Wyobraził sobie kierowcę hondy zmierzającego ku niemu ze wzniesionym kijem bejsbolowym, którym wkrótce zada mu unicestwiający cios.

Ku swemu zdumieniu, gdy znów otworzył oczy, zobaczył, że kierowca hondy gramoli się do swojego auta. Kiedy odjeżdżał, kilka osób zaczęło niechętnie klaskać. Martin nie był pewien, czy wyrażają w ten sposób swoją przyganę dla zachowania kierowcy hondy, czy rozczarowanie tym, że jednak nie dokończył dzieła. Tak czy inaczej, niełatwo było ich zadowolić.

Przyklęknął na jezdni i zapytał kierowcę peugeota: „Nic panu nie jest?”, zaraz jednak został uprzejmie, lecz stanowczo odsunięty na bok przez dwie przybyłe właśnie policjantki, które przejęły kontrolę nad sytuacją.

3

Gloria nie widziała, co właściwie zaszło. Dopiero po chwili kręgosłup kolejki zadygotał i dotarła do niej przekazywana z ust do ust pogłoska: „Kogoś zamordowali”. Skojarzyło jej się to z zabawą w głuchy telefon.

– Pewnie próbował się wcisnąć bez kolejki – mruknęła rzeczowo do stojącej obok rozszczebiotanej Pam.

W kolejkach Gloria zachowywała stoicyzm, jej zdaniem zdecydowanie niedoceniany w dzisiejszych czasach. Wkurzali ją wszyscy, którzy narzekali i przestępowali z nogi na nogę, jakby zniecierpliwienie było w jakimś stopniu miarą ich indywidualności. W kolejce, jak w życiu, trzeba się zamknąć i robić swoje. Szkoda, że urodziła się za późno, żeby się załapać na drugą wojnę światową, dysponowała bowiem dokładnie tą cechą, bez której nie dało się przeżyć wojny – wytrwałością.

Doskonale rozumiała, czemu ktoś mógłby chcieć zamordować spryciarza usiłującego wepchnąć się bez kolejki. Gdyby to od niej zależało, w trybie przyspieszonym zlikwidowałaby całe mnóstwo ludzi – na przykład tych, którzy zaśmiecali ulice; gdyby groziło im, że zawisną na najbliższej latarni, dwa razy by się zastanowili, zanim rzuciliby papierek na chodnik. Niegdyś była przeciwniczką kary śmierci. Pamiętała, że w czasie swojej przygody ze studiami, zbyt krótkiej, jak się okazało, demonstrowała przeciwko egzekucji w jakimś odległym kraju, którego nie potrafiłaby nawet wskazać na mapie. Obecnie jednak jej poglądy w tej kwestii zmieniły się diametralnie.

Gloria ceniła sobie zakazy i nakazy – zakazy i nakazy były Dobre. Lubiła przepisy mówiące, że nie wolno przekraczać dozwolonej prędkości czy parkować na podwójnej żółtej linii, przepisy zakazujące demolować budynki i śmiecić. Miała po dziurki w nosie ludzi wiecznie narzekających na fotoradary i na strażników miejskich, jakby istniał powód, dla którego akurat oni powinni zostać zwolnieni z przestrzegania obowiązującego prawa. W młodości zdarzało jej się fantazjować na temat seksu i miłości, hodowli kurcząt i pszczół, a także tego, że mogłaby być wyższa i biegać po polach z czarno-białym border collie. Teraz marzyła, żeby trzymać straż u nieba bram i z księgą ostatecznego rozrachunku w dłoni odhaczać nazwiska stających przed nią zmarłych, wpuszczać ich z łaskawym skinieniem głowy albo odsyłać z kwitkiem. Wszyscy, którzy parkowali w zatoczkach autobusowych i przebiegali przez pasy na czerwonym świetle, gorzko pożałują, gdy Gloria zmierzy ich wzrokiem i poleci, by zdali sprawę ze swoich uczynków.

Pam była nie kimś, kogo Gloria mogłaby nazwać przyjaciółką, lecz raczej osobą znaną od tak dawna, że wszelkie próby pozbycia się jej zwyczajnie nie miały sensu. Mężem Pam był Murdo Miller, najlepszy przyjaciel męża Glorii. Graham i Murdo chodzili do jednej szkoły w Edynburgu – kosztowna edukacja, która pozwoliła im jednak nabrać ogłady towarzyskiej mimo ich zgoła prostackiego charakteru. Dziś byli znacznie zamożniejsi od pozostałych absolwentów – fakt, który według Murdo „mówił sam za siebie”. Gloria uważała jednak, że nie świadczy on absolutnie o niczym, może tylko o tym, że obaj okazali się bardziej chciwi i bezwzględni od swoich dawnych kolegów. Graham był synem budowlańca (Hatter Homes), który zaczynał karierę od dźwigania cegieł na jednej z niewielkich budów swego ojca. Obecnie był deweloperem i multimilionerem. Murdo z kolei był synem właściciela niedużej firmy ochroniarskiej (Niebiański spokój) i zaczynał jako bramkarz w pubie. Obecnie ochraniał kluby, puby, mecze piłkarskie i koncerty. Graham i Murdo robili wiele wspólnych interesów; były to przedsięwzięcia na szeroką skalę mające niewiele wspólnego z budownictwem czy ochroną mienia i wymagające wizyt na Jersey, Kajmanach oraz Wyspach Dziewiczych. Graham trzymał tyle srok za ogon, że dawno powinno mu zabraknąć rąk. „Biznes rodzi biznes – tłumaczył Glorii – a pieniądze rodzą pieniądze”. Czyli że bogaci się bogacą, a biedni biednieją.

Graham i Murdo dbali o to, żeby żyć, jak na szanowanych biznesmenów przystało – mieli domy, które były dla nich o wiele za duże, samochody, które co roku wymieniali na nowsze modele, oraz żony, których nie wymieniali na młodsze. Nosili olśniewająco białe koszule i ręcznie szyte obuwie, mieli chore wątroby i spokojne sumienia, lecz pod starzejącą się grubą skórą byli zwykłymi barbarzyńcami.

– Mówiłam ci, że wyremontowaliśmy toaletę na dole? – zagadnęła ją Pam. – Na ścianach daliśmy wzór z szablonu. Początkowo nie byłam przekonana, ale teraz zaczyna mi się podobać.

– Uhm – mruknęła Gloria. – To fascynujące.

To Pam się uparła, żeby przyjść na ten poranek radiowy („Edynburski alternatywny przegląd komediowy”), więc Gloria zabrała się z nią w nadziei, że przynajmniej któryś z komików okaże się zabawny, choć nie miała wygórowanych oczekiwań. Gloria, w przeciwieństwie do części mieszkańców Edynburga, dla których nadejście dorocznego festiwalu było czymś porównywalnym z nadejściem epidemii dżumy, przepadała za atmosferą tego wydarzenia i od czasu do czasu lubiła obejrzeć jakieś przedstawienie czy koncert w Queen’s Hall. Do komedii nie była jednak przekonana.

– A co u Grahama? – spytała Pam.

– No wiesz – odparła wymijająco Gloria – Graham to Graham. – Powiedziała prawdę: Graham to był Graham, ni mniej, ni więcej, i było to wszystko, co Gloria miała do powiedzenia na ten temat.

– Przyjechał radiowóz – zauważyła Pam, wspinając się na palce, żeby mieć lepszy widok. – Widzę człowieka na ziemi. Wygląda, jakby nie żył. – Była wyraźnie podekscytowana.

Ostatnimi czasy Gloria często rozmyślała o śmierci. Na początku roku zmarła jej starsza siostra, a przed kilkoma tygodniami dostała pocztówkę od dawnej koleżanki z ławy szkolnej z informacją, że jedna z uczennic z ich klasy właśnie przegrała walkę z rakiem. Treść wiadomości: „Przed tygodniem odeszła Jill. Pierwsza, która kopnęła w kalendarz!”, wydała się Glorii niestosownie beztroska. Miała pięćdziesiąt dziewięć lat i zastanawiała się raczej, kto odejdzie ostatni. Czy w ogóle można to było traktować jak jakąś konkurencję?

– Policjantki – pisnęła radośnie Pam.

Przez tłum ostrożnie przeciskała się karetka. Kolejka zdążyła się sporo przesunąć i wyraźnie widziały radiowóz. Jedna z policjantek zawołała, żeby nie wchodzić do środka, tylko pozostać na swoich miejscach, bo będą zbierane zeznania świadków „incydentu”. Jednak niczym niezrażony tłum sączył się wolnym strumieniem do wnętrza budynku, w którym miał się odbyć występ.

Gloria wychowała się w miasteczku na północy. Jej ojciec Larry, człowiek ponury, lecz uczciwy, trudnił się obnośną sprzedażą ubezpieczeń ludziom, których ledwo było na nie stać. Nie przypuszczała, aby nadal istnieli podobni domokrążcy. Swoją własną przeszłość uważała za jakąś antykwaryczną osobliwość – wirtualną rzeczywistość odtwarzaną przez jakieś muzeum z przyszłości. Ojciec, gdy akurat nie taszczył swojej wiekowej aktówki od jednych nieprzyjaznych drzwi do drugich, spędzał czas w domu rozwalony przed kominkiem, połykając kryminały i sącząc oszczędnie piwo z małego kufla. Matka Glorii, Thelma, pracowała dorywczo w pobliskiej aptece. W pracy zawsze nosiła biały kitel do kolan, który nadawał jej surowy wygląd. Dla równowagi zakładała wielkie złocone kolczyki z perłami. Twierdziła, że dzięki tej posadzie ma wgląd w intymne sekrety innych ludzi, lecz – według Glorii – dni upływały jej na sprzedawaniu wkładek do butów oraz wacików kosmetycznych, a najbardziej ekscytującą czynnością było dekorowanie aptecznej witryny na Gwiazdkę lametą i świątecznymi zestawami Yardleya.

Jej rodzice wiedli bezbarwne, apatyczne życie, którego nie mogło ożywić noszenie złoconych kolczyków z perłami ani czytanie kryminałów. Gloria zakładała, że jej własne życie będzie zupełnie inne – los da jej chwałę (jak zresztą sugerowało jej imię) i oświecenie, tak że niczym kometa pozostawi po sobie świetlisty ślad. Jakże się myliła!

Beryl i Jock, rodzice Grahama, nie różnili się tak bardzo od rodziców Glorii, mieli po prostu więcej pieniędzy i stali o szczebel wyżej na drabinie społecznej, poza tym ich oczekiwania wobec życia były równie niewygórowane. Mieszkali w przyjemnym „edynburskim bungalowie” w Corstorphine. Jack był właścicielem niedużej firmy budowlanej, z której czerpał całkiem przyzwoite dochody. Sam Graham przez rok studiował inżynierię lądową w Napier („Cholerna strata czasu”), po czym zatrudnił się w firmie ojca. W ciągu dekady awansował na szefa własnego imperium budowlanego – „Hatter Homes, prawdziwe domy dla prawdziwych ludzi”. To Gloria wiele lat temu wymyśliła ów slogan, czego obecnie szczerze żałowała.

Z Grahamem pobrali się w Edynburgu, nie w rodzinnej miejscowości Glorii (do Edynburga przyjechała na studia). Żeby dotrzeć na uroczystość, jej rodzice kupili tani bilet powrotny i dlatego wyszli zaraz po pokrojeniu tortu. W tej roli wystąpiło bożonarodzeniowe ciasto z bakaliami upieczone przez matkę Grahama i pospiesznie przerobione przez nią na tort weselny. Beryl zawsze szykowała je we wrześniu, po czym opatulone w białe ściereczki odstawiała do spiżarni, żeby dojrzało. Co tydzień czule je odwijała i obficie chrzciła brandy. Kiedy nadchodziła Gwiazdka, białe niegdyś ściereczki miały barwę mahoniu. Beryl zamartwiała się, jak ciasto będzie smakowało, ponieważ nie zdążyło się odleżeć (pobrali się z Grahamem w końcu października). Ostatecznie jednak zrobiła dobrą minę do złej gry i jak zwykle przybrała je marcepanem oraz lukrem, a zamiast cukrowego bałwana umieściła pośrodku plastikową figurkę młodej pary niezgrabnie tańczącej walca. Wszyscy z góry założyli, że Gloria jest w ciąży (nie była), jakby według nich w żadnym innym wypadku Graham nie zdecydowałby się na to małżeństwo.

Decyzja o wzięciu ślubu w urzędzie stanu cywilnego wstrząsnęła chyba lekko ich rodzicami. „Zupełnie jakbyśmy byli chrześcijanami, Glorio” – śmiał się Graham i miał rację. Sam był wojującym ateistą, Gloria zaś – w jednej czwartej żydówka z Leeds, w jednej czwartej irlandzka katoliczka wychowana w wierze baptystów z zachodniego Yorkshire – uważała się za bierną agnostyczkę, choć z braku lepszej alternatywy w rubryce „wyznanie” wpisała: „Kościół Szkocji”, gdy dwa lata wcześniej przyjmowano ją do prywatnej kliniki przy Murrayfield na operację haluksów. Jeśli w ogóle wyobrażała sobie Boga, to był on dla niej nieokreślonym bytem stale zaglądającym jej przez lewe ramię na podobieństwo zrzędliwej papugi.

Dawno temu Gloria siedziała na barowym stołku w pubie przy moście Jerzego IV w Edynburgu ubrana (jakkolwiek wydawało się to teraz niewiarygodne) w odważną minispódniczkę, ze skrępowaniem paliła embassy, popijała dżin z sokiem pomarańczowym i miała nadzieję, że ładnie wygląda, podczas gdy wokół toczyła się burzliwa studencka debata o marksizmie. Tim, jej ówczesny chłopak – tykowaty młodzieniec z szopą kręconych włosów noszoną z fasonem na długo przed tym, zanim ktokolwiek usłyszał o fryzurze afro – był jednym z najgłośniejszych dyskutantów. Wymachiwał rękami za każdym razem, gdy z jego ust padały słowa: „wymiana towarów” albo „stopa wyzysku”, podczas gdy Gloria sączyła swój dżin i z powagą kiwała głową w nadziei, że nie oczekuje się od niej zabrania głosu, jako że nie miała bladego pojęcia, czego dotyczy cała ta rozmowa. Była co prawda studentką drugiego roku historii, lecz traktowała ów przedmiot dość niefrasobliwie, ignorując aspekty polityczne (deklaracja z Arbroath, przysięga w sali do gry w piłkę), a skupiając się na romantycznych (Rob Roy, Maria Antonina), co nie zaskarbiało jej sympatii wykładowców.

Nie potrafiła przypomnieć sobie nazwiska Tima; jedyne, co w związku z nim pamiętała, to tamta burza włosów przypominających dmuchawiec. Tim oświadczył wówczas zebranym, że odtąd wszyscy będą należeć do klasy pracującej. Gloria zmarszczyła brwi – nie miała ochoty należeć do klasy pracującej – lecz pozostali wydali zgodny pomruk aprobaty, choć nie było wśród nich nikogo, kto nie byłby potomkiem lekarza, prawnika albo biznesmena. Nagle ktoś powiedział głośno: „Gówno prawda. Bez kapitalizmu bylibyście nikim, kapitalizm ocalił ludzkość!”. Tym kimś był Graham.

Miał na sobie barani kożuch w rodzaju tych noszonych przez sprzedawców używanych aut. Wciśnięty w kąt sali samotnie popijał piwo. Wyglądał jak dojrzały mężczyzna, choć daleko mu było do dwudziestych piątych urodzin; teraz wiedziała, że to nic nie znaczyło. Dopił piwo, odwrócił się w jej stronę i rzucił: „Idziesz?”, na co ona zsunęła się ze stołka i poszła za nim jak posłuszny psiak, ponieważ w porównaniu z kimś, kto miał fryzurę jak dmuchawiec, wydawał jej się bardzo stanowczy i atrakcyjny.

Teraz to wszystko miało się skończyć. Dzień wcześniej przedstawiciele wydziału do walki z przestępczością gospodarczą złożyli niespodziewaną, choć uprzejmą wizytę w siedzibie ich firmy przy Queensferry Road i Graham obawiał się, że zechcą prześwietlić wszystkie jego niejasne interesy. Do domu wrócił późno. Wyglądał na zmarnowanego; wypił duszkiem podwójną whisky, w ogóle się nią nie delektując, po czym padł na kanapę i gapił się w telewizor niewidzącym wzrokiem. Gloria usmażyła mu kotlet jagnięcy. Podając go z resztką ziemniaków z obiadu, zagadnęła Grahama: „I co, znaleźli te twoje tajne księgi?”. Roześmiał się ponuro i odrzekł: „Nigdy nie odkryją moich sekretów, Glorio”, lecz po raz pierwszy od trzydziestu dziewięciu lat (bo tyle minęło od chwili, kiedy go poznała) nie robił wrażenia chojraka. Deptali mu po piętach, dobrze o tym wiedział.

Załatwił go tamten grunt. Kupił dosłownie za grosze kawałek terenów zielonych nieprzeznaczonych pod zabudowę – ostatecznie działka bez pozwolenia na budowę była zwykłym polem. Lecz pół roku później, szast, prast, pozwolenie na budowę zostało wydane i w tej chwili na północno-wschodnich peryferiach trwała budowa szpetnego osiedla domów jednorodzinnych o dwóch, trzech lub czterech sypialniach.

