Tytuł oryginału
SPÅR

Redakcja
Agnieszka Niegowska

Projekt graficzny serii, projekt okładki, zdjęcie na okładce
Magda Kuc

Korekta
Maciej Korbasiński

Redaktor prowadzący
Anna Brzezińska

Copyright © Lena Sundström 2013 Published by arrangement with Partners in Stories Stockholm AB, Sweden.
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2015
Copyright © for the Polish translation by Maciej Muszalski

Tłumaczenie książki zostało dofinansowane przez

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

ISBN 978-83-7554-840-2

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Oddychać wonią zdechłego hipopotama, że się tak wyrażę, a jednak się nie zatruć. Właśnie tutaj – rozumiecie mnie? – wchodzi w grę siła człowieka – wiara w swoją umiejętność dyskretnego kopania dołów, w których się zagrzebuje padlinę – zdolność do poświęcenia się nie własnemu celowi, ale jakiejś nierozgłośnej twardej robocie. A to jest dosyć trudne¹.

Charlie Marlow

Joseph Conrad, Jądro ciemności, przeł. Aniela Zagórska, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1995. [wróć]

Mój przyjacielu, mój bracie, nie masz pojęcia, co musiałem zrobić, żeby ukryć ten list do Ciebie. Zachowaj go w tajemnicy. Spal.

Rozdaj ubrania, opłać internet, zadecyduj, komu przypadnie komputer. Pamiętaj, że trzeba zwrócić modem i odebrać kaucję. Zapłacić rachunek za telefon.

I niech moja dziewczyna Laila „robi, co chce”.

Prolog. Mediolan 2008

Choć biuro Armanda Spatara było niewielkie, mieściło się w nim całe jego życie i wszystkie wyznawane wartości.

Zdjęcie, jak biegnie w maratonie w Chicago. Rodzinne portrety. Reprodukcja obrazu Normana Rockwella The Problem We All Live With, przedstawiającego małą dziewczynkę w białej sukience eskortowaną przez czterech zastępców szeryfa. Ruby Bridges – pierwsze czarnoskóre dziecko, które w 1960 roku rozpoczęło naukę w szkole tylko dla białych na południu Stanów Zjednoczonych – przypominała Armandowi o potędze prawa i o możliwości czynienia dobra. Ruby Bridges otaczało czterech mężczyzn, którzy w kapeluszach i odprasowanych garniturach wyglądali bardziej na mafiosów niż na stróżów prawa.

Jeden z zastępców, Charles Burks, powiedział później: „Nigdy nie płakała. Nigdy się nie skarżyła. Maszerowała jak mały żołnierz, a my byliśmy z niej bardzo dumni”.

Na ścianie wisiało czarno-białe zdjęcie przedstawiające Guidona Gallego. Siedział oparty o ścianę jakiegoś domu, obok niego stał plecak. Wyglądał, jakby chciał chwilę odpocząć przed wyruszeniem w dalszą drogę. Był mentorem i przyjacielem Armanda, starszym bratem, którego nigdy nie miał. Takim chciałby go zapamiętać, jednak w głowie już zawsze będzie miał inny obraz. Przykryte materiałem ciało w korytarzu, przed salą 305, przypominające nie istotę ludzką, a krwawą padlinę. Milczących mężczyzn dookoła. Notatnik Gallego i znajdujący się w nim odręczny wpis, który wciąż mu towarzyszył i wciąż go prześladował.

„Jeżeli coś mi się stanie, proszę zadzwonić do Armanda Spatara”.

Dwaj obecni na miejscu policjanci próbowali trzymać go z daleka. Chciano oszczędzić mu tego widoku, który dzień później znalazł się na pierwszej stronie „Corriere della Sera”. Na zdjęciu na drugim planie widać było ciało Gallego, na pierwszym – leżący na ziemi otwarty kodeks.

Podpis pod zdjęciem brzmiał: „Na kodeks, który wypadł mu z ręki, patrzy w osłupieniu młodzież i my wszyscy. Co on chce nam powiedzieć? Że prawo współżycia międzyludzkiego jest silniejsze od każdego Kaina…?”.

Dwadzieścia cztery lata później Armando Spataro wciąż miał kopię kartki z notatnika i nadal czuł, że ten wpis go zobowiązuje.

Armando Spataro przyszedł na świat w Tarencie pewnego grudniowego dnia 1948 roku i był prawie równolatkiem włoskiej Konstytucji. Jego ojciec, jak wcześniej dziadek, wybrał prawo, więc Armando już we wczesnym dzieciństwie dzielił pokój z kilkoma metrami bieżącymi segregatorów i akt. Tata pracował jako prokurator w Apulii, w Tarencie. Mieszkanie na pierwszym piętrze było małe. Miał jeszcze dwie siostry, więc gabinet taty służył również jako sypialnia. Młodego Spatara często budziły rozmowy ojca z karabinierami i policjantami, którzy wiedząc, że często pracuje do późna, zaglądali do niego nocą, żeby przedyskutować bieżące śledztwa i inne sprawy.

Sam Armando zaczął pracować jako prokurator w okresie nazwanym latami ołowiu – od materiału, z którego robi się kule. W latach 1969‒1988 we Włoszech przeprowadzono blisko czternaście i pół tysiąca zamachów terrorystycznych, i to właśnie na początku tego okresu Armando Spataro przybył do Mediolanu tuż po miesiącu miodowym, w towarzystwie świeżo poślubionej żony.

Jego mentorem był doświadczony i szanowany prokurator Emilio Alessandrini. Już pierwszego dnia wsunął głowę do gabinetu Spatara, zapytał: „Czy to ty jesteś Armando?”, a następnie przyjaznym gestem dał mu znak, żeby wyszedł do niego na korytarz. Alessandrini dał się poznać jako człowiek traktujący oskarżonych z takim samym szacunkiem i uprzejmością jak sędziów, przed którymi później stawali. Armando Spataro podziwiał swojego mentora, który naprawdę wierzył, że wszyscy są wobec prawa równi.

Półtora roku później Alessandrini wysadził ośmioletniego syna pod szkołą i był w drodze do sądu, kiedy nagle, na czerwonym świetle, kilku członków lewicowej organizacji terrorystycznej Prima Linea otworzyło doń ogień. Armando Spataro, który przebywał kilka przecznic dalej, pośpieszył na miejsce. Kiedy tam dotarł, Alessandrini już nie żył.

Na skrzyżowaniu Viale Umbria z Via Muratori zastał samochód Alessandriniego z rozbitą szybą, a jego ciało podziurawione kulami.

Armando Spataro zobaczył sam siebie, jak w filmie, gdy ubrany w beżowy płaszcz z lodenu stoi nieruchomo i płacze.

Terroryzm był dla Armanda Spatara czymś, z czym musiał nauczyć się żyć, zarówno w pracy, jak i poza nią. Razem z Guidonem Gallim przewodniczył pierwszemu we Włoszech maksiprocesowi. Zebrali dowody od prokuratorów z całego kraju, zbyt przerażonych, by wnieść akt oskarżenia.

Kiedy w latach siedemdziesiątych przyjechał do Mediolanu, miasto wyglądało na oblężone. Palazzo di Giustizia był otoczony przez policję. Dziś jedyne pozostałości stanowiło kilka zardzewiałych szlabanów na tyłach budynku. Kiedyś towarzyszyło mu zawsze sześciu ochroniarzy i trzy samochody, dziś zostało tylko dwóch funkcjonariuszy i jedno kuloodporne auto. Czasami było mu żal, że krótkiej drogi z domu do Palazzo di Giustizia nie może pokonać na piechotę. Taka jednak była jego praca. Oni wszyscy tak to traktowali. Dwa dni po zabójstwie Emilia Alessandriniego w Mediolanie odbyło się spotkanie prokuratorów, na którym rozdano czterostronicowy dokument. Składając pod nim podpis, oskarżyciele zobowiązywali się do jeszcze większego zaangażowania w pełnione obowiązki, w służbie społeczeństwu i demokracji.

W latach dziewięćdziesiątych mediolańscy prokuratorzy oskarżyli o korupcję dwa i pół tysiąca polityków, urzędników i szefów firm w ogromnym śledztwie zwanym mani pulite – „czyste ręce”. Kiedy toczyły się procesy, mieszkańcy Mediolanu utworzyli ludzki łańcuch wokół Palazzo di Giustizia. W dłoniach trzymali świece.

Poparcie włoskiego społeczeństwa sprawiło, że prokuratorzy z Mediolanu stali się silniejsi niż władza polityczna w Rzymie. Berlusconi nazwał ich „czerwonymi togami”. Jego zdaniem byli „rakiem na ciele społeczeństwa, który powinien zostać usunięty”, i „organizacją przestępczą”. Jednak we Włoszech prokuratorzy i sędziowie nie podlegają rządowi.

Armando Spataro siedział w swoim mediolańskim biurze i podziwiał sylwetkę Chicago na tle nieba. Uważał, że Chicago jest najładniejszym miastem świata, czego wyrazem była tapeta na pulpicie jego komputera, dzięki której zawsze miał je na widoku. Konstytucja Stanów Zjednoczonych stanowiła jeden z najpiękniejszych tekstów, jakie znał. W młodości zjeździł ten kraj od wybrzeża do wybrzeża w czterdzieści pięć dni z zaledwie stu dolarami w kieszeni (nadłożył trochę drogi, żeby odwiedzić Albuquerque, ponieważ spodobała mu się nazwa).

Kiedy zadzwoniła jego komórka, po korytarzu Palazzo di Giustizia rozniosły się dźwięki Knocking on Heaven’s Door Boba Dylana.

Spataro zdjął z wieszaka płaszcz i wyszedł z biura.

W jego komputerze znajdowały się dokumenty śledztwa, w wyniku którego dwudziestu dwóch agentów CIA wraz z pilotem zostanie skazanych na karę więzienia za porwanie Abu Omara. A to był dopiero początek. Liczba skazanych niebawem miała się zwiększyć.

Byli tacy, którzy uważali, że Armando Spataro nie rozumie, że świat się zmienił i nastały zupełnie nowe czasy, w których obowiązują inne reguły gry. Że islamscy terroryści to przeciwnik nowego rodzaju i można go pokonać jedynie siłą, a nie za pomocą prawa.

Jednak Armando Spataro słyszał to już wcześniej. To samo mu mówiono o organizacji Prima Linea i wtedy, kiedy demokracji zagrażały Czerwone Brygady. A przecież jednych i drugich udało się złamać na salach sądowych.

Kraj, w którym bez żadnego procesu można odebrać człowiekowi wolność, jest krajem, w którym nikt tak naprawdę nie jest wolny – odpowiadał zwykle Armando.

Przez dziesiątki lat chronił demokrację przed bezprawiem, zawsze pamiętając o kodeksie Gallego. I teraz nie zamierzał przestać.

Szwecja. 18 grudnia 2001

Wiedział, że niektórzy nie lubią tego typu zleceń, ale to była jego praca. Uważał, że nie jest zła, i nie miał powodów do narzekań. Gdyby nie on, znalazłby się ktoś inny.

Kilka dni temu w siedzibie policji bezpieczeństwa odbyło się spotkanie, podczas którego szukano funkcjonariuszy do przeprowadzenia deportacji pewnego Egipcjanina. W spotkaniu brali udział policjanci i tłumacz. Zastanawiano się, jak przeprowadzić akcję i kto miałby w niej uczestniczyć. Ktoś wskazał na niego, ponieważ mówił po arabsku. Zapytano, czy się tego podejmie, a on odparł, że nie ma problemu. Pomyślał, że jeśli tylko wszystko pójdzie zgodnie z planem i nie będzie opóźnienia, zdąży odebrać córkę. Poinformowano go, że do zatrzymania dojdzie w Karlstadzie i że mężczyznę trzeba będzie przewieźć na lotnisko w Brommie pod Sztokholmem. Skontaktował się z kolegą służącym w Säpo w Karlstadzie, który miał mu pomóc przy logistyce. Na miejscu mieli również czekać funkcjonariusze policji miejskiej.

– Zadzwoń do nas, kiedy będzie po wszystkim – polecili przełożeni.

Osiemnastego grudnia wsiadł w służbowy samochód i pojechał do Karlstadu. W punkcie zbornym, jak nazywali to w żargonie, wytłumaczył pozostałym policjantom, jak zamierza przeprowadzić akcję.

– Nie zatrzymujemy go, kiedy będzie z rodziną albo w meczecie – powiedział stanowczo.

Chciał to załatwić spokojnie i we właściwy sposób. Miał piętnastoletnie doświadczenie w policji, pracował też w prewencji, potrafił więc ocenić, czy ktoś jest agresywny, czy nie.

Koledzy byli niezadowoleni, protestowali. Odwracali się plecami i twierdzili, że jest za miękki. Tłumaczył, że potrafi działać zdecydowanie. Nie o to chodzi. Nie był tchórzem. Chciał tylko uniknąć przemocy i dramatycznych scen. W końcu ich przekonał.

Postanowił, że zatrzymają Egipcjanina, gdy będzie wracał z kursu języka szwedzkiego. Miał zamiar podejść do niego spokojnym krokiem, w asyście kolegi, zamienić kilka słów, a następnie chwycić go za ramię i położyć na ziemi. To będzie znak dla pozostałych, że wszystko jest w porządku.

Poszło dokładnie tak, jak zaplanował.

We właściwej chwili ruszył naprzód. Jego kolega szedł kawałek z tyłu. Widząc mężczyznę z pewnej odległości, zwrócił uwagę, że ten niesie białą reklamówkę. Wydał mu się nieco cięższy, niż się spodziewał. Zaszedł mężczyznę od lewej strony. Wyjął legitymację, pokazał mu ją i zapytał:

– Pan Ahmed Agiza?

Agiza kiwnął głową, a może się ocknął, bo wyglądało na to, że szedł pogrążony w myślach.

– Jestem z policji bezpieczeństwa. Proszę spleść ręce i nie rozplatać ich, dopóki panu nie powiem.

Agiza zrobił, jak mu kazano. Sprawiał wrażenie, jakby nie do końca rozumiał, co się dzieje.

– Szwedzki rząd zadecydował, że musi pan opuścić kraj. Zaprowadzimy pana do samochodu i zawieziemy do Sztokholmu.

Uczestniczył w niejednej takiej akcji, miał do czynienia z wieloma ludźmi. Mimo to reakcja mężczyzny kompletnie go zaskoczyła. Wyglądał jak sparaliżowany. Wsiedli do starego volkswagena busa.

– Proszę zapiąć pas i nie odpinać go, dopóki nie powiem – polecił.

Następnie wziął od Agizy siatkę, którą ten trzymał w ręku, i zajrzał do środka. Były w niej słodycze. Żadnych bomb, granatów ani broni. Obowiązywały go pewne procedury, a ponieważ bał się, że o czymś zapomni, na wszelki wypadek sporządził sobie listę.

– Bierze pan jakieś leki? – zapytał.

Agiza pokiwał głową.

– Na żołądek.

– Zrobimy tak – powiedział. – Proszę zadzwonić do żony i powiedzieć, żeby je przygotowała. Wpadniemy po nie po drodze. Przydadzą się panu w podróży.

– Dokąd mnie wieziecie? – zapytał Agiza.

– Pojedzie pan do Egiptu.

Słysząc te słowa, mężczyzna otworzył szeroko oczy, ale nie zaprotestował. Nie poprosił też o adwokata. W czasie długiej podróży do Sztokholmu nie odezwał się ani słowem. Nie powiedział nawet, że chciałby skorzystać z toalety.

Oni jednak zdecydowali się na postój, w czasie którego wszyscy wysiedli z samochodu. Korzystając z toalety, zostawił uchylone drzwi, żeby mieć Agizę na oku. Choć nie wyglądało na to, żeby Egipcjanin miał zamiar wywinąć jakiś numer. Nie założyli mu nawet kajdanek. Ani w samochodzie, ani kiedy się zatrzymali.

Pozostali policjanci powoli się uspokajali. Pewnie zaczynało do nich docierać, że sytuacja nie jest aż tak groźna.

O dwudziestej trzydzieści, po pięciu godzinach jazdy, dotarli pod bramę lotniska w Brommie. Zapadł już zmrok. Przez szybę zobaczył antyterrorystów – rozpoznał ich po charakterystycznych uniformach. Wyglądało na to, że zajmują się drugim mężczyzną, który też miał zostać deportowany.

Zobaczył samolot, choć wtedy nie wiedział, co on oznacza. Nie skojarzył, że mały samolocik stojący na pasie startowym to właśnie ten, którym przylecieli „jankesi”.

Po dziesięciu albo piętnastu minutach oczekiwania zobaczył trzech czy czterech zamaskowanych mężczyzn. Na głowach mieli coś, co przypominało kominiarki albo pończochy z otworami na oczy. Szybkim krokiem zbliżali się do samochodu.

Kiedy otworzyły się drzwi, tknięty nagłym impulsem wskazał Agizę. Czuł, że gdyby tego nie zrobił, pomyliliby się i zabrali jego. Przyglądał się mężczyznom z zainteresowaniem, ponieważ nie wyglądali na antyterrorystów.

Po chwili wysiadł, żeby rozprostować nogi.

W oddali dostrzegł pracowników lotniska. Stali na płycie i spoglądali w kierunku komisariatu, jakby zastanawiając się, co robią antyterroryści. On także nie był tego pewien, więc postanowił to sprawdzić.

Zanim otworzył drzwi i wszedł do środka, jak zwykle upewnił się, że jego legitymacja policyjna przy pasku jest dobrze widoczna. Pracował w policji bezpieczeństwa, ale miał ciemną karnację, więc pomyłki się zdarzały. Z biegiem lat nauczył się zawsze manifestować, kim jest.

Komisariat był mały. Zamknął za sobą drzwi i znalazł się w pustym pomieszczeniu. Zaczął się zastanawiać, dokąd zabrali Agizę, kiedy nagle usłyszał głosy. Skręcił w lewo. Zobaczył małą, ciasną przebieralnię, a w niej kilku mężczyzn w kominiarkach pochylających się nad Egipcjaninem. Coś z nim robili, ale nie widział co. Jeden z zamaskowanych stał kawałek z tyłu, filmując albo robiąc zdjęcia.

Nie widział dokładnie, ale dostrzegł aparat z czymś w rodzaju monitora. Pomyślał, że to wszystko wygląda całkiem profesjonalnie. Zamaskowani mężczyźni porozumiewali się za pomocą znaków, przekazując sobie bezgłośne polecenia.

Człowiek, który filmował, cały czas się cofał, wchodząc na niego, więc w końcu wyszedł do przyległego pomieszczenia.

* * *

Kiedy znów zobaczył Agizę, ten miał na sobie kombinezon, a na głowę naciągnięty czarny worek, który przypominał torbę. Jego ręce skute były kajdankami, a nogi obręczami połączonymi łańcuchem.

Policjant zdziwił się, widząc, jak prowadzą go bosego do samolotu.

Każdy robi po swojemu, pomyślał, ale ja przynajmniej włożyłbym mu buty.

Był osiemnasty grudnia.

Do Wigilii zostało sześć dni.

Spojrzał na zegarek. Poczuł, że chciałby już być w domu.

Mam to gdzieś, pomyślał. Jadę stąd, mam inne rzeczy do roboty.

Zaczął się zastanawiać, jak wydostanie się z Brommy.

Notatka. Styczeń 2004

Fredrik Laurin się nie śpieszył. Sprawdzał piką grubość lodu – po niektórych uderzeniach pod stopami odzywało się głuche echo. W bezśnieżne dni każde odepchnięcie się kijkiem lub łyżwą czy płozy sunące po lodzie sprawiały, że w całej zatoce rozbrzmiewał dźwięczny, krystalicznie czysty ton. Lód miał tysiące brzmień i odcieni, a każdy mieszkaniec wyspy potrafił je odczytywać. Wiedział, że nie należy się bać czarnego lodu, ponieważ jeżeli utworzył się tak szybko, jest twardy jak żelazo albo beton. Jeżeli pęka, to dlatego, że osłabiła go jakaś dziura utworzona przez wiatr albo prąd wodny. Wtedy zawsze można podpłynąć do miejsca, w którym się wpadło do wody, i zarzucić nogę na brzeg.

Jeszcze kilka tygodni temu był tylko jeden sposób, żeby się przeprawić na drugą stronę – należało przepłynąć jedną z łodzi należących do rodziny. „Gloma Explorer” została tak nazwana przez Fredrika na cześć statku, który Howard Hughes zbudował dla CIA. „Puke” swoją nazwę zawdzięczała jednemu z niszczycieli kupionych przez Szwecję od Mussoliniego po wybuchu drugiej wojny światowej, a „Fram” – statkowi Amundsena. Teraz jednak rozciągała się przed nim rozległa lodowa równina. Z duszą na ramieniu stąpał po lodzie w drodze do pracy.

W wodoszczelnym plecaku miał małą notatkę, wyrwaną z dziennika „Dagens Nyheter” tuż przed świętami dwa lata temu. Jak tylko dotarł do redakcji, wyjął ją i położył przed Joachimem Dyfvermarkiem i Svenem Bergmanem. Joachim głośno zaprotestował.

– Już mówiłem. Nie zdzierżę kolejnej historii o tym, jak to są u nas traktowani ludzie ubiegający się o azyl. W programie Kalla fakta było już wiele podobnych reportaży, nierzadko lepszych. Jak choćby ten o przerażonych dzieciach siłą zaciągniętych na pokład samolotu. Tu mamy dwóch deportowanych facetów z Bliskiego Wschodu. Chcę coś fajnego, a to, do cholery, nie jest fajne.

– W tym naprawdę coś jest. Nos mi to mówi. Coś się w tej całej historii nie zgadza.

Pomachał notatką.

– „Zagwarantowano nam, że nie zostaną poddani torturom ani karze śmierci”, powiedziała Gun-Britt Andersson, sekretarz stanu do spraw migracji oraz międzynarodowej współpracy i rozwoju z Ministerstwa Spraw Zagranicznych. ‒ Spojrzał na pozostałych. – Rozumiecie?

Joachim i Sven wyglądali, jakby nie rozumieli. Najwyraźniej jednak nie był to dla nich problem.

Fredrik nie dawał za wygraną.

– Dlaczego szwedzka sekretarz stanu jedzie do Egiptu? Z wyprzedzeniem, przed deportacją i z cholernym czerwonym dywanem? To jednak przesada. Dlaczego nagle zadali sobie tyle trudu? Mam wrażenie, że deportujemy ludzi hurtowo. Przy ich transporcie pracują wyrzuceni z pracy kryminaliści, którzy chleją w samolocie i pękają ze śmiechu, przekazując ludzi syryjskiej policji w Libanie. Wszyscy wiedzą, że w Libanie rządzi Syria. Na okrągło wrzucamy ludzi w paszczę diabłu, więc skąd nagle te negocjacje w sprawie gwarancji dyplomatycznych?

– Nie wszyscy wiedzą, że „w Libanie rządzi Syria” – zaprotestował Joachim. – A ilu ludzi wie, czym są te gwarancje dyplomatyczne, o których teraz mówisz? Niewielu.

* * *

Takie spotkania organizowali raz na pół roku. Co sześć miesięcy wszyscy trzej wyłączali telefony, zamykali się na klucz i przerzucali pomysłami. Był to swego rodzaju werbalny fight club dla ludzi, którzy wyglądają na szczęśliwych, kiedy dostają po pysku. Kiedy już się rozkręcili, dyskutowali tak gwałtownie jak członkowie brytyjskiej Izby Gmin.

Tutaj przekonywało się pozostałych, rysując na tablicy mapy myśli aż do wyczerpania się tuszu w pisakach i krzycząc, póki człowiek nie poczuł zmęczenia samym sobą. Tu ustalano, na które pytania trzeba jeszcze odpowiedzieć, zanim pomysł będzie się nadawał do przeniesienia na wyższy poziom, innymi słowy: zanim będzie go można przedstawić szefom redakcji.

Niekiedy trzeba się też było pogodzić z faktem, że po przeanalizowaniu pomysłu pozostali wyrzucą go do kosza. Po wszystkim rozchodzili się do domów i sześć miesięcy później spotykali się znowu. Akurat tę historię w ciągu ostatnich paru lat wałkowali kilkakrotnie.

– Co masz nowego, Fredrik? Oprócz tej notatki, którą wygrzebałeś.

Fredrik musiał przyznać, że niewiele. Chciał tylko otrzymać odpowiedź na zasadnicze pytania. Czy dotrzymano gwarancji? Czy mężczyźni byli torturowani? W czyje ręce przekazała ich Szwecja?

– Jeden z ambasadorów twierdzi, że Szwecja sprawdzała, czy wszystko z nimi w porządku. Podobno byli grubi jak balerony, starannie ogoleni, nosili czyste ciuchy i w każdej ręce trzymali po bananie… Chcę tylko tam pojechać i osobiście sprawdzić, czy pogłoski o torturach są prawdziwe. Kjell Jönsson, jeden z ich pełnomocników prawnych, właśnie jedzie tam po raz pierwszy. Towarzyszy mu Anna Wigenmark, prawniczka ze Szwedzkiej Fundacji Praw Człowieka. Ja też chciałbym pojechać. To nie będzie wiele kosztowało.

Sven był za. Uważał, że tym razem można zaryzykować i trochę w tym pogrzebać. Choć oczywiście wszystko było trochę mętne, a on zwykle uchodził w tym towarzystwie za realistę. „Czy to na pewno prawda?” – pytał często. Wiedział jednak, że jeżeli obowiązywał kategoryczny zakaz deportacji w przypadku ryzyka tortur, należało go bezwzględnie przestrzegać.

Zresztą pewne aspekty tej sprawy rzeczywiście wydawały się dziwne. Wprawdzie przesłuchania w Komisji Konstytucyjnej Riksdagu w 2002 roku uwolniły rząd od odpowiedzialności, ale to, co przy okazji wyszło na jaw, wzmogło tylko aurę tajemniczości wokół całej historii. Poza tym kilka lat temu zrobili wspólnie program o Mehdim Ghezalim, Szwedzie algierskiego pochodzenia, podejrzewanym o współpracę z Al-Kaidą. Podążali jego śladami i pokazali, jak uciekał z Tora Bora, choć on sam później się tego wypierał.

Sven pojechał do Pakistanu i znalazł się w samym środku wojny z terroryzmem. Zobaczył obie strony konfliktu. Pakistańskie fabryki broni, mułłów będących fanatycznymi antysemitami i Amerykanów jeżdżących z grubymi plikami dolarów, wręczanych każdemu, kto potrafił wskazać albo dostarczyć taliba. I ludzi sprzedawanych Amerykanom nie dlatego, że byli talibami, lecz dlatego, że człowiek nagle stał się towarem.

Warunki pracy były trudne. Na każdym kroku widzieli broń i przez cały czas słyszeli strzały. Fotograf Jacek zasypiał w nocy pod prysznicem przy włączonej wodzie. Tylko tam mógł znaleźć trochę spokoju. Fredrik wymyślił pewien okrzyk: „Peszawar!”. Używali go między sobą, a znaczył tyle co: „Naprzód! Nic nas nie powstrzyma!”.

Sven właśnie o tym teraz myślał. Myślał o pakistańskim adwokacie, który pochylony nad filiżanką herbaty tłumaczył z oksfordzkim akcentem, że wojna z terroryzmem to nic innego jak Dziki Zachód.

– Nie po to pokonaliśmy Brytyjczyków, żeby teraz sprzedawano nas Stanom Zjednoczonym jak niewolników – mówił.

Myślał o białym, dobrze ubranym mężczyźnie, którego spotkał kilka lat wcześniej na plaży przy granicy z Somalią. Mężczyznę wyprzedzała jego sława – był znany jako „człowiek z CIA, który szuka islamistów”.

Sven spojrzał na kolegów.

– Powinniśmy sprawdzić, czy da się dowiedzieć czegoś więcej o tych deportacjach.

Joachim nadal był przeciwny, ale w końcu się zgodził, by przynajmniej przedstawić propozycję szefom redakcji.

– Ale pamiętajcie, że w ogóle mnie to nie kręci – powiedział. – Sven, ty lubisz to całe ratowanie świata. A ty, Fredrik, kochasz walczyć z władzą i międzynarodowymi układami. Ja tego nie podzielam. Chcę tylko mieć ciekawą historię. A w tej nie ma kompletnie nic ciekawego.

Dzień później siedzieli na spotkaniu z Kajsą Stål, szefową redakcji programu Kalla fakta, oraz Fredrikiem Lundbergiem, jednym z redaktorów.

Lundberg był sceptyczny.

– To wszystko jest trochę niewyraźne. Wymaga sporej wiedzy na temat gwarancji dyplomatycznych. Najpierw trzeba będzie wyjaśnić ludziom, że to, co się stało, jest dziwne, a dopiero potem przedstawić całą sprawę.

Kajsa była tego samego zdania. Uważała, że cała robota jest mocno niepewna, choć jednocześnie lubiła tematy, za które później obrywała w korytarzu, bo ludzie nie do końca rozumieli, czym właściwie zajmuje się ona albo reszta redakcji.

– Czarter turystyczny do Kairu z pokojem hotelowym i ze wszystkim kosztuje pięć tysięcy koron, a nie będzie mnie tylko pięć dni – powiedział Fredrik.

Poparli go Sven i Joachim.

– No właśnie, Kajsa. Dwutygodniowy research i zobaczymy, czy coś się z tego wyciśnie.

– W cenę hotelu wliczone jest też śniadanie – dodał Joachim.

– Mówicie: dwa tygodnie?

Wszyscy trzej skinęli głowami.

Kajsa nie potrafiła powiedzieć, kiedy narodził się ten triumwirat czy też kiedy powstał ich kącik. Po prostu któregoś dnia zauważyła, że tu i tam pojawiło się trochę mebli i że regały na książki odgrodziły ich od pozostałej części redakcji. Trochę jak z żywopłotem z głogu – pewnego dnia człowiek po prostu zdaje sobie sprawę, że ten urósł tak mocno, że nie da się już zajrzeć do sąsiadów.

Niektórzy się skarżyli. Uważali, że triumwirat ‒ czy też LDB, jak nazywali ich niektórzy ‒ zanadto izoluje się od reszty redakcji. Ich praca przynosiła jednak efekty i Kajsa mogła utrzymywać program przy życiu, dysponując skromnymi zasobami.

Na ścianie nadal wisiał schemat przedstawiający skorumpowanych szefów sieci Systembolaget ‒ trio sporządziło go razem z Fredrikiem Lundbergiem. Umieścili na nim małe zdjęcia paszportowe, tak liczne, że trudno je było ogarnąć wzrokiem.

Przeprowadzone przez nich dziennikarskie śledztwo dotyczące przełowień dorsza w Bałtyku odbiło się szerokim echem. W międzyczasie zarabiali na chleb mniejszymi materiałami ‒ by utrzymać Kajsę w dobrym humorze.

Nie była to szczególnie homogeniczna grupa.

Fredrik w niebieskich spodniach roboczych i kamizelce z polaru wyglądał jak ktoś, kto właśnie idzie polerować łódź, nie zaś jak człowiek, który całe dnie spędza w klimatyzowanym biurze.

Kilka lat temu Kajsa trafiła na jego wykład i zafascynował ją ten dziennikarz, niepodobny do innych. Brzmiał jak ekspert i opowiadał o arkuszach Excela i researchu w internecie w taki sposób, jakby komentował mecz reprezentacji Szwecji, która właśnie objęła prowadzenie. Parę lat później ściągnęła go do redakcji.