Wystarczyła okrągła sumka wręczona pod stołem komuś z wydziału planowania przestrzennego – transakcja, jakich wiele. Graham dokonywał ich wcześniej setki razy, nazywając „smarowaniem”. Dla niego to był drobiazg; w jego przypadku korupcja zataczała znacznie szersze kręgi, sięgała głębiej i dalej niż jakiś kawałek pola na obrzeżach miasta. Ale o upadku potężnych ludzi decydują zwykle właśnie drobiazgi.

* * *

Gdy karetka odjechała, uwożąc kierowcę peugeota, policjantki zaczęły zbierać zeznania świadków z tłumu.

– Jak dobrze pójdzie, dostaniemy coś z monitoringu – powiedziała jedna z nich, wskazując coś wysoko na murze.

Gdyby nie słowa policjantki, Gloria nie wiedziałaby o istnieniu tej kamery. Podobała jej się myśl, że wszędzie są urządzenia obserwujące wszystkich i wszystko. W ubiegłym roku Graham zainstalował w ich domu supernowoczesny system zabezpieczeń – kamery, czujniki na podczerwień, przyciski alarmowe i Bóg wie co jeszcze. Gloria lubiła te malutkie pomocne roboty strzegące jej ogrodu wszystkowidzącymi oczami. Niegdyś nad ludźmi czuwało oko opatrzności, teraz czuwa oko kamery.

– Był tam jeszcze pies – powiedziała Pam, poprawiając niepewnie włosy w kolorze brzoskwiniowym.

– Wszyscy zapamiętali psa – westchnęła policjantka. – Mam kilka bardzo dokładnych opisów psa, za to kierowca hondy jest na przemian „brunetem”, „blondynem”, „niskim”, „wysokim”, „chudym”, „grubym”, „dwudziestoparoletnim” i „po pięćdziesiątce”. Nikt nawet nie spojrzał na numer rejestracyjny. Mogłoby się wydawać, że ktoś na to wpadnie.

– Rzeczywiście – przytaknęła jej Gloria. – Mogłoby się tak wydawać.

Teraz były spóźnione na przedstawienie radiowe dla BBC. Pam zachwyciło, że trafił im się dramat zamiast komedii.

– W czwartek idę na festiwal książki – trajkotała. – Na pewno nie chcesz się ze mną wybrać?

Pam była wielbicielką jakiegoś autora powieści kryminalnych, który miał tam czytać fragmenty swoich książek. Gloria nie przepadała za kryminałami, wyssały przecież życie z jej ojca. Poza tym czy na świecie nie było wystarczająco dużo przemocy, żeby jeszcze dodatkowo się nią upajać, nawet jeśli to była tylko fikcja?

– To tylko odrobina eskapizmu – broniła się Pam.

Zdaniem Glorii jeśli ktoś chciał przed czymś uciec, wsiadał do samochodu i zwyczajnie odjeżdżał. Jej ulubioną powieścią wciąż była Ania z Zielonego Wzgórza. W młodości uważała ją za opis ideału życia. Niestety, ten ideał okazał się niemożliwy do zrealizowania.

– Mogłybyśmy pójść gdzieś na herbatę – zaproponowała Pam.

Gloria wymówiła się, tłumacząc, że ma „coś do zrobienia w domu”.

– Ale co? – drążyła Pam.

– Różne rzeczy – odparła Gloria.

Brała udział w internetowej aukcji pary porcelanowych chartów, która kończyła się za dwie godziny, i chciała zdążyć na jej zakończenie.

– Ojej, ależ z ciebie tajemnicza kobieta, Glorio.

– Wcale nie – zaprotestowała Gloria.

4

Na biały kwadrat padło jaskrawe światło reflektorów, w związku z czym otaczające go ciemności stały się jeszcze bardziej nieprzeniknione. Sześć osób wyszło na scenę z sześciu różnych kierunków. Szły szybkim krokiem, wymijając się nawzajem w sposób, który przywodził na myśl żołnierzy odbywających skomplikowaną musztrę na placu apelowym. Nagle jedna z nich stanęła, zaczęła wymachiwać rękoma i wykonywać krążenia ramion, jakby szykowała się do forsownego treningu. Następnie cała szóstka poczęła wyrzucać z siebie nonsensowne zdania. „Baba bada baobaby, baba bada baobaby, baba bada baobaby” – mówił mężczyzna, a kobieta odpowiadała: „Stół z powyłamywanymi nogami, stół z powyłamywanymi nogami” – przyjmując jednocześnie pozy jak z tai-chi. Człowiek, który wcześniej wymachiwał rękami, zwracał się teraz w przestrzeń, recytując bez tchu z prędkością karabinu maszynowego: Śpisz gorzej od myszy, która musiałaby szukać schronienia w uchu kota. Małe dziecię, któremu wyrzynają się zęby, płakałoby, śpiąc z tobą, bo ty byłabyś bardziej od niego niespokojna². Jedna z kobiet przerwała swój obłąkańczy marsz i zażądała: „Kupcie babci kapcie, kupcie babci kapcie”. To było jak obserwowanie pensjonariuszy staroświeckiego zakładu dla obłąkanych.

Na oświetlony kwadrat wyszedł z mroku mężczyzna, klasnął w dłonie i rzekł:

– Jeżeli skończyliście rozgrzewkę, przejdziemy do próby generalnej, dobrze?

Jackson zastanawiał się, czy to odpowiedni moment, żeby ujawnić swoją obecność. Ranek upłynął aktorom – „trupie” – na próbie technicznej. Po południu czekała ich próba generalna. Jackson miał nadzieję, że wcześniej uda mu się wyciągnąć Julię na lunch, jednak wszyscy byli już przebrani w jednakowe szarobrązowe luźne szaty, przypominające worki na ziemniaki. Jacksonowi przykro było na nich patrzeć. Chociaż nie przyznałby się do tego nikomu z tu obecnych, teatr równał się dla niego dobrej pantomimie, najchętniej oglądanej w towarzystwie rozemocjonowanego dziecka.

Przyjechali poprzedniego dnia; wcześniej przez trzy tygodnie w Londynie trwały próby i dopiero poprzedniego wieczoru został im przedstawiony w pubie. Wszyscy wpadli w zachwyt; jedna z kobiet, starsza od niego, zaczęła podskakiwać w górę i w dół, jakby parodiowała rozradowane dziecko, inna (Jackson zdążył zapomnieć ich imiona) padła dramatycznie na kolana i wznosząc ręce jak do modlitwy, wykrzyknęła: „Nasz zbawicielu!”. Jackson aż skulił się w sobie z zażenowania. Nie bardzo wiedział, jak się zachować w towarzystwie aktorów, czuł się przy nich stateczny i dojrzały. Julia (choć raz) trzymała się na uboczu i tylko mrugnięciem oka dała mu znać, że widzi jego zakłopotanie – niewykluczone, że mrugała lubieżnie, ale Jackson nie mógł mieć co do tego pewności. Ostatnio (wreszcie!) przyznał się sam przed sobą, że potrzebuje okularów. Początek końca, równia pochyła.

Aktorzy stanowili niedużą i naprędce skrzykniętą trupę z siedzibą w Londynie, Jackson interweniował dosłownie w ostatniej chwili, gdy stracili fundusze na wystawienie spektaklu na festiwalu w Edynburgu. Zrobił to nie z miłości do teatru, lecz ze względu na Julię. Wyłudziła od niego pomoc, jak to ona, aż do przesady wdzięcząc się i przymilając, choć było to całkowicie zbędne – wystarczyło poprosić. Dla niej był to pierwszy prawdziwy angaż od dłuższego czasu i Jacksonowi nieraz zdarzało się zastanawiać (nigdy na głos – uchowaj Boże!), czemu mówi o sobie „aktorka”, skoro praktycznie nigdzie nie występuje. Gdy okazało się, że w ostatniej chwili może stracić rolę z powodu braku pieniędzy, popadła w przygnębienie tak wielkie i tak dla niej nietypowe, że Jackson czuł się zmuszony podnieść ją na duchu.

Spektakl zatytułowany W poszukiwaniu równika na Grenlandii powstał na podstawie egzystencjalnej, abstrakcyjnej i niezrozumiałej sztuki czeskiej (albo słowackiej, Jackson nie słuchał zbyt uważnie), która nie dotyczyła ani równika, ani Grenlandii (ani, skoro już o tym mowa, poszukiwania czegokolwiek). Julia przywiozła mu do Francji scenariusz i poprosiła, aby go przeczytał, co dziesięć minut pytając: „No i jak ci się podoba?”, tak jakby choć trochę znał się na teatrze, a nie znał się wcale.

– Chyba… w porządku – odparł bezradnie.

– Czyli uważasz, że powinnam przyjąć tę rolę?

– Wielkie nieba, oczywiście – odpowiedział nieco za szybko.

Z perspektywy czasu zrozumiał, że nieprzyjęcie roli w ogóle nie wchodziło w rachubę. Był ciekaw, czy od początku wiedziała, jakim koszmarem okaże się znalezienie sponsora, i chciała, żeby czuł się zaangażowany w całe przedsięwzięcie. Nie była manipulantką, wręcz przeciwnie, ale czasami zaskakiwała go swoją umiejętnością perspektywicznego myślenia. „A w ogóle, jeśli odniesiemy sukces, dostaniesz z powrotem swoje pieniądze – zauważyła wesoło, gdy zaproponował jej pomoc. – Kto wie, może jeszcze na nas zarobisz”. Wolne żarty, pomyślał Jackson, ale nie powiedział tego głośno.

„Aniele nasz!” – wykrzyknął minionego wieczoru Tobias, reżyser spektaklu, obejmując go w zniewieściały sposób. Tobias miał więcej wspólnego z kampem niż międzynarodowy zlot skautów. Jackson nie był przeciwny gejom, po prostu wolałby, żeby czasami byli mniej gejowaci, szczególnie jeśli witają go w – jak się niestety okazało – porządnym, staroświeckim szkockim pubie dla prawdziwych mężczyzn. „Zbawiciel”, „anioł” – cóż za religijne skojarzenia u ludzi, którzy programowo nie byli religijni. Jackson doskonale wiedział, że nie jest niczyim zbawicielem ani aniołem, tylko zwyczajnym facetem. Facetem, który ma więcej kasy niż oni.

Julia dostrzegła go i gestem zachęciła, żeby podszedł bliżej. Była zarumieniona, lewa powieka drgała jej jak zwykle, gdy zbyt mocno coś przeżywała. Prawie całą szminkę miała startą, ciało szczelnie zakryte workowatym kostiumem barwy popiołu i niemal w niczym nie przypominała znanej Jacksonowi Julii. Domyślił się, że ten poranek nie należał do udanych. Mimo wszystko powitała go szerokim uśmiechem i serdecznym uściskiem (wiele można by o niej powiedzieć, ale nie to, że była marudą), on zaś otoczył ją ramionami i wsłuchał się w jej oddech, płytki i chrapliwy. Prowizoryczna scena, na której występowali, znajdowała się poniżej poziomu gruntu, w trzewiach wiekowego gmachu, wewnątrz labiryntu wilgotnych kamiennych korytarzy rozbiegających się na wszystkie strony. Jackson poczuł obawę, że Julia może przypłacić pobyt w tych lochach galopującymi suchotami.

– Nici z lunchu? – domyślił się.

Pokiwała głową.

– Nie zdążyliśmy nawet zrobić porządnej próby technicznej. Będziemy musieli to nadgonić w przerwie na lunch. A jak tobie minął ranek?

– Poszedłem na spacer – odparł Jackson – do muzeum i do Świata Iluzji. Zajrzałem na grób Bobby’ego w Greyfriars…

– Och. – Julia zrobiła tragiczną minę.

Wzmianka o psie – jakimkolwiek psie – zawsze wywoływała u niej reakcję emocjonalną. Wspomnienie psa, który nie żył, znacznie podbijało stawkę; myśl o nieżyjącym wiernym psie była dla niej praktycznie nie do zniesienia.

– Oddałem mu hołd w twoim imieniu – dodał. – Obejrzałem też nowy gmach parlamentu.

– Jaki jest?

– Czy ja wiem? Nowy. Dziwny.

Widział, że słucha go jednym uchem.

– Chcesz, żebym został? – zapytał.

Na twarzy Julii odmalowała się panika:

– Nie chcę, żebyś oglądał spektakl przed pokazem przedpremierowym, jest jeszcze trochę niedopracowany.

Julia zawsze bardzo optymistycznie podchodziła do wszystkich swoich występów, więc domyślił się, że „trochę niedopracowany” należy rozumieć jako „kompletnie do niczego”. Żadne z nich jednak głośno tego nie powiedziało. Wokół jej oczu zauważył zmarszczki, których jakiś czas temu nie było. Wspięła się na palce, żeby go pocałować, i powiedziała:

– Masz moje błogosławieństwo, żeby dać drapaka. Idź i baw się dobrze.

Jackson powściągliwie cmoknął ją w czoło. Poprzedniego wieczoru po powrocie z pubu spodziewał się, że zaraz po przekroczeniu progu wynajętego mieszkania w Marchmont, które znaleźli jej organizatorzy, będą uprawiać z Julią gorący seks. Nowe miejsca zawsze dodawały jej wigoru, jeśli o to chodzi, lecz tym razem oznajmiła: „Zaraz umrę, skarbie, jeśli natychmiast nie położę się spać”. To, że nie miała ochoty na seks, było do niej całkiem niepodobne; Julia zawsze miała chęć się kochać.

Domyślił się, że przydzielono im studenckie lokum wolne w czasie letnich wakacji – wystarczył rzut oka na ślady taśmy klejącej na ścianach i na sedes, który zaczął jako tako wyglądać dopiero po zużyciu przez Jacksona dwóch butelek wybielacza. Julia nie czyściła toalet, właściwie w ogóle nie sprzątała, przynajmniej nie tak, żeby można było zauważyć efekty jej działań. „Życie jest na to zbyt krótkie” – mawiała. Bywały dni, gdy Jacksonowi wydawało się, że jest ono wręcz za długie. Zaproponował, że sfinansuje wynajęcie na czas występów czegoś przyjemniejszego i droższego, choćby pokoju w hotelu, jeśli tylko Julia sobie tego życzy, lecz pomysł nie przypadł jej do gustu. „Mam się pławić w luksusach, podczas gdy inni gnieżdżą się w norze? To nie byłoby w porządku, skarbie, nie sądzisz? Solidarność grupowa i te rzeczy”.

Gdy się obudził rano, zajmowana przez Julię połowa łóżka była tak zimna i gładka, jakby Julia nie wierciła się obok niego niespokojnie przez całą noc. Wyczuwał, że powietrze w mieszkaniu jest nieruchome, niezakłócone jej obecnością, że Julia nie kąpie się, nie oddycha ani nie czyta, których to czynności nigdy nie umiała wykonywać w ciszy. Jego serce ścisnęło się lekko ze smutku wywołanego jej nieobecnością. Próbował sobie przypomnieć, kiedy ostatnio Julia obudziła się pierwsza, i doszedł do wniosku, że chyba nigdy. Jackson nie lubił zmian, wolał myśleć, że wszystko zawsze będzie takie samo. Zmiany były podstępne, zaskakiwały człowieka jak w czasie zabawy w „Raz, dwa, trzy, Baba-Jaga patrzy”. Na co dzień można było odnieść wrażenie, że się z Julią nie zmieniają, lecz kiedy myślał o sobie i o niej sprzed dwóch lat, z czasów, gdy się poznali, widział dwoje zupełnie innych ludzi. Uczepili się siebie kurczowo z wdzięcznością i brakiem umiaru dwojga szczęśliwców ocalałych z katastrofy, by z czasem upodobnić się do rozbitków, dryfujących bezradnie po pustym oceanie. A może powinien powiedzieć: wraków? Nigdy nie pamiętał, czym jedno różni się od drugiego.

– Zaczekaj, mam coś dla ciebie – oznajmiła Julia, przetrząsając zawartość swojej torebki i triumfalnie wyciągając kartkę z rozkładem jazdy autobusów miejskich.

– Autobusowy rozkład jazdy? – zapytał, gdy mu ją podała.

– W rzeczy samej. Żebyś mógł złapać autobus. Dam ci jeszcze swój bilet dobowy.

Jackson nie miał w zwyczaju podróżować autobusami. Jego zdaniem było to dobre dla ludzi starych, młodych albo zubożałych.

– Wiem, do czego służy rozkład jazdy – odparł dość gburowato, jak sam stwierdził. – Dzięki – dodał – ale chyba zwiedzę zamek.

Odchodząc, usłyszał jeszcze Julię mówiącą:

– I jednym skokiem wyrwał się na wolność.

Przedzierając się do wyjścia przez labirynt korytarzy, Jackson mimowolnie spodziewał się ujrzeć stalaktyty i stalagmity („Stalaktyty u góry, stalagmity u dołu” – nieoczekiwanie zabrzmiał mu w uszach zrzędliwy głos dawnego nauczyciela geografii). Pomieszczenia wyrąbane w żywej skale, tchnące stęchlizną piwniczne mury, słabe oświetlenie – wszystko to sprawiało, że Jackson czuł się w tej podziemnej pieczarze co najmniej nieswojo. Pomyślał o ojcu zjeżdżającym co wieczór do kopalni.

Miał wrażenie, że cały budynek jest śmiertelnie chory. Jackson przypuszczał, że wdycha powietrze skażone pałeczkami dżumy. Nie wyobrażał sobie, jak ktokolwiek mógłby wyjść stąd żywy, gdyby zaczęło się tu palić. Kilka lat wcześniej na tej samej ulicy wybuchł potworny pożar i z perspektywy czasu Jackson uznał to za szczęśliwe zrządzenie losu: po dżumie – oczyszczający ogień. Wcześniej zagadnął ospałą dziewczynę w kasie biletowej, czy mają ważny atest przeciwpożarowy i czy mógłby go zobaczyć, ale tylko spojrzała na niego tak, jakby w tym momencie wyrosła mu jeszcze jedna głowa.