Nie wszyscy go lubili.

Fredrik był facetem, dla którego spędzenie wieczoru w knajpie polegało raczej na ucięciu sobie z portierem sążnistej dyskusji o pryncypiach aniżeli na wejściu do lokalu i zamówieniu piwa. Z kolei fotografowie wiedzieli, że w każdej chwili mogą utknąć na granicy, ponieważ Fredrik traktował podróże jako doskonałą okazję do rozmów o Schengen z holenderskimi, niemieckimi i francuskimi celnikami, których nie bawiło to w jednakowym stopniu. Dział techniczny TV4 zawsze go unikał, bo był typem człowieka, który z reguły stosuje własne rozwiązania. Gdy dziewięćdziesiąt dziewięć procent pracowników używało Outlooka, Fredrik Laurin przychodził i mówił, że chce mieć fiński system, który jest „bardzo, bardzo, bardzo dobry”. Szefowie musieli podpisać czternaście dokumentów, a w dziale informatycznym dostawali szału.

Na początku trio było duetem, w skład którego wchodzili Joachim Dyfvermark i Sven Bergman.

Joachim zaczął swoją drogę do dziennikarstwa od pracy fryzjera. Obcinał włosy, mył głowy i gadał z ludźmi, aż któregoś dnia uznał, że ma już dosyć gadek o niczym, i wstąpił do wojska. Miał swój pluton, ale po pewnym czasie poczuł, że chce czegoś więcej, i ruszył w świat.

Pisał do domu z Australii i Fidżi, aż wreszcie doszedł do wniosku, że już się napodróżował, ale bardzo chętnie nadal zdawałby relacje. Wrócił do Göteborga i zapisał się na studia dziennikarskie. Przyzwyczajony do tego, że zawsze musi zaznaczyć swoją obecność, nie omieszkał tego zrobić i tutaj. W wieku piętnastu lat był już po piętnastu przeprowadzkach, dzięki mamie i tacie, którzy zawsze wierzyli, że na następnym trawniku trawa będzie soczyściej zielona. Strategia przeżycia, jaką wypracował w dzieciństwie, wciąż jeszcze była w nim żywa. Szybko odczytywał ludzi i sytuacje i wcześnie się nauczył, że lepszą obronę daje maska twardego lidera niż chowanie się na szkolnym dziedzińcu, jak robią nowi.

Choć dziś miał metr dziewięćdziesiąt wzrostu, ta zasada wciąż obowiązywała.

Sven Bergman był w tej trójce dyplomatą. I idealistą. Chłopakiem z Farsty, który w młodości był długowłosym hardrockowcem z pacyfą na kurtce. Nieco hipochondryczne usposobienie Svena dało o sobie znać już w dzieciństwie, kiedy jako dziewięciolatek wspólnie z kuzynem Christerem sporządzili listę dostrzeganych między nimi „podobieństw”.

Ból serca

Ból pleców

Trudności z oddychaniem

Ból pod kolanami

Ból pod pachami

Zawroty głowy

Ruchy czasem są mechaniczne

Czasami nie warto żyć

W późniejszych latach zwalczył tę wczesną melancholię, stając się człowiekiem niezwykle upartym i zdeterminowanym. Lubił sport i ruch na świeżym powietrzu, uczestniczył w Biegach Wazów, organizował festiwale muzyczne i górskie wędrówki, nauczył się płynnie mówić po indonezyjsku. Był tym, który dawał z siebie wszystko, by docierać najdalej, być pierwszym i zostawać do końca, niezależnie od tego, czy chodziło o pracę, imprezy czy podróże.

Fredrik miał swoje łodzie, a Sven swoje zespoły muzyczne. Guitongo, Gay Arne Experience i Wickham Fancy (ten ostatni, podobnie jak Deep Purple, zawdzięczał swoją nazwę musze wędkarskiej, ponieważ wędkarstwo muchowe było jedną z wielkich pasji Svena). Nigdy nie identyfikował się z zawodem dziennikarza. Silny wpływ wywarł za to na niego uniwersytet ludowy, na który się zapisał po ukończeniu szkoły średniej. Spotkał tam nauczycieli, którzy mówili, że w życiu należy za czymś się opowiedzieć. Zapakował więc do plecaka maszynę do pisania i magnetofon i popłynął statkiem do Timoru Wschodniego, ponieważ lotniska były zamknięte. Był jednym z pierwszych przedstawicieli Zachodu i pierwszym dziennikarzem, który przybył do kraju po ogromnej masakrze, w której kilkaset osób poniosło śmierć od strzałów z broni palnej na cmentarzu komunalnym Santa Cruz ‒ indonezyjscy żołnierze bagnetami dobijali rannych. Jako korespondent „Washington Post” wybrał się w góry, gdzie spotkał się z duchownymi, którzy próbowali stawiać opór. Wręczyli mu długie listy z nazwiskami ‒ miał je wywieźć z kraju i przekazać ONZ. Byli świadomi, że w ten sposób podpisują na siebie wyrok śmierci.

Podróże po Timorze Wschodnim, a potem także po Birmie wywarły na niego duży wpływ. Spotykał się z ludźmi, którzy stawiali wszystko na ostrzu noża. Tak samo było w Peszawarze.

Z drugiej strony Sven nigdy nie wpisał się w stereotyp korespondenta zagranicznego w typie macho. Wkładał batikowe koszulki, zanosił się głośnym śmiechem i wyglądał, jakby właśnie wrócił z wyprawy na ryby. W wolnych chwilach wciąż utrzymywał kontakty z chłopakami z Farsty. Wszyscy mieli dziwne ksywy, których Fredrik i Joachim nie potrafili się nauczyć. Młynarz, Guson, Stajniak, Scharre, Ciacho, Skalis, Futrzak, Radar i Bengetö. Już od dzieciństwa mieli swój własny świat.

O ile Joachim Dyfvermark uosabiał pewność siebie i wyrazistość, a Fredrik Laurin niespożytą energię, o tyle siłą Svena Bergmana był spokój i upór.

Jeżeli zgadzali się w jakiejś sprawie, a prawie zawsze tak było, bardzo trudno się nimi kierowało.

Nieobecny gość wigilijny

Fredrik odwiedził Kjella Jönssona, adwokata Alzery’ego, w jego biurze. Nie licząc obrazu przedstawiającego zimowy krajobraz, ściany zdobiły tylko półki z książkami. Wszędzie kodeksy, akta i książki w mało kuszących szaroburych okładkach. Na stoliku na kółkach stał mały telewizor i odtwarzacz VHS, pośrodku pokoju zaś znajdował się duży owalny stół z mnóstwem segregatorów.

Kjell Jönsson od trzydziestu lat stał na straży przestrzegania szwedzkiego prawa uchodźczego i z biegiem czasu nauczył się traktować to jak społeczną powinność. Któregoś razu mówił w parlamencie o konieczności zachowania zasady pewności prawa. Sten Heckscher, były szef policji, nazwał go wtedy naiwnym. Kjell Jönsson odparł, że to naiwność zawodowa. Wyjaśnił, że musi wierzyć, iż za systemami prawnymi i zobowiązaniami Szwecji kryją się szczere intencje. A także wola, żeby je honorować. I jeżeli to naiwność, to cała jego praca polegała na byciu naiwnym.

Powodem, dla którego początkowo zdecydował się na prawo, nie było wyraźne powołanie, lecz dziewczyna imieniem Gunilla, w której zakochał się na imprezie pomaturalnej.

Sam miał wielkie plany związane z podróżowaniem po świecie. Pracował w sklepie spożywczym i udało mu się odłożyć trochę pieniędzy, jednak z nastaniem jesieni chciał zostać z Gunillą w Szwecji. Złożył papiery na wydział prawa, żeby mieć coś do roboty. Zrobił to, choć był pewien, że nigdy nie zostanie prawnikiem. W dużej mierze dlatego, że mąż matki uprawiał ten zawód i na tematy prawnicze wypowiadał się w przeraźliwie nudny i niezrozumiały sposób.

Kjell chciał robić coś innego. Nie wiedział tylko co.

Po zakończeniu edukacji wylądował w prokuraturze w Handen, później zaś pracował jako notariusz w sądzie rejonowym w Eksjö. Tamtejszy sędzia żywił nazistowskie sympatie i w wolnym czasie jeździł do Niemiec na spotkania weteranów wojennych. Kiedy Kjell otrzymał wezwanie do zastępczej służby wojskowej, sędzia tak się wściekł, że jasno i wyraźnie dał mu do zrozumienia, że już go nie potrzebuje.

Postanowił pojechać do Chile, ale przeszkodził mu w tym pucz Pinocheta, więc stanęło na Kolumbii, Ekwadorze i Peru. Poznał tam biedę i ucisk, ale także ludzi, którzy walczyli o swoje prawa. Po powrocie do kraju wylądował w końcu w biurze adwokackim w Södertälje. Był w szoku, kiedy zobaczył, że dzieci ubiegające się o azyl wtrącane są do więzień, często z dala od rodziców, a decyzje podejmuje się po pobieżnym zbadaniu przypadku. Sposób załatwiania tych spraw stał w sprzeczności ze wszystkim, czego nauczył się o pewności prawa. Po kilku miesiącach spędzonych w Södertälje został wezwany do szefa policji.

– Nie wychylaj się z tymi sprawami, rozumiesz? – powiedział mu szef. – Jeżeli chcesz się dostać do Stowarzyszenia Adwokatów, daj sobie z tym spokój.

Trudno mu się było pogodzić z tym, co usłyszał. Pomyślał, że jeżeli w Kolumbii, Ekwadorze i Peru ludzie walczą o swoje prawa, trzeba to robić także w Szwecji. Nie była to żadna wielka decyzja, po prostu jedno wynikało z drugiego.

I dwadzieścia pięć lat później siedział w biurze z Fredrikiem i kręcił głową.

– Nie, to się jeszcze nigdy nie zdarzyło. To pierwszy raz.

Jeszcze nigdy wydanie decyzji o deportacji i przeprowadzenie jej nie odbyło się tego samego dnia. Dlatego z początku był spokojny. Sądził, że ma czas. Że zrobi to, co zapowiedział Ministerstwu Spraw Zagranicznych, a jeśli rząd nieoczekiwanie wyda decyzję o deportacji, zwróci się do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z apelem o jej wstrzymanie. Takich ubiegających się o azyl osób nie deportuje się do Egiptu. Nawet Urząd Imigracyjny, powołując się na trzeci rozdział Ustawy o cudzoziemcach, był zdania, że ze względu na okoliczności tej sprawy mężczyźni powinni zostać uznani za potrzebujących ochrony.

Traf chciał, że rozmawiał z Alzerym w dniu, kiedy go zabrali. Było koło siedemnastej, siedział w swoim biurze przy Fryxellsgatan i pomyślał, że przed końcem pracy zdąży jeszcze wykonać parę telefonów.

– Rozmawialiśmy już jakiś czas, kiedy usłyszałem czyjś zdecydowany głos: „Proszę się rozłączyć”. I połączenie zostało przerwane.

Kjell odłożył słuchawkę, nie wiedząc, co się stało. Kilka minut później zadzwonił ktoś z pracy Alzery’ego i poinformował, że do budynku wtargnęła policja. Zabrali go i odjechali. Nikt nie wiedział dokąd.

– Zacząłem się zastanawiać. Czyżby go aresztowali? Czy wydano już decyzję o deportacji? To by się jednak nie zgadzało. Rząd podejmuje decyzje w czwartki, a był wtorek. Dziwne. O ile oczywiście nie odbyło się dodatkowe posiedzenie. Albo nie zapadła decyzja o aresztowaniu.

Kjell zadzwonił do odpowiedzialnej za tę sprawę Charlotte Roth Olanders z Kancelarii Rządu. Centrala przełączyła go dalej.

– Zdaje się, że w końcu rozmawiałem z Henrikiem Surellem – powiedział.

Podszedł do jednego z regałów i wrócił z niebieskim segregatorem. Przez chwilę wertował dokumenty, po czym wyjął kilka odręcznych notatek.

Na samej górze widniała data: 18.12.2001.

– Tak jest. Rozmawiałem z Henrikiem Surellem z Ministerstwa Spraw Zagranicznych, a później z Pekką Johanssonem z działu informacji. Obaj mówili to samo: że Charlotte Roth Olanders jest nieosiągalna. Cały wydział był na świątecznym lunchu. Jak widzisz, zapytałem wprost Surella, czy widział jakąś rządową decyzję oraz czy zadecydowano o areszcie. Zaprzeczył. Ani Henrik Surell, ani Pekka Johansson nie słyszeli o żadnym dodatkowym posiedzeniu rządu. A Johansson był przecież rzecznikiem prasowym, więc powinien był o tym wiedzieć.

Kjella to uspokoiło. Tego wieczoru w biurze Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców trwało spotkanie wigilijne. Polecił więc urzędnikom Kancelarii Rządu, żeby zadzwonili, jeżeli pojawi się coś nowego, cokolwiek by to było. Podał im swój numer telefonu i powiedział, że można go pod nim zastać przez cały wieczór.

– Chcę, żebyście zbadali, co się tak naprawdę stało – dodał.

Potem poszedł na spotkanie, ale nikt się z nim nie skontaktował. Następnego dnia przyjechał więc do biura wcześnie rano i od razu chwycił za słuchawkę.

– Koło dziewiątej w końcu dodzwoniłem się do Charlotte Roth Olanders. Powiedziała, że deportacja została już przeprowadzona. Później rozmawiałem z Arnem Anderssonem z policji bezpieczeństwa. Poinformował, że mój klient przebywa w Egipcie. Byłem w szoku. Rozumiałem z tego wszystkiego tylko tyle, że zostałem nabity w butelkę.

W piątek Kjell Jönsson wysłał do rządu list, w którym domagał się udostępnienia gwarancji dyplomatycznych, na których oparto decyzję. Przekazano mu je dopiero po trzech miesiącach.

Tuż po Nowym Roku ktoś przez nieuwagę połączył go z ambasadorem Svenem Linderem, który miał pilnować przestrzegania gwarancji dyplomatycznych w Egipcie. Kjell Jönsson zapytał go wtedy, gdzie przetrzymywani są Agiza i Alzery. Ambasador Linder nie umiał udzielić odpowiedzi. Kjell zapytał, kiedy planuje ich odwiedzić. Linder odparł, że niebawem.

Szwedzki ambasador najwyraźniej tak bardzo ufał egipskim władzom, że trzymał się z dala w najbardziej krytycznym momencie – w czasie przesłuchań w pierwszych tygodniach po zatrzymaniu, kiedy ryzyko tortur jest największe.

Kjell zaczął się niepokoić, jednak trzydziestego stycznia 2001 roku został wezwany do Gun-Britt Andersson z Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Zapewniła go, że ani Agiza, ani Alzery na pierwszym spotkaniu z ambasadorem nie wspomnieli nic o groźbach, przemocy czy torturach.

Tuż po wyjściu z ministerstwa nagrał to na swój dyktafon, żeby nie zapomnieć, jakich słów użyła. Zaczął się zastanawiać, co dalej. Czy powinien się zwrócić do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, skoro nie może nawet porozmawiać ze swoim klientem o tym, co się stało?

Już dwudziestego pierwszego grudnia 2001 roku zwrócił się do rządu z prośbą o umożliwienie mu spotkania z Alzerym w więzieniu, w towarzystwie lekarza i niezależnego tłumacza. Odpowiedziano mu, że lepiej będzie, jeżeli sam skontaktuje się z władzami w Egipcie.

Poprosił rząd o pomoc w zdobyciu pełnomocnictwa od Alzery’ego, ponieważ było mu potrzebne w Europejskim Trybunale Praw Człowieka.

– Wysłałem je do Svena Lindera, ale dowiedziałem się, że Alzery odmówił złożenia podpisu.

– Kto tak powiedział?

– Egipskie władze.

Kjell Jönsson zwrócił się do ambasady Egiptu, lecz nikt się z nim nie skontaktował. Napisał list do minister Anny Lindh i poprosił o obiecane wsparcie Ministerstwa Spraw Zagranicznych, ale także ten list pozostał bez odpowiedzi.

* * *

Dwa lata później Sven Bergman umówił się na spotkanie z Charlotte Roth Olanders. Kobietą, która uczestniczyła w bożonarodzeniowym przyjęciu, gdzie nie mogła być, ponieważ w tym czasie zajmowała się sprawą deportacji… Mieli się spotkać o dziewiątej trzydzieści w jej biurze. Nie sprawdził dokładnie, gdzie się mieściło, ale założył, że musi to być blisko ministerstwa albo siedziby rządu w Rosenbad, i pojechał metrem w stronę centrum.

W ręku trzymał nagrywarkę MP3. Wolał stare dyktafony kasetowe, w których można było zobaczyć mechanizm i przesuwającą się taśmę. Mieć pewność, że dźwięk cały czas się nagrywa.

Myśl o tym sprawiała, że przez całą drogę był zestresowany.

Butiki na Drottninggatan wciąż jeszcze były zamknięte. Ludzie pewnym krokiem szli w kierunku Rosenbad. Skręcił w lewo i doszedł do Malmtorgsgatan. Zatrzymał się pod numerem trzecim, kawałek dalej, i stwierdził, że ministerstwo jest tuż za rogiem.

Spomiędzy domów wyzierał Zamek Królewski.

Usiedli w bibliotece. Charlotte Roth Olanders wydawała się zestresowana i niepewna. Próbował ją uspokoić. Powiedział, że chce tylko wiedzieć, jak wyglądała procedura deportacji.

Rozmówczyni kiwnęła głową, ale nadal sprawiała wrażenie niepewnej.

– Kiedy rząd podejmuje decyzję, jestem o niej powiadamiana. Po otrzymaniu ustnej informacji zaczęłam sporządzać dokument, który następnie podpisałam i zaniosłam do podpisu minister spraw zagranicznych.

– O której godzinie zakończyło się spotkanie?

– Nie pamiętam dokładnie.

– A w przybliżeniu?

– Rano, przed południem… nie wiem.

Wyjaśniła, że kiedy papiery zostały podpisane, zadzwonił szef kancelarii Henrik Surell i powiedział, że wszystko gotowe. Zazwyczaj resztą zajmowali się asystenci, ale ponieważ ta sprawa miała odmienny charakter, zajęła się wszystkim sama. Nie była do tego przyzwyczajona, dlatego trwało to trochę dłużej.

– O ile dłużej? – zapytał Sven.

– Pracowałam w pośpiechu, ale i tak nie zdążyłam zostawić tego w dziale pocztowym. O piętnastej mamy zebrania.

– I do tego czasu nie była pani gotowa?

– Nie, albo uznałam, że na wszelki wypadek pójdę na pocztę. Nie pamiętam dokładnie. W każdym razie byłam na poczcie.

– W którym urzędzie?

– Na Drottninggatan. Kiedy wróciłam, zadzwonili z Säpo. Chcieli wiedzieć, czy wszystko już załatwione. Później jeden z funkcjonariuszy zjawił się u nas i wziął kopię dokumentu.

– O której godzinie?

– Na poczcie byłam po szesnastej.

– Czyli musiała to być siedemnasta z minutami.

– Tak. Wróciłam na chwilę, ale nie na długo. Później na portierni zjawił się ten człowiek. Portier wciąż jeszcze był w pracy, więc musiało być przed osiemnastą.

– Rozumiem zatem, że Säpo musiała zostać o tym powiadomiona ustnie, ponieważ mężczyzn zatrzymano o szesnastej czterdzieści.

– Bez komentarza. Ja nic nie przekazywałam policji.

Sven zapytał o to, czego dowiedział się od Kjella Jönssona. Że przez cały dzień była nieosiągalna.

– Czy wiedziała pani, że Kjell Jönsson próbował się z panią skontaktować?

– Nie. Zadzwonił dopiero dzień później.

– To nieprawda. Dzwonił tego samego dnia, po południu. Kilkakrotnie. Mamy to udokumentowane.

– Aha.

– Czyli nie wiedziała pani, że dzwonił?

– Nic mi o tym nie wiadomo. W przeciwnym razie na pewno bym oddzwoniła.

Sven opowiedział jej o informacji, jaką Kjell Jönsson usłyszał od dwóch osób.

– Podobno nie dało się z panią skontaktować, bo była pani na świątecznym lunchu.

– Tak, mieliśmy wtedy imprezę, w której nie mogłam wziąć udziału.

– Czyli informacja, że pani tam była, jest nieprawdziwa?

– Nie było mnie tam. Prawdopodobnie wyłączyłam telefon i włączyłam go dopiero wówczas, gdy wszystko było już załatwione. Przed wysłaniem takiego dokumentu trzeba się skoncentrować.

– Czy wyłączanie telefonu to zwyczajowy sposób postępowania? Czy to normalne, że informuje się policję bezpieczeństwa, nie powiadamiając jednocześnie adwokata?

– Zdaje się, że chce pan wyciągnąć ode mnie komentarz. ‒ W głosie Charlotte Roth Olanders pojawił się niepokój. ‒ Nie udzielę go panu.

– Nie ma powodu do zdenerwowania – powiedział Sven. – Chcę tylko ustalić, jak to wszystko się odbyło. Tylko pani może mi to wytłumaczyć.

– A więc tłumaczę, że nic więcej pan ode mnie nie usłyszy. To zwyczajowa procedura. Nie mogłam w tych godzinach przefaksować decyzji adwokatom, otrzymali je następnego ranka.

Charlotte Roth Olanders stwierdziła, że nie miała pojęcia, iż decyzja zostanie wprowadzona w życie tak szybko.

Sven podrapał się po głowie. Przecież w dokumencie, który sama sporządziła i wysłała, znalazła się informacja, że sprawa ma zostać załatwiona szybko.

– Nie mogłam wiedzieć, że aż tak.

– Czyli nie rozmawiała pani z nikim o tym, że ta informacja nie może zostać przekazana adwokatom? Była to tylko i wyłącznie pani decyzja?

– Pracowałam przy tym w pojedynkę.

– Rozumiem. Dziękuję za poświęcony czas.

Sven nie zastał Fredrika w redakcji, postanowił więc do niego zadzwonić.

– Czy zapisywałeś nazwiska pracowników Kancelarii Rządu, którzy rozmawiali przez telefon z Kjellem Jönssonem? – zapytał, rzucił kurtkę na krzesło i włączył komputer.

– Co?

– Nazwiska osób, które poinformowały Kjella, że Charlotte Roth Olanders jest na imprezie wigilijnej. I że nie musi się niepokoić, bo nie było żadnego dodatkowego posiedzenia rządu. Czy Kjell je podawał?

– Chyba je gdzieś mam. Dlaczego pytasz?

– Charlotte Roth Olanders wymieniła nazwisko, które chyba skądś znam.

Fredrik wrócił po południu. Zaczęli przeglądać notatki ze spotkania z Kjellem Jönssonem.

– O, tutaj – powiedział. – Henrik Surell i Pekka Johansson.

Sven odchylił się do tyłu.

– Przed południem spotkałem się z Charlotte Roth Olanders. Powiedziała, że to Henrik Surell przekazał jej rządową decyzję, nad którą później pracowała. Ten sam Henrik Surell, który zapewnił Kjella, że nie odbyło się dodatkowe posiedzenie rządu i że żadna decyzja nie została podjęta. Człowiek, który powiedział, że Charlotte Roth Olanders jest na imprezie świątecznej.

– Masz to?

– Miejmy nadzieję – odparł Sven i położył magnetofon na stole.

Alzery. 18 grudnia 2001

Do aresztu Kronoberg zaprowadzono go bez kajdanek. Winda zatrzymała się na szóstym piętrze, a może jeszcze wyżej. Siedział tam w służbowym stroju i kapciach. Wiedział, że nic nie zrobił i że musi się skontaktować z panem Kjellem. Że wszystko z pewnością się wyjaśni. Kurtkę z telefonem komórkowym i kluczami od domu zostawił w cukierni. Starał się za dużo nie myśleć. Nie niepokoić się. Wszystko będzie dobrze.

Kiedy drzwi do celi się otworzyły, zażądał rozmowy telefonicznej z adwokatem. Odpowiedzieli mu jednak, że na to już za późno. Zostanie deportowany ze skutkiem natychmiastowym, bo taka jest decyzja rządu, i rozmowa z adwokatem niczego tutaj nie zmieni. To nieodwołalne.

– Teraz nie ma żadnych adwokatów. Już późno. Przewieziemy pana w inne miejsce.

Zaprowadzili go do samochodu.

Dobrze znał Sztokholm, więc patrząc na znaki, zorientował się, że jadą na lotnisko w Brommie. Kiedy usłyszał, że zostanie deportowany do Egiptu, ogarnęła go panika.

– Nie rozumiecie. Poleje się krew. Moja matka będzie miała kłopoty. Zgwałcą całą moją rodzinę. Nie rozumiecie. Jeżeli znajdę się w Egipcie, zabiją mnie. Nie rozumiecie! Nie tylko ja zginę.

Tłumacz przez długi czas pamiętał te słowa, i to dokładnie. Prosił Alzery’ego o spokój. On jednak nie dawał za wygraną.

– Powiedz im to. Przetłumacz, co mówię.

– Dlaczego pan wszystko utrudnia?

– Po prostu tłumacz. Tłumacz moje słowa.

Usłyszał, że tłumacz powiedział coś do jednego z ubranych po cywilnemu policjantów. Ten w odpowiedzi wskazał umundurowanego i uzbrojonego funkcjonariusza stojącego niedaleko samochodu. Tłumacz wysiadł i zaczął z nim rozmawiać.

Policjant słuchał i kiwał głową. Kiedy padły słowa „Poleje się krew”, zaczął się zastanawiać, czy ma do czynienia z groźbą, czy też zwykłą retoryką. Powiedział sobie, a potem także innym, że taki sposób wyrażania myśli jest „typowy dla tych ludzi”.

Niecałe pół godziny później po trosze wyciągnęli, po trosze wypchnęli Alzery’ego na płytę lotniska.

Przy schodach prowadzących do samolotu czekał jakiś mężczyzna. Stuknął Alzery’ego w nogę, żeby dać mu do zrozumienia, że ma ją podnieść. Robił, co mu kazano. Położył się z tyłu samolotu i czekał, aż przypną go pasami.

Myślał tylko o tym, żeby przeżyć. Wdech, wydech. Czuł się jak w grobie.

Prosił o wodę. Po angielsku, arabsku, szwedzku. Nikt mu jednak nie odpowiedział.

Poprosił, żeby poluzowano mu kajdanki. Również bez rezultatu.

Przez cały długi czas podróży leżał przypięty w jednej pozycji. Kajdanki na rękach i nogach były połączone łańcuchem, a worek, który miał na głowie, nie został zdjęty nawet na chwilę.

Kiedy samolot wreszcie wylądował i silniki ucichły, zjawili się mężczyźni i zaczęli go odpinać. Poczuł wtedy, że się dusi, i spróbował lekko unieść worek. Jeden ze strażników pomyślał chyba, że próbuje go zdjąć, bo uderzył go pięścią w twarz. Następnie pomógł mu wstać i wyjść z samolotu.

Wylądowali o świcie. Alzery słyszał klaksony samochodów. Był w Egipcie. W kraju, z którego uciekł.

Nadal nic nie widział, słyszał tylko dźwięki. Ludzi mówiących po arabsku, zamykane i otwierane drzwi pojazdów.

Ktoś zszedł z nim po schodach i wprowadził do minibusu. Jeździli po Kairze, możliwe, że wyjechali też z miasta, choć nie wiedział dokąd. Kiedy wprowadzali go do jakiegoś budynku, nadal nic nie widział. Dopiero dużo później dowiedział się, że to więzienie wywiadu.

Wciąż jeszcze nie miał na nogach butów, kiedy wprowadzili go do pomieszczenia, w którym został sfotografowany, a następnie zbadany przez lekarza, który zadawał mu najróżniejsze pytania.

– Bierze pan jakieś leki?

– Cierpi pan na choroby przewlekłe?

– Coś panu dolega?

Od samego początku używali przemocy. Nie był przygotowany na pierwszy cios i nie potrafił przewidzieć, gdzie i kiedy padnie następny. Zza opaski, którą miał na oczach, widział tylko migające światło.

Po uderzeniach pięścią nastąpiły kopnięcia. Uderzono go w pierś jakimś przedmiotem. Stracił oddech i miał wrażenie, że cały świat eksplodował.

– Wiesz, gdzie jesteś? – usłyszał pytanie.

– Gdzie byłeś po opuszczeniu Egiptu?

– Z kim się spotykałeś?

Po chwili oddech wrócił. Ciało walczyło niezależnie od niego.

Po jakimś czasie oprawcy się zmęczyli i powiedzieli, że położą go w „pozycji Boga”. Wylądował na ziemi z rękoma związanymi i wyciągniętymi ku górze.

Rozpoczęło się przesłuchanie.

W tym samym czasie w innej części Kairu kilku Szwedów siadało do kolacji z pracownikami egipskiego wywiadu.

Agiza. Styczeń 2002

Cały czas miał na oczach opaskę. Kiedy prowadzili go na tortury, założyli mu dwie.

Pokój przesłuchań mieścił się obok jego celi. Kiedy już się tam znalazł, rozebrali go do naga i położyli na mokrym materacu. Przypięli stopy i ustawili dwa krzesła – jedno w okolicy klatki piersiowej, drugie przy nogach.

Rażenie prądem to tortura, na którą brakuje słów w języku szwedzkim, angielskim czy arabskim. Nikt, kto został jej poddany, nie potrafi jej później opisać osobie, która nigdy tego nie doświadczyła. A każdy, kto ją przeżył, będzie przeżywał ją powtórnie, kiedy tylko usłyszy krzyk torturowanego.

W więzieniu nie było światła ani ciemności, mijających tygodni ani dni.

Myśli zamieniały się w ostre fragmenty, odłamki, których nie dało się już złączyć w całość.

Obrazek z dzieciństwa – kłótnia z mamą. Co się działo z żoną, Hanan? Gdzie teraz była? I gdzie był syn, którego tak ostro potraktował tamtego dnia?

Z korytarza dobiegały kroki strażników. Zasuwka była przesuwana tam i z powrotem, by nigdy nie było wiadomo, kiedy się zjawią. Wejdą, nie wejdą? Będą mieli ze sobą kable, które przyczepiają do małżowin usznych więźnia leżącego na ziemi ze skutymi rękoma i nogami oraz przepaską na oczach, czy też nie? Kiedy wywoływano jego numer, wystawiał ręce przez otwór i czekał, aż na otwartych dłoniach położą mu chleb. Zdarzało się, że zamiast tego przytrzaskiwali mu nadgarstki. Żeby nigdy nie było wiadomo.

Któregoś dnia zjawili się niespodziewanie i wyprowadzili go na zewnątrz, gdzie czekał minibus. Kazali mu położyć się na podłodze między siedzeniami. Żaden ze strażników nie chciał odpowiedzieć na pytanie, dokąd jadą, a on nadal miał opaskę na oczach.

Po dotarciu na miejsce dowiedział się, że to więzienie Mazra Tora. Umieścili go w celi, gdzie był materac, mydło i sedes.

Dopiero teraz powiedzieli mu, że tego samego dnia deportowano Alzery’ego. Nie rozpoznał go w samolocie. Nie zdawał sobie sprawy, że jest ich dwóch. Przez cały ten czas nie wiedział, że Alzery był jednym z torturowanych więźniów, których krzyki słyszał. Więźniem numer dwa, porwanym tak samo jak on – więzień numer jeden.