Jackson lubił porządek. W domu we Francji miał teczkę opatrzoną napisem: „Co zrobić po mojej śmierci”, w której umieścił wszystkie informacje niezbędne do uporządkowania swoich spraw doczesnych: nazwiska i adresy księgowego oraz prawnika, pełnomocnictwo dla tego ostatniego (na wypadek gdyby przed śmiercią zbzikował), swój testament, polisę ubezpieczeniową, numery kont bankowych… Był pewien, że nic nie umknęło jego uwagi i zabezpieczył się z każdej flanki, ponieważ w głębi duszy wciąż był wojskowym. Miał czterdzieści siedem lat i cieszył się dobrym zdrowiem, znał jednak wielu ludzi, którzy umarli, choć wcale tego nie planowali, i nie miał powodów, aby sądzić, że jego to nie spotka. Niektóre rzeczy można było kontrolować, innych nie. Do tych pierwszych należał porządek w papierach.

Jackson – były wojskowy, były policjant, a teraz także były prywatny detektyw – zostawił za sobą wszystko poza Julią. Sprzedał biuro detektywistyczne, a następnie niemal z dnia na dzień nieoczekiwanie wycofał się z zawodu, otrzymawszy spadek po klientce, starszej kobiecie zwanej Binky Rain. Była to poważna suma, okrągłe dwa miliony, aż nadto, żeby mógł odłożyć coś dla córki i kupić dom we Francji u podnóża Pirenejów w pakiecie ze strumieniem pełnym pstrągów, sadem, łąką oraz dwoma osiołkami. Jego córka Marlee miała obecnie dziesięć lat i była w takim wieku, że wolała osiołki od niego. Francuska sielanka, o której niegdyś marzył, stała się teraz jego codziennością, on zaś nie mógł wyjść z podziwu, jak bardzo rzeczywistość różni się od fantazji.

Julia twierdziła, że dwa miliony to w gruncie rzeczy nie tak wiele – dwa miliony „ledwo” starczały na mieszkanie w Londynie albo Nowym Jorku. „Prywatny odrzutowiec kosztowałby cię dwadzieścia pięć milionów – rzuciła lekko – a na dobry jacht w dzisiejszych czasach z trudem starczyłoby ci pięć milionów”. Zawsze brakowało jej pieniędzy, mimo to zachowywała się, jakby je miała („Na tym polega cała sztuka, skarbie”). Nigdy też, o ile się orientował, nawet nie widziała jachtu wartego pięć milionów, o pływaniu nim nie wspominając. Jackson dla odmiany pieniądze miał i zachowywał się, jakby tak nie było. Na grzbiecie nosił od lat tę samą sfatygowaną skórzaną kurtkę, na nogach – te same sprawdzone wojskowe buty Magnum Stealths. Wciąż strzygł się u kiepskiego fryzjera i nadal był pesymistą. „Mam się pławić w luksusach, podczas gdy inni gnieżdżą się w norze? To nie byłoby w porządku, skarbie, nie sądzisz?”. Rzeczywiście, to nie byłoby w porządku.

„O rety, jakbyś się przyłożył, jednego dnia mógłbyś wydać te swoje dwa miliony” – zauważyła kiedyś Julia. Oczywiście miała rację; odziedziczenie takiej sumy było jak wygrana na loterii (Julia nazywała to „śmieciowymi pieniędzmi”). Prawdziwe majątki były stare i składały się na nie sumy, których nie sposób było wydać, choćby się człowiek nie wiadomo jak starał. Przekazywane z pokolenia na pokolenie i kumulowane, pochodziły z grodzenia pól, tworzenia zrębów rewolucji przemysłowej i handlu niewolnikami niezbędnymi na plantacjach trzciny cukrowej. Ludzie z prawdziwymi pieniędzmi rządzili tym światem.

– To ludzie, których nie lubimy – stwierdziła Julia. – Wrogowie naszej socjalistycznej przyszłości, która wszak czeka tuż za rogiem, prawda, skarbie? I oby zawsze tak było, na wieki wieków amen. Nie daj Boże, aby ziścił nam się ten pastoralny raj na ziemi, bo wtedy trzeba by wreszcie zacząć żyć, zamiast wiecznie na wszystko narzekać.

Jackson popatrzył na nią z powątpiewaniem. Nie sądził, aby kiedykolwiek spotkał się z określeniem „pastoralny”, wolał jednak nie pytać, co miała na myśli. Jeszcze nie tak dawno czytał w niej jak w otwartej księdze; ostatnio coraz częściej jej nie rozumiał.

– Pogódź się z tym, Jacksonie – dodała. – Prostaczkowie mają teraz prawo swobodnie podróżować i skupywać akcje na azjatyckich rynkach wysokiego ryzyka.

Zabawne, że czasem mówiła zupełnie jak jego żona. Ona także bywała swarliwa. „Ja się kłócę tylko z tymi, których lubię – broniła się Julia. – To znaczy, że czuję się przy tobie bezpieczna”. Jackson z zasady kłócił się tylko z tymi, których nie lubił. Na przykład ze swoją byłą żoną, upomniał się w myślach. Kolejny po „byłej pracy” „były” element w jego życiu. Rozwiedli się, ona ponownie wyszła za mąż i obecnie była w ciąży z innym mężczyzną. Mimo to Jackson nadal myślał o niej – formalnie, nie uczuciowo – jak o swojej żonie. Może wynikało to z jego katolickiego wychowania.

Poza tym Julia nie miała racji. Prostaczkowie oglądali w telewizji reality shows, nowe opium dla mas. Jemu samemu też zdarzyło się obejrzeć kilka odcinków – miał we Francji szerokopasmowe łącze satelitarne – i nie mógł uwierzyć, jak ludzie mogą być takimi niepoczytalnymi ignorantami. Czasami, gdy włączał telewizor, miał poczucie, że przyszło mu żyć w jakiejś koszmarnej wersji przyszłości, na którą się nigdy nie pisał.

Z trudem przepychał się przez stłoczoną przy wejściu tasiemcową kolejkę. Ludzie czekali na jakiś spektakl komediowy. Mimowolnie rzucił okiem na afisz i fotografię mężczyzny z miną przygłupa. Napis głosił: „Richard Moat – komediowa viagra dla twojego umysłu”. Żeby rozbawić Jacksona, trzeba było czegoś więcej. Za moich czasów, pomyślał, komedie były przynajmniej śmieszne. „Za moich czasów” – tak mówili starcy, mający życie za sobą.

Wydostawszy się wreszcie na coś, co można było nazwać światłem dziennym, po obu stronach ulicy ujrzał rzędy wysokich wiekowych kamienic, które patrzyły na siebie nawzajem pustymi oczodołami okien. Człowiek czuł się tu jak w tunelu, jakby wokół niego zapadła noc. Gdyby nie wszechobecny tłum, można by pomyśleć, że trafiło się przez przypadek na plan filmowej adaptacji którejś z powieści Dickensa. Albo w ogóle cofnęło w czasie.

Julia twierdziła, że to dobre miejsce na przedstawienie, choć wszyscy byli zawiedzeni, że nie udało im się „załapać do Traverse”. „Ale tu naprawdę nie jest źle – pocieszała się Julia – centralna lokalizacja, mnóstwo ludzi”. Co do tego ostatniego miała całkowitą rację: budynek był zatłoczony, jego ojciec powiedziałby, że pękał w szwach. Ojciec Jacksona był górnikiem z Fife i chyba nie darzył drogiej, tętniącej życiem stolicy zbyt ciepłymi uczuciami. Miasto było zbyt pretensjonalne, przy czym „pretensjonalne” to określenie Julii. Słownik Jacksona zdawał się ostatnio pełen cudzych wyrażeń. Głównie francuskich, jako że Francja była teraz jego „miejscem zamieszkania” – a to nie to samo, co „dom”.

Poza tym, że został poczęty na wakacjach w Ayrshire (jeśli wierzyć ojcu), Jackson nie miał dotąd okazji odwiedzić Szkocji. Nigdy szczególnie się nad tym nie zastanawiał, teraz jednak uderzyło go, jakie to dziwne (i jak wiele mówi o jego psychice), że nigdy dotąd nie odwiedził swojej małej ojczyzny. Gdy poprzedniego dnia wysiadł z pociągu na dworcu Waverley, oczekiwał, że szkocka połowa jego genów natychmiast rozpozna swoje korzenie. Spodziewał się odkryć emocjonalną więź łączącą go z nieznaną przeszłością – będzie szedł ulicą, a twarze przechodniów nagle wydadzą mu się znajome; skręci za róg albo wdrapie się po schodach i dozna jakiegoś objawienia – lecz w istocie Edynburg był mu się bardziej obcy niż Paryż.

Przepychając się przez tłum, starał się kierować w stronę zamku. Wyglądało jednak na to, że pierwotna część jego mózgu, tak zwykle skuteczna, gdy chodzi o orientację w terenie, zaraz po przyjeździe do Edynburga postanowiła zrobić sobie wolne. Miało to prawdopodobnie związek z tym, że Jackson został nagle sprowadzony do upokarzającej roli pieszego (i to jak upokarzającej; bądźmy szczerzy: w tym mieście piesi stanowili podgatunek). Aby jego mózg mógł sobie przyswoić topografię Edynburga, musiałby mieć bezpośrednie połączenie z kołem kierownicy, Jackson należał bowiem do mężczyzn, dla których samochód stanowi przedłużenie umysłu. Kiedy wyjeżdżał do Francji, porzucił bmw, swoją dawną miłość, i we francuskiej stodole miał teraz upchniętego nowiutkiego, wartego sto pięćdziesiąt tysięcy euro mercedesa.

Rzecz jasna, w tej chwili dysponował jedynie biletem dobowym. Nie pojmował, jak ludzie radzą sobie bez samochodu. „Chodzą pieszo” – wyjaśniła mu Julia. Sama wiele nie spacerowała, zwykle jeździła metrem albo rowerem. Jackson nie potrafił wyobrazić sobie nic bardziej niebezpiecznego od jazdy rowerem po Londynie. („Zawsze się tak zamartwiałeś – spytała go raz Julia – czy zacząłeś dopiero, jak się poznaliśmy?”) Lekkomyślność Julii nie miała granic. Jackson nieraz się zastanawiał, czy uważała się za nieśmiertelną, czy po prostu nie dbała o to, że może umrzeć. Straciła całą rodzinę poza jedną siostrą – fakt, który najwyraźniej kazał jej traktować własną egzystencję z zadziwiającą nonszalancją („Wszyscy kiedyś umrzemy”; jasne, byle nie za wcześnie).

– Spójrzmy prawdzie w oczy, Jacksonie. Bez samochodu czujesz się odarty z męskości – oznajmiła mu podczas podróży pociągiem z Londynu.

„Odarty z męskości”… Sformułowanie dokładnie w jej stylu, odpowiednio archaiczne i dramatyczne.

– Wcale nie – zaprotestował. – Po prostu czuję, że nie mogę się nigdzie przemieścić.

– Przecież właśnie się przemieszczasz – zauważyła, gdy mijali stację w Morpeth.

„No to w drogę. W górę, aż do samej Szkocji” – powiedział nieopatrznie Jackson, gdy wyruszali.

Kilka godzin później Julia zwróciła się do niego i w typowy dla siebie sposób wyciągając całkowicie błędne wnioski, rzuciła gniewnie:

– Poza tym, jadąc z Londynu, nie mówi się „w górę”, tylko „w dół”, bo to stolica.

– Wiem – odrzekł Jackson. – Nie jestem kmiotkiem. Po prostu uważam, że to głupie. Edynburg też jest stolicą, w dodatku pod względem geograficznym cała północ Anglii ewidentnie znajduje się u góry.

– Ojejku – zamruczała łagodnie Julia – nie wiedziałam, że aż tak się tym przejmiesz.

Nie miała racji, kiedy twierdziła, że to brak samochodu odziera go z męskości. Chodziło o pieniądze. Prawdziwe pieniądze, zdobyte ciężką pracą, taką jak w kopalni na przodku – dosłownie i w przenośni. Ich posiadacze nie trwonili swoich dni, zapełniając iPody smętnymi piosenkami country i karmiąc jabłkami francuskie kucyki.

Na ulicę wyszedł akurat, aby zobaczyć, jak w zderzak srebrnego peugeota uderza honda civic (samochód dla prawdziwych frajerów). Koleś, który z niej wyskoczył, z wściekłości aż toczył pianę – całkiem bez powodu, bo na zderzaku hondy nie było nawet wgniecenia. Jackson zwrócił uwagę na jego akcent – Anglik tak jak on. Obcy w obcym kraju. Koleś miał na dłoniach rękawiczki samochodowe. Kierowca peugeota był niewysoki, ale żylasty, o wyglądzie twardziela, kogoś, kto w razie potrzeby potrafi o siebie zadbać, lecz jego mowa ciała sugerowała postawę pojednawczą, co nasunęło Jacksonowi podejrzenie, że przywykł do niebezpiecznych sytuacji – jako żołnierz albo policjant. Poczuł cienką nić empatii łączącą go z tym facetem.

Koleś z hondy był dla odmiany szukającym zwady świrem i gdy ni stąd, ni zowąd w jego ręku pojawił się kij bejsbolowy, Jackson zdał sobie sprawę, że musiał go mieć przy sobie, już kiedy wysiadał z samochodu. Premedytacja i ciężkie uszkodzenie ciała – pomyślał tkwiący w nim były gliniarz. W Szkocji pewnie mieli na to inne określenia, na wszystko mieli inne określenia. Na tylnym siedzeniu hondy zauważył psa. Słyszał gardłowe, basowe szczekanie i widział krótki pysk atakujący tylną szybę, jakby zwierzak chciał się przez nią wydostać i wykończyć kierowcę peugeota. To prawda, co mówią o właścicielach psów upodabniających się do swoich pupili. Julia wciąż opłakiwała śmierć swojego czworonoga z dzieciństwa, żwawego teriera Rascala. Oto i cała Julia – rozentuzjazmowany terier.

Na widok kija bejsbolowego w Jacksonie przebudził się dawny instynkt. Niecierpliwie wspiął się na palce i gotów na wszystko, począł przeciskać się przez tłum. Zanim jednak znalazł się wystarczająco blisko, żeby interweniować, ktoś z kolejki rzucił w napastnika czymś, co przypominało teczkę. Uderzenie w ramię kompletnie zaskoczyło kolesia z hondy i powaliło go na ziemię. Jackson wycofał się i patrzył. Nie chciał się mieszać, o ile nie było to konieczne. Koleś z hondy pozbierał się i odjechał, kilka minut później na miejsce zdarzenia dotarł radiowóz. Dźwięk zbliżających się syren sprawił, że Jacksonowi żywiej zabiło serce. Na francuskiej prowincji nie słyszało się wycia syren policyjnych. Z radiowozu wysiadły dwie policjantki, obie młodziutkie, jedna ładniejsza od drugiej, niesłychanie władcze w swoich żółtych odblaskowych kurtkach i ciężkich pasach.

Gość, który rzucił teczką, siedział na krawężniku i wyglądał, jakby zaraz miał zemdleć. Jackson zagadnął go:

– Nic panu nie jest? Niech pan wsadzi głowę między kolana.

Facet posłusznie postarał się zrobić, co mu kazano, mimo że ta akrobatyczna propozycja miała przyciężkawy podtekst seksualny.

– Mogę panu jakoś pomóc? – zapytał Jackson, kucając przy nim. – Jak się pan nazywa?

Facet pokręcił głową, jakby nie wiedział. Był biały jak prześcieradło.

– Ja nazywam się Jackson Brodie – przedstawił się Jackson. – Byłem kiedyś policjantem.

Przeszedł go nagły dreszcz. Tak to teraz wyglądało: całe życie zawarte w dwóch zdaniach. „Nazywam się Jackson Brodie, byłem kiedyś policjantem”.

– Mogę panu jakoś pomóc?

– Nic mi nie będzie – odparł tamten z wysiłkiem. – Przepraszam. Martin Canning – dodał.

– Nie musi mnie pan przepraszać – rzekł Jackson. – To nie mnie powalił pan na ziemię.

Powiedzenie tego było błędem, bo gość zrobił przerażoną minę:

– Nie zaatakowałem go. Chciałem pomóc tamtemu – powiedział, wskazując kierowcę peugeota, który wciąż leżał na jezdni; teraz zajmowali się nim sanitariusze.

– Wiem, wiem – uspokoił go Jackson. – Wszystko widziałem. Dam panu numer swojej komórki. Gdyby potrzebował pan świadka, który poprze pańskie zeznania, proszę śmiało dzwonić. Albo gdyby policja czy tamten wariat z hondy zaleźli panu za skórę. Do czego z pewnością nie dojdzie, niech się pan nie martwi.

Zapisał numer telefonu na odwrocie ulotki reklamującej spektakl teatralny, którą wcześniej wsunął do kieszeni, i podał mężczyźnie, po czym wstał. Towarzyszące temu trzeszczenie w kolanach nie uszło jego uwagi. Chciał się jak najszybciej ulotnić. Nie lubił być na miejscu przestępstwa i patrzyć, jak kręcą się po nim policjantki raptem o kilka lat starsze od jego córki; czuł się wtedy jak starzec. Całkowicie zbędny. Ogarnęła go nagła tęsknota za legitymacją policyjną.