Teraz zamknięto ich w jednej celi, z dala od pozostałych. Mogli wziąć prysznic, obciąć paznokcie, włożyć czyste ubrania. Po trzech, czterech dniach zdjęto im opaski, zaprowadzono do gabinetu naczelnika więzienia i posadzono na kanapie dla gości. W pokoju znajdowali się członkowie wywiadu. I dwóch mężczyzn, którzy oznajmili, że są z ambasady Szwecji.

Przedstawiali się po kolei, podając nazwisko i funkcję.

– Jesteśmy tutaj, ponieważ między Szwecją a Egiptem zostało zawarte porozumienie – powiedział jeden z mężczyzn, który nazywał się Linder.

Następnie wyjaśnił, że dla Alzery’ego i Agizy porozumienie to będzie miało szereg następstw. W więzieniu nie mogą być poddawani torturom, ich sprawę będzie rozpatrywał sąd cywilny, nie wojskowy, i żaden z nich nie będzie mógł zostać skazany na karę śmierci.

– Jestem przekonany, że egipski rząd dotrzyma umowy, którą zawarł ze Szwecją – dodał.

Naczelnik więzienia siedział za biurkiem. Oprócz niego w pokoju byli pracownicy wywiadu i ich tłumacz, który notował każde wypowiedziane słowo.

To nie odwaga sprawiła, że Agiza zaczął mówić. Mówił, bo nie rozumiał.

Co miał na myśli szwedzki ambasador? Czy nie wiedział, że już byli torturowani?

Dlaczego mówił takie dziwne rzeczy? Jak to możliwe, że siedząc naprzeciw nich, w ogóle ich nie widział?

Opowiedział o Brommie, ciemności, ciosach i torturach. Alzery się bał. Kiwał tylko głową i mówił „tak”.

Człowiek, który nazywał się Linder, poczerwieniał. Odpowiadał dyplomatycznie i zapewnił, że wysłuchał ich słów i przekaże je szwedzkiemu rządowi. Raz jeszcze powtórzył:

– Jestem pewien, że egipski rząd będzie przestrzegał umowy zawartej ze Szwecją.

Nadzieja umarła. Okno zostało zamknięte.

Chwilę później ponownie założono im kajdanki i opaski na oczy. Przewieziono ich do siedziby tajnej policji, Amn al-Dawla, gdzie rozpoczęła się druga seria tortur.

Karano ich za to, że mówili.

Ambasada Szwecji, Kair

Od: ambasadora

Do: sekretarz stanu Gun-Britt Andersson

Kopia: minister Jan O. Karlsson; dyrektor Wydziału ds. Migracji i Polityki Azylowej Per Sjögren

Otrzymano w MSZ: 23.01.2002

BEZZWŁOCZNIE

Primo. Właśnie wróciłem ze spotkania z deportowanymi Ahmedem Agizą i Mohammedem El-Zarim. O tym, że było umówione na dzisiaj, poinformowałem ministerstwo (H. Surella) podczas rozmowy telefonicznej. Strona egipska nie stwarzała żadnych problemów natury technicznej czy jakichkolwiek innych. Przeciwnie, z całą mocą podkreślali, że są gotowi dotrzymać zobowiązań wobec szwedzkiego rządu dotyczących możliwości kontaktu z mężczyznami. XXXXXXXXXXX zadzwonił nawet do mnie tuż przed moim wyjazdem do więzienia i prosił, abym po zakończeniu wizyty potwierdził, że wszystko poszło jak należy.

Secundo. Spotkanie odbyło się w gabinecie naczelnika więzienia Tora na obrzeżach Kairu i trwało jakieś pięćdziesiąt minut. Więźniowie nie mieli żadnych kajdanek na rękach ani nogach. Agiza i El-Zari siedzieli na sofach dla gości naprzeciwko mnie, Liljegrena i naszego miejscowego tłumacza. Naczelnik siedział za swoim biurkiem. Oprócz nas było jeszcze pięciu Egipcjan. Na miejscu spotkaliśmy się z rodzicami Agizy, którzy przyjechali w odwiedziny razem z adwokatem obu mężczyzn. Na życzenie Agizy i El-Zariego rozmowa odbywała się po arabsku przy udziale tłumacza. Dwaj Egipcjanie, XXXXXXXXXXXXXXXXX, robili notatki i najwyraźniej dokładnie kontrolowali tłumaczenie.

Tertio. Obaj mężczyźni mieli na sobie cywilne ubrania. Byli posępni, ale nie okazywali nam wrogości, choć reprezentowaliśmy kraj, który odesłał ich do Egiptu. Włosy i brody mieli obcięte na prison style, ale wyglądali na dobrze odżywionych. Nie dało się zauważyć żadnych zewnętrznych oznak użycia przemocy czy czegoś w tym stylu. Mówili swobodnie, nawet w obecności naczelnika i jego ludzi. Agiza zabierał głos, a El-Zari przeważnie milczał, od czasu do czasu kiwając głową na potwierdzenie.

Quarto. Agiza i El-Zari zostali właśnie przewiezieni do więzienia Tora, po trzydziestodniowym okresie przesłuchań w …XXXXXXXXXXXXXXX W więzieniu Tora byli traktowani „doskonale”. Mieli jednak kilka skarg dotyczących okresu pomiędzy zatrzymaniem w Szwecji a przewiezieniem do Tory: szwedzcy policjanci byli zanadto brutalni przy zatrzymaniu; wymuszono na nich niewygodną pozycję w samolocie podczas lotu do Egiptu;XXXXXXXXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX uważają się za dobrze traktowanych w więzieniu Tora.

Quinto. Agiza wyrażał duży niepokój o swoją rodzinę. Odparłem, że o ile wiem, decyzja o deportacji jego żony i dzieci została wstrzymana i oni będą mogli pozostać w Szwecji. Agiza przyjął to z wyraźną ulgą.

Se.to. Podsumowując, uważam, że Agiza i El-Zari, zważywszy na okoliczności, mają się bardzo dobrze, a strona egipska jak na razie dotrzymuje obietnicy, wykazując chęć współpracy.

W razie pytań prasy itp. będę jedynie potwierdzał, że spotkałem się z nimi dzisiaj w więzieniu Tora w Kairze i że, w tych okolicznościach, ich stan był dobry. W pozostałych kwestiach będę odsyłał do Ministerstwa Spraw Zagranicznych i sekretarz stanu Andersson.

LINDER

Ambasada Szwecji, Kair

Do: minister Jan O. Karlsson; dyrektor Wydziału ds. Migracji i Polityki Azylowej Per Sjögren

RE: Rozmowa o deportowanych obywatelach Egiptu

Otrzymano w MSZ: 9.02.2002

BARDZO PILNE

Primo. Dzisiejsze spotkanie odbyło się po moim powrocie z Prowincji Morza Czerwonego, dokąd udałem się służbowo z Liljegrenem i …XXXXXX. Trwało godzinę i przedstawiłem poszczególne punkty zgodnie z instrukcją. …XXXXXX. dobrze wiedział o oskarżeniach o tortury itp., jakie wysuwała rodzina Agizy, i najwyraźniej był również poinformowany o skargach składanych przez Agizę/El-Zariego na naszym niedawnym spotkaniu. …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXX. …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXX

Secundo. Kategorycznie zdementował informację, jakoby obaj mężczyźni mieli być poddawani torturom lub bici w czasie przesłuchań. Sam mogłem się przekonać, w jakim są stanie, kiedy ich zobaczyłem. XX …XXXXXX …XXXXXXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXX …XXXXXXXXXXXX …XXXXXX …XXX Jeżeli chodzi o miejsce osadzenia, obaj dostali „pięciogwiazdkowe więzienie”.

Tertio. Po trzydziestu siedmiu latach pracy w wywiadzie nie uważam się za szczególnie naiwnego czy łatwowiernego. Po rozmowie z …XXXXXX chciałbym potwierdzić moje wrażenie – Egipcjanie naprawdę robią, co w ich mocy, żeby dotrzymać naszej umowy.

LINDER

Egipt. Styczeń 2004

Drobny piasek nawiewany nad Kair przez wiatr z Sahary zdawał się docierać wszędzie. Wciskał się w każdą najdrobniejszą szczelinę i osadzał na wszystkich powierzchniach, przez co natychmiast zaczynały wyglądać na brudne. Promienie słońca sunęły po wejściach, klatkach schodowych, stołach i krzesłach niczym palec krytycznej gospodyni przeciągany z dezaprobatą po meblach, listwach i framugach w poszukiwaniu kurzu.

Ulicami jeździły wielkie pługi, odgarniając piasek zamiast śniegu.

Do tego dochodziła kakofonia klaksonów. Fredrik nigdy wcześniej nie słyszał czegoś podobnego. Samochody były jak nietoperze, które wysyłają dźwięki potrzebne do nawigacji.

Podniósł wzrok na pomnik mężczyzny o stoicko spokojnym wyrazie twarzy. Nie pasował do tej zatłoczonej okolicy. Pasażerowie taksówki też chyba nie czuli się tu dobrze. Kierowca mówił nieprzerwanie dobrą angielszczyzną.

– Mogę załatwić zwiedzanie Muzeum Egipskiego, pokazać wam Wiszący Kościół, zorganizować wycieczki do meczetów albo na pustynię. Zamówić obiad i kolację w formie bufetu. Chcecie zobaczyć delfiny? A może interesuje was nurkowanie?

Zestresowany Kjell mamrotał coś pod nosem. Fredrik pomyślał ze smutkiem, że w Egipcie interesuje ich akurat to, czego ten człowiek nie może załatwić. Dostęp do więzienia Mazra Tora albo siedziby Amn al-Dawla.

Była z nimi Anna Wigenmark, prawniczka ze Szwedzkiej Fundacji Praw Człowieka. W zwyczajowym raporcie, który wiosną 2002 roku Szwecja przedstawiła ONZ, nie wspomniano o Agizie i Alzerym. Anna Wigenmark wybrała się więc osobiście do kwatery głównej ONZ w Nowym Jorku i przedstawiła własny raport na temat deportacji. Z początku nie chciano wierzyć, że coś takiego mogłoby się wydarzyć w tym kraju. W końcu jednak jej wysłuchano i zażądano od Szwecji, aby w ciągu roku przedstawiła raport na temat dalszego rozwoju sprawy. Było to bardzo nietypowe żądanie, a taki obowiązek został nałożony na Szwecję po raz pierwszy. Zwyczajowo raport składało się raz na pięć lat.

Poza tym Anna Wigenmark już od początku była w kontakcie z Hanan, żoną Agizy, która po jego zatrzymaniu przez policję zapadła się wraz z dziećmi pod ziemię. Najmłodsze z dzieci miało wtedy zaledwie trzy miesiące.

Święta 2001 roku Anna spędziła w domu babci w zaśnieżonej Smalandii. Jednak zamiast razem ze wszystkimi pić glögg i zajadać ciasteczka korzenne, siedziała zamknięta w pokoju i rozmawiała przez telefon z Hanan.

Ponad dwa i pół roku później Hanan i dzieci w dalszym ciągu żyli pod groźbą deportacji. Anna jechała do Egiptu głównie po to, żeby zdobyć jak najwięcej dowodów.

Kierowca wysadził troje Szwedów na skrzyżowaniu. Taksówka pomalowana jak szwedzkie radiowozy z lat siedemdziesiątych zniknęła wśród innych pojazdów. Ruszyli w stronę głównej ulicy. Fredrik szedł na końcu i przyglądał się parze przed sobą.

Kjell miał na sobie niebiesko-szarą sportową marynarkę i jasnozielone chinosy. Jak zwykle był dobrze ubrany, ale wciąż niósł białą reklamówkę, którą miał ze sobą jeszcze na lotnisku. Włożył do niej wszystkie ważne dokumenty, które bał się zostawiać w pokoju hotelowym. Anna miała czarny strój, sandały i włosy spięte w koński ogon. Wyglądali jak zwykli turyści. Tym razem było to celowe działanie, nie zaś, jak to często bywa – niezamierzona porażka.

Fredrikowi doradzono wizę turystyczną, ponieważ „wszystko inne to tylko same kłopoty”. O wyjeździe nie poinformowali ani szwedzkiej ambasady, ani ministerstwa, ponieważ mogłoby to zostać niewłaściwie wykorzystane.

Kjell zatrzymał się i zaczął pytać o drogę, a Fredrik przypomniał sobie przepis zakazujący Egipcjanom zadawania się z obcokrajowcami. Miało to chronić turystów. Najwyraźniej jednak ludzie niewiele sobie z tego robili.

– Saray El Azbakeya?

– Arbatash 14?

Napotkany mężczyzna wskazał na lewo. Skręcili w boczną uliczkę.

Następnym razem, kiedy Kjell zapytał o drogę, kobieta, którą zagadnął, pokierowała ich na prawo.

Na rogu ulicy klęczało kilku mężczyzn. Modlili się na dywanikach, buty starannie ustawili obok. Przeróżni ludzie mijali ich szybkim krokiem. Mieszkańcy Kairu z determinacją przemieszczali się z punktu A do punktu B, przecinając drogę trójce Szwedów. Nieśli dywany, jedzenie, kanistry z wodą, prowadzili rowery.

W sklepie tytoniowym na dwóch niskich krzesłach siedzieli mężczyzna i kobieta. Z łokciami opartymi o stół wyglądali jak uczniowie czekający w klasie na nauczyciela.

Kobieta uśmiechnęła się do Kjella, gdy ten wszedł do środka.

– Saray El Azbakeya? – zapytał.

Z zapałem pokiwała głową i wskazała kierunek.

Pół godziny później pytał o drogę w sklepie z kanarkami i sklepie z fajkami wodnymi. Dwóch postawnych mężczyzn wskazało kierunek zachodni, a kolejnych dwóch – północny.

Anna podniosła wzrok na jeden z budynków.

– Wróciliśmy w to samo miejsce.

Wydawało się, że już nigdy nie skończą błądzić, ale w końcu trafili pod właściwy adres. Klatka schodowa była szara i zakurzona, jak ze starej fotografii.

Mieszkanie znajdowało się na górze. Kiedy wchodzili po schodach, Fredrik spojrzał na wewnętrzny dziedziniec wyłożony kamieniami, które tworzyły żółto-zielony wzór szachownicy. Na plastikowych krzesłach w jaskrawych kolorach żółtym, turkusowym i fioletowym siedzieli mężczyźni. Pili herbatę i w małym telewizorze oglądali mecz piłki nożnej.

Klaksony słychać było nawet tutaj.

– Rzecz nie w tym, że w Egipcie zachodzi ryzyko użycia tortur, lecz w tym, że systematycznie się je stosuje. Przez całe śledztwo i cały okres przesłuchań oskarżony nie ma nawet prawa do adwokata. Otrzymuje je dopiero wtedy, kiedy zaczyna się proces – wyjaśniał Mohammed Zarea, przewodniczący organizacji.

Egipt pokazuje turystom piramidy i słońce, a jednocześnie ukrywa szesnaście tysięcy więźniów, którzy nigdy nie widzieli oskarżyciela. Siedemdziesięcioletniego prezydenta ma wkrótce zastąpić jego syn, a kraj otrzymuje od Stanów Zjednoczonych wsparcie rzędu trzech i pół miliarda dolarów (z czego dwa i pół miliarda to pomoc militarna).

Przez cały następny tydzień odwiedzali przeróżne organizacje zajmujące się kwestią praw człowieka i stosowanych w Egipcie tortur. Spotkali się z adwokatem Agizy, Hafezem Abu Seadą, a Fredrik przeprowadził wywiad z ekspertem do spraw terroryzmu.

Fredrik, Sven i Joachim jedno ustalili już na początku – zakaz tortur jest absolutny. Zabronione jest również deportowanie ludzi, jeżeli istnieje ryzyko, że zostaną poddani torturom. Od tej zasady nie mogło być odstępstw.

W związku z tym nie miało znaczenia, czy mężczyźni są domniemanymi terrorystami, czy nie. Ważne jednak było, aby się zorientować, jakie dowody za tym przemawiały. Co takiego miały na nich Säpo i MSZ?

Agiza spotkał się w Pakistanie z Osamą bin Ladenem, ale informacja ta nie pochodziła od Säpo. Sam Agiza opowiedział o tym w wywiadzie, jakiego udzielił w 2002 roku w więzieniu reporterowi Szwedzkiego Radia, Larsowi-Gunnarowi Erlandsonowi. Szef Säpo, Jan Danielsson, oznajmił, że „to stara sprawa z początku lat dziewięćdziesiątych” i że obaj mężczyźni zostali deportowani „z powodu działalności, jaką prowadzili w późniejszym okresie”.

O jaką działalność dokładnie chodziło, nie wiadomo.

Ani mężczyznom, ani ich adwokatom nie pokazano dokumentów, na podstawie których zostali uznani za zagrażających bezpieczeństwu. Co więcej Diaa Rashwan, jeden z czołowych arabskich ekspertów w dziedzinie radykalnych grup islamskich i przewodniczący renomowanego instytutu badawczego Al-Ahram w Kairze, orzekł, że informacje podane przez Säpo i MSZ są z gruntu fałszywe.

Agiza nie został skazany za zabójstwo prezydenta as-Sadata. Nie był nawet jednym z podejrzanych. Skazano go zaocznie, wraz ze stu sześcioma innymi osobami, w trwającym dwadzieścia minut procesie w sądzie wojskowym pod zarzutem członkostwa w Talai’ al-Fatah, organizacji zakazanej w Egipcie Mubaraka.

Informacja o tym, że Agiza znał Zawahiriego, prawą rękę bin Ladena, była prawdziwa. Na początku lat dziewięćdziesiątych obaj mężczyźni działali w egipskiej opozycji i w połowie dekady spotkali się w Pakistanie, gdzie Agiza przebywał na wygnaniu. Popadł jednak z Zawahirim w otwarty konflikt i kompletnie odciął się od jego ideologii przemocy.

Säpo nie miała żadnych informacji na temat ich późniejszych kontaktów.

Jeżeli chodzi o Alzery’ego, twierdzili, że ciąży na nim wyrok za przestępstwo, które popełnił w Egipcie. Alzery nigdy jednak nie został skazany w żadnym procesie. Po przeprowadzonej przez Szwedów deportacji spędził w więzieniu prawie dwa lata, po czym nagle w środku nocy w październiku 2003 roku wraz z innymi więźniami został wypuszczony.

Nigdy nie postawiono go przed sądem i nikt nie udzielił mu żadnych wyjaśnień. Teraz był pod stałą obserwacją i miał zakaz opuszczania swojej wioski.

Wieczorem Fredrik siedział w swoim pokoju, palił marlboro i słuchał arabskiej muzyki z radia.

Zatrzymali się w hotelu w stylu kolonialnym. Był w porządku, choć dość mocno podniszczony. We foyer mieścił się pusty bar, w którym przy odrobinie szczęścia dało się zamówić piwo.

Po południu pojechali zobaczyć piramidy. Kjell chodził z koszulą na głowie, żeby uniknąć poparzeń.

Próbowali zachowywać się jak turyści, kupując pocztówki i jednorazowe aparaty. Skakało koło nich mnóstwo sprzedawców, ponieważ innych turystów nie było. Annę posadzono siłą na wielbłądzie, a Kjell kręcił nosem, kiedy kazano mu zapłacić za jej zdjęcie.

Fredrik pomyślał, że zdjęcie może się przydać, gdyby zatrzymano ich przy wyjeździe z kraju.

Nazajutrz miało się odbyć najważniejsze spotkanie – Kjella z Alzerym. On i Anna nie będą mogli w nim uczestniczyć, ale pojadą do biura.

Żadne z nich nie wiedziało, co ich czeka.

Od czasu kiedy połączenie telefoniczne zostało przerwane, Kjell nie miał okazji zapytać Alzery’ego, co się stało. Kiedy został sam na sam z Fredrikiem, opowiedział mu o przemyconych informacjach, otrzymanych latem 2002 roku, przez które znalazł się w tak trudnym położeniu. Dołączona do nich instrukcja mówiła, żeby je zniszczyć. Nikt nie mógł wiedzieć, że istnieją i jak dostały się do Szwecji, ponieważ kilka osób sporo ryzykowało, żeby je wywieźć.

Informacje dotyczyły tortur i innych przerażających spraw, których brzemię Kjell dźwigał samotnie przez prawie dwa lata.

– Nie mogłem tego opowiedzieć ani nikomu ujawnić, bo wtedy naraziłbym go na jeszcze większe ryzyko – powiedział. – Po prostu nie mogłem.

Teraz Kjell po raz pierwszy miał okazję porozmawiać z Alzerym twarzą w twarz.

Alzery. Styczeń 2004

W październiku ubiegłego roku Alzery wraz z grupką innych więźniów został niespodziewanie wypuszczony. Nie czekało go życie wolnego człowieka, ale w każdym razie jakieś życie. W więzieniu była to tylko wegetacja.

Przez prawie dwa lata przebywał w ciemnościach, które ledwo był w stanie opisać innym, a nawet sobie. Wiedział, że po opuszczeniu ambasady kierowali się w dół, jak gdyby samochód zjeżdżał ze wzgórza. Czyżby jego cela znajdowała się w budynku albo tunelu pod powierzchnią ziemi? Wiedział, że w pokoju przesłuchań zalegał ciężki papierosowy dym. Że do gabinetu człowieka prowadzącego przesłuchania wiodą trzy stopnie. I że często się na nich potykał. Że przez długi czas był nagi. Że śniadania, obiady i kolacje składały się z chleba z kawałkiem słonego sera albo masy sezamowej. I że ze skrępowanymi rękoma i z zawiązanymi oczami trudno się jadło, a jeszcze trudniej korzystało z toalety.

Wiedział, że ciągle się boi.

Przez cały czas spędzony w więzieniu nie miał pojęcia, co się dzieje wokół ani co czeka go za chwilę. I choć teraz wiele rzeczy wyglądało już inaczej, ta niepewność go nie opuściła.

Nadal mogli po niego przyjść w każdej chwili. Pobytu w więzieniu ani wyjścia na wolność nie poprzedził żaden proces w sądzie. To od nich zależało, co się z nim stanie, teraz zaś znalazł się z powrotem w rodzinnej wsi. Nie z własnego wyboru ‒ został do tego zmuszony.

Tutaj się urodził, ale miał w życiu inne plany. Tata uprawiał drzewa cytrynowe na kawałku ziemi za granicami wsi, jednak Mohammed wyjechał do Kairu na uniwersytet, gdzie kształcił się na nauczyciela fizyki i chemii. W czasie studiów zaangażował się w ruch islamistów i to wtedy rozpoczęły się prześladowania. Któregoś razu powiesili go do góry nogami i opuszczali do beczki z wodą. W końcu uciekł z kraju.

Kiedy latem 1999 roku wysiadł na Arlandzie, miał trzydzieści jeden lat. Kilka lat mieszkał w Arabii Saudyjskiej, gdzie utrzymywał się z pracy muezina. Arabia Saudyjska zaczęła jednak wydawać ludzi Egiptowi, więc pod fałszywym nazwiskiem wyjechał do Syrii, a następnie przez Irak dostał się do Szwecji. Tuż po przybyciu na Arlandę oddał fałszywy duński paszport, z którym podróżował, i podał swoje prawdziwe dane.

– Czy może pan przejść na chrześcijaństwo? – zapytał go urzędnik imigracyjny.

Pytanie wydało mu się dziwne. Starał się o pobyt w Szwecji, ponieważ szukał bezpieczeństwa i demokracji. W chwili przyjazdu miał przy sobie pięć tysięcy dolarów i zamierzał radzić sobie samodzielnie do czasu, aż znajdzie pracę.

Wszystko rzeczywiście się ułożyło. Dostał pracę w cukierni. W wolnym czasie spotykał się z kolegami z pracy. Znalazł mieszkanie.

Jednak służby specjalne Mubaraka znalazły go i tam. Teraz musiał się dostać do Kairu, gdzie czekało go spotkanie z panem Kjellem. Czuł strach. Przyszli tu w nocy i go szukali. W uszach wciąż jeszcze dźwięczały mu słowa, jakie wypowiedział do ojca:

– Jeżeli wrócą, powiedz, że pojechałem do Az-Zakazik. Wyjadę wczesnym rankiem, kiedy cała wieś będzie jeszcze spała.

Świadectwo

Sala śniadaniowa leżała pół piętra wyżej. Każdego ranka serwowano w niej drożdżówkę z masłem, plasterek pomidora, herbatę i sok z granatów.

– Nie nazwałbym tego śniadaniem – wymamrotał Fredrik, rozkładając wydanie dziennika „Egyptian Gazette”.

Czytanie prasy za granicą było jedną z jego wielkich przyjemności. Kiedy poznał swoją żonę Annę, wybrali się do Irlandii. Na miejscu jeździli po różnych wioskach i czytali lokalne gazety. Wieczorami odwiedzali puby i Anna śmiała się z jego zdolności wyszukiwania najbardziej drażliwego tematu, jaki tylko można poruszyć w danej chwili. Kiedy ona szukała choćby najmniejszego wspólnego mianownika, Fredrik wynajdywał każde możliwe pole do konfliktu. Jeżeli trafiali na angielskich turystów, na tapecie pojawiał się temat nowego kontrowersyjnego prawa podatkowego, a wypowiadane na dzień dobry zdanie: Celebrating the polltaxes, are we?, ku jego wielkiej radości od razu prowadziło do szeregu sporów.

Teraz przeczytał, że prezydent Hosni Mubarak otrzymał wczoraj od prezydenta George’a W. Busha list z życzeniami z okazji Wielkiego Bajramu, święta, które miało się odbyć w sobotę. Pomyślał, że w dyktaturach większym wyzwaniem niż poruszenie drażliwego tematu jest znalezienie takiego, który nie byłby drażliwy.

Wypił herbatę i poszedł na górę spakować rzeczy i zabrać notatki z poprzedniego dnia.

Z Alzerym umówili się na jedenastą. Nie rozmawiali przez telefon, bo jego komórka mogła być na podsłuchu.

Mieli się spotkać w siedzibie jednej z kairskich organizacji zajmujących się obroną praw człowieka. Mieściła się w wysokim i zaniedbanym biurowcu. W środku powitał ich brudny hol z podłogą wyłożoną linoleum, białe betonowe ściany i rozklekotana winda. Alzery wjechał z nimi na górę.

Widząc go, Fredrik pomyślał, że wygląda jak przerażona mysz. Jakby chciał się wtopić w bure panele na ścianach.

Po wyjściu z windy zobaczyli zapuszczone biuro. Pracownicy siedzieli przy biurkach z odpadającym laminatem i palili papierosy, za oknami rozciągała się panorama Kairu.

Wszyscy wydawali się przerażeni sytuacją i chcieli wysłuchać rozmowy Kjella z Alzerym.

Kjell pokręcił głową. Miał złe przeczucia.

– To sprzeczne z etyką adwokacką. Porozmawiam z moim klientem na osobności – oznajmił, po czym zamknął się z Alzerym w pokoju.

Fredrik i Anna Wigenmark czekali w sali konferencyjnej. Po chwili zjawiła się również matka Ahmeda Agizy, Hamida. Miała siedemdziesiąt jeden lat. Zgarbiona staruszka była bardzo rozzłoszczona.

– Dlaczego od razu nie oskarżą go o zrobienie dziury ozonowej albo stopnienie lodu na biegunie południowym?

Nie przestając mówić, wyjęła reklamówkę. Były w niej kawałki materiału, które po kolei wyciągała, pokazując Annie i Fredrikowi.

Fredrik dopiero po chwili domyślił się, że to ubrania. Wyglądały bardziej jak duże, nieforemne płachty. Pierwsza była mniejsza, szara, i przypominała materiał na koszulkę. Druga, nieco większa, wyglądała jak tkanina, z której można by uszyć marynarkę. Trzecia była żółta. Hamiza powiedziała, że policjanci pocięli ubrania Agizy.

Fredrik nie był pewien, czy dobrze usłyszał.

– Kto pociął te ubrania? – zapytał.

– Policjanci – odparła Hamida, wymachując tkaninami.

Czyżby szwedzcy policjanci naprawdę pocięli ubrania Agizy i Alzery’ego? To go zastanowiło.

Anna Wigenmark zaczęła się denerwować. Fredrik obiecywał, że nie będzie przeprowadzać wywiadu z Hamidą, a teraz chciał ją filmować. Widziała tę kobietę po raz pierwszy w życiu. Agiza siedział w więzieniu i to ona musiała dopilnować, żeby do mediów nie wyciekły niewłaściwe informacje.

Fredrik się zdenerwował i rozmowa ucichła. Popatrzył na miasto. Domy przypominały słupki na wykresie, a każdy z nich miał inną wysokość. Wyglądały jak sięgające nieba płytki pełne drucików, podzespołów, i mieszały się z funkcjonalistycznymi budynkami z innej epoki.

Hamidę odwieziono do domu. Kawy nie było, a herbaty mieli już po dziurki w nosie.

Spędzili tam cztery godziny, może pięć. Obydwoje wiedzieli, jak ważna jest rozmowa, która właśnie się toczy. Nie chciało im się odzywać. Czekali na Kjella. Wyglądali jak ludzie, którzy drepczą tam i z powrotem w szpitalnej poczekalni i oprócz niepokoju o pacjenta nie mają ze sobą nic wspólnego.

Po powrocie Kjell milczał. Zjechali na dół i wyszli z budynku. On i Fredrik zdecydowali się usiąść w hotelu InterContinental Semiramis między placem Tahrir a Nilem, Anna zaś wróciła do ich hotelu.

Kjell był niespokojny. Alzery powiedział, że ktoś dzwonił do niego z biura, w którym się umówili, informując, że Kjell chce się z nim spotkać o jedenastej. W nocy zjawili się u niego funkcjonariusze służb specjalnych. Zabronili mu opuszczać prowincję i nakazali zjawić się w ich biurze w Az-Zakazik o jedenastej.

– O tej samej godzinie był umówiony ze mną – powiedział Kjell. – Nie pojechał do nich.

Kjell postanowił opisać Fredrikowi przebieg rozmowy i na potwierdzenie swoich słów odtworzyć mu fragment nagrania.

– Nie mogę ci udostępnić całej taśmy – oznajmił. – Jeszcze nie teraz. Na razie usłyszysz tylko fragmenty, abyś miał pewność, że to słowa Alzery’ego, nie moje.

Fredrik skinął głową.

Hotel, w którym siedzieli, był jednym z najbardziej luksusowych w mieście. Za oknami widać było Nil. Fredrik czuł, że nie chciałby tu mieszkać. Dolna restauracja była ogromna i wysoka, przypominała park wodny z osobliwymi trampolinami.

Na drugim piętrze trwał właśnie ślub. Ludzie cieszyli się i głośno świętowali, a Kjell w tym samym czasie odczytywał notatki i opowiadał o ludziach, którzy pocięli ubrania Alzery’ego i Agizy w pokoju na lotnisku w Brommie, założyli im pieluchy, zawiązali oczy i wprowadzili do odbytu środek uspokajający. Cały czas porozumiewali się za pomocą gestów, bo Alzery nie słyszał żadnych głosów.

Roześmiane weselne towarzystwo przeszło obok. Kjell urwał i przeglądał notatki.