Zanotował w myślach numer rejestracyjny hondy, lecz odszedł, nie przekazując tej informacji policjantkom. Ktoś inny na pewno zapamiętał rejestrację, wokół pełno potencjalnych świadków – przekonywał sam siebie. Lecz prawda była taka, że nie miał ochoty wikłać się w biurokratyczne procedury. Skoro sam nie prowadził dochodzenia, nie zamierzał brać w nim udziału. Ostatecznie był tylko postronnym obserwatorem.

5

Archie i Hamish obmyślili plan. Właściwie to było zadanie aktorskie, coś jak występowanie w filmie. Wchodzili osobno w odstępie kilku minut, ponieważ jednoczesna obecność w sklepie więcej niż jednego nastolatka powodowała, że sprzedawcy wpadali w paranoję i zwyczajnie im odbijało (kompletnie bez sensu; ile to razy wchodził do sklepu z Hamishem nie po to, żeby popełnić przestępstwo?). Przez pewien czas oglądali towar w dwóch różnych częściach sklepu, po czym ukryty przed wzrokiem sprzedawcy Archie dzwonił na komórkę Hamisha, a ten odbierał i zaczynał odstawiać swoją szopkę. Czasem po prostu wściekał się na dzwoniącego: „Co jest, do kurwy nędzy, ty skurwysynu, nawet, kurwa, nie próbuj” i takie tam, czasem wprowadzał element dramatyczny, udając, że dzwoniący właśnie poinformował go o straszliwym wypadku kogoś z rodziny. Zresztą wszystko jedno, byleby zająć czymś uwagę sprzedawcy. „O mój Boże, tylko nie moja siostrzyczka! Jezu, tylko nie to”. Niekiedy Hamishowi zdarzało się odrobinę przeszarżować.

Archie tymczasem nadal udawał, że się rozgląda po półkach. Ogląda towary. A tak naprawdę je kradł. Cha, cha! Żeby wszystko się udało, sklep nie mógł być duży – bez zastępów sprzedawców, alarmu w drzwiach, który reagował na zabezpieczenia przy metkach, i tym podobnego szajsu. Archie potrafił wyciągać wnioski z dawnych błędów. Oczywiście jeżeli w sklepie nie zainstalowano alarmu, zwykle znaczyło to, że nie ma w nim nic, co warto by wynieść (nie kradli po to, żeby kraść, bo to było do dupy; kradli, ponieważ chcieli coś mieć). Czasami to on odbierał telefon, a Hamish podwędzał towar. Ale Archie był beznadziejnym aktorem, choć za nic by się do tego nie przyznał.

Był pierwszy dzień nowego semestru, przerwa na lunch, Archie zaś nie zdołał jeszcze wykombinować, czy szkolny mundurek czyni ich mniej, czy bardziej podejrzanymi. Był to mundurek tak zwanej dobrej szkoły – jego matka skłamała i jako miejsce zamieszkania podała adres przyjaciółki, żeby Archie znalazł się w rejonie Gillespie. (Potem mówiła mu, że nie wolno kłamać! Sama kłamała na okrągło). Dla Archiego nowa szkoła oznaczała codziennie dwie długie przejażdżki autobusem.

Była połowa festiwalu, prawie sam środek lata, w mieście wprost roiło się od debilnych obcokrajowców i turystów, którzy świetnie się bawili i wciąż mieli wakacje, podczas gdy oni musieli wracać do szkoły. „Wystarczy, żeby młody człowiek wstąpił na drogę występku, co nie, Archie?” – szturchnął go Hamish. Zawsze tak dziwnie gadał. Początkowo Archie wziął go za zniewieściałego, potem jednak doszedł do wniosku, że chyba po prostu zgrywa paniczyka. Hamish został wyrzucony z Fettes i dopiero przed rokiem dołączył do klasy Archiego. Był dziwny, ale Archie kładł to na karb tego, że kumpel pochodzi z bogatej rodziny.

Tym razem trafiła im się świetna miejscówka, malutki sklepik przy Grassmarket handlujący sprzętem do snowboardingu. Niczego sobie. Zarąbisty towar. W środku była tylko ta jedna ekspedientka, nadęta zdzira – ostry makijaż i pretensje do całego świata. Chętnie by to z nią zrobił, miałaby nauczkę. Na razie nie zdołał „tego” zrobić z żadną dziewczyną, lecz przez dziewięćdziesiąt procent dnia i sto procent nocy nie myślał o niczym innym.

Wybrał numer komórki Hamisha i zaraz się rozłączył. Podczas gdy Hamish odstawiał tradycyjne przedstawienie: „Co ty mówisz, mamo? W którym szpitalu? Przecież jeszcze rano tata był całkiem zdrowy…” i tak dalej, Archie wpychał do plecaka koszulkę z logo Quiksilver. Niewykluczone, że Hamish przesadził albo ta nadęta zdzira była bardziej kumata, niżby się mogło wydawać. W każdym razie zanim się obejrzeli, już byli na ulicy i zasuwali jak jacyś cholerni lekkoatleci. Archie myślał, że dostanie zawału. Zatrzymał się i zgięty wpół próbował złapać oddech. Hamish pośliznął się i wpadł na niego od tyłu. Rechotał tak, że prawie się posikał.

– Śpiąca królewna nawet nie ruszyła dupy ze sklepu – wysapał, po czym, rozglądając się wkoło, zapytał: – A co tu się dzieje?

– Nie wiem. Coś.

– Biją się – wykrzyknął Hamish, triumfalnie wyciągając do góry dłoń. – Super!

Archie zobaczył wzniesiony do ciosu kij bejsbolowy oraz faceta na jezdni, który cofał się przed ciosem, odwrócił się do Hamisha i powiedział:

– Ale jaja!

6

Jedna z policjantek zagadnęła go: „Pojedzie pan z nim do szpitala?”. Najwyraźniej sądziła, że on zna rannego mężczyznę. Ponieważ nikt inny nie wyraził chęci towarzyszenia poszkodowanemu, Martin posłusznie wsiadł do karetki. „Kochaj bliźniego swego jak siebie samego”.

Dopiero gdy dotarli do nowego Szpitala Królewskiego na przedmieściach, uświadomił sobie, że nie ma torby z laptopem. Pamiętał, jak z szurgotem sunęła po mokrym bruku, ale nie miał pojęcia, co się z nią później stało. W sumie żadna katastrofa, wszystkie dokumenty miał na wszelki wypadek skopiowane na pamięć przenośną – malutką liliową płytkę firmy Sony bezpiecznie schowaną w portfelu. Natomiast zapasową kopię dysku ukrył w jednej z szuflad w „biurze”. Wyobraził sobie, jak znalazca laptopa włącza go, wchodzi w „Moje dokumenty” i najpierw czyta jego teksty sam, mrucząc: „Co to za gówno?”, a potem czyta je na głos swoim znajomym, którzy pękają ze śmiechu. W jego wyobraźni znalazca laptopa należał do kategorii tych, którzy „pękają ze śmiechu”, nie zaś zwyczajnie się śmieją. No i na pewno nie chichoczą.

Martin wyobraził sobie kogoś mniej drobnomieszczańskiego i mniej żałosnego od siebie („Zachowujesz się jak stara baba” – słyszał od ojca przy więcej niż jednej okazji), dla kogo jego życie i praca zasługiwały wyłącznie na drwiny. „Coś się szykuje, Bertie – szepnęła Nina, chwiejąc się na ramionach Bertiego, na które wspięła się, żeby lepiej widzieć lorda Carstairsa w jego wypełnionej palmami oranżerii na zamku Dunwrath”. Bertie był siedemnastoletnim kompanem Niny, dzięki niej porzucił życie kłusownika.

W laptopie Martin miał również korespondencję („Bardzo dziękuję za list, cieszę się, że podobają się Panu/Pani przygody Niny Riley. Z serdecznymi pozdrowieniami, Alex Blake”). Być może owe pękające ze śmiechu indywidua odszukają jego adres i zwrócą mu komputer. Albo zjawią się u niego, żeby ukraść wszystko, co ma. A może laptop wpadnie pod koła samochodu, które zmiażdżą pełną sekretów płytę główną i zgniotą ekran plazmowy?

Kierowca peugeota odzyskał świadomość, był całkiem przytomny. Na jego skroni widniał potężny guz, jakby ktoś wsunął mu pod skórę kurze jajo.

– Mój dobry samarytanin – zwrócił się do sanitariuszki, wskazując ruchem głowy Martina. – Ocalił mi życie.

– Serio? – zdziwiła się kobieta, niepewna, czy to aby nie przenośnia.

Kierowca peugeota leżał zawinięty w bawełniany, luźno tkany biały pled niczym niemowlę w beciku. Z trudem uwolnił jedną rękę i wyciągnął ją do Martina.

– Paul Bradley – przedstawił się.

Martin podał mu dłoń, mówiąc:

– Martin Canning.

Uważał, żeby zbyt mocno nie ścisnąć dłoni mężczyzny i nie sprawić mu bólu; zaraz jednak pomyślał z przestrachem, że jego uścisk może się tamtemu wydać zbyt miękki. Jego ojciec zawsze podkreślał wagę męskiego uścisku dłoni („Co za cholerna meduza – podawaj rękę jak prawdziwy mężczyzna!”). Niepotrzebnie się martwił: zaskakująco mała, gładka dłoń Paula Bradleya zacisnęła się na jego ręce z siłą automatycznego imadła.

Martin od miesięcy dotykał drugiego człowieka tylko przypadkiem: kiedy odbierał resztę od kasjerki w supermarkecie albo podtrzymywał pewnego wieczoru Richarda Moata nad miską klozetową, gdy ten zwracał przemysłowe ilości wypitego alkoholu. Tydzień wcześniej pomagał wejść do autobusu staruszce i zdumiał się, jak wzruszający był dla niego dotyk jej niemal nieważkiej, papierowej dłoni.

– Chyba pan powinien tutaj leżeć zamiast mnie – zauważył Paul Bradley. – Jest pan blady jak ściana.

– Naprawdę? – Rzeczywiście Martin czuł się słabo.

– Słyszałam, że incydent był poważny – wtrąciła sanitariuszka.

„Incydentem” nazwała ów przypadek agresji drogowej jedna z policjantek. „Będziemy musiały spisać pańskie zeznania w związku z tym incydentem, sir”. Miłe neutralne słowo, prawie tak miłe jak „niewinny”. Może wykorzysta je, żeby opisać, co go spotkało. „Rzeczywiście, podczas pobytu w Rosji przydarzył mi się pewien godny pożałowania incydent…”

Gdy weszli na oddział ratunkowy i rejestratorka spytała Martina o dane kierowcy peugeota, ten uświadomił sobie, że zdążył zapomnieć nazwisko usłyszane w karetce. Ranny został przewieziony w głąb oddziału, więc rejestratorka zmierzyła Martina wzrokiem surowej nauczycielki i powiedziała:

– Czy mógłby się pan dowiedzieć? I zdobyć adres jego najbliższego krewnego?

Martin ruszył więc na poszukiwanie kierowcy peugeota i znalazł go na leżance za parawanem; pielęgniarka mierzyła mu akurat ciśnienie.

– Przepraszam – szepnął Martin – ale potrzebne mi są jego dane.

Mężczyzna próbował się podnieść, lecz został delikatnie powstrzymany przez pielęgniarkę.

– W kieszeni kurtki mam portfel, kolego – rzucił więc, leżąc na wznak.

Czarna skórzana kurtka wisiała na metalowym oparciu krzesła w kącie. Martin sięgnął ostrożnie do wewnętrznej kieszeni i wyciągnął portfel. Grzebanie w cudzych kieszeniach było dla niego czynnością dziwnie intymną, czuł się jak złodziej z przypadku. Kurtka została uszyta z drogiej, mięsistej skóry – jagnięcej, jak sądził. Musiał użyć całej siły woli, aby jej nie przymierzyć i nie sprawdzić, jak to jest: być kimś innym. Machnął portfelem przed nosem pielęgniarki, żeby wiedziała, że go znalazł i obcy jest mu wszelki podstęp. Kobieta uśmiechnęła się życzliwie.

– Mam się zaopiekować pańską torbą? – zwrócił się do kierowcy peugeota.

Turystyczna torba przyjechała wraz z nimi karetką i mężczyzna odrzekł: „Dzięki”, co Martin uznał za przyzwolenie. Torba wyglądała na pustą, lecz okazała się zaskakująco ciężka.

Rejestratorka sprawnie przetrząsnęła zawartość portfela. Paul Bradley miał trzydzieści siedem lat, mieszkał w północnym Londynie, w portfelu miał prawo jazdy, zwitek dwudziestofuntowych banknotów i umowę z firmą Avis na wypożyczenie peugeota. Poza tym nic więcej; żadnej karty kredytowej, żadnych zdjęć, żadnych świstków z nabazgranymi na nich numerami telefonów, żadnych paragonów, żadnych odcinków biletów. Ani śladu informacji o najbliższym krewnym. Martin zaproponował, żeby wpisać jego nazwisko, na co rejestratorka odparła:

– Przecież nie wiedział pan nawet, jak on się nazywa.

Mimo to wpisała „Martin Canning” w odpowiednią rubrykę formularza.

– Kościół Szkocji? – spytała.

– To Anglik, więc lepiej wpiszmy Kościół Anglii – zdecydował Martin.

Był ciekaw, czy istnieje coś takiego jak Kościół Walii. Nigdy o nim nie słyszał.

Budynek bardziej przypominał dworzec kolejowy albo lotnisko niż szpital, jak przystanek w drodze, a nie miejsce, dokąd ludzie zgłaszają się z konkretną sprawą. Były tam kawiarnia oraz sklep, który wyglądał jak mały supermarket. Nic nie wskazywało na to, że mogą tutaj przebywać chorzy.

Martin zajął miejsce w poczekalni. Doszedł do wniosku, że musi doprowadzić tę sprawę do końca. Przejrzał od deski do deski czasopismo poświęcone stylowym domom i numer „Hello!” z datą sprzed trzech lat. Przypomniał sobie przeczytaną gdzieś informację, że wirus zapalenia wątroby typu C potrafi długo przeżyć poza organizmem człowieka. Można się nim zarazić przez zwykły dotyk – wziąwszy do ręki klamkę, kubek lub czasopismo. Te ostatnie były starsze niż sam szpital. Ktoś musiał je spakować i przywieźć tu ze starego Szpitala Królewskiego przy Lauriston Place. Martin pamiętał, że był tam kiedyś na ostrym dyżurze, gdy jego matka oparzyła sobie rękę podczas jednej ze swych rzadkich wizyt u syna. Była to jedyna rzecz, jaką zapamiętał z tamtych odwiedzin – nie przejażdżkę do posiadłości Hopetoun House (zrobili sobie uroczy spacer, a następnie zjedli podwieczorek), nie lunch w restauracji Pompadour w hotelu Caledonian, nie zwiedzanie pałacu Holyrood, tylko właśnie to, że jakimś cudem wylała sobie na rękę wrzątek z czajnika. „To ten twój czajnik” – powiedziała, jakby Martin był osobiście odpowiedzialny za temperaturę wrzenia wody.

Tamta poczekalnia wyglądała jak miejsce rodem z Trzeciego Świata: brudna, ze starymi, cuchnącymi moczem krzesłami. Matka zniknęła za przepierzeniem z seledynowego materiału pochlapanego zaschniętą krwią. Później stary szpital przebudowano, w jego części powstały mieszkania. Martina dziwiło, jak można chcieć zamieszkać w miejscu, w którym inni umierali, cierpieli albo po prostu śmiertelnie się nudzili, czekając na wizytę w ambulatorium. Sam zajmował wiktoriański dom w rejonie Merchiston. Jak przypuszczał, kiedyś było tam pole. Mieszkanie na dawnym polu wydawało mu się znacznie lepsze od mieszkania w miejscu dawnej sali operacyjnej czy kostnicy. Tyle że ludzie mieli to gdzieś; w Edynburgu chronicznie brakowało lokali mieszkalnych. W gazecie sprzed tygodnia pisano o garażu sprzedanym za sto tysięcy funtów. Martin był ciekaw, czy ktoś naprawdę w nim zamieszka.

Swój dom kupił przed trzema laty. Po przeprowadzce do Edynburga – czyli po tym, jak podpisał umowę na wydanie swojej pierwszej książki – mieszkał początkowo w wynajętym mieszkanku w pobliżu Ferry Road i oszczędzał na zakup czegoś ciekawszego. Udzieliło mu się wówczas szaleństwo innych poszukiwaczy nieruchomości w tym mieście, śledzących jak opętani ogłoszenia i wyczekujących niczym sprinterzy w blokach startowych na czwartkowy wieczór oraz niedzielne popołudnie, gdy można było oglądać lokale.

Dom w Merchiston urzekł go od chwili, gdy przekroczył jego próg pewnego mglistego październikowego dnia. Pokoje sprawiały wrażenie pełnych tajemnic i cieni, przedwieczorne światło matowiało, wpadając przez witrażowe okna. Co za wykwint, pomyślał wtedy. Wyobraził sobie, jak ten dom musiał kiedyś wyglądać, jak rozbrzmiewał echem dziecięcego śmiechu – chłopców w staroświeckich szkolnych czapkach w prążki, dziewcząt w haftowanych sukienkach i białych skarpetkach. Dzieci spiskowały, planując wesołe psoty przed kominkiem w swoim pokoju. Każdy zakątek tętnił życiem, służąca – bez klasowych resentymentów – z ochotą zmywała i szorowała, czasem nawet sekundowała małym figlarzom w ich psotach i sama ich nakłaniała, by obmyślali nowe. Byli tam też ogrodnik oraz kucharz; ten ostatni przygotowywał staroświeckie potrawy (wędzone śledzie, budynie, zapiekanki mięsno-warzywne). Nad wszystkim zaś czuwali kochający rodzice, wyrozumiali i łagodni – chyba że psoty wymykały się spod kontroli, wówczas zmieniali się w srogich i poważnych sędziów. Ojciec codziennie dojeżdżał do miasta, tam w swoim biurze zajmował się czymś tajemniczym, podczas gdy matka urządzała wieczorki brydżowe i pisała listy. W mroczniejszych czasach ojca omyłkowo wzięto za przestępcę albo szpiega, co oznaczało dla jego rodziny przejściowe niewygody i niedostatek (matka wspaniale sobie z tym poradziła), lecz ostatecznie wszystko zostało wyjaśnione, a porządek przywrócony.

– Chcę ten dom – oznajmił kobiecie z kancelarii adwokackiej, która mu go pokazywała.

– Tak jak dziesięć innych osób, które były nim zainteresowane – odparła.

Nie zrozumiała, że mówiąc: „Chcę ten dom”, Martin nie wyrażał jedynie chęci zakupu nieruchomości. Nie chodziło mu tylko o mechaniczne oglądanie, składanie ofert i dokonywanie płatności, był to płynący z głębi serca krzyk tęsknoty za prawdziwym domem. Po koczowniczym dzieciństwie zafundowanym mu przez ojca wojskowego, młodości spędzonej w szkole z internatem i latach gnieżdżenia się w służbowym domku na terenie szkoły w Lake District Martin łaknął własnego ogniska domowego. Podczas studiów na prośbę kolegi zaliczającego zajęcia z psychologii poddał się jednemu z testów asocjacyjnych i gdy pokazano mu słowo „dom”, narysował pusty kształt – umowną przestrzeń, którą powinny wypełniać emocje.

Gdy ojciec przeszedł z wojska na emeryturę, matka usiłowała nakłonić go do powrotu do jej rodzinnego Edynburga. Poległa na całej linii i zamiast w Edynburgu wylądowali w Eastbourne. Okazało się (właściwie nie była to żadna niespodzianka), że Harry nie jest charakterologicznie predysponowany do bycia emerytem i mieszkania w jednym miejscu, w porządnym domu szeregowym z trzema sypialniami i białą ozdobną stolarką, przy spokojnej ulicy oddalonej o pięć minut od kanału La Manche. Morze nie stanowiło dla niego żadnej atrakcji; każdego ranka wybierał się na dziarski spacer po plaży, lecz chodziło mu bardziej o wysiłek fizyczny niż o przyjemność. Wszystkim, zwłaszcza jego żonie, ulżyło, gdy trzy lata po przejściu na emeryturę podczas kłótni z sąsiadem, który zaparkował samochód przed ich domem, Harry zmarł na zawał serca. „Nigdy nie pogodził się z tym, że to droga publiczna” – wyjaśniła Martinowi i Christopherowi w dniu pogrzebu ich matka, jakby to było w jakimś sensie przyczyną śmierci ich ojca.

Wdowie nie starczyło silnej woli na wyprowadzkę z Eastbourne – nigdy nie była szczególnie energiczna – za to Martina i Christophera ciągnęło do Szkocji (tak jak węgorze albo łososie), byle dalej od matki.

Christopher był rzeczoznawcą żyjącym ponad stan w Borders ze swoją neurotyczną, jędzowatą żoną Sheeną i dwojgiem zaskakująco sympatycznych nastoletnich dzieci. Geograficznie odległość dzieląca Martina od brata nie była wielka, mimo to praktycznie się nie widywali. Christopher nie był łatwy w obejściu; w tym, jak sobie w życiu poczynał, było coś sztucznego i wymuszonego, jakby obserwując innych, dochodził do wniosku, że będzie bardziej znośny i autentyczny tylko dzięki naśladowaniu ich. Natomiast Martin dawno porzucił wszelką nadzieję, że stanie się taki jak inni.

Ani jeden, ani drugi brat nigdy nie nazywał domu w Eastbourne swoim domem; ich matce brakowało charakteru potrzebnego, aby stworzyć tam atmosferę domowego ogniska. Bracia zawsze pytali: „Kiedy będziesz w domu matki?”, jakby budynek wyróżniał się silniejszą osobowością niż ona. Tymczasem nie miał on właściwie żadnego charakteru; co kilka lat malowano go farbą w tym samym nieszkodliwym jasnobrązowym kolorze, lecz nie mijało wiele czasu, a ściany znów przybierały swoją zwykłą barwę nikotynowej żółci. Ich matka paliła jak smok i była to chyba jej najbardziej charakterystyczna cecha. Martin wyobrażał sobie piekło jako niekończącą się deszczową niedzielę w domu matki – na zegarze zawsze jest godzina czwarta po południu, w kalendarzu styczeń, z niewietrzonej kuchni dolatuje zapach pichcącego się gulaszu z pręgi wołowej. Dym z papierosów, cienka herbata i przyprawiająca o szczękościsk słodycz marcepanowych babeczek z lukrem. A w telewizorze powtórka Morderstw w Midsomer odtwarzanych z magnetowidu.

Ich matka była obecnie drżącą staruszką, nic jednak nie wskazywało, że zamierza się rychło przenieść na tamten świat. Ledwo wiążący koniec z końcem Christopher narzekał, że matka go przeżyje, on zaś nigdy nie odziedziczy należnej mu połowy domu w Eastbourne, którego to spadku jego rachunek bankowy wyglądał jak kania dżdżu.

Martin odwiedził matkę wkrótce po tym, jak jego nazwisko po raz pierwszy pojawiło się na listach bestsellerów. Pokazał jej tygodniowe zestawienie pięćdziesięciu najlepszych książek w „The Bookseller” i wyjaśnił: „Alex Blake to ja. To mój pseudonim literacki”. Roześmiał się, a ona westchnęła: „Och, Martinie”, jakby zrobił coś wyjątkowo irytującego. Kupując dom w Merchiston, Martin nie miał może pewności, co czyni miejsce zamieszkania prawdziwym domem, lecz wiedział doskonale, co go nim nie czyni.

Christopher odwiedził go tylko raz, tuż po tym, jak Martin się wprowadził, i nie była to przyjemna wizyta, dodatkowo uprzykrzona obecnością Sheeny, istnej megiery.

– Po cholerę ci taki wielki dom? – dziwił się brat. – Przecież jesteś sam jak palec.

– Zawsze mogę się ożenić i mieć dzieci – odparł obronnym tonem Martin.

Sheena zaskowyczała wtedy:

– Ty?!

Na poddaszu znajdował się niewielki pokój z widokiem na ogród, który Martin przeznaczył na swój gabinet. Czuł, że właśnie tam będzie w stanie napisać coś naprawdę mocnego i pełnokrwistego, nie schematyczne i błahe powieścidło w rodzaju przygód Niny Riley, ale tekst, którego każda strona będzie stanowić twórczy dialog między namiętnościami a rozumem, prawdziwie przełomowe arcydzieło. Niestety, nie tylko mu się to nie udało, ale w dodatku cała pełnia życia, jaką wyczuwał w murach domu, zniknęła, kiedy tylko go kupił. Teraz, przekraczając próg, często miał wrażenie, że dom ten był i jest niezamieszkany. Ani śladu po wesołych psotach. „Wesoły” było słowem, które Martin szczególnie lubił. Zawsze myślał, że gdyby miał dzieci, dałby im imiona Sonny i Merry. Imię czyni człowieka. Wiele zalet miały na przykład imiona zapożyczone z religii: Patience, Grace, Chastity, Faith. Lepiej nosić miano biblijnej cnoty, niż być skazanym na coś tak przeciętnego jak „Martin”. Jackson Brodie – oto dumnie brzmiące imię i nazwisko. Niewzruszony w obliczu wydarzeń („Byłem kiedyś policjantem”) w przeciwieństwie do Martina, którego nadmiar emocji przyprawił o mdłości. Nie chodziło przy tym o emocje pozytywne, związane z wesołą psotą, lecz na odwrót – z incydentem.

Na studiach przez krótki czas spotykał się z dziewczyną o imieniu Storm, „burza” (ponieważ wbrew temu, co sądziła większość ludzi, miał w życiu kilka dziewczyn). Doświadczenie to – gdyż było to raczej doświadczenie niż trwały związek – utwierdziło go w przekonaniu, że ludzie zachowują się stosownie do swoich imion. „Martin” było dość nudne, „Alex Blake” miało natomiast pewną klasę. Jego wydawcy nie uważali, aby „Martin” było wystarczająco przebojowe. Pseudonim „Alex Blake” został wybrany po długich naradach, których uczestnicy w większości wykluczyli „Martina”. „Mocny, konkretny pseudonim – orzekła jego redaktorka – żeby zrekompensować całą resztę”. Jaką resztę, tego nie powiedziała.

Mimowolnie trącił stopą torbę turystyczną Paula Bradleya. Zamiast miękkich ubrań wyczuł coś twardego i sztywnego. Z ciekawością pomyślał, co taki człowiek – w podziwu godny sposób kompetentny pomimo doznanych urazów – mógł ze sobą nosić. Skąd pochodził? Dokąd zmierzał? Nie wyglądał na turystę, którego przyciągnął festiwal, wydawało się, że przyświeca mu jakiś poważniejszy cel.

Martin rzucił okiem na swój przegub i przypomniał sobie, że rano nigdzie nie mógł znaleźć zegarka. Przypuszczał, że Richard Moat go sobie pożyczył. Stale pożyczał od niego różne rzeczy, jakby przebywanie w czyimś domu automatycznie dawało mu prawo do korzystania z całego dobytku gospodarza. Gość Martina regularnie przywłaszczał sobie jego książki i koszule, a nawet jego iPoda („Jakiego ty szajsu słuchasz, Martinie?”). Udało mu się również znaleźć zapasowe kluczyki do samochodu Martina i najwyraźniej wyobrażał sobie, że może nim jeździć, kiedy mu się spodoba.

Zaginiony zegarek był prawdziwym rolexem oyster yacht-master. Martin kupił go, aby uczcić sprzedanie praw do druku swojej pierwszej książki. Była to spora ekstrawagancja, która wpędziła go w poczucie winy i sprawiła, że uznał za konieczne przekazać identyczną kwotę na cele dobroczynne, aby uspokoić sumienie. Jego pieniądze zasiliły konto fundacji wyposażającej ofiary min przeciwpiechotnych w sztuczne kończyny. Na jakichś niewyobrażalnych peryferiach tak zwanej cywilizacji koszt jego rolexa stanowił równowartość niemal stu rąk i nóg. Oczywiście gdyby go nie kupił, mógłby sfinansować dwieście takich protez, więc jego poczucie winy w istocie się podwoiło. Cena zegarka była żałośnie niska w porównaniu z kosztem domu w Merchiston. Za tę sumę zdołałby prawdopodobnie wyposażyć w protezy wszystkich potrzebujących na świecie. Mimo to nie schował rolexa do szuflady, choć każdego dnia przypominał mu tamten incydent w Rosji. To była jego kara – nigdy nie zapomnieć.

Richard Moat najprawdopodobniej zakończył występ. Martin przypuszczał, że po spektaklu utknie w jakimś barze, gdzie będzie pił i udzielał się towarzysko, nawiązując cenne kontakty. Nagrywany dla BBC show był jednorazowym wydarzeniem, przeglądem dokonań kilku komików. Zwykły występ Richarda zaczynał się o dziesiątej. „Komedia zawsze dzieje się nocą” – wyjaśnił Richard Martinowi, który uznał, że brzmi to dość zabawnie, i podzielił się tym spostrzeżeniem z Richardem. „Taaa” – odparł Richard tym swoim dziwnie lakonicznym tonem londyńczyka. Był specjalistą od gagów, lecz nie człowiekiem zabawnym z natury. W ciągu dwutygodniowej znajomości ani razu nie rozśmieszył Martina, przynajmniej nie celowo. Być może oszczędzał siły na ten występ o dziesiątej.

Dni chwały Richarda przypadły na lata osiemdziesiąte, okres, gdy łatwo było drwić z polityków. Po wykopaniu z rządu Thatcher gwiazda Richarda Moata zaczęła blednąć, choć nigdy nie zszedł za sceny na dość długo, by móc sobie pozwolić na triumfalny powrót. Występował to tu, to tam, udzielając się w alternatywnych teleturniejach, pełniąc rolę niezawodnego wypełniacza telewizyjnych programów rozrywkowych, a nawet imając się aktorstwa (z opłakanym skutkiem).

Ogólnie rzecz biorąc, Martin wolał przeglądać stare, przeżarte zarazkami gazety w szpitalu, czekając na wieści o rannym nieznajomym, niż udzielać się towarzysko w jakimś festiwalowym barze z Richardem Moatem.

Richard był kumplem jego znajomego. Kilka miesięcy wcześniej niespodziewanie zadzwonił, oznajmił, że dostał „fuchę na festiwalu”, i zapytał, czy w związku z tym nie mógłby przypadkiem wynająć u Martina pokoju. Ten przeklął w duchu wspólnego znajomego, że dał Richardowi jego numer. Odmawianie zawsze przychodziło mu z trudem. Kiedyś, parę lat wcześniej, gdy rozpaczliwie próbował dokończyć książkę stale niepokojony przez rozmaitych ludzi pukających do jego drzwi, niezapowiedzianych gości, którzy „akurat wpadli na jeden dzień do Edynburga”, zaczął w końcu trzymać w przedpokoju płaszcz i pustą aktówkę, żeby na dźwięk dzwonka móc się szybko ubrać, chwycić teczkę i powiedzieć: „Och, bardzo mi przykro, właśnie wychodziłem”.

Działo się to na krótko po jego przeprowadzce do Edynburga z Lake District, gdy próbował nawiązywać jakieś znajomości, pragnąc rozpocząć od nowa życie towarzyskie, już nie jako „pan Canning”, stary pierdoła, ale „Martin Canning. Jak się pan miewa? Ja? Och, jestem pisarzem. Powieści kryminalne. Romans w górach. Tak, jest na liście bestsellerów. Skąd czerpię pomysły? Sam nie wiem, zawsze miałem bogatą wyobraźnię, czułem potrzebę tworzenia. Wie pan, jak to jest”. Tymczasem zamiast prowadzić bogate życie towarzyskie, musiał się rzecz jasna użerać z całym mnóstwem nieproszonych gości, których następnie całymi miesiącami (w niektórych przypadkach latami) usiłował się pozbyć. Niemal wszyscy natręci zdawali się nie mieć nic lepszego do roboty, jak tylko odwiedzać Martina o różnych porach dnia i nocy. Szczególnie jeden – niejaki Bryan Legat – prześladował go w nieskończoność.

Bryan był nieudacznikiem po czterdziestce, z niewydanym rękopisem i głęboką urazą do wszystkich agentów literackich w Wielkiej Brytanii, z których żaden nie był się w stanie poznać na jego geniuszu. Martin miał okazję czytać niektóre z listów wysyłanych przez Bryana do wydawnictw w odpowiedzi na liczne pisma odmowne. Były to komunikaty w rodzaju: „Ty durna, durna, durna, arogancka angielska suko” i „Wiem, gdzie mieszkasz, ty prymitywny kutasie”. Ich obłąkańczy ton przerażał Martina. Bryan pokazał mu swój rękopis, swoje magnum opus zatytułowane Ostatni kierowca autobusu. „No cóż – wymamrotał uprzejmie Martin, zwracając tekst autorowi. – Z pewnością jest to oryginalne. I nie da się zaprzeczyć, że potrafisz pisać”. Mówiąc to, nie kłamał. Bryan potrafił pisać, potrafił wziąć do ręki wieczne pióro z turkusowym atramentem i pętelkowym pismem stawiać wielkie litery, bez ładu i składu rozrzucać czasowniki w zdaniach, w których każda kropka oraz wykrzyknik krzyczały: „Wariat!”. Niestety, Bryan znał jego adres, więc Martin wolał mu się nie narażać.

Gdy pewnego dnia rozległ się dzwonek do drzwi, Martin prędko narzucił płaszcz, wziął do ręki aktówkę i jednym szarpnięciem otworzył drzwi wejściowe, aby ujrzeć na progu pełnego nadziei Bryana.

– Bryan! – powitał go z beztroską, której nie odczuwał. – A to niespodzianka! Co za pech, właśnie wychodziłem.

– Dokąd się wybierasz?

– Na pociąg.

– W takim razie odprowadzę cię na stację – oznajmił radośnie Bryan.

– Naprawdę nie ma takiej potrzeby.

– To żaden kłopot, Martinie.

Koniec końców przejechali się razem do Newcastle pociągiem linii Great North Eastern Railway o jedenastej trzydzieści, relacji Edynburg – Londyn. W Newcastle Martin wybrał na chybił trafił biurowiec w centrum miasta, rzucił: „To tutaj”, po czym dał nura do windy. Wylądował na ósmym piętrze w firmie oferującej domy na współwłasność, gdzie z prawdziwą ulgą omówił warunki zakupu luksusowej posiadłości na Florydzie „sąsiadującej z polem golfowym oraz obiektami rekreacyjnymi”. Zabrał ze sobą niepodpisaną umowę – „do przejrzenia”. Po wyjściu wyrzucił ją do najbliższego kosza na śmieci.

Rzecz jasna, Bryan czekał na niego w lobby.

– Udane spotkanie? – zapytał przyjaźnie na widok Martina.

Wrócili więc razem do Edynburga pociągiem o czwartej trzydzieści i jakoś tak się złożyło, że Bryan wsiadł razem z nim do taksówki na dworcu Waverley. Martinowi nie przychodziło do głowy nic, co mógłby mu powiedzieć, poza krótkim: „Wypierdalaj z mojego życia, ty obłąkany świrze”. Poza tym zanim zapłacił taksówkarzowi, Bryan stał już pod jego drzwiami i proponował:

– Może nastawię czajnik? Chciałbym pogadać o swojej powieści. Zastanawiam się, czy nie przerobić wszystkiego na czas teraźniejszy.

Rok później Bryan Legat runął z klifu Salisbury Crags. Nie było jasne, czy sam skoczył, czy może spadł (albo został zepchnięty). Na wieść o jego zgonie Martin poczuł zarówno ulgę, jak i wyrzuty sumienia. Należało jakoś pomóc człowiekowi, który niewątpliwie sam siebie oszukiwał. Tymczasem jedyne, co Martin był mu w stanie powiedzieć, to: „Cóż za efektowne użycie dialektu”.

Przyparty do muru, miał więc również problem z odmówieniem Richardowi Moatowi. Na jego pytanie: „To ile chcesz?” Martin odparł: „Nie bądź niemądry, nie mógłbym przyjąć od ciebie pieniędzy”. W ramach podziękowania Richard podarował mu płytę DVD z zapisem swojej ostatniej trasy. W ciągu kilku dni pobytu kupił butelkę wina i większość wypił, a w ramach pomocy w obowiązkach domowych raz naładował zmywarkę, usiłując zmienić ową przyziemną czynność w występ komediowy. Po jego wyjściu z kuchni Martin musiał poprzekładać wszystkie naczynia. Gość kupił także drogi stek i usmażył go sobie, opryskując całą kuchenkę tłuszczem; poza tym najwyraźniej stołował się na mieście.

Przed dwoma dniami z okazji premiery (na którą Martinowi udało się nie pójść) Richard zaprosił go na curry z „paroma osobami” z Londynu, które przyjechały na jego występ. Martin zaproponował restaurację Kalpna przy placu św. Patryka, ponieważ był wegetarianinem („Nie jadam właściwie niczego, co miało twarz”), lecz, nie wiedzieć kiedy, wylądowali w knajpie dla zajadłych mięsożerców, którą jakieś inne „osoby” z Londynu poleciły wcześniej Richardowi. Gdy przyszło do płacenia rachunku, Martin zaskoczył sam siebie, ponieważ zaoferował, że go ureguluje. „Dzięki, Martinie, wielkie dzięki – rzucił jeden z londyńczyków – chociaż, no wiesz, mógłbym to sobie wrzucić w koszty”.

– Przeszkadza ci, kiedy ktoś pali u ciebie w domu? – spytał Richard dziesięć minut po swoim przyjeździe.

Martin poczuł się rozdarty między rolą ciepłego, gościnnego gospodarza a pragnieniem wyznania, że nie cierpi wszystkiego, co ma jakikolwiek związek z papierosami.

– No cóż… – zaczął, lecz Richard mu przerwał:

– Paliłbym tylko w swoim pokoju, rzecz jasna, nie kazałbym ci wdychać tego plugawego rakotwórczego dymu.

Oczywiście każdego ranka, schodząc na dół do kuchni, Martin widział w salonie stertę niedopałków na spodeczku albo talerzu (raz nawet w wazie na zupę) podwędzonym z porcelanowego serwisu Wedgwooda, który kupił wkrótce po przeprowadzce.

Richard wracał późnym wieczorem i przed południem nie wystawiał nosa z pokoju, za co w zasadzie należała mu się wdzięczność. Natomiast po wstaniu z łóżka całymi godzinami wisiał na telefonie. Miał nowy bezprzewodowy wideofon, który Martin uprzejmie pochwalił („Tak, seksowna bestyjka, nie uważasz?” – zgodził się z nim Richard), choć w istocie uznał go za pękate cudactwo, które kojarzyło mu się z komunikatorami ze Star Treka. Jako dzwonek Richard ustawił sobie motyw przewodni z Robin Hooda, starego serialu telewizyjnego z lat pięćdziesiątych; dźwięk tej melodyjki, głupiej i brzękliwej, powoli doprowadzał Martina do szału. W ramach antidotum ściągnął sobie Ptasią pieśń i był przyjemnie zaskoczony, słysząc, jak naturalnie brzmi w jego telefonie ptasi świergot.

Rozglądając się po poczekalni oddziału ratunkowego, Martin dostrzegł na ścianie zegar; było wpół do drugiej. Miał wrażenie, że jest o wiele później – dzień rozszedł mu się w szwach, odkształcił pod ciężarem zaskakującej rzeczywistości.

Wcześniej w „The Scotsman” zobaczył zjadliwą recenzję występu Richarda Moata. Napisano w niej między innymi coś takiego: „Dowcipy Richarda Moata są ostatnio do bólu banalne. Serwuje widzom odgrzewany materiał sprzed dziesięciu lat. Świat poszedł naprzód, Richard Moat niestety nie”. Martin czuł się zażenowany, czytając te słowa. Nie mógł wspomnieć o recenzji Richardowi, gdyż wówczas obaj musieliby zmierzyć się z zawartą w niej gorzką prawdą, Martin zaś zebrał swego czasu wystarczająco dużo cięgów, żeby wiedzieć, jakie przygnębienie wywołują.

– Nigdy nie czytam recenzji swoich przedstawień – oznajmił mu markotnie Richard zaraz po premierze.

Martin mu nie uwierzył. Wszyscy czytali recenzje swoich dokonań. Od czasu ostatnich występów Richarda na festiwalu minęło parę lat i większość uczuć, jakie budził w nim niegdyś Edynburg (w początkach kariery odnosił tu spektakularne sukcesy), zmieniła się w antypatię. „Zrozumcie, to jest wspaniałe miasto – tłumaczył »człowiekowi z Londynu« podczas krwawej uczty w przyprawiającej o klaustrofobię, tłocznej hinduskiej restauracji – fantastycznie wygląda i tak dalej, ale brak mu libido. Rzecz jasna, wszystkiemu winny jest Knox”. Martin nie cierpiał obcesowego, familiarnego tonu, jakim Richard wypowiedział nazwisko przywódcy szkockiej reformacji. Miał ochotę powiedzieć mu: „Knox może i był ponurym, sztywniackim, purytańskim draniem, ale był naszym ponurym, sztywniackim, purytańskim draniem, a nie twoim”.

– W rzeczy samej! – przyklasnął mu jego rozmówca.

Na nosie miał wąskie okulary w grubej czarnej oprawce i palił jeszcze więcej niż Richard. Martin, okularnik od czasu, gdy skończył osiem lat, nosił lekkie szkła bez oprawy, woląc ukrywać swoją wadę wzroku, niż się z nią afiszować.

– Brak mu libido. Dobrze powiedziane, Richardzie. – Mężczyzna w czarnych oprawkach dźgnął powietrze papierosem dla podkreślenia swego entuzjazmu. – Toż to cały Edynburg.

Martin chciał bronić honoru swego rodzinnego miasta, lecz nie bardzo wiedział jak. To prawda, że Edynburgowi brakowało libido, ale kto by chciał mieszkać w mieście, które miało libido?

– Barcelona! – zawołał przez stół inny znajomy Richarda (byli głośni i więcej niż odrobinę pijani).

Na co mężczyzna w staromodnych, lecz stylowych oprawkach odszczeknął:

– Rio de Janeiro!

Zaczęli się licytować („Marsylia!”, „Nowy Jork!”), aż doszli do „Amsterdamu” i wywiązała się sprzeczka na temat tego, czy Amsterdam ma własne libido, czy jest raczej „miejscem opartej na wyzysku merkantylnej wymiany libido różnych osób”.

– Seks i kapitalizm – wtrącił bełkotliwie Richard. – Czym się od siebie różnią?

Martin czekał na puentę, najwyraźniej na próżno. Osobiście był zdania, że różnica jest ogromna, zaraz jednak przypomniał sobie, jak rozbierał się przed Iriną w tamtym okropnym pokoju hotelowym z widokiem na Newę i karaluchami umykającymi wzdłuż listew przypodłogowych. „Solidnie zbudowany. Liczy się komfort, a nie szybkość” – zażartował, kuląc się z zażenowania. „Da?” – zaśmiała się uprzejmie, najwyraźniej nie rozumiejąc ani słowa. Na samo wspomnienie tamtej chwili Martin aż zgiął się wpół, jakby dostał cios niewidzialną pięścią.

– Dziewczyny – powiedział nagle jeden z nich – powinniśmy poszukać sobie potem jakichś dziewczyn.

Wzbudziło to przerażający entuzjazm.

– Taniec na rurze. – Richard chichotał jak nastolatek.

– Och, wybacz, Martinie – rzucił nagle jeden z mężczyzn. – Wybacz, że zachowujemy się jak niewyżyci heterycy.

– Myślicie, że jestem gejem? – zdziwił się Martin.

Wszyscy zwrócili się ku niemu, jakby po raz pierwszy tego wieczoru powiedział coś interesującego.

– Nie ma w tym nic złego, Martinie – pouczył go Richard. – Wszyscy są teraz gejami.

Martin gotów był polemizować z tak absurdalną tezą, ale właśnie się zorientował, że przeżuwa kawałek kurczaka z „wegetariańskiego biriani”. Wyjął go z ust tak dyskretnie, jak tylko się dało, i odłożył na krawędź talerza. Ostatni makabryczny szczątek jakiegoś nieszczęsnego, sponiewieranego ptaka faszerowanego hormonami, antybiotykami i wodą gdzieś za granicą. Zbierało mu się na płacz.

– Nie ma się czego wstydzić – dodał Richard Moat, waląc go w plecy – jesteś wśród przyjaciół.

Nie pytając, czy w ogóle ma ochotę się wybrać, Richard poinformował go, że zostawił mu w kasie bilet na pokazówkę dla BBC, lecz gdy Martin dotarł na miejsce, obojętna dziewczyna w okienku zwróciła się do równie obojętnej koleżanki: „Masz jakieś darmowe wejściówki na nazwisko Richard Moat?”, na co tamta zrobiła dziwną minę i zaczęła się rozglądać, podczas gdy pierwsza wbiła gniewny wzrok w ekran komputera.

Martin uświadomił sobie, że gapi się na plakat zapowiadający występ Richarda. Widniało na nim zbliżenie twarzy tamtego z dziwacznym grymasem. Na pasku poniżej umieszczono tytuł: „Komediowa viagra dla twojego umysłu”. Martin pomyślał, że brzmi to raczej odstręczająco niż zachęcająco.

Gdy stało się jasne, że żadna z dziewcząt niczego nie znalazła, Martin wskazał wiszącą w głębi na ścianie koślawą szafkę z przegródkami, z których każda była opatrzona przyklejoną taśmą karteczką z nazwiskiem. W tej, którą opisano nazwiskiem Richarda Moata, tkwiła biała koperta. Druga obojętna dziewczyna odczytała nazwisko na kopercie. „Martin Canning?” – spytała podejrzliwie, po czym podała mu ją, nie czekając na potwierdzenie. Zajrzał do środka i na jednym z biletów znalazł nagryzmoloną informację: „Twój samochód stoi przed Macbet na Leith Walk. Pozdro, R”.

– Mogę od razu wejść? – zwrócił się do pierwszej dziewczyny.

Nie odrywając wzroku od ekranu komputera, odparła:

– Nie, musi pan stanąć w kolejce.

– Dziękuję – rzucił, zlekceważony i niewidoczny, po czym posłusznie stanął w kolejce.

A potem z hondy wysiadł facet z kijem bejsbolowym.

7

Jackson parł pod górę Królewskiej Mili, przedzierając się przez tłum przechodniów i handlarzy tandetnymi pamiątkami, aż wreszcie stanął pod zamkiem, wznoszącym się niczym twierdza katarska na szczycie skały wulkanicznej. Zapłacił za wstęp i przeszedł się po amfiteatrze, mijając górujące po obu stronach podesty wybudowane specjalnie na potrzeby festiwalu orkiestr wojskowych. „Ci zawsze mają zapewnioną stuprocentową frekwencję” – oznajmiła mu Julia z zawiścią w głosie. Bilety rozchodziły się podobno jak świeże bułeczki. Mimo to już kilka minut po ich przyjeździe do Edynburga udało jej się zdobyć darmowe wejściówki od kompletnie obcego faceta (podającego się za dudziarza, choć Jackson nigdzie nie dostrzegł żadnych dud). Usiłowała wcisnąć je Jacksonowi, lecz ten nie potrafił wyobrazić sobie nic gorszego od siedzenia przez dwie godziny po ciemku w wilgoci letniej nocy i bycia zmuszonym do oglądania żenującego spektaklu, niemającego nic wspólnego z wojskową rzeczywistością.

– Patrz na to nie jak na wojskową paradę, tylko jak na przedstawienie teatralne. Skomasowanie dud oraz bębnów – przekonywała go, czytając z podarowanej przez rzekomego dudziarza ulotki – połączone z pokazem wojskowej grupy kaskaderskiej motocyklistów. Tańce szkockich górali? Och, i popatrz tylko: „kozacka grupa taneczna”. Szykuje się niezła zabawa, nie sądzisz?

– Nie.

Jackson nie potrafił sobie wyobrazić, żeby przedstawienie Julii odniosło jakikolwiek sukces kasowy; nie wierzył, by ktokolwiek chciał zapłacić za oglądanie W poszukiwaniu równika na Grenlandii.

Zamek był surowym gmaszyskiem – z dołu szkocka baśń, w środku nieprzyjazne mury, wilgotne i przesiąknięte zapachem śmierci. (Akurat ten zakątek Edynburga mógłby się spodobać jego ojcu). Mniej wytwór inżynierii, bardziej organicznego wzrostu – ciosany kamień trwale złączony z porowatym czarnym bazaltem wzgórza i własną krwawą historią. Zamiast pożyczyć przewodnik audio, Jackson kupił zwykły książkowy; nie cierpiał tych urządzeń, monotonnego głosu jakiejś kobiety (bo to zawsze była kobieta) bezmyślnie powtarzającej sztampowe informacje. Kojarzyło mu się to ze słuchaniem wskazówek systemu nawigacji samochodowej („Jane”). Wypróbował kolejno pozostałe głosy, ale żaden mu nie odpowiadał: Francuzka była zbyt seksowna, Amerykanka nazbyt amerykańska, a jeśli chodzi o włoski, to nawet gdyby znał ten język, nigdy nie zaufałby Włoszce mówiącej mu, jak ma jechać. Prędzej czy później zawsze wracał więc do umiarkowanie natarczywej Jane, kobiety uważającej, że ma zawsze rację. Przypominało to trochę podróżowanie samochodem z jego żoną. Jego byłą żoną.

Miał ze sobą aparat Julii i zrobił kilka ujęć widokowych z murów obronnych. Julia nigdy nie fotografowała krajobrazów, twierdząc, że zdjęcia mają sens o tyle, o ile są na nich ludzie, poprosił więc jednego z grupy japońskich turystów o sfotografowanie go przy armacie, z której codziennie z wyjątkiem kilku dni w roku punktualnie o godzinie pierwszej oddawano strzał. Japończycy najwyraźniej uznali jego pomysł za przezabawny i uparli się, żeby z nim pozować, po czym niby ławica ryb odpłynęli za swoim przewodnikiem.

Julia zawsze uśmiechała się szeroko do obiektywu, jakby to był najszczęśliwszy dzień w jej życiu. Niektórzy tak mieli, w przeciwieństwie do innych. Sam Jackson robił zwykle na zdjęciach wrażenie ponuraka. Może nie tylko na zdjęciach? Julia powiedziała mu kiedyś, że ma „trochę groźny sposób bycia”, który to werdykt Jackson uznał za niepokojący. Do zdjęcia z Japończykami postarał się przybrać łagodniejszy wyraz twarzy. Na chwilę im pozazdrościł. Wyobraził sobie, jak miło jest być członkiem grupy. Większość ludzi miała go za samotnika, podejrzewał jednak, że najszczęśliwsze chwile spędził na służbie, najpierw w szeregach wojska, potem policji. Indywidualizm był według niego przereklamowany.

Znalazł wolny stolik przed kawiarenką i zamówił herbatę oraz ciasto cytrynowe z makiem. Za sprawą ziarenek maku ciasto wyglądało, jakby było usiane jajami owadów, i Jackson zostawił je w większości nietknięte. Julia utrzymywała, że nie warto nigdzie wychodzić, jeżeli na koniec nie czekają na człowieka herbata z ciastem. Jackson znał wszystkie jej przekonania. Mógłby wziąć udział w jednym z tych teleturniejów dla par i wymienić wszystkie jej sympatie oraz antypatie. Ciekawe, czy ona znała go równie dobrze. Jeśli miał być szczery, to nie miał pojęcia.

Tradycyjny wystrzał z armaty poprzedził szmer podniecenia. Według legendy mieszkańcy Edynburga byli zbyt skąpi, żeby zapłacić za dwanaście wystrzałów armatnich w południe, więc przystali na godzinę pierwszą. Jackson zastanawiał się, ile w tym prawdy. Czy przysłowiowe skąpstwo Szkotów miało swoje realne uzasadnienie? Sam był w połowie Szkotem (chociaż tego nie czuł) i wolał myśleć, że był hojny, nawet gdy brakowało mu pieniędzy. Teraz, gdy je miał, starał się rozdawać majątek na prawo i lewo: brylantowe kolczyki dla Julii, stado krów dla wioski gdzieś w Afryce. W dzisiejszych czasach uprawianie dobroczynności w internecie przypominało buszowanie po wirtualnych półkach Tesco i było równie łatwe – wystarczyło dodać kozy i kury do „koszyka”, jakby były torebkami cukru albo puszkami z fasolką.

Jackson zdawał sobie sprawę, że odkąd odziedziczył majątek, niestrudzenie szuka sposobów odciążenia swojego sumienia. Odzywał się tkwiący w nim purytanin i szeptał mu do ucha, że nic, co nie zostało okupione cierpieniem, nie jest wiele warte. To właśnie podziwiał u Julii: była zdeklarowaną i skończoną hedonistką. I nie w tym rzecz, że za mało w swoim życiu wycierpiała, bo cierpiała bardziej niż Jackson. Oboje mieli siostry, które zostały zamordowane, oboje wychowywali się bez matki, a starszy brat Jacksona i najstarsza siostra Julii odebrali sobie życie. Istna czarna seria. Coś, czym raczej nie należy się chwalić, bo odkrywanie tego rozmiaru zniszczeń przed obcymi nie jest najlepszym pomysłem. Zaletą Julii było to, że jej rodzina była jeszcze bardziej popieprzona niż jego. Stanowili parę dziwnie osieroconych ludzi.

Ramię w ramię stali w kostnicy policyjnej, spoglądając na kruche, jakby ptasie kosteczki Olivii, zaginionej przed laty siostry Julii. Takie przeżycia kładą się długim cieniem na duszy i Jackson obawiał się, że to właśnie wspólne doświadczenie straty uczyniło z nich przyjaciół od serca. Przypuszczał, że to może być niezdrowe – czy jednak smutek, który tkwił w każdym z nich na podobieństwo drzazgi, nie połączył ich mocniej niż wspólna miłość do kuchni tajskiej albo inne rzeczy, na których opiera się życie wielu par?

– Para? – spytała z zadumą Julia, gdy podzielił się z nią podobnym wnioskiem. – Tak o nas myślisz?

– A ty nie? – odparł nagle zaniepokojony.

Roześmiała się i powiedziała:

– Oczywiście, że tak – odrzucając głowę w taki sposób, że jej niesforne loki zadrgały jak sprężynki.

Dobrze znał ten gest, obserwował go zawsze wtedy, gdy Julia coś przed kimś odgrywała.

– Nie uważasz nas za parę?

– Myślę o nas jak o tobie i o mnie – stwierdziła Julia – dwojgu ludziach, a nie jednym bycie.

Jedną z cech Julii, które mu się podobały, była jej niezależność; jedną z cech, które mu się nie podobały, była jej niezależność. W Londynie miała własne życie; Jackson odwiedzał ją tam, a ona przyjeżdżała do jego domu w Pirenejach. Rozpalali wtedy porządny ogień w wielkich, kamiennych kominkach, pili dużo wina i dużo się kochali, rozmawiali też o tym, że warto byłoby sprawić sobie pirenejskiego psa górskiego (raczej Julia o tym mówiła). Czasami jeździli razem do Paryża, bo bardzo lubili to miasto, lecz potem ona zawsze wracała do Londynu. „Traktujesz naszą znajomość jak wakacyjny romans” – narzekał Jackson, na co Julia odpowiadała: „I to jest właśnie cudowne, nie sądzisz?”.

Z okazji kwietniowych urodzin Julii Jackson zabrał ją do Wenecji, do hotelu Cipriani, choć, jak oboje się przekonali, tydzień spędzony w jednym z tych miejsc był przydługi, a co dopiero w obu naraz. Julia stwierdziła, że to tak, jakby znaleźć najlepsze ciastko na świecie i żywić się wyłącznie nim: „Człowieka zaczyna mdlić na sam widok tego, czego najbardziej pragnął”. Jackson zastanawiał się, czy to przypadkiem nie cytat z jakiejś sztuki; często coś cytowała, a on rzadko się orientował, o jakie dzieło chodzi.

– Zacznijmy od tego, że nie lubię słodyczy – odrzekł, nieco naburmuszony.

– Całe szczęście, że w rzeczywistości życie nie jest pudełkiem czekoladek, prawda? – rzuciła.

To akurat załapał. Nie cierpiał tego filmu. Siedzieli w tramwaju wodnym sunącym w górę Canal Grande i Jackson pstryknął Julii fotkę akurat wtedy, gdy przepływali obok bazyliki Santa Maria della Salute. Wszędzie człowiek czuł się tutaj jak na planie filmowym. Coś w sam raz dla Julii.

W dniu urodzin Julii Jackson zaprosił ją na wieczorną przejażdżkę gondolą – pomysł, na który w tym samym czasie wpadli chyba wszyscy turyści w Wenecji. „Jak myślisz, chyba nie będzie śpiewał?” – szepnęła mu do ucha Julia, gdy mościli się na obitych czerwonym aksamitem siedzeniach. „Mam nadzieję, że nie – odparł Jackson. – Za to chyba płaci się dodatkowo”. Gondolier w podkoszulku w prążki i słomkowym kapeluszu wyglądał jak koszmarne ucieleśnienie wyobrażeń przeciętnego turysty i skojarzył się Jacksonowi z płaskodennymi łodziami na rzece w Cambridge. Cambridge było miejscem, w którym mieszkał w swoim „poprzednim życiu”, w którym dorastała Julia i obecnie wychowywała się jego własna córka. Wcześniej nigdy nie myślał o Cambridge jak o domu; domem było dla niego (o dziwo) wojsko albo ponure miejsce, w którym spędził dzieciństwo. W jego wspomnieniach wiecznie tam lało i niewykluczone, że tak w istocie było. Z przeklętej perspektywy czasu dostrzegał, że Cambridge mogło być dla niego prawdziwym domem – bezpieczną przystanią, w której mógł zamieszkać z żoną i dzieckiem. Innego rodzaju instytucją. Przed i po – tak teraz dzielił swoje życie. Przed spadkiem i po spadku.

Gondolier nie śpiewał, przejażdżka natomiast nie okazała się aż taka banalna. Nocą Wenecja prezentowała się jeszcze bardziej olśniewająco: latarnie odbijały się migotliwie w czarnej wodzie niczym miękkie klejnoty, za każdym zakrętem kryło się coś zaskakującego i pięknego, czym można się było zachwycać. Jackson czuł, jak dusza wzbiera mu poezją, dopóki Julia nie syknęła mu do ucha: „Chyba mi się nie oświadczysz, co?”. Podobna myśl nie postała mu dotąd w głowie, lecz słysząc ją z ust Julii – wypowiedzianą tym samym tonem, jakim wcześniej wyraziła swoje obawy w związku ze śpiewającym gondolierem – poczuł irytację. Czemu nie miałby się jej oświadczyć, czy to taki okropny pomysł? Wiedział, że nie są to okoliczności, w jakich należałoby wszczynać kłótnię (Wenecja, urodziny, gondola i tak dalej), ale nie mógł się powstrzymać.

– Czyli nie wyszłabyś za mnie, gdybym ci się oświadczył? – zapytał obronnym tonem.

– Czy to mają być oświadczyny, Jacksonie?

– Nie. Pytam tylko, czy w takim przypadku byś mi odmówiła.

– Oczywiście, że tak.

Trafili właśnie na coś w rodzaju korka na kanale i przeciskali się obok wielkiej gondoli po brzegi wyładowanej Amerykanami.

– Bądźże rozsądny. Żadne z nas nie nadaje się do małżeństwa.

– Ja się nadaję – oznajmił Jackson – a ty nigdy nie byłaś mężatką, więc skąd możesz wiedzieć?

– Co za bałamutny argument – stwierdziła Julia, odwracając twarz i teatralnie udając, że zagląda w okna jakiegoś palazzo.

Gondola zakołysała się, gdy gondolierowi udało się wreszcie wyminąć Amerykanów.

– Jak w takim razie wyobrażasz sobie naszą wspólną przyszłość? – nie ustępował. Dobrze wiedział, że nie powinien tego drążyć. – Mamy się widywać raz na jakiś czas, kiedy przyjdzie ci na to ochota, pieprzyć się do upadłego, aż po kilku latach się mną znudzisz i wtedy wszystko się skończy? Tak to ma wyglądać? Na litość boską, Julio – dodał sarkastycznie – nigdy z nikim tak długo nie byłaś. Ile wynosił twój dotychczasowy rekord? Tydzień?

– Ojejku, ty naprawdę poważnie się nad tym zastanawiałeś, prawda?

– Jasne, że się zastanawiałem. Chryste, a ty nie?

– Najwyraźniej nie aż tak chorobliwie drobiazgowo – odparła łagodnie Julia. – Naprawdę uważasz, skarbie, że dzięki małżeństwu nie znudzimy się sobą?

– Nie, ale nie o to chodzi.

– Właśnie że o to. Przestań już, Jacksonie, nie bądź takim zrzędą, bo zepsujesz uroczy wieczór.

Wieczór był już jednak najwyraźniej zepsuty.

Jackson wcale nie był pewien, czy naprawdę chciałby poślubić Julię, lecz jej zdecydowany opór w tej kwestii zwyczajnie wytrącił go z równowagi. Wiedział, że nie zdoła wrócić do tego tematu bez wywołania przy tym karczemnej awantury, co w zaskakujący sposób go rozjątrzyło.

Armata zahuczała nad miastem, turyści obowiązkowo wzdrygnęli się i wybuchnęli śmiechem. Zdawało się to mieć więcej wspólnego z teatrem niż z odmierzaniem czasu, zwykła szopka dla Japońców i jankesów. Na pewno nie miało to nic wspólnego z ostrzałem armatnim. Prawdziwa artyleria huczała i dudniła tajemniczo gdzieś w oddali albo strzelała tuż obok tak głośno, aż pękały bębenki.

Jackson zajrzał do gmachu w samym sercu zamku, upamiętniającego Szkotów poległych w kolejnych wojnach. Zdumiał się, jak pięknie jest w środku – od Julii wiedział, że wnętrze urządzono w stylu ruchu Arts and Crafts. Nazwiska poległych, tak wielu poległych, wypisano w wielkich czerwonych księgach. Wiedział, że gdzieś wśród nich jest jego trzech stryjecznych dziadków (trzech braci – Boże, ulituj się nad ich matką), ale nie próbował ich szukać. Były tu nazwiska Szkotów z całego świata, którzy budowali Imperium Brytyjskie, a następnie za nie ginęli. Jego własny ojciec nie walczył w drugiej wojnie światowej, ponieważ górnik był zawodem chronionym. „Jakby to był lekki kawałek chleba – szydził – robić na dwie zmiany w bebechach ziemi”. Jackson odszedł ze szkoły jako szesnastolatek. Chciał się nająć do pracy w kopalni, lecz ojciec stwierdził, że nie po to przez całe życie harował „w tej piekielnej dziurze”, żeby jego syn musiał robić to samo. Jackson zaciągnął się więc do wojska, do regimentu Yorkshire, gdyż to Yorkshire było mu domem, a nie to miejsce z szarego kamienia, po którym hulał wiatr. Jego brat Francis pracował w kopalni jako spawacz i ojciec nie zrobił nic, by temu zapobiec. Lecz Francis nie żył już, gdy Jackson kończył szesnaście lat, i tym samym Jackson był jedynym z trojga dzieci, jakie ojcu pozostało. Jak przypuszczał, czyniło go to w pewnym sensie bezcennym – choć ten stary drań nigdy nie dał mu tego odczuć.

Stosunkowo niewielkie wrażenie zrobiły na nim nieprzeliczone zastępy zmarłych (śmierć była tak powszechnym zjawiskiem) – te wszystkie tablice upamiętniające poległych w boju, kobiety i marynarzy floty handlowej. Nawet fragment wiersza Binyona: O zmierzchu zachodzącego słońca i o poranku zawsze będziemy o nich pamiętać³, upamiętniający kobiety ze służby pomocniczej, nie poruszył go tak jak zwykle; emocje wywołało w nim dopiero coś całkiem innego – niewielka płaskorzeźba w kamieniu znajdująca się na wysokości kolan, przedstawiająca klatkę z kanarkami i stadko myszy. „Towarzysze broni z kompanii podkopowych” – głosił napis. Jackson zamrugał, żeby powstrzymać łzy, odkaszlnął i trochę po męsku pochrząkał, żeby ukryć wzruszenie. Gdyby była z nim Julia, padłaby teraz na kolana i pogłaskała kamień, jakby to było żywe zwierzę. Zapewne także wycałowałaby płaskorzeźbę. Może przyprowadzi ją tutaj po premierze. To by jej się spodobało.

Wyszedłszy na zewnątrz, stanął po przeciwnej stronie dziedzińca i sfotografował gmach muzeum, dobrze wiedząc, że gdy pokaże go Julii, będzie wyglądał jak każdy inny budynek.

Aparat był jego ostatnim gwiazdkowym prezentem dla Julii – ładny, masywny cyfrowy Canon, który spodobał mu się jako sprzęt fotograficzny. Ich zdjęcia z Wenecji wciąż były na karcie pamięci i popijając herbatę w zamkowej kawiarni, Jackson przeglądał kolorowe obrazki przypominające miniaturowe malowidła. Przez cały tydzień ich pobytu we Włoszech niebo było doskonale błękitne, więc na małym wyświetlaczu fotografie wyglądały jak malutkie pejzaże Canaletta z doklejonymi sylwetkami Jacksona i Julii. Tylko na dwóch zdjęciach byli razem – jedno zrobił im na moście Rialto życzliwy niemiecki turysta, drugie zrobili sobie sami za pomocą samowyzwalacza – siedzieli na małżeńskim łożu w hotelu Cipriani i wznosili toast szampanem tuż przed tamtą przejażdżką gondolą.

Julia była bardzo fotogeniczna, za każdym razem rozciągała umalowane usta w szerokim, promiennym uśmiechu. Pięknie się uśmiechała. Jackson westchnął, zapłacił za herbatę oraz ciasto, zostawił na stoliku sowity napiwek i opuścił zamek.

Tłum spływał w dół Królewskiej Mili niczym lawa, która niegdyś wyrzeźbiła ten krajobraz z ognia, omijając po drodze kolejne przeszkody: pomnik Davida Hume’a, ulicznego mima, dudziarza, kilka studenckich zespołów teatralnych, ludzi rozdających ulotki (całe mnóstwo), innego dudziarza, połykacza ognia, żonglera pochodniami, kobietę przebraną za Marię Królową Szkotów, mężczyznę w stroju Sherlocka Holmesa i jeszcze jednego dudziarza. Miasto niewątpliwie było en fête. Aż dziw brał, że gdzieś – w jakimś odległym kraju, o którym nikt tutaj nie słyszał – trwała właśnie wojna. Choć z drugiej strony, gdzieś zawsze trwała wojna. Wojna była dla ludzkości stanem naturalnym. Swego czasu właśnie dzięki wojnie Jackson był najedzony, miał się w co ubrać i zarabiał pieniądze, więc może akurat on nie powinien na nią narzekać. (Ale ktoś z pewnością powinien).

Zszedł do pałacu Holyrood, kupił torebkę frytek i wrócił pod górę wzdłuż Królewskiej Mili. Kolejny dzień, w którym nic się nie dzieje, pomyślał. Upomniał się w duchu, że to przecież dobrze. Jak brzmiało to chińskie przekleństwo? „Obyś żył w ciekawych czasach”. Mimo wszystko mogłoby być choć odrobinę ciekawiej – czy naprawdę prosił o zbyt wiele? Przypomniał sobie kolesia z hondy i kierowcę peugeota; dla nich obu z pewnością był to ciekawy dzień. Poczuł wyrzuty sumienia na myśl, że nie zachował się jak przykładny obywatel i nie zgłosił policji numeru rejestracyjnego hondy. Wciąż potrafiłby go wyrecytować – zawsze miał dobrą pamięć do liczb, choć ani krzty polotu, jeśli chodzi o matematykę; była to jedna z wielu zdumiewających jego anomalii umysłu.

Musiał wyglądać na miejscowego, bo ktoś, Szwed albo Norweg, zagadnął go o drogę. Jackson odparł: „Pan wybaczy, ale jestem tu obcy”. To chyba nie było najwłaściwsze słowo? „Obcy”. Mówiło się raczej: „przyjezdny”. „Obcy” sugerowało intruza, zagrożenie.

– Turysta – dodał tonem wyjaśnienia. – Też jestem turystą.

8

Gloria otworzyła drzwi frontowe i stanęła twarzą w twarz z kolejną parą policjantek. Wyglądały podobnie jak te, które wcześniej spotkała, jakby wszystkie pochodziły z jednego kompletu.

– Pani Hatter? – odezwała się jedna, automatycznie przybierając stosowny wyraz twarzy, towarzyszący zwykle przekazywaniu złych wiadomości. – Pani Gloria Hatter?

Graham nie był, jak sądziła Gloria, na naradzie kryzysowej ze swoimi księgowymi przy Charlotte Square. Znalazł się na oddziale ratunkowym nowego Szpitala Królewskiego, doznawszy zawału serca w pokoju hotelu Apex, gdzie przebywał w towarzystwie kogoś podającego się za Jojo. Według Glorii Jojo było imieniem dobrym dla klauna, choć w istocie jego właścicielka okazała się dziewczyną do towarzystwa, czyli po prostu dziwką.

– Nazywajmy rzeczy po imieniu – westchnęła Gloria.

Policjantki („posterunkowa Clare Deponio, posterunkowa Gemma Nash”) wyglądały jak dwie nastolatki, które wypożyczyły mundury policyjne na bal przebierańców. „Telefon w zupełności by wystarczył” – zapewniła je Gloria. Zrobiła im herbaty i usiadły razem z nią na krytej brzoskwiniowym adamaszkiem sofie w salonie w całości utrzymanym w tonacji brzoskwiniowej, sztywno trzymając na kolanach porcelanowe spodeczki oraz filiżanki z serwisu Royal Doulton i uprzejmie skubiąc upieczone przez Glorię kruche ciasteczka. Była pewna, że dziewczęta mają ciekawsze zajęcia, mimo to zdawały się być jej wdzięczne za tę chwilę relaksu. „To miła odmiana” – zauważyła jedna (Clare). Gemma dodała, że mają teraz pełne ręce roboty z powodu wybuchu letniej epidemii grypy, która przetrzebiła szeregi metropolitalnej policji „jak dżuma”.

– Ma pani ładny dom – powiedziała z podziwem Clare.

Gloria rozejrzała się po brzoskwiniowym salonie, próbując zobaczyć go cudzymi oczami. Ciekawe, za czym najbardziej by tęskniła, gdyby jej to wszystko odebrano? Za ceramiką Moorcrofta? Chińskimi dywanami? Bibelotami ze Staffordshire? Była bardzo przywiązana do swojej kolekcji porcelanowych figurek ze Staffordshire. Nie brakowałoby jej natomiast obrazu znad kominka, dziewiętnastowiecznego bohomazu w typie osaczony jeleń, przedstawiającego przerażone zwierzę zaszczute przez stado oszalałych ogarów – prezent od Murdo Millera na sześćdziesiąte urodziny Grahama. I na pewno nie tęskniłaby za tą paskudną nagrodą dla Szkockiego Przedsiębiorcy Roku, zajmującą honorowe miejsce na gzymsie kominka. Tuż obok niej stało zdjęcie Grahama i Glorii zrobione w dniu ślubu – jak się później okazało, jedyna pamiątka tej uroczystości. Gloria nie miała wątpliwości, że gdyby wybuchł pożar i Graham musiał szybko zdecydować, czy ratować ślubną fotografię, czy nagrodę dla Szkockiego Przedsiębiorcy Roku, wybrałby nieciekawą statuetkę z żywicy. Prawdę mówiąc, była też całkiem pewna, że gdyby wybór dotyczył ratowania z pożaru statuetki albo jej samej, z kretesem przegrałaby tę rywalizację.

Policjantka o imieniu Clare wzięła do ręki ich ślubną fotografię. „To pani mąż?” – zapytała, współczująco pochylając głowę, jakby Graham był już spisany na straty. Gloria zastanawiała się, czy to nie dziwne, że popija herbatę z delikatnej filiżanki od Doultona, zamiast jak przykładna żona pędzić na złamanie karku do szpitala. Najwyraźniej niedający o sobie zapomnieć fakt istnienia Jojo skutecznie osłabił jej zapał, kładąc się cieniem na cudownej perspektywie rychłego zejścia Grahama.

Gloria wyjęła zdjęcie z rąk Clare i przyjrzała mu się krytycznie. „Trzydzieści dziewięć lat temu” – powiedziała. Gemma na to: „Powinna pani dostać medal”, a Clare: „Chryste, to strasznie długo, pani wybaczy szczerość. Szkoda – dodała – że tak to się skończyło. Niefajnie dla pani. Mam na myśli to, jak go znaleźli, i w ogóle”.

– Wszyscy faceci to ciule – mruknęła Gemma, ta bardziej pospolita.

Ciężka srebrna ramka nie mogła ukryć faktu, że zdjęcia nie robił profesjonalista. Odbitka z czasem zżółkła i wyglądała jak fotka pstryknięta przez niewprawnego krewnego (którą zresztą była). Glorię zdumiewała bierność rodziców ich obojga, w wyniku której dzień jej ślubu z Grahamem nie został odpowiednio udokumentowany.

Żałowała, że nie wzięła ślubu kościelnego z wszelkimi atrakcjami, bo teraz miałaby przynajmniej wielki, oprawny w białą skórę album pełen zdjęć, które mogłaby oglądać; zdjęć będących dowodem na to, że miała kiedyś rodzinę, której zależało na niej bardziej, niż przypuszczała. Poza tym w albumie wszyscy wyglądaliby lepiej niż w rzeczywistości, a w centrum tego wszystkiego byłaby sama Gloria, promieniejąca i szczupła, nieświadoma, że ziemia właśnie usuwa jej się spod nóg. Zaskoczyło ją, że Graham znalazł się w Apeksie; to hotel nie w jego stylu.

Zamiast białego ślubu miała ślub brązowy. Graham włożył nowiutki garnitur w kolorze, który za szczenięcych lat Glorii niefrasobliwie nazywano „murzyńskim brązem”, ona zaś miała na sobie kupione w sklepie z odzieżą używaną przy Grassmarket futro w stylu z lat czterdziestych, z kanadyjskich bobrów. Uszyto je w czasach, gdy ludzie nie zastanawiali się jeszcze, czy noszenie futer jest etyczne. Choć teraz nie chciałaby czuć na skórze dotyku żadnego zwierzęcia, pocieszała się, że bobry i tak były martwe, gdy je kupiła, a wcześniej wiodły szczęśliwy, nieskomplikowany żywot w przedwojennej Kanadzie.

Gdyby miała taki oprawny w białą skórę album, jej matka, ojciec oraz starsza siostra zyskaliby na jego kartach nieśmiertelność. Podobnie jak Jill, rzecz jasna, „pierwsza, która kopnęła w kalendarz”. Zjawiła się na ich weselu z tabunem szkolnych koleżanek Glorii i piła do białego rana, długo po tym, jak wszyscy pokładli się spać. Na zdjęciach zabrakłoby tylko brata Glorii, Jonathana, który zmarł jako osiemnastolatek. Gloria miała wtedy zaledwie czternaście lat i w swoim dziecięcym rozumku wykombinowała, że pewnego dnia brat do nich wróci. Później, gdy dorosła i zrozumiała, że to nigdy nie nastąpi, tęskniła za nim bardziej niż wtedy, kiedy umarł.

Patrząc, jak młode policjantki wsiadają do wozu patrolowego, Gloria rozmyślała o Grahamie w pokoju hotelowym, leżącym na podwójnym łóżku z fornirowanym wezgłowiem, przerzucającym kanały w telewizorze, zajadającym stek z frytkami oraz żałosnym przybraniem z sałaty – do tego pół butelki czerwonego wina – i czekającym na kobietę, która przyjdzie, by odbyć z nim płatny seks. Ile razy zdradzał ją w tak plugawym stylu, podczas gdy ona siedziała sama w domu, za jedyne towarzystwo mając panoramiczny telewizor Bang & Olufsen Avant? I czy w pewnym sensie, tak w głębi duszy, tego nie podejrzewała? Niewinność nie może być usprawiedliwieniem niewiedzy.

W tej samej chwili spojrzała w dół i spostrzegła, że ma na sobie bezkształtny kaszmirowy kardigan w kolorze wielbłądzim z Jennersa. Zapięty na mosiężne guziki możliwe do opisania tylko jednym słowem: nudne. Dotarło do niej, że ubiera się tak, jak robiłaby to jej matka, gdyby ją było na to stać. Stateczny kaszmir zdawał się potwierdzać coś, co Gloria podejrzewała od pewnego czasu, a mianowicie że w jej przypadku po młodości nastał od razu podeszły wiek, że – nie wiedzieć czemu – ominęły ją wszystkie dobre lata między jednym a drugim.

Nie było to dla niej nowe uczucie. Gloria często miała wrażenie, że jej życie przypomina amfiladę pokoi opuszczonych przez wszystkich poza nią. Wojna skończyła się rok przed jej urodzeniem, mimo to kładła się mrocznym cieniem na życiu ich rodziny. Ojciec walczył „z Montym” – jakby szli do boju ramię w ramię – podczas gdy matka służyła na froncie domowym, heroicznie hodując warzywa i kury. Gloria dorastała w poczuciu, że ominęło ją coś doniosłego, co się nigdy nie powtórzy (i miała rację), że jej życie będzie w związku z tym uboższe. Podobnie odbierała lata sześćdziesiąte. Jej osobowość kształtowała się w okresie między dwiema rewolucyjnymi epokami, w czasie niezawłaszczonym przez nikogo. Zanim lata sześćdziesiąte na dobre się rozkręciły, Gloria była mężatką i sporządzała listy zakupów na „suchościeralnych tabliczkach”.

Gdyby mogła cofnąć czas, nie zsunęłaby się z tamtego barowego stołka w pubie przy moście Jerzego IV i nie poszła za Grahamem. Zamiast tego skończyłaby studia, przeprowadziła się do Londynu, nosiła wysokie obcasy i krótkie kostiumiki (oczywiście zachowałaby dobrą figurę). W weekendy piłaby na umór i uprawiała seks z wieloma różnymi mężczyznami, których imion nie byłaby w stanie spamiętać, o twarzach nie wspominając. Spojrzała na zegarek i uświadomiła sobie, że internetowa aukcja dobiegła końca. Była ciekawa, czy przelicytowano jej ofertę zakupu porcelanowych chartów. Jakie to podobne do Grahama – pokrzyżować jej plany nawet wtedy, gdy był jedną nogą w grobie.

W drodze do nowego szpitala na przedmieściach zwanych małą Francją Gloria ćwiczyła w myślach rozmowę, jaką zamierzała odbyć z Grahamem. Choć Gemma i Clare uprzedziły ją, że jest nieprzytomny, w zasadzie nie docierało do niej, jak mogłoby mu to w czymkolwiek przeszkodzić. Graham stale mówił, to właśnie czyniło go Grahamem, gdy więc ujrzała go na oddziale ratunkowym podłączonego do wielu migoczących i popiskujących monitorów, mimo wszystko spodziewała się, że lada moment otworzy oczy i powie coś w swoim stylu („Glorio, nie spieszyłaś się, do cholery”). Jego kompletna bierność była tym bardziej intrygująca.

Lekarz dyżurny wyjaśnił jej, że serce Grahama doznało przeciążenia i się zatrzymało. Jego organizm przez dłuższy czas pozostawał niesprawny, czego wynikiem był obecny stan zawieszenia czynności życiowych, z którego Graham mógł wyjść albo nie.

– Szacuje się – mówił lekarz – że mniej więcej jeden na stu mężczyzn umiera podczas stosunku seksualnego. Puls mężczyzny kochającego się z żoną wynosi dziewięćdziesiąt uderzeń na minutę, przy kochance wzrasta do stu sześćdziesięciu.

– A przy dziewczynie do towarzystwa? – spytała Gloria.

– Domyślam się, że bije wtedy wszelkie rekordy – odparł wesoło lekarz. – Oczywiście reanimacja przebiegłaby sprawniej, gdyby nie był związany.

– Związany?

– Dziewczyna, z którą był, usiłowała go reanimować. Wydaje się dość zaradna.

– Był związany?

Okazało się, że zaradna dziewczyna do towarzystwa posługująca się godnym klauna pseudonimem Jojo wciąż sterczy w poczekalni. W rzeczywistości miała na imię Tatiana.

– A ja Gloria – przedstawiła się Gloria.

– Witaj, Glorio – odparła Tatiana; głębokie „l” sprawiło, że powitanie zabrzmiało nieco złowieszczo, jakby dziewczyna była czarnym charakterem z filmów o Jamesie Bondzie.

– Jestem jego żoną – dodała Gloria gwoli wyjaśnienia.

– Wiem. Graham o tobie mówi.

Gloria była ciekawa, w którym momencie transakcji dokonującej się między Grahamem a dziewczyną do towarzystwa mogło paść jej imię. Przed transakcją, po niej, czy może w trakcie?

– Nie w trakcie – uspokoiła ją Tatiana. – W trakcie on nie może mówić.

W odpowiedzi na nieme pytanie Glorii uniosła w górę wyraziste brwi.

– Knebel – wyjaśniła w końcu.

– Knebel? – wymamrotała Gloria przy kawie i cieście z owocami w szpitalnej kafejce. Po raz pierwszy była w nowym Szpitalu Królewskim i czuła się trochę zdezorientowana faktem, że przypomina on zwykłe centrum handlowe.

– Żeby nie wrzeszczał – stwierdziła rzeczowo Tatiana, odwijając bibułkę z pain aux raisins i delikatnie nagryzając ciastko w sposób, który skojarzył się Glorii z wiewiórkami w jej ogrodzie. Zmarszczyła brwi, usiłując wyobrazić sobie kogoś przywiązanego do hotelowego łóżka w Apeksie. To chyba nie było możliwe (brak słupków).

– I co o mnie mówi? – zapytała. – Kiedy już może mówić.

Tatiana wzruszyła ramionami.

– To i owo.

– Skąd jesteś? – spytała ją Gloria.

– Z Tollcross – odparła Tatiana.

– Miałam na myśli, skąd pochodzisz – wyjaśniła Gloria.

Tamta spojrzała na nią tymi zielonymi kocimi oczami i odparła:

– Z Rosji. Jestem Rosjanką.

Przez chwilę Gloria miała wizję bezkresnych obszarów porośniętych smukłymi brzozami i zadymionych wnętrz egzotycznych kawiarni, choć, jak przypuszczała, dziewczyna mieszkała prawdopodobnie w betonowym bloku na jakimś potwornie przygnębiającym przedmieściu.

Tatiana miała na sobie dżinsy oraz podkoszulek bez rękawów i z pewnością nie było to jej robocze ubranie.

– Nie – potwierdziła – tutaj mam kostium.

Pokazała Glorii zawartość dużej torby, którą postawiła obok siebie. Gloria kątem oka dostrzegła sprzączki, skórę i gorset, który na krótką surrealistyczną chwilę przywołał wspomnienie cielistego ortopedycznego gorsetu jej matki.

– Lubi być uległy. – Tatiana ziewnęła. – Ważniacy, wszyscy tacy sami. Graham i jego kumple. Idijoty.

Jego kumple? Wielkie nieba. Gloria pomyślała o mężu Pam, Murdo. Pomyślała też o Pam, sunącej przez miasto nowiutkim audi 8, udającej się do klubu brydżowego, klubu fitness albo do Plaisir du Chocolat na popołudniową herbatkę, podczas gdy Murdo wyczyniał – co takiego właściwie? Gloria wolała się nie domyślać.

Westchnęła. Czy właśnie tego pragnął Graham? Nie strojów z Windsmoore’a czy Country Casuals, nie nudnych mosiężnych guzików, ale kobiety dość młodej, by być jego córką, która pętała go jak indyka? Dziwne, że to, czego nigdy byśmy się nie spodziewali, w rzeczywistości może nie być żadną niespodzianką.

Zauważyła, że Tatiana ma w uszach malutkie złote krzyżyki. Czy była religijna? Czy teraz, gdy Rosjanie nie byli już komunistami, stali się nagle wierzący? Oczywiście nie mogła o to spytać, to byłoby nie do pomyślenia. Nie w Wielkiej Brytanii. Na urlopie na Mauritiusie kierowca wiozący ich z lotniska do hotelu zagadnął Glorię: „Pani się modli?” – ot tak, po prostu, pięć minut po tym, jak podjechał i załadował do bagażnika ich walizki. „Czasami” – odparła, co nie było całkiem zgodne z prawdą, wyczuła jednak, że tamten byłby rozczarowany, wiedząc, jaka z niej bezbożnica.

Gloria nie pojmowała, czemu ktoś miałby nosić narzędzie tortur i zbrodni jako ozdobę. Równie dobrze można by zakładać pętlę albo gilotynę. Dobrze przynajmniej, że kolczyki Tatiany były gładkie i nie prężyło się na nich ciało umierającego Chrystusa. Czy krzyżyki odstraszały czasem jej klientów? Żydów, muzułmanów, ateistów, wampiry – jak musieli się czuć na ich widok?

Jej ojciec, zwierzyła się niespodziewanie Tatiana, był „słynnym klaunem”. (Może to tłumaczyło wybór nom de guerre). Na Zachodzie, dodała, klaunów uważa się za slapstickowych durniów, ale w Rosji są artystami egzystencjalnymi. W nagłym przypływie słowiańskiej melancholii poczęstowała Glorię gumą do żucia, lecz ta odmówiła.

– Czyli że nie są zabawni? – upewniła się Gloria, wyjmując pięćset funtów z bankomatu na szpitalnym korytarzu.

Od pół roku codziennie wypłacała z bankomatu po pięćset funtów. Pieniądze chowała w szafie w czarnym plastikowym worku na śmieci. Do tej pory uzbierała siedemdziesiąt dwa tysiące w banknotach dwudziestofuntowych. Zajmowały zaskakująco mało miejsca. Gloria była ciekawa, ile zająłby okrągły milion. Lubiła gotówkę, była taka namacalna i nigdy nie udawała niczego innego. Graham również lubił gotówkę. Lubił ją nawet za bardzo; olbrzymie jej ilości przepuszczał przez rachunki Hatter Homes, skąd wychodziły czyste jak świeża pościel. Graham wystrzegał się tradycyjnych metod – pralni samoobsługowych i solariów – których wciąż trzymał się jego przyjaciel Murdo. Pam zdawała się trwać w błogiej nieświadomości, że spowijające ją kaszmiry od Jean Muir i Ballantyne’a były kupowane za brudne pieniądze. „Nieświadoma” nie znaczyło „niewinna”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Wszystkie cytaty z Pisma Świętego za Biblią Tysiąclecia. [wróć]

John Webster, Księżna d’Amalfi, przekład Jerzego Strzetelskiego. [wróć]

Laurence Binyon, Oda do pamięci, przekład Maryli Ossowskiej. [wróć]