Tortury rozpoczęły się po przybyciu do Egiptu, ale rażenie prądem zastosowano dopiero po jakimś czasie. Po przyjeździe do Kairu więźniowie trafili do siedziby wywiadu Mukhabarat, a następnie przejęła ich tajna policja, Amn al-Dawla. Po dwóch miesiącach tortury ustały i na kolejne dziesięć zamknięto ich w izolatce. Przez całą dobę panowała tam ciemność. Wypuszczano ich tylko rano, na półtorej godziny. Mogli wtedy skorzystać z toalety. Przez resztę dnia do dyspozycji mieli dwie butelki – jedną z wodą do picia, a drugą pustą, do oddawania moczu. W grudniu 2002 roku Alzery został przeniesiony na oddział otwarty, do celi, w której siedziało jeszcze dziewięciu innych więźniów.

– Już przy pierwszym spotkaniu powiedzieli o tym wszystkim ambasadorowi Linderowi – oznajmił Kjell. – O torturach też.

Weselnicy zaczęli się schodzić także na ich piętro, więc Fredrik i Kjell wrócili spacerem do swojego hotelu. Po drodze, mimo panującego ruchu, minął ich rozpędzony poganiacz z sześcioma wielbłądami.

– Czy Alzery mówił, że to był egipski samolot?

Jakiś czas temu Fredrik czytał w „Washington Post” o mężczyźnie z Dżakarty, który w tajemniczych okolicznościach został siłą zabrany na pokład samolotu Gulfstream V, zarejestrowanego w Stanach Zjednoczonych.

– Wydawało mu się, że samolot jest mały, bo schodki szybko się skończyły. Domyślił się też, że zamaskowani mężczyźni są funkcjonariuszami egipskich służb specjalnych. Rozpoznał ich po charakterystycznych butach.

Po powrocie do hotelu usiedli w pokoju Fredrika. Kjell wyjął dyktafon. Przewijał i odtwarzał kawałek taśmy, przewijał i odtwarzał kolejny. Szumowi przesuwanej taśmy wtórowały przyśpieszone, rozmywające się głosy, których nie dało się zrozumieć. Kjell przeplatał to fragmentami opowieści.

…powiedział, że od tej pory jesteśmy numerami. W pierwszym okresie Agiza miał numer jeden, a ja ‒ numer dwa. Później ja miałem numer trzy, a Agiza ‒ cztery. Po jakimś czasie odkryłem, że im niższy numer, tym częściej jest się wzywanym na przesłuchania. Przychodzili zawsze po dwudziestej pierwszej i…

Kjell włączył przewijanie. Po chwili znów rozległ się słaby głos Alzery’ego i szum dyktafonu w tle:

…mokrym materacu. Nie jak na filmie, gdzie bierze się dwa kable i przykłada do ciała. To był mieszczący się w dłoni aparat o regulowanej mocy, który przykładali do genitaliów, sutków, języka albo pach. Dopiero później dowiedziałem się, że w pokoju cały czas był lekarz. Potem można było wziąć zimny prysznic i smarowali…

Po wyjściu Kjella Fredrik nie zmrużył oka. Przeczytał na głos jego notatki, rejestrując je na nagrywarce MP3. Przypomniał mu się wykład o krytyce źródeł, którego wysłuchał na studiach dziennikarskich. Hans Villius opowiadał o tym, jak za pomocą logiki można ocenić wiarygodność, o skrupulatnym studiowaniu szczegółów, o źródłach pierwotnych i wtórnych.

„Zjawili się okropni ludzie. Mieli maski na twarzach, bili nas i założyli nam kajdanki” – coś takiego można było wymyślić. „Pocięli moje ubrania” – to również. Ale żeby powiedzieć: „to nie był nóż ani nożyczki. Ani też nóż introligatorski. To było ostrze w plastikowej osłonce, wystające przez coś, jakby karb w plastiku. Mieli kombinezony z czymś w rodzaju rzepów, dzięki czemu mogli nam je założyć, nie zdejmując kajdanek”, trzeba było dobrze to przemyśleć, aby zabrzmiało jak opis własnych przeżyć.

Alzery opowiadał, jak wykrzykiwano numery więźniów, a więc w więzieniu obowiązywał taki system. Następnie przewieziono go do celi dziewięcioosobowej, nie dziesięcio-, co wydawałoby się bardziej logiczne.

To brzmiało wiarygodnie.

Tej samej nocy Fredrika ogarnął nagły niepokój. Nie wiedział, czy kiedykolwiek uda im się doprowadzić tę sprawę do końca. Co właściwie mieli? Jednego mężczyznę, „jakiegoś Araba”, z którym się spotkał, ale nie mógł porozmawiać osobiście. Miał kontakt z jego adwokatem, który mógł o wszystkim opowiedzieć, ale czy to wystarczyło?

Po głowie chodziła mu tylko jedna myśl: „Boże, ten człowiek był torturowany po tym, jak Szwecja wydała go prześladowcom”.

Wciąż jeszcze nie miał nic, z czym mógłby iść do telewizji. Był dobry w zbieraniu informacji i czuł się mocny w dostrzeganiu kontekstu, ale miał mgliste pojęcie o tym, czego w odróżnieniu od pisania wymaga wizja. Jedenastego września był w redakcji i widział drugi samolot rozbijający się o wieżę World Trade Center. Joachim i Sven siedzieli w montażowni, zestresowani, że nie zdążą z materiałem do kolejnego wydania Kalla fakta. Fredrik poszedł do nich i powiedział:

‒ Chłopaki, możecie już skończyć, nic z tego nie będzie.

Zaprowadził ich do monitorów. Stali tam i oglądali przekazy na żywo, a ludzie dookoła nich ciągle gdzieś wydzwaniali.

W kolejnych dniach Fredrik doświadczał ogromnego niedoboru informacji, nie tylko u nich, ale we wszystkich redakcjach w całym kraju. Czytał trochę o Al-Kaidzie, niszczycielu USS „Cole”, bin Ladenie i bombardowaniach w Nairobi, a w telewizyjnych studiach całymi dniami dyżurowali eksperci do spraw terroryzmu, których wypowiedzi najczęściej przypominały wróżenie z fusów.

W tamtym czasie istniały trzy rzeczowe i długie wywiady z Osamą bin Ladenem, a on dotarł do jednego z nich. Był nagrany na kasecie VHS, którą przysłała mu Al-Dżazira. Skontaktował się z profesorem arabistyki. Biedak musiał obejrzeć z nim całą dwugodzinną rozmowę, na bieżąco tłumacząc każde słowo. Nie tylko zresztą tłumacząc, ale też dodając kontekst, ponieważ bin Laden mówił w niezrozumiały sposób, wtrącając cytaty z Koranu.

Po wszystkim miał wrażenie, że Osama nie różni się niczym od IRA, Tupamaros czy Czerwonych Brygad. Był szaleńcem, ale jego działania miały polityczny sens. Fredrik uważał, że należy to rozumieć.

Do redakcji wrócił z toną materiału i całym arsenałem wyczerpujących wywodów.

– Masz coś? – zapytali szefowie.

– Mnóstwo! – odparł.

Szef redakcji newsowej nie znał tego słowa. Fredrik dopiero później zrozumiał, że powinien był wyciąć ze trzy, cztery krótkie zdania, które podsumowałyby to, co próbował wyjaśnić.

Joachim i Sven to potrafili. Później we trzech zrobili udany program o relacjach medialnych po jedenastym września. Teraz jednak był w Kairze sam i zdawał sobie sprawę, że musi coś mieć na potwierdzenie słów Kjella.

Zasypiał z poczuciem, że nie jest dość dobry.

Dzień później zadzwonił do Staffana Ahlströma, jednego z operatorów Kalla fakta. Czekając na połączenie, chodził tam i z powrotem po betonowych blokach nad Nilem.

W końcu usłyszał głos Staffana. Spokojny jak zwykle. Ojcowsko przyjazny.

Staffan poradził Fredrikowi, żeby ten znalazł stolik, na którym można by postawić kamerę, tak żeby stała między nim a Kjellem.

– Ważny jest dźwięk. Każ mu powiedzieć coś do kamery i posłuchaj, czy to brzmi dobrze. Wszystko będzie okej.

Kiedy się spotkali, Kjell wyglądał na zmęczonego. Fredrik zabrał go na Zamalek, zieloną wyspę, na której leży elegancka dzielnica Kairu oraz szwedzka ambasada.

Tak jak radził Staffan, za pomocą długopisów zamontował kamerę między nimi na stole. Problem polegał na tym, że na innych polach nie czuł się już tak pewnie. Nie miał pojęcia, co zrobić z rażącym w oczy światłem, a Staffan przed nim nie ostrzegał. Pewnie dla niego byłoby to oczywiste.

Posadził Kjella pod ostre egipskie słońce, a po powrocie do hotelu zorientował się, że jego postać wyblakła.

Mimo wszystko materiał się udał. Był prawdziwy. Kjell opowiedział o wszystkim, co udało mu się ustalić. Szczegółowo opisał tortury. Był przejęty i roztrzęsiony. Z informacji, jakie posiadał, wynikało, że jego klienta potraktowano w sposób sprzeczny z umową pomiędzy dwoma krajami. Już sam przyjazd do Kairu i spotkanie z adwokatem oznaczały dla Alzery’ego ogromne ryzyko.

Lot powrotny do Sztokholmu mieli w sobotę trzydziestego pierwszego stycznia o jedenastej. Kapitan i załoga linii Egyptair powitali ich na pokładzie i życzyli przyjemnego lotu na Arlandę.

Alzery spotkał się z Kjellem i Fredrikiem w czwartek. W piątek został ponownie aresztowany przez służby specjalne. Zabroniono mu kontaktować się z adwokatami i organizacjami, które zajmują się obroną praw człowieka. Zagrożono torturami.

Człowiek zwany Lady

Tramwaje w Mediolanie grzechoczą jak duchy z odległych czasów, a głuchy dźwięk, jaki po sobie zostawiają, jeszcze długo utrzymuje się w powietrzu, niczym powoli cichnąca burza.

Bulwary w mieście są szerokie. Tak szerokie, że często mieści się na nich zatłoczona jezdnia w środku, a po jej bokach dwie jednokierunkowe. Może to dobrze utrzymana przestrzeń miejska sprawia, że mediolańczycy są bardziej uporządkowani niż pozostali Włosi albo przynajmniej się za takich uważają. Tutaj nawet źle zaparkowane samochody stoją na chodniku w równych rządkach.

Kwatera główna policji w Mediolanie ma dwa wejścia. Pierwsze od strony Via Fatebenefratelli, z wielką kamienną fasadą, i drugie, tylne, gdzie na komisariat prowadzi długa i wąska uliczka.

Bruno Megale, szef jednostki antyterrorystycznej DIGOS, korzystał zwykle z tylnego wyjścia, kiedy szedł na lunch ze swoim przyjacielem, Bobem Ladym. Bob pracował w konsulacie amerykańskim, położonym zaledwie kilka metrów dalej.

Mediolańska policja od dawna przodowała w kwestii zwalczania terroryzmu. Jej funkcjonariusze na długo przed jedenastym września rozpracowywali grupy w rodzaju Al-Kaidy i przyglądali się islamskim ekstremistom. W owym czasie spotykało się to najczęściej z uśmiechem rozbawienia albo pełnym politowania spojrzeniem. Bruno Megale uważał jednak, że praca w wywiadzie polega na dostrzeganiu tego, co dla innych jeszcze długo nie będzie warte uwagi. Dalej więc robił swoje i zacieśniał kontakty z Amerykanami o podobnych zainteresowaniach.

On i Lady najczęściej spotykali się w Subwayu ‒ obaj mieli tam blisko. Ostatnie wydarzenia w pracy sprawiły jednak, że nie rozmawiał już o niej z Ladym równie swobodnie jak kiedyś.

Śledztwo w sprawie pewnego porwania posuwało się dotąd w ślimaczym tempie, ale nagle wyszły na jaw zdumiewające fakty, które go zaszokowały. Choć był znany z tego, że rzadko okazuje emocje, zadzwonił do Armanda Spatara, jak tylko dostał do ręki wydruki.

– Armando, nie uwierzysz, co odkryliśmy – zawołał. – To nieprawdopodobne. Coraz więcej faktów wychodzi na jaw!

Ponad rok wcześniej, w centrum Mediolanu, zaginął bez śladu mężczyzna arabskiego pochodzenia. Koło południa opuścił mieszkanie i ruszył w stronę meczetu przy Viale Jenner. Meczet był oddalony o sześć minut spacerem (osiem, jeżeli kupowałby gazetę w kiosku na Piazza Dergano, a dziesięć, jeżeli wstąpiłby na szybką kawę do Il Caffe Dergano).

Nigdy tam jednak nie dotarł. Po południu jego żona zaczęła szukać go telefonicznie. Następnego dnia skontaktowała się z kimś z policji dzielnicowej, a trzy dni później zgłosiła zaginięcie.

Po jakimś czasie policja znalazła świadka. Była nim kobieta, która przechodziła obok z dziećmi. Wydawała się przestraszona i policjanci musieli ją przekonywać do złożenia zeznań.

W poniedziałek rano była wraz z dwiema córkami na kontroli słuchu u lekarza. Wizyta trwała krótko. W drodze powrotnej mąż wysadził ją z samochodu przy piekarni na Viale Jenner. Kupiła chleb, a następnie poszła spacerem na Via Guerzoni. Młodszą córkę niosła, a starsza szła obok. Cały czas jednak odbiegała i kobieta musiała ją ganiać. Zdążyły przebiec zaledwie kilkaset metrów Via Guerzoni, kiedy musiały się zatrzymać. Chodnik blokowała dziwnie zaparkowana biała furgonetka. Było za ciasno, żeby przejść między samochodem a murem, więc kobieta wzięła córkę za rękę i przeprowadziła na drugą stronę ulicy. Mijając furgonetkę, spostrzegła stojących obok dwóch mężczyzn. Jak później zeznała, nie widziała zbyt wiele, ponieważ była zajęta obserwowaniem córki, która znów się oddaliła. Pamiętała jedynie, że jeden z mężczyzn miał arabskie rysy, a drugi nosił ciemne okulary i ubranie w stylu europejskim.

Przypomniała sobie również, że ten w okularach rozmawiał przez telefon.

Niedługo potem rozległ się potężny huk. Tak głośny, że w pierwszej chwili przyszło jej na myśl, iż furgonetka w coś wjechała. Kiedy się odwróciła, zobaczyła jedynie, że pojazd z dużą prędkością odjeżdża. Nie widziała kierowcy. Zapamiętała tylko ogłuszający dźwięk.

Dwa tygodnie po zaginięciu mężczyzny do włoskiego biura do spraw walki z terroryzmem wpłynęła wiadomość od CIA.

Opatrzona była klauzulą: „Tajne / Udostępnić tylko Włochom”.

Treść brzmiała: „Otrzymaliśmy informację, jakoby Osama Mustafa (NASR) AKA (ABU ÚMAR) AKA ABU OMAR-AL (ALBANI) wyjechał do bliżej nieokreślonego kraju na Bałkanach. Nie byliśmy jak dotąd w stanie tego zweryfikować, ale poinformujemy was, kiedy zyskamy dokładniejsze informacje na temat miejsca jego pobytu”.

Śledztwo w sprawie zaginionego mężczyzny przez długi czas stało w miejscu. Informacja świadka, że jeden z mężczyzn rozmawiał przez telefon, wzbudziła zainteresowanie śledczych. Zażądali szczegółowych list połączeń telefonicznych nawiązanych w tamtym miejscu i czasie.

Przy każdym włączeniu telefonu karta SIM odbiera sygnał najbliższego masztu i nawiązuje z nim połączenie. Maszt domaga się informacji. Pyta o numer karty, operatora, numer seryjny i parametry techniczne telefonu. Karta SIM i maszt komunikują się ze sobą podczas całej rozmowy, a jeśli w pobliżu znajdzie się maszt zapewniający silniejszy sygnał, rozmowa jest automatycznie przełączana. W większych miastach nawet podczas krótkiego spaceru telefon może „rozmawiać” z kilkoma masztami i z dość dużą dokładnością zdradzać swoją pozycję.

W dzielnicy, w której zniknął Abu Omar, w promieniu czterystu metrów było siedem masztów telefonii komórkowej. Po otrzymaniu wykazów od firm telekomunikacyjnych Bruno Megale dowiedział się, że siedemnastego lutego między jedenastą a trzynastą kontaktowało się z nimi 10 718 kart SIM. Miał nadzieję, że któraś z nich będzie się wyróżniać, chociażby tym, że jej właściciel był notowany. Jak się okazało, nadzieja była płonna.

W biurze DIGOS spekulowano więc, że ewentualny porywacz mógł korzystać z czyjejś pomocy i że pomocnicy uzgadniali swoje działania przez telefon. Dlatego sprawdzili 10 718 kart w programie komputerowym, który kilka lat wcześniej otrzymali od przyjaciela Brunona Megale, Boba Lady’ego. Miał on być narzędziem do wspólnej walki z terrorystami.

Po otrzymaniu wyników okazało się, że spośród wszystkich kart wyróżnia się jedenaście. Ich właściciele dzwonili do siebie więcej niż raz w ciągu dwóch godzin, a rozmowy trwały zaledwie kilka sekund.

Gdy mężczyzna zaginął, liczba rozmów znacznie wzrosła, a owych jedenaście kart SIM kontaktowało się z kolejnymi sześcioma, znajdującymi się w pobliżu przedmieścia o nazwie Cormano. Leżało ono w sąsiedztwie wjazdu na autostradę A4.

Armando Spataro pomyślał o tym samym co Bruno Megale.

– Bruno, dowiedzmy się wszystkiego o tych kartach SIM. Gdzie były przez resztę dnia? W inne dni? Kto je kupił? Czy wciąż są używane? Z jakimi jeszcze numerami się kontaktowały?

Spotkanie w redakcji

Siedzieli na kanapie. Sven odsunął dużą tablicę, która wyjątkowo była biała, a nie zabazgrana.

Joachim położył na stole kartkę.

– To jest raport Säpo. Dla niezorientowanego w sprawie deportacja Agizy i Alzery’ego wygląda jak każda inna. Można tu wyczytać, że „na lotnisku w Brommie zatrzymani zostali poddani rewizji, a następnie umieszczeni w wyczarterowanym samolocie. Na pokładzie znajdowali się funkcjonariusze policji bezpieczeństwa i ochrony. Lot przebiegł bez żadnych problemów i samolot wylądował w Kairze o trzeciej lokalnego czasu”. Dokument podpisał komendant policji.

Sven zaczął pisać na tablicy.

– Musimy się dowiedzieć, skąd pochodził ten samolot. Alzery wydawał się wiarygodny, ale porównamy jego wersję z wersją ambasadora Lindera. Jak się w ogóle pisze Alzery? W dokumentach z ministerstwa napisano „El-Zari”.

Fredrik był zdania, że to kwestia tłumaczenia.

– Kjell mówi „Alzery” i to jest poprawna transliteracja z arabskich znaków.

– A więc będziemy tak pisać. Rano odebrałem dokumenty z Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Spore fragmenty raportów pisanych przez ambasadora są zaczernione, ale dużą część można odczytać.

Sven pokazał dokumenty, przypominając jednocześnie, że Gun-Britt Andersson wezwała Kjella do ministerstwa, aby podkreślić, że podczas spotkania z ambasadorem mężczyźni nie wspomnieli ani słowem o torturach czy przemocy.

– Powiedziała, że było wręcz przeciwnie.

– Jak to przeciwnie?

– No więc właśnie, a co mówi dzisiaj?

Rozmowę przerwała im Lisa Lindgren, sekretarz redakcji, która przebiegła obok. Widząc jej zdenerwowanie, przypomnieli sobie, że to dzień emisji. Uznali, że lepiej się nie wychylać.

– Alzery twierdzi, że powiedzieli Svenowi Linderowi o torturach już przy pierwszym spotkaniu. Możliwe, że informacje o tym, jak zostali potraktowani, znajdują się w zaczernionych fragmentach pierwszego raportu Lindera. Jeżeli tak jest, znaczyłoby to, że również Gun-Britt Andersson kłamie.

Musieli znaleźć samolot. A najlepiej pilota. Zdobyć dokumenty i zacząć dzwonić do ludzi.

Czy historia o pieluchach była prawdą? A czopki? Fredrik pisał o tym, kiedy pracował w agencji TT, i wiedział, że stosowanie ich w takich sytuacjach jest w Szwecji zakazane. Mogłoby się wydawać, że da się to wytłumaczyć dobrem pacjenta, powiedzieć: „uśpiliśmy go, żeby nie zrobił sobie krzywdy”. Prawda jest jednak taka, że użycie leków jest dozwolone tylko w uzasadnionych medycznie przypadkach i nie może służyć ułatwieniu transportu.

– Coś tu nie gra. Rzepy, czopki… To musiał być ktoś z zewnątrz. Szwedzka policja tak nie postępuje. To mi pachnie CIA.

Alzery powtórzył też słowa jednego z przesłuchujących, który powiedział, że „Szwecja dostała butem w głowę od Stanów Zjednoczonych, które domagały się ich deportacji”. Jakie kontakty ze Stanami miało Ministerstwo Spraw Zagranicznych? I co egipskie służby specjalne robiły na lotnisku w Brommie? Po bliższym zbadaniu sprawy ustalili, że kiedy w grudniu 2001 roku szwedzki rząd wydawał decyzję o deportacji, nie dysponował wystawionym przez stronę egipską żądaniem w tej sprawie.

Ambasador Sven Linder zdążył już przejść na emeryturę, więc Fredrik pojechał pociągiem do Skara, gdzie znajdował się jego dom. Była to piękna willa z ręcznie tkanymi dywanami, chińskimi antykami i meblami, których historia nie zaczynała się w Ikei.

Przez chwilę rozmawiali o wszystkim i o niczym, ale small talk to nie była ich mocna strona, więc szybko przeszli do interesujących ich tematów. Mówili o wahhabizmie, islamizmie i sposobie, w jaki Mubarak lawiruje między nastrojami społecznymi, antyamerykanizmem oraz naciskami i wsparciem ze strony Stanów Zjednoczonych.

– Jedno jest pewne: tak długie pozostawanie w silnym rozkroku źle robi na żyły i mięśnie – powiedział Linder.

Wysławiał się starannie i z pewnością w głosie, lekko przy tym posapując. Zasób słów wskazywał na człowieka, który opuścił ojczyznę kilkadziesiąt lat temu i nadal posługuje się językiem tamtych czasów.

Wcześniej Fredrik rozmawiał z nim tylko przez telefon. Teraz mógł stwierdzić, że eleganckiemu sposobowi wyrażania myśli nie towarzyszy elegancka prezencja. Siedzący przed nim siwowłosy mężczyzna był niski, miał kwadratową twarz, za dużą marynarkę i dziurawe skarpety zamiast włoskich butów. Zza prostych okularów spoglądała para życzliwych oczu. Fredrik przeszedł do meritum.

– Kiedy dokumenty sprawy Agizy i Alzery’ego znalazły się na pana biurku? Co wiedział pan o niej wcześniej?

– Absolutnie nic.

Linder wyjaśnił, że szwedzka ambasada była mała i że jej pracownicy nie mieli żadnej wiedzy na temat obu mężczyzn.

– Tego typu sprawy nie były naszą specjalnością – powiedział.

Wyjaśnił, że zadzwonił do niego ktoś ze Sztokholmu. Prosił o zbadanie, w jaki sposób można przedyskutować pewną umowę pomiędzy Egiptem a Szwecją. Chodziło o gwarancje dyplomatyczne. Zadanie Lindera polegało na przygotowaniu wszystkiego do wizyty sekretarz stanu. Mniej więcej tydzień później Gun-Britt Andersson przyleciała do Kairu.

– Ostrzegałem ich, że przeforsowanie takiej umowy może wcale nie być łatwe. Mniej więcej rok wcześniej zdarzył się podobny przypadek. Jakiś zachodnioeuropejski kraj chciał gwarancji. Wtedy się nie udało.

Linder był zdziwiony, że tym razem Egipcjanie zareagowali tak pozytywnie. Dużo bardziej pozytywnie, niż się spodziewał. Doszedł do wniosku, że mogli to uznać za przypadek pilotażowy. Jeżeli dzięki gwarancjom dyplomatycznym Szwecja zgodzi się wydać osoby ubiegające się o azyl, inne kraje, które tak samo poważnie podchodzą do kwestii praw człowieka, pójdą w jej ślady.

– Dlaczego trzeba było prosić o tego rodzaju gwarancje? – zapytał Fredrik.

Linder sprawiał wrażenie, jakby nie zrozumiał pytania.

– To żadna tajemnica, że egipski wymiar sprawiedliwości nie zawsze szanuje prawa człowieka. Szwedzcy obywatele, których to interesuje, mogą zajrzeć na stronę internetową Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Około 2001 roku Sven Linder z żoną mieli dom w Kairze. Spędzali tam Boże Narodzenie, a latem przyjeżdżali do Szwecji. Ich córka pracowała w Brukseli i Linder żartował, że nigdy by im nie wybaczyła, gdyby nie mogła przyjechać do Kairu „poczuć wraz z nimi magię świąt”.

Fredrik zapytał, jak można poczuć magię świąt w Kairze, skoro nie obchodzi się tam nawet Bożego Narodzenia. Linder przytaknął.

– To prawda, nie jest tam najpiękniej. Kair to brzydkie miasto. Jednak Egipt to co innego. Ma mnóstwo do zaoferowania.

Stwierdził, że nie pamięta dokładnie, jak dużo wolnego miał w Boże Narodzenie w 2001 roku.

– Zależy, czy jest się pracodawcą, czy pracownikiem.

– Ale jak długo trwało wolne? – spytał Fredrik. – O ile można tak to nazwać.

– Nie pamiętam. Święta spędziliśmy w Kairze, a potem przydzielono mi tę sprawę i, tak jak pan mówi, dwudziestego trzeciego stycznia złożyłem pierwszą wizytę w więzieniu. Starałem się wybrać odpowiednią chwilę.

Fredrik zapytał, skąd wiadomo, która chwila jest odpowiednia. Linder odparł z naciskiem:

– Byłem reprezentantem Szwecji w Egipcie. Między rządami obu tych krajów została zawarta umowa i to ambasada miała kontrolować jej przestrzeganie. Jak pan myśli, co by pomyśleli, gdybym wpadł tam po czterech, pięciu dniach i domagał się natychmiastowego kontaktu z deportowanymi? Już na samym początku wysłałbym sygnał, że nie wierzymy Egipcjanom. Nadałoby to bardzo dziwny ton naszym pozostałym kontaktom z tym krajem. Nie byłem przedstawicielem Czerwonego Krzyża ani Amnesty International. Byłem ambasadorem Szwecji w Kairze, a na załatwienie tej sprawy dano mi dużo czasu.

– Jakie wrażenie odniósł pan po wizycie? Czy Egipt wywiązał się z gwarancji?

– Tak. Mogę jasno powiedzieć, że tak właśnie było. Swoją ocenę opieram na rozmowach z mężczyznami i na tym, co sam zobaczyłem. Trzeba próbować działać wedle swojej busoli. Nie sądzę, że coś by to zmieniło, gdybym miał za sobą skrócony kurs medyczny albo jakiś inny. – Linder potrząsnął głową i się uśmiechnął. – Na przykład szybki kurs metod przesłuchiwania. Musieliśmy, jak powiedziałem, działać wedle swojej busoli.

Fredrik uniósł brwi. Nigdy wcześniej nie słyszał tego określenia i zaczął się zastanawiać, czy nie jest to jakiś wewnętrzny język ambasadorów.

Następnie poprosił o opisanie przebiegu spotkań. Jak wyglądały? Kto był obecny?

Linder odparł, że w pierwszej chwili poczuł zdziwienie. Spodziewał się, że w więzieniu będzie siedział naprzeciwko mężczyzn, oddzielony kratą. Wyobrażał sobie miejsce o bardzo surowym rygorze. Tymczasem zaprowadzono go do gabinetu naczelnika, gdzie czekało jeszcze kilku Egipcjan.

– Byli to funkcjonariusze służb więziennych. Dwóch, trzech albo czterech, nie licząc naczelnika. Pamięć może mi płatać figle. Naczelnik w każdym razie siedział przy biurku. W pokoju znajdowały się dwie długie sofy dla gości. Na jednej z nich siedziałem ja, jeden z moich współpracowników z ambasady i tłumacz.

Linder przyznał, że jako reprezentant Szwecji nie spodziewał się okrzyków radości ani uścisków ze strony Agizy i Alzery’ego. W końcu to jego kraj był odpowiedzialny za ich deportację. Mężczyźni jednak zachowywali się poprawnie. Nie było żadnych obelg ani nic w tym stylu.

– Tylko ogólne przygnębienie.

– Po czym pan to poznał?

– Po ich postawie. Po sposobie, w jaki patrzyli na mnie i na moich współpracowników.

Ambasador Linder powiedział, że Agiza później się skarżył. Nie żądał interwencji, chciał tylko opowiedzieć o tym, co się działo w trakcie lotu i po przybyciu na miejsce. Żadna z tych skarg nie wskazywała jednak na jakąkolwiek formę tortur czy czegoś w tym rodzaju.

– Skąd pan wiedział, że ci mężczyźni nie byli torturowani? – zapytał Fredrik.

– Odniosłem takie ogólne wrażenie, a poza tym zapytałem o to wprost.

– W tamtym pokoju?

– Tak, było to jedno z głównych pytań w zestawie, który później zredagowałem i, miejmy nadzieję, trochę ulepszyłem. Nie otrzymałem ani jednej odpowiedzi, która mogłaby świadczyć o tym, że podczas pobytu w więzieniu byli torturowani lub bici.

– Nic, co wskazywałoby na…

– Dopiero po długim czasie Agiza wspomniał, że przez pierwszy miesiąc po zatrzymaniu rażono ich prądem. Zapytałem, dlaczego nie powiedział o tym, kiedy byłem tam po raz pierwszy. ‒ Linder się zamyślił. – No, oczywiście przy mojej pierwszej wizycie nie wiedział, co o mnie myśleć. To też mogło mieć pewne znaczenie.

– Czy kiedykolwiek spotkał się pan z nimi na osobności?

– Nie.

– Może dlatego nie rozmawiali z panem tak swobodnie, jak by chcieli?

– Nie wydaje mi się. Jestem przekonany, że zarówno Agiza, jak i Alzery zakładaliby, że nawet podczas spotkania sam na sam i tak są podsłuchiwani. Myślę więc, że to nie miało znaczenia.

Fredrik poczuł, że nie nadąża.

– Jak więc miałby pan poznać prawdę o tym, co przeżyli, skoro nawet odosobnione pomieszczenie nic by nie pomogło?

– Mogę jedynie stwierdzić – odparł Linder ‒ że przy naszym pierwszym spotkaniu Agiza wspomniał o zdarzeniach w samolocie i o tym, co się działo na początku pobytu. Kiedy spotkaliśmy się później, padło słowo „prąd”. Nie odniosłem wrażenia, że mam do czynienia z zahukanym człowiekiem. Mówię tu głównie o Agizie.

Dodał również, że matka Agizy opisała go jako zmaltretowanego człowieka, który ledwo jest w stanie chodzić. Kiedy tuż po wizycie matki odwiedził go ponownie, zobaczył człowieka, który nie był zmaltretowany ani nie miał kłopotów z poruszaniem się.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki