Tytuł oryginału
WHY FRENCH CHILDREN DON’T TALK BACK

Redakcja
Marta Orzeszyna

Projekt okładki
Anna Cywińska

Zdjęcie autorki na okładce
photo © Matt Murphy

Korekta
Maciej Korbasiński, Elżbieta Steglińska

Copyright © 2013 by Catherine Crawford
Printed by arrangement with Janis A. Donnaud & Associates, Inc., trough Graal Literary Agency.
Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo Czarna Owca, 2015

ISBN 978-83-7554-939-3

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Billowi i Dorothy Crawford – moim zaskakująco francuskim rodzicom

Oeuf to jajko… chapeau to kapelusz…

Ci Francuzi… wydają się wszystko nazywać inaczej.

STEVE MARTIN

Rozdział pierwszy

Voici la situation albo mamy tu niezły bigos

Oto ja, matka dwóch dziewczynek, zamieszkująca popularną nowojorską dzielnicę w towarzystwie setek innych modnych rodziców niemal ślepo podążających za współczesnymi trendami. Często odczuwam zdziwienie, kiedy przyglądam się dorosłym, wśród których wychowuję moje dzieci. Ryzykując oskarżenie o zdradę własnego pokolenia, stwierdzam, że choć staraliśmy się wspierać, zachęcać i zadowalać nasze dzieci w dużo większym stopniu niż nasi przodkowie, to nie wiem ani jak, ani kiedy, ale najwyraźniej całkowicie straciliśmy nad nimi kontrolę, a w rezultacie straciliśmy kontrolę nad własnym życiem. Krótko mówiąc, sytuacja nie wygląda najlepiej. Jak bardzo jest źle? Za odpowiedź niech starczą cztery słowa: dziecięce spodnie do jogi.

Mieszkam w dzielnicy Park Slope na Brooklynie, którą z dużym prawdopodobieństwem można nazwać kwaterą główną rodziców-helikopterów¹, choć podobny typ zachowania prezentują również rodzice z Manhattanu, Seattle, Los Angeles i Portland w Oregonie. Wiem to z całą pewnością, bo te miasta odwiedzam dość regularnie, ale intuicja podpowiada mi, że w naszym kraju dzieje się tak w każdej okolicy zamieszkiwanej przez przedstawicieli klasy średniej, zarówno w mieście, jak i poza nim. Skąd mogę mieć pewność? Oto kilka powodów: jestem gotowa się założyć, że znacie – może nawet lepiej, niż się chcielibyście przyznać – rodziców, którzy boją się swojego raczkującego maleństwa, oraz wiecie, że Bugaboo² to nie tylko synonim słowa „goblin”. Trzydzieści kilka lat temu moja matka na pewno nie odbierała mnie ze szkoły zaopatrzona w cztery różne słodkie przekąski, abym mogła wybrać tę, na którą akurat mam ochotę (no i oczywiście po to, by uniknąć dziecięcego napadu złości), ani nie spędzała mnóstwa czasu, zamartwiając się, że nie jest najlepszą matką, jaką mogłaby być.

W dzisiejszych czasach tego rodzaju myśli stanowią znakomitą pożywkę dla prawie każdego rodzica, którego znam. Siebie też zaliczam do tej grupy (wybacz mi, mamo!). Jestem gotowa na zmianę.

Popularne powiedzenie „Dzieci powinno się widzieć, a nie słyszeć” wydaje mi się nieco szorstkie i niemiłe, prawda jest bowiem taka, że w większości przypadków słuchanie moich dzieci sprawia mi przyjemność. Jednak nowy trend wychowawczy, którego cechą charakterystyczną jest skłonność rodziców do nadmiernego doglądania, słuchania, analizowania i rozgryzania dzieci, a w ostatecznym rozrachunku poddawania się temu, czego sobie życzą, nie jest wcale lepszy. Uważam nawet, że jest gorszy. Najnowsze badania sugerują, że dzieci, które zbyt często zachęca się do dzielenia się przemyśleniami, a potem chwali się za wszystko, co wyjdzie z ich ust, zwykle cierpią, kiedy nauczyciele, szefowie oraz inne autorytety nie wykazują chęci do podziwiania ich każdego wysiłku.

Bardzo kocham moje dzieci, ale czasami – szczerze – czasami w ogóle nie obchodzi mnie to, jak się czują po zupełnie niegroźnej w skutkach utarczce na placu zabaw albo to, co myślą, kiedy postąpią źle i zostaną ukarane. Uwielbiam zdanie zapamiętane z dzieciństwa, które często powtarzał mój ojciec, a którego jeszcze w pełni sobie nie przyswoiłam: Nie obchodzi mnie, co myślisz! W tej rodzinie ja myślę za wszystkich!

Mniej więcej siedem lat temu, kiedy dopiero wkraczałam w macierzyństwo, z uwagą obserwowałam innych tak samo przestraszonych rodziców, mając nadzieję, że uda mi się poznać wszelkie sekrety wychowania dzieci w tych ekscytujących, pełnych wyzwań i wyzwolonych czasach. Ach, ta matka masuje syna, który rzucił właśnie piaskiem w oczy jakiemuś niemowlęciu. Dlaczego się tak zachował? Może był spięty? Zapamiętać: należy dbać o to, by dziecko było odprężone. W mojej dzielnicy często spotykam się z podejściem „opowiedz mi o tym, co się dzieje”. Nierzadko można usłyszeć rodziców zachęcających dzieci do wyrażania emocji, na przykład w restauracjach:

• Dlaczego chcesz skakać po stole, Liam?

• Coco, proszę spróbuj wyjaśnić swoją złość na zielony groszek?

W moich stronach uważa się, że dzieci powinny być traktowane jak dorośli, zatem należy szanować to, co się im podoba, i to, co się im nie podoba.

Będąc jedną z dwanaściorga rodzeństwa i nie doświadczywszy tego, że ktokolwiek miałby jakkolwiek zważać na to, co mi się podoba, a co nie, słowo „szacunek” słyszałam tylko w kontekście tego, jak mali mieszkańcy domu powinni zwracać się do większych mieszkańców, dlatego okazywanie szacunku dzieciom wydawało mi się pociągającą koncepcją. W końcu dzieci też są ludźmi – często zupełnie nieracjonalnymi, ale ludźmi. W praktyce jednakże ta koncepcja okazała się zdecydowanie mniej pociągająca niż w teorii.

Pamiętam, jak moja dwuletnia córka Oona powiedziała mi, że moje „słowa ją ranią”. Jakiż zaiste występek popełniłam, spytacie? Poprosiłam ją, by przyniosła mi swoje buty. Pamiętam również – ku memu przerażeniu – że moją natychmiastową reakcją była myśl – już ja zrobię ci coś takiego, co cię porządnie zrani. Na szczęście powstrzymałam się przed rękoczynami i śmiejąc się, wyszłam z pokoju, zostawiając ją tam całkowicie rozwścieczoną. Ale już wtedy miałam wątpliwości co do zasadności tego „partnerskiego” podejścia do dziecka. Przecież w wieku siedmiu albo ośmiu lat w sposób naturalny dzieci stają się całkowicie irracjonalnymi istotami.

Moje podejrzenia sprawdziły się pewnego jesiennego popołudnia, kiedy przyszła do nas na obiad moja francuska znajoma Lucie wraz z mężem i dwójką dzieci. Dzieci Durandów były posłuszne, pełne szacunku i, jeśli wymagała tego sytuacja i nakaz rodziców, ciche. Nie trzeba było ich przekonywać ani przymilać się do nich, by nakryły stół. Po prostu robiły to, co im kazano. Jeśli nie miały ochoty na jakąś potrawę, nie jadły, ale też nikt nie oferował im setki zamienników.

Po obiedzie rodzice zostali w jadalni przy stole, kończąc butelkę wina, a dzieci bawiły się w salonie. Mogłabym do tego przywyknąć, pomyślałam, opierając się wygodnie na krześle z kieliszkiem czerwonego trunku w ręce. Ale słodka, szumiąca w głowie zaduma nie trwała zbyt długo.

Wkrótce Daphne, moja młodsza córka, zapragnęła mojej niepodzielnej uwagi i aby ją zdobyć, zachowała się w swój standardowy w takich sytuacjach sposób, czyli zaczęła się wygłupiać i wydzierać, głośno mnie nawołując. (Był to czas, kiedy gdy coś działo się nie po jej myśli, Daph niezadowolona rzucała się na podłogę, waląc w nią pięściami i piętami z taką energią i entuzjazmem, że nazywaliśmy ten stan „wcielaniem się w Johna McEnroe”, ale więcej o tym nieco później).

Ponieważ w tamtej chwili już od czterech godzin byłam wystawiona na działanie dobrze naoliwionej maszyny rodziny Durandów, zamiast zadziałać według starego schematu, czyli natychmiast odpowiedzieć na (ogłuszające) wrzaski Daphne, bezradna, ze znakiem zapytania w oczach spojrzałam na Lucie. W tym momencie powinnam nadmienić, że obydwoje, Lucie i jej mąż, wydawali się całkowicie nieświadomi obecności metrowego dzikusa w sąsiednim pokoju. Czyżby to była zasługa wina? Mais non!³.

Lucie chyba dostrzegła moje błagalne spojrzenie, bo pochyliła się nad stołem w moją stronę, zdecydowanym ruchem położyła dłoń na moim ramieniu i zacytowała to, co często powtarzała jej wychowana w Paryżu matka: Jeśli nie leje się krew, nie wstawaj.

Jeśli nie leje się krew, nie wstawaj.

Takie proste, a jakie skuteczne! Dlaczego nie wpadłam na to wcześniej?!

Oto jak oni to robią. Nie ma krwi, czyli nie było żadnego faulu. Można puścić grę! Rodzicielstwo jako gra w koszykówkę albo może raczej piłkę nożną, gdzie rodzic nie musi nieustannie odgrywać roli sędziego. Rewelacja!

Nie wstałam. Jeszcze przez chwilę było głośno. Całą sobą odczuwałam irytację Daphne moim brakiem zainteresowania jej wrzaskami. A potem tak nagle jak zaczęła szlochać i krzyczeć, tak samo nagle przestała i wróciła do zabawy z dziećmi.

Po tym wydarzeniu uważnie przyglądałam się temu, jak moja przyjaciółka radzi sobie z dziećmi. Przez krótki czas byłam przekonana, że po prostu oczarowało mnie to, co zwykle, czyli małe dzieci posługujące się płynną francuszczyzną. Może tym swoim perfekcyjnym francuskim mówiły matce, żeby zjadła merde i umarła. Ale tak nie było. Nie było przewracania oczami, trzaskania drzwiami, tupania nogami, walenia w ściany, podłogi i sufity ani żadnego błagania – mam nadzieję, że widzicie to oczami wyobraźni. Właściwie to wydawało się, że francuskie dzieci w żaden sposób nie buntują się przeciwko temu, co słyszą „z góry”, czyli od mamy i taty. Niestety mój francuski był wtedy très⁴ zaniedbany, więc nieoceniona mądrość wynikająca z interakcji Lucie z dziećmi, którą mogłabym zbierać do koszyczka jak szlachetne rodzicielskie kamienie, była dla mnie niedostępna. Niemniej jednak byłam przekonana, że jej dzieci ani nie negocjują, ani się nie odcinają. Kiedy nieco później przycisnęłam Lucie do muru – przycisnęłam delikatnie, łagodnie i grzecznie, choć w moich oczach prawdopodobnie malowała się desperacja wynikająca z ciągłego braku snu – potwierdziła moje przypuszczenia.

Wkrótce za każdym razem, kiedy sytuacja w moim domu wydawała się wymykać spod kontroli, mimowolnie zastanawiałam się, co na moim miejscu zrobiłaby Lucie Durand. Przełknąwszy dumę wraz z niezliczoną ilością niedojedzonych przez moje córki obiadów, po prostu zaczęłam bez pardonu prosić Lucie o radę. Na przykład wtedy, kiedy Daphne „ozdobiła” dużą część naszego długiego korytarza malunkami wykonanymi kredką świecową (och, McEnroe), zarówno mój mąż, jak i ja nie bardzo wiedzieliśmy, jak zareagować. Większość książek dotyczących wychowania dzieci, które mieliśmy w domu, przestrzegała przed skupianiem uwagi dziecka na konkretnym wydarzeniu. Jeśli zrobi się dużo hałasu o jedną rzecz, dziecko zapamięta, że w jego konsekwencji było w świetle zainteresowania rodziców, i powtórzy swój wyczyn później, by otrzymać taką samą, a może nawet większą dawkę uwagi. Stąd baliśmy się, iż następnym razem Daphne może pomalować całe mieszkanie!

Nie bardzo wiedzieliśmy, jak z nią postąpić. Wysłać ją za karę do pokoju? Surowo i poważnie napomnieć? Daphne nie miała jeszcze trzech lat, więc zabrania przywilejów lub zabawek w ogóle by nie zauważyła. Kiedy spytałam Lucie, jak z tym rodzajem nieposłuszeństwa radzą sobie we Francji, ani przez chwilę się nie wahała: Idziesz do kuchni, bierzesz mokrą gąbkę, namydlasz ją i dajesz dziecku. Następnie sadzasz je na krzesełku i każesz zmywać ścianę. Przyjęłam to z niedowierzaniem. Całą ścianę? Mój mąż spróbował, ale bez żadnego wymiernego skutku. Nie udało mu się zetrzeć ani jednego maźnięcia. Lucie uświadomiła mnie, że wystarczy, jeśli Daphne będzie zmywać ścianę przez minutę, żeby zrozumieć konsekwencje swojego działania i zobaczyć, jak trudno jest zmyć ślady kredki ze ściany.

To wydawało się takie oczywiste. Ale w nad wyraz uważnych kręgach rodzicielskich, nietolerujących błędów wychowawczych, w których od tak dawna przebywałam, nic nie było już oczywiste. Z kolei Lucie, której chyba schlebiało to, że zwracam się do niej po radę, była nieco zaskoczona moim brakiem wiedzy w tej dziedzinie. To prawda, że Lucie jest biegłym rodzicem, ale na pewno nie jest ekspertem od wychowywania dzieci. Jej podejście nie jest ani rewolucyjne, ani nowe, wynika po prostu z tego, jak ją samą wychowano i co jej przekazano. Często jej strategia lub powiedzonko działa cuda w sytuacji patowej pomiędzy moimi dziećmi a mną. Co ważniejsze, jej podejście jest jak świeża bryza od morza, ponieważ w ogóle nie dopuszcza istnienia sytuacji patowych. W końcu, Catherine – często powtarza mi – to ty jesteś szefem.

Szef – to słowo ma niezwykle miły wydźwięk, nieprawdaż?

Dla mnie Lucie jest kopalnią złotych rad, ona zaś powtarza mi, że to, jak wychowuje dzieci, nie jest niczym nadzwyczajnym we Francji, tak postępują wszyscy. W Stanach od dłuższego już czasu mówimy, zastanawiamy się i deliberujemy nad uczuciami naszych dzieci, podczas gdy tam francuskim dzieciom nawet przez myśl nie przemknie niegrzecznie odcinać się własnym rodzicom!

Mniej więcej w tym samym czasie doznałam niezwykłego objawienia w rodzaju francuskim: przecież mogłabym stać się szefem mojej rodziny, mój mąż stałby się moim zastępcą i obydwoje przejęlibyśmy od naszych dzieci kontrolę nad domem, piaskownicą, supermarketem i wszelkimi innymi obszarami. Nad naszym życiem! Do pewnego stopnia moglibyśmy odzyskać nasze dawne życie sprzed okresu posiadania dzieci. Właściwie byłaby to nawet ulepszona wersja tego życia, ponieważ, parafrazując francuskiego komika Louisa C.K., mogę powiedzieć, że kocham moje dzieci ponad wszystko i czasami chciałabym, żeby się w ogóle nie urodziły. Większość znanych mi rodziców – gdyby pozwoliła sobie na całkowitą szczerość – powiedziałaby dokładnie to samo. Innymi słowy – jeszcze bardziej po francusku – wszyscy chcemy spędzać czas z dziećmi i robić wszystko, co w naszej mocy – oczywiście z zachowaniem pewnej dozy rozsądku – by pomóc im wieść szczęśliwe i pełne sukcesów życie. Ale od czasu do czasu wszyscy chcemy mieć pięć minut – a może nawet pięć dni – świętego spokoju!

Co więcej, nie tylko chcemy, ale potrzebujemy tego czasu. Paradoksem, który zaobserwowałam na placach zabaw kilku amerykańskich miast, jest to, że kiedy my, rodzice, wypruwamy z siebie flaki, dbając o dobrą zabawę naszych dzieci, jednocześnie cierpimy, ponieważ zdradzamy siebie. Wyczerpani, niezadowoleni rodzice nie mogą przecież być dobrzy dla swoich dzieci. Nie mam wątpliwości, że sama doświadczyłam tego błędnego koła. Starałam się na wszystkie sposoby sprawić dzieciom przyjemność po to tylko, aby mieć do nich pretensje, że moje życie stało się nie do wytrzymania. Dlatego właśnie z pomocą wielu francuskich rodziców postanowiłam w końcu coś z tym zrobić.

Tym samym zafundowałam mojej rodzinie małą francuską przygodę.

I nie, nie konsultowałam się z Ooną ani Daphne i nie zasięgałam ich opinii w tej kwestii. Pozwólcie, że powiem teraz moim słodkim, niezwykle cudownym i bystrym dziewczynkom, które pewnego dnia przeczytają tę książkę: przepraszam. Czy jest mi przykro z tego powodu, że starałam się sprawić, by nasze życie było prostsze, łatwiejsze, bardziej satysfakcjonujące i głębsze? Nie, w ogóle nie jest mi przykro. Przykro mi jednak z tego powodu, bo nie miałyście wyboru, czy stać się częścią tego niezwykłego i ambitnego projektu, czy nie. (Od samego początku, kiedy tylko przełączałam się w tryb szefa, albo jedna, albo obie płaczliwym tonem protestowały: Ale mamo. My. Nie. Jesteśmy. Francuzami!). Przykro mi, że uczyniłam was głównymi bohaterkami opowieści, na co nie miałyście okazji wyrazić waszej zgody. Na szczęście obydwie jesteście cudownymi dzieciakami, więc nie wydaje mi się, żebyście kiedykolwiek były zawstydzone tym, jak was przedstawiałam w tej książce.

Uff, mam to już za sobą.

A teraz kilka słów o moich córkach. Ich osobowości, które za kilka lat mieliśmy oglądać w pełnym rozkwicie, zaczęły rozwijać się dość wcześnie. Obydwie były jeszcze maleńkimi kruszynkami, kiedy Mac, mój mąż, wypracował skrócony opis ich charakterów, który przydawał się wtedy, gdy pytali o nie znajomi i członkowie rodziny. Oona była Edith Wharton⁵, Daphne Johnem Belushi⁶. Cóż to oznacza? Oona zawsze miała kontemplacyjne podejście do życia, ma niezwykły dar obserwacji, jest głęboko uczuciowa, myśli na dużą skalę i – odważę się to powiedzieć – jak na dziecko ma niezwykły wgląd we własne zachowanie. W wieku trzech lat napisała pierwszą książkę, mając siedem, zaczęła prowadzić bloga, oceniając książki, które się jej podobały. Oona to ten typ dziecka, który na szkolnych zabawach spędza czas z nauczycielami. Był nawet taki okres, kiedy pisała opowiadania w łóżku. Stąd: Wharton.

Nasza Daphners to zupełnie inna, bardziej dzika historia. Gwoli wyjaśnienia: momenty, w których zachowywała się jak wspomniany wcześniej McEnroe, zdarzały się tylko w okresie, kiedy ćwiczyła się w sztuce napadów złości. To dziecko (błogosławić należy jej wytrzymałe serce) ma tylko jedną prędkość i nie jest to prędkość ślimaka. Zasypia w konwulsjach energii – przez wiele lat miała ogromne kłopoty z zasypianiem – i budzi się, skacząc nam po głowach. O siódmej rano albo i wcześniej bez względu na to, kiedy kładzie się spać. Jest duża szansa na to, że Daphne jest cudem natury: potrafi kimnąć dopiero o północy i o szóstej trzydzieści już być na nogach, gotowa na zapasy w stylu amerykańskim w klatce albo przynajmniej na rundkę niespecjalnie delikatnego siłowania się z tatusiem. Jest niezwykle skoczna, ciekawa wszystkiego i głośna – i zawsze taka była. Stać ją nawet na bitwę na pomidory. Jest całkowicie jak Belushi.

W ramach dygresji chciałam dodać, że zapasy z tatą zawsze wygrywa, ponieważ mój mąż jest raczej typem Wharton niż Belushiego. Mac porusza się wolno i statecznie, potrafi po obiedzie wypić podwójne espresso, a potem spać jak dziecko (oczywiście pod warunkiem, że tym dzieckiem nie jest Daphne!).

Po kim więc Daphne jest, jaka jest? No cóż – jeśli Oona jest jak Mac, to… no właśnie, wszystko się zgadza, Daphne ma to po mnie. Jako dziecko walczyłam o swoje, machając na oślep wszystkimi kończynami, podczas gdy moich dziewięciu – dziewięciu! – braci regularnie przyciskało mnie do podłogi i pierdziało mi w twarz, nazywając mnie przy tym „kocimi szczynami”. Na zdjęciach robionych podczas meczów piłki nożnej – tak, grałam w nogę – byłam jedyną dziewczyną ze strupami na brodzie, a jako nastolatka przekładałam rolki nad zwykłe adidasy.

Bycie Belushim to nie tylko szał o jednej zawrotnej prędkości. To również poczucie humoru. Daphne jest po prostu przezabawna. Można by ją nazwać geniuszem komizmu. Od maleńkości potrafiła rozbawić nas do łez swoją mimiką i zabawnym użyciem ciała. Czy to możliwe, że dwulatek wie, co oznacza popełnić gafę i jak z niej skorzystać?

Poczucie humoru Oony – zgodnie z jej przezwiskiem – jest bardziej związane z wykorzystaniem właściwości umysłu niż ciała. Ostatnio postanowiła opowiadać nam „dowcip dnia”. Na przykład: Dlaczego słonica pomalowała sobie paznokcie na czerwono? Żeby mogła ukryć się na drzewku wiśniowym.

W okresie dorastania dziewczynek dynamika Wharton-Belushi nieco przygasła, ale te dwa nazwiska nadal świetnie je charakteryzują. Z punktu widzenia rodzica każdy typ niesie ze sobą inne wyzwanie.

Dzieci typu Edith Wharton uważają, że są sprytniejsze od rodziców (może być w tym ziarno prawdy, ale właściwie w tym kontekście nie ma to większego znaczenia). Stąd bezczelne przewracanie oczami w odpowiedzi na to, co mówią dorośli, zaczyna się w szokująco wczesnym wieku. Jako bystrzy obserwatorzy rzeczywistości, Whartonowie dostrzegają to, co niesmaczne i nieprzyjemne – świat jest zaludniony przez tych, co palą i śmiecą – i ulegają pokusie piętnowania takich zachowań głośno i z emfazą. Sporym wyzwaniem może być przypominanie Whartonom, że dorosłych należy szanować i że z dużym prawdopodobieństwem dorośli nie zareagują pozytywnie na napomnienia wygłaszane przez samozwańczego demaskatora wielkości niewyrośniętego karła.

Jak przekonaliśmy się na własnej skórze, dziecko pokroju Johna Belushi ma skłonności do nad wyraz ekspresyjnego – przybierającego formę rzucania się na podłogę, gdy Belushi zamienia się w Johna McEnroe – pokazywania niezadowolenia i braku poczucia szczęścia. Dźwięki, które z siebie wydaje, pozostając w pomieszczeniach zamkniętych, są niezbyt głośne, dopóki pomieszczeniem zamkniętym nazywamy centrum handlowe lub zadaszony stadion. Typ Belushi charakteryzuje się również dość specyficznym podejściem do prawdy, częściowo dlatego, że lubi sprawdzać, ile rzeczy potrafi mu ujść na sucho. I nie mam tu na myśli sytuacji związanych z ukrywaniem kopców proszku kokainy, ale na przykład podwędzanie drugiego kawałka ciasta.

Tak więc niniejszym chciałam podziękować – Oonie i Daphne – Wharton i Belushiemu – za bycie moimi najukochańszymi dziećmi na całym świecie i za pomoc we wprowadzeniu francuskiego rygoru w nasze rodzinne życie oraz Macowi, mojemu mężowi, za udzielone mi wsparcie. Nie mogłabym wymarzyć sobie lepszego zespołu w tym bardzo ważnym projekcie, jakim było przekonanie się, czy francuskie techniki wychowawcze znajdą zastosowanie w moim życiu.

Nawet najmłodsza z naszej czwórki – Daphne – w końcu przekonała się do nowego stylu i zaangażowała się w proces z niezwykłym oddaniem, a nawet z entuzjazmem. Pewnego ranka obudziła się równo o siódmej i ze wzrokiem zamglonym jeszcze snem powiedziała: Zastanawiam się, jak wymiotują Francuzi.

Tak. Wszyscy dostaliśmy fioła na punkcie tego, jak się robi rzeczy tam. Nie twierdzę, że wszystkie francuskie dzieci są wspaniale wychowanymi mistrzami malarstwa olejnego, a wszystkie amerykańskie dzieci materialistycznymi, rozpieszczonymi bubkami lub tymi przerażającymi postaciami, które występują w programie Toddlers and Tiaras (Brzdące i diademy)⁷. Mówię tylko, że jankesi mogliby przemyśleć swoje podejście do rodzicielstwa i rozważyć model francuski, który jest świetnym przykładem tego, w jaki sposób moglibyśmy uprzyjemnić własne życie, a co za tym idzie również życie naszych dzieci.

Co ciekawe, nie tylko Oona i Daphne zaskoczyły mnie swoimi reakcjami na mój francuski eksperyment. Zdziwiło mnie też podejście rodziców znajdujących się w podobnej do mojej sytuacji. Mogę z całą odpowiedzialnością powiedzieć, że czułe struny u rodziców są bardzo czułe. Gdziekolwiek dzieliłam się moimi pomysłami i opowiadałam o działaniach, które zamierzałam podjąć, czy to była dalsza rodzina, czy pobliski plac zabaw, napotykałam zdecydowany opór. Nawet wtedy, kiedy samą siebie zaliczałam do grupy potrzebujących pomocy. Mamy nie lubią nie mieć racji i kiepsko znoszą krytykę. Właściwie myśląc o stylu wychowywania prezentowanym przez moją mamę, wcale mnie to nie dziwi. Kiedy dotyka się tematu uczuć do dzieci, ludzie stają się nadwrażliwi, a czasami nawet drażliwi. Kochamy nasze dzikusy nad życie. I dobrze! Nie zawsze jednak wiemy, co robimy. Pisząc tę książkę, nie miałam zamiaru krytykować amerykańskich rodziców, chciałam po prostu podzielić się tym, co pomogło mi uzyskać więcej przestrzeni w moim prywatnym życiu i wykorzenić kilka złych nawyków, które mocno ją wcześniej ograniczały. Na przykład nawyk ulegania szantażowi w wykonaniu Daphne: Jeśli dasz mi cukierka, przestanę wrzeszczeć.

Aby nikogo nie zranić oraz zadbać o relacje nawiązane dzięki pracy nad książką, wszystkie wymienione w niej osoby noszą inne imiona, a szczegóły przytoczonych wydarzeń i opisywanych miejsc zostały częściowo zmienione. Jedynie moje córki i mąż występują pod swoimi prawdziwymi imionami. Mam świadomość, że pomimo pseudonimów książka może wypaczyć kilka moich przyjaźni, ale, mam nadzieję, mogę się w tej kwestii mylić, bo kocham i podziwiam wszystkich moich przyjaciół, którzy mają dzieci. Aby lepiej zobrazować pewne problemy, posługuję się dużymi uogólnieniami dotyczącymi zarówno wydarzeń, nawyków oraz typów osobowości występujących zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i we Francji.

A teraz chciałabym powrócić do opisu gigantycznego lądowiska dla rodziców-helikopterów, czyli okolicy Park Slope na Brooklynie. Okazuje się, że nie tylko ta część dzielnicy, ale cały Brooklyn w mieście Nowy Jork stanowi świetne środowisko do przeprowadzenia mojego eksperymentu. Po pierwsze, charakteryzuje się dużą populacją rodowitych Francuzów. Francuscy rodzice i ich nienagannie wychowane dzieci są wszędzie – niemal rzucają się w oczy – dzięki temu z łatwością mogę ich obserwować, studiować, naśladować i przepytywać. Niezła ze mnie szczęściara, ponieważ czas jest niezwykle cenny, a każda sekunda liczy się podwójnie, kiedy dzieci są małe.

Po cóż więc zapychać dzieciom dni spotkaniami z rówieśnikami i różnego rodzaju zajęciami? Za czasów mojego dzieciństwa rzadko chodziło się na inne zajęcia niż Wielka Trójka, czyli: pływanie, tańce i lekcje gry na pianinie. W pływaniu chodziło o oswojenie dzieci z wodą, a nie zdobywanie medali, taniec był głównie domeną dziewczynek, a lekcje pianina miały przede wszystkim nauczyć dyscypliny. Nauka gry w piłkę nożną lub na skrzypcach była dostępna dopiero, kiedy poszło się do szkoły. Karate było całkowitą egzotyką. Wystarczy rzucić kamieniem w stronę mojego sąsiedztwa – choć oczywiście nikogo do tego nie zachęcam – i prawdopodobnie uderzy on niemowlę zapisane na zajęcia jogi (spodenki do jogi dla niemowlaków!). Odbijając się od głowy niemowlaka, trafi rykoszetem w dwu- lub trzylatka, który, choć jeszcze niczego nie mówi, dzięki rygorystycznej pracy potrafi się już komunikować w języku migowym. Potem wyląduje na pięcioletnim pacjencie terapii psychoanalitycznej, posiadającym własnego nauczyciela mandaryńskiego. Wystarczy przeprowadzić wśród rodziców tych jakże zajętych małych istot ankietę dotyczącą wychowania dzieci w dwudziestym pierwszym wieku, a przypuszczam, że większość odpowiedzi będzie koncentrować się na wprowadzającej zamęt ilości teorii i podejść, które ma do wyboru osoba posiadająca potomstwo. Podobnie jak wszyscy rodzice przed nami darzymy nasze pociechy ogromną miłością, ale w przeciwieństwie do naszych rodziców czy dziadków mamy do dyspozycji niespotykaną dotychczas ilość źródeł, zasobów oraz informacji, co powoduje, że staramy się dać naszym dzieciom wszystko jednocześnie.

Przedzierając się przez te mądre i naukowe badania, koncepcje i założenia, trudno zorientować się, co jest najlepsze dla naszych dzieci. W jednej z niezwykle renomowanych książek znalazłam twierdzenie, że aby zbudować w dziecku poczucie niezależności i odrębności, należy utrzymywać je przywiązane – dosłownie przywiązane – do jednego z rodziców (zwykle do matki) tak mocno, jak pragnie tego jego małe serce, do momentu, kiedy poczuje się całkowicie gotowe i pewne siebie, by samemu stawić czoło światu. W międzyczasie inny współczesny niezwykle szanowany teoretyk alarmuje, że jeśli dziecko nie nauczy się bawić i zasypiać samemu oraz troszczyć się o siebie, nigdy nie będzie wystarczająco silne, by odnieść sukces. Obydwa podejścia są na tyle przekonujące, by namieszać w głowie każdemu, kto po raz pierwszy staje się rodzicem.

My, Amerykanie, jesteśmy przyzwyczajeni do niekończących się wyborów. W obliczu takiej ilości nowych koncepcji i pomysłów, pojawiających się w naszym kraju każdego dnia, próbujemy nowych podejść wychowawczych z taką samą częstotliwością, z jaką zmieniamy pieluchy nowo narodzonemu członkowi rodziny. Odkryłam jednak, że wypróbowywanie kolejnego rodzicielskiego stylu po tym, jak poprzedni okazał się porażką, może przynieść raczej opłakane rezultaty. Jestem bowiem otoczona przez rodziców, którzy niemal płaszczą się przed dziećmi w poszukiwaniu ich akceptacji i uznania. Oglądanie tego z daleka przynosi ból, uczestniczenie w tym jest istną męką. Nasz dom nie jest jedynym poligonem rozgrywek między rodzicami i dziećmi w zamożnej brooklińskiej okolicy. Z problemami wychowawczymi boryka się większość współczesnych amerykańskich rodziców. Dowody na rodzicielską niepewność oraz dziecięce rozbrykanie widać w centrach handlowych, na lotniskach i stacjach benzynowych każdego stanu naszego wielkiego kraju. Nie wspomnę już o restauracjach!

Od kiedy na świat przyszły moje dzieci, doświadczam skutków tego obosiecznego miecza rodzicielskiego doświadczenia. Czasami marzę, by ktoś poza moją mamą – za jej opinię serdecznie dziękuję – powiedział mi, co naprawdę działa. Moi rodzice są niezwykle bogobojnymi katolikami, stąd większość ich rodzicielskich decyzji (jak na przykład ta, by mieć trzynastkę potomstwa) podyktowana była wyznawaną przez nich wiarą. Niestety oznacza to, że większość rad mojej mamy nie zadziała w moim przypadku – osoby, która odrzuciła wiarę przodków.

Wziąwszy pod uwagę ilość materiałów, które przeczytałam, rozmów, które odbyłam, i stron internetowych, które odwiedziłam, aby znaleźć najlepsze, najbardziej skuteczne, budujące poczucie własnej wartości, a przy tym pełne miłości podejście do wychowania dzieci, powinnam już dawno coś znaleźć. Jednak aż do tej pory moje poszukiwania nie przyniosły jednoznacznej odpowiedzi, co wybrać i czym się kierować.

Jednym z rezultatów braku konkretnego podejścia wychowawczego było to, że w ciągu czterech lat życia Daphne znalazła sposób, by każdej nocy pakować się nam do łóżka. Kolejnym – to, że choć moje dzieci jadły całkiem nieźle (w porównaniu z wieloma rówieśnikami spożywającymi tylko rzeczy, które są białe, czyli głównie kluski, ser i jeszcze więcej klusek), posiłki w naszym domu w niczym nie przypominały tych dobrze zorganizowanych i spożywanych w miłej atmosferze, które pamiętam z czasów dzieciństwa. Przede wszystkim jednak byłam zmęczona negocjowaniem dosłownie wszystkiego.

Nie miałam wyjścia, musiałam zacząć działać jak Francuzka.

Przedstawiłam wam już trzy najważniejsze osoby występujące w tej historii, ale oczywiście oprócz nich jest i wiele innych. Il faut tout un village⁸ mogłaby powiedzieć Hillary Clinton, gdyby urodziła się w Paryżu.

Jak już wspomniałam, nie cierpię na brak francuskich rodzin w moim otoczeniu, ponieważ Francuzi zdają się lubić Brooklyn. Oprócz wielu dzieci, które uczęszczają do szkoły mojej córki, mam jeszcze do dyspozycji restauracje, butiki oraz kawiarnie wypełnione gwarnym rojem francuskojęzycznych rodzin.

Oczywiście jest też Francja. Que peut-on faire?⁹. Musiałam przecież spędzić trochę czasu w ojczystym kraju tych z gruntu dobrze wychowanych. Po prostu musiałam. Nie byłam pewna, czy przy okazji musiałabym też odbębnić zakupy w Paryżu, ale gdybym musiała, cóż mogłabym na to poradzić. (Tym razem powiedziane w moim ojczystym języku).

Na moje szczęście Francuzi są bardzo dumni z tego, że są Francuzami, i jeszcze nie zdarzyło mi się spotkać takiego, który miałby obiekcje, by ze szczegółami opowiedzieć o wrodzonych dla tej nacji sposobach radzenia sobie z pewnymi kwestiami, wyjąwszy pewną trójkę francuskich matek spotkaną podczas czytania francuskich i amerykańskich bajek w bibliotece w Upper West Side na Manhattanie. Jednak winą za ich niechęć obarczam dwujęzyczną amerykańską mamę, która sącząc w ich uszy własny sceptycyzm, nastawiła je przeciwko mnie. Oczywiście zawsze mogę też liczyć na krąg zaufanych francuskich przyjaciół. Choć, jak wspomniałam, większość Francuzów to ludzie niesłychanie dumni z tego, kim są, cenią sobie również prywatność, więc tym, którzy występują w mojej książce, też nadałam nowe imiona.

Jak się wkrótce przekonacie, aby sprawnie poruszać się w tym nowym i pełnym wyzwań świecie francuskiego rodzicielstwa, zwerbowałam całą armię sprzymierzeńców. Chciałabym jednak stanowczo stwierdzić, iż wcale nie uważam, że powinniśmy naśladować Francuzów we wszystkim, co robią. Jest mnóstwo rzeczy, które robimy dobrze i co do których mamy rację. Jestem entuzjastką tej części amerykańskiego kulturowego DNA odpowiedzialnej za działanie i podejście „potrafię”, zatem nie zamierzam wylewać dziecka z kąpielą bez względu na to, jak niegrzeczne byłoby to dziecko.

Na przykład, choć kilka lat temu we francuskim parlamencie rozgorzała dyskusja na temat wprowadzenia zakazu bicia dzieci, czyli la fessée, to dawanie klapsów jest we Francji wciąż na porządku dziennym. W Stanach nie mamy tego zakazu, ale w ciągu ostatnich dziesięciu lat na Brooklynie widziałam mniej bitych dzieci niż w ciągu tygodnia we Francji.

Wziąwszy pod uwagę fakt, że moja mama przekazała mi nieco hugenockiej krwi, a wraz z nią prawo do buntowniczej francuskiej natury, nikogo nie powinno dziwić, że za cel obrałam sobie właśnie kulturę francuską, Być może szacunek do francuskich zwyczajów moja mama przejęła od swojej babki Rose Chabot (Uwaga! To jej prawdziwe imię. Nowa zasada: zmarli występują w książce pod własnymi imionami. Francuzi lubują się w zasadach). Pamiętam z dzieciństwa, że obydwoje rodzice mówili o „wdzięku” i „wytworności” Francuzów jako o czymś, co warto dostrzegać i naśladować. Kiedy zaś jeden z moich braci urodził się niepełnosprawny fizycznie, rodzice, licząc na cud, postanowili zawieźć go do jednego ze świętych miejsc. I wybrali Lourdes we francuskich Pirenejach. W moim rodzinnym domu panowało mocne przekonanie, iż Francuzi wiedzą, jak należy robić rzeczy porządnie. W pewien sposób zinternalizowałam tę preferencję moich rodziców i wszystko co francuskie zaczęłam traktować jak swego rodzaju fetysz. Jednak na potrzeby tej książki mój przypadek będę nazywać zdrowym przykładem frankofilii, dobrze? Frankofil brzmi znacznie przyjemniej niż fetyszysta i nie przywodzi na myśl dziwnych praktyk seksualnych. I tego się trzymajmy. Moja miłość do Francji wybuchła prawdziwym płomieniem, kiedy miałam szesnaście lat, wtedy to bowiem po raz pierwszy odwiedziłam Paryż. To. Miasto. Jest. Takie. Piękne. Kiedy dziś rozglądam się po moim domu, jestem w stanie naliczyć przynajmniej osiem replik wieży Eiffla.

Francuskie korzenie ma również moje małżeństwo. To, że Mac jest mi przeznaczony, zrozumiałam szesnaście lat temu, na naszej pierwszej wspólnej imprezie Halloween, kiedy ujrzałam go przebranego za Tintina. Ta postać, choć stworzona przez belgijskiego pisarza i ilustratora, jest przede wszystkim ulubieńcem Francuzów. (Oona odkryła ostatnio komiksy z Tintinem w naszej bibliotece i przyssała się do nich jak Kapitan Haddock do gorzałki. Musiałam wyobrazić sobie, jak zareagowałby francuski rodzic na następujące pytanie zadane przez sześciolatka: Mamo, co to jest palarnia opium? Wielkie dzięki, Tintin). Z okazji przyjęcia zorganizowanego po narodzinach mojej pierwszej córki otrzymaliśmy dwa egzemplarze Czerwonego balonika po francusku, jeden po angielsku, a potem jeszcze wydanie Criterion Collection of DVD tego samego filmu. Moja „gościnna” zastawa to kolekcja Pillivuty Brasserie z oryginalnymi menu – z cenami podanymi we frankach – z francuskich restauracji i kawiarni z lat dwudziestych dwudziestego wieku.

Moje uwielbienie dla wszystkiego co francuskie sięgnęło zenitu, kiedy zaczęłam wzorować się na francuskim sposobie wychowania dzieci. Na wczesnym etapie mojej podróży to wzorowanie się przyjmowało dość dziwne formy i nawet codzienne doświadczenia oglądałam przez zabarwione sympatią dla Francji okulary. Ostatniego lata na przykład dziewczynki, Mac i ja spędziliśmy tydzień nad morzem w New Jersey. To było jeszcze, zanim dokonałam pełnego zanurzenia we francuskim podejściu do wychowania dzieci, więc kiedy dziewczynki oznajmiły, że wolą raczej pływać w przyhotelowym i zatłoczonym basenie z chlorowaną wodą niż w oceanie, który połyskiwał piękną taflą wody tylko kilkaset metrów dalej, bez problemu się zgodziliśmy. Ale nawet wtedy francuskie podejście nie dawało mi spokoju.

Chcąc nie chcąc, siadywaliśmy z Makiem na krawędzi basenu, mocząc nogi po kostki w dziwnie ciepłej wodzie i słuchając, jak Daphne woła: Spójrz na mnie, mamusiu! Jestem rekinem!, a Oona wrzeszczy: Patrz, jak zjeżdżam na zjeżdżalni, tatusiu!

Raz i drugi, i trzeci, i jeszcze kolejny.

To właśnie wtedy, kiedy siedziałam tam pewnego popołudnia, podsłuchałam gromadę starszych dzieci – dwunasto- i trzynastolatków – bawiących się w specyficzną grę basenową. Z tego, co zrozumiałam, zasady gry są następujące: jedno dziecko dotyka ściany w jednym rogu basenu, podczas gdy reszta skupiona jest w drugim rogu tego samego końca basenu. Samotny pływak – albo łapacz – wyznacza grupie temat, na przykład ulubiony film albo ulubioną potrawę. Następnie grupa, w tajemnicy przed łapaczem, ustala jedną wspólną odpowiedź, a zadaniem łapacza jest ją odgadnąć. Jeśli łapacz poda poprawną odpowiedź – Ace Ventura! – grupa pływaków zaczyna uciekać w stronę przeciwnego końca basenu, a zadaniem łapacza jest… złapać jak najwięcej osób, zanim uda im się dopłynąć do przeciwległego końca basenu.

Od czasu do czasu ze średnim zainteresowaniem – na tyle, na ile pozwalały mi moje basenowe obowiązki cheerleaderki – obserwowałam rozwój gry, do chwili, gdy jedna runda szczególnie przykuła moją uwagę. Tematem była ulubiona potrawa.

Łapacz: Kurczak. Nikt w grupie nawet się nie ruszył. Łapacz: Kurczak w parmezanie. Znów brak ruchu. Łapacz: Kurczak w parmezanie z makaronem linguine! Grupa natychmiast się rozpierzchła, wypełniając powietrze odgłosami chlupotania i parskania.

Kurczak w parmezanie z makaronem linguine? To była ich ulubiona potrawa? A łapacz to wiedział? Być może to była jakaś regionalna anomalia, ale jakoś wydawało mi się to mało prawdopodobne. Bardziej skłaniałam się ku przypuszczeniu, że w tym naszym ogromnym kraju mała grupka nastolatków chlapała z radości wodą na samo wspomnienie kurczaka w parmezanie z makaronem linguine.

Zanim się zorientowałam, znad brzegu basenu w New Jersey poszybowałam wyobraźnią ponad Atlantykiem. Być może w tej samej chwili podobna zabawa trwała w hotelowym basenie na zachodnim wybrzeżu Francji, tylko zamiast hasła kurczak w parmezanie z makaronem linguine łapacz krzyczał: Kaczka! Faszerowana kaczka! Faszerowana kaczka w sosie pomarańczowym! Pomyślałam, że nie jest jeszcze za późno, by ukształtować dzieci, które wkrótce staną się nastolatkami z interesującymi gustami kulinarnymi i pomysłami dotyczącymi jedzenia. Oczywiście Francuzi nie mówią „kaczka”. Przede mną było dużo pracy.

Nigdy nie dowiedziałam się, w jakie gry basenowe grają francuskie dzieci, ale za to pojęłam znacznie więcej.

Ku ogromnemu zdziwieniu amerykańskiej matki – czyli mnie – przywykłej do szybko zmieniających się trendów wychowawczych, francuskie podejście do wychowania dzieci właściwie od lat pozostaje takie samo. W pewien sposób jest to przerażające – ta cała sytuacja związana z dawaniem klapsów – choć z drugiej strony muszę przyznać, że świadomość pewnej stałości przyniosła mi wielką ulgę. Któraż mama lub któryż tata nie został całkowicie zdezorientowany liczbą pozycji na półce z hasłem „wychowanie dzieci” w lokalnej księgarni Barnes & Noble? Nawet tak proste pytanie – jak do cholery mogę sprawić, by moje dziecko przespało całą noc – staje się pełną krwi areną walki przeciwstawnych teorii i praktyk. Ale oczywiście nikt na nikim nie wywiera presji, przypomina się nam tylko nieustannie, że wybranie niewłaściwego podejścia to skazanie dziecka na życie pełne cierpienia, porażek i – mon Dieu! – na kształcenie poza Ivy League¹⁰.

Co w tym wszystkim jest najlepsze? Ano to, że oczekuje się od nas podejmowania ogromnie ważnych, wpływających na życie decyzji, gdy nieustannie jesteśmy pozbawieni snu. To cud, że rodzice przechodzą przez ten okres cali i zdrowi, o dzieciach już nie wspomnę.

Jak wielka zatem była moja radość i obfite łzy szczęścia, kiedy już jako matka z pięcioletnim stażem zaczęłam odkrywać inne, francuskie podejście do wychowania dzieci. Czy każdy pomysł zasugerowany przez moich francuskich informatorów okazał się błyskotliwym sukcesem? Oczywiście, że nie. Czy byłam w stanie wdrożyć każdą wartościową radę, którą otrzymałam? Jeśli jesteś rodzicem albo znasz jakiegoś, myślę, że znasz odpowiedź na to pytanie.

Natomiast prawdą jest to, że po zaskakująco krótkim okresie wdrażania francuskiego podejścia wychowawczego napady szału à la McEnroe Daphne były coraz rzadsze (niestety cechy Belushiego są wrodzone!). Mniej było również tak typowego wcześniej dla Oony wywracania oczami i okazywania wyższości. Teraz, kiedy piszę te słowa, a minęło już kilka dobrych miesięcy, odkąd rozpoczęliśmy eksperyment, dziewczynki wykazują również wyraźną sympatię do wszystkiego co francuskie. Odbyliśmy nawet rozmowę o spędzeniu wakacji w Paryżu i obydwie z ekscytacją rozmawiały o tym, jak smakowite będą francuskie ciastka. Nie tak dawno temu Oona odkryła na półce z książkami słownik francusko-angielski i zaczęła przeglądać go z dużym zainteresowaniem. Wkrótce po tym, jak wzięła go do ręki, wraz z mężem usłyszeliśmy chichot dochodzący z pokoju obok. Kiedy zapytaliśmy ją, co takiego może być aż tak śmieszne w słowniku, najpierw odmówiła odpowiedzi. Bała się, że to, co odkryła, jest nieodpowiednie dla sześciolatki. Zapewniliśmy ją, że cokolwiek by to było, nie zabierzemy jej słownika.

Okej, powiedziała, wciągając powietrze. C’est une garce, co w tłumaczeniu znaczy Ona jest suką.

Oona i Daphne zachichotały i odtańczyły wspólny taniec, radując się tym niecnym występkiem. Francuzi dokonali tego, co jeszcze niedawno wydawało się całkowicie niemożliwe: doprowadzili do czasowej unii Wharton i Belushiego.

Na jakie inne cuda było ich jeszcze stać? Byłam niezwykle zdeterminowana, by się tego szybko dowiedzieć.

Rozdział drugi

Un début français albo na sposób francuski od zera

Mój Boże. Kocham to miejsce.

Powyższe słowa opisują stan mojego ducha, kiedy jestem w Paryżu. Natomiast gdy pewnego razu moja ciężarna francuska przyjaciółka podczas lunchu na Montmartrze oznajmiła, że rezygnuje ze spożycia sałatki, moje serce niemalże eksplodowało. Dzierżąc w ręku kieliszek czerwonego wina – przecież „żelazo jest dobre dla dziecka” – wyjaśniła: We Francji staramy się ograniczyć spożywanie surowizny, szczególnie zielonych roślin liściastych. Obiecałam sobie wtedy, że jeśli jeszcze kiedykolwiek znajdę się w stanie błogosławionym, przeżyję go na czysto francuski sposób. Ogólnie rzecz biorąc, darzę zielone warzywa dość ciepłymi uczuciami, ale w ciąży nienawidziłam ich z zaciekłością zarezerwowaną dla odcisków na stopach i niewprawnych fryzjerów. W trakcie obydwu ciąż miałam nieustanne mdłości i byłabym najszczęśliwsza, mogąc jeść wyłącznie tłuczone ziemniaki z paczki oraz owsiankę, zamiast tego obsesyjnie wcinałam ogromne ilości jarmużu, boćwinki i rzymskiej sałaty. Dla dobra dziecka! Z takim samym poczuciem obowiązku wcinałabym kozie oczy, gdyby ktoś powiedział mi, że muszę dla dobra dziecka.

Z dzisiejszej perspektywy jestem zawstydzona, że tak dużo czasu zajęło mi zwrócenie uwagi na Francuzów. Powinnam była zrobić to wtedy, kiedy zaczęłam czytać The new basics (Nowe podstawy) dr. Michaela Cohena (oczywiście Francuza). Po kilkunastu alarmistycznych książkach z serii Czego się spodziewać oraz sentymentalnych pozycjach autorów Searsa byłam gotowa na podejście bardziej laissez-faire¹¹ w wydaniu le bon docteur¹². Byłam w ósmym miesiącu ciąży z pierwszym dzieckiem, kiedy jeden z moich przyjaciół – przypominam sobie, że bezdzietny facet – na chybił trafił wysłał mi książkę Cohena, prezentującą podejście do wychowania dzieci w pierwszych kilku latach życia. Przeczytałam ją z dużym zainteresowaniem, a kiedy skończyłam, zrobiłam to, co zrobiłaby każda inna amerykańska matka, czyli pochłonęłam jeszcze osiem dodatkowych książek na ten sam temat. Ponieważ tak właśnie to robimy – podchodzimy do ciąży jak do zadania, niemalże połykając wszystko, co jej dotyczy. I tak jak w przypadku każdego innego zadania ciąża kojarzy się nam z ciężką harówką przyswajania potrzebnych informacji. Owszem, zdobywamy ekspercką wiedzę z zakresu każdej możliwej teorii, ale nie dokonując rzetelnej analizy nabytych wiadomości, osiągamy tylko stan frustracji i całkowitego zamętu.

We wstępie do The new basics Cohen pisze: Mam nadzieję, że lektura tej książki uspokoi cię jako rodzica. Książka ukazała się zaledwie miesiąc przed narodzinami mojego pierwszego dziecka, szkoda tylko, że należycie doceniłam ją dopiero siedem lat później. Uspokój się! Mądra i prosta koncepcja, o której całkowicie zapominałam, kiedy u mojego dziecka pojawiała się najlżejsza choćby gorączka lub coś, co wyglądało na początek biegunki albo, co gorsza, kiedy upuszczało smoczek, a ja nie miałam pod ręką sterylizatora.

Dzisiaj, kiedy ponownie przeglądam te kiedyś przeczytane książki, by teraz zrozumieć, co doprowadziło moje pokolenie amerykańskich rodziców do takiego stanu histerii w relacjach z dziećmi, widzę, na co wtedy nie zwróciłam uwagi. W każdym niemalże akapicie książki francuskiego doktora powtórzona jest rada dotycząca wyluzowania. Podam przykład. Tak oto pisze do rodziców, którzy martwią się tym, że ich dziecko ma łukowate nogi: Nie znam żadnego niemowlaka, który miałby proste nogi. Każde niemowlę rodzi się z mniejszą lub większą krzywizną, która z czasem zanika. Choć oczywiście zdarza się, że niektórzy dorośli mają nieco bardziej krzywe nogi od innych, co przecież nie stanowi powodu do zmartwienia, szczególnie wtedy, kiedy jest się kowbojem. Taki właśnie żartobliwy ton ma ta książka i za to właśnie ją kocham. W porównaniu z poradnikami dla przyszłych rodziców, które kupują Francuzi, książka Cohena, napisana specjalnie dla amerykańskich czytelników, wydaje się nad wyraz emocjonującą polemiką z istniejącymi u nas przekonaniami na temat sposobów wychowywania dzieci.

Pamiętam dobrze telefon od mojej zalanej łzami siostry, która miała wkrótce rodzić drugie dziecko. Zamartwiała się z powodu swojego pierworodnego dwulatka, który zostanie pozbawiony jej czasu oraz uwagi, kiedy urodzi się drugie dziecko. Pragnąc jej pomóc, z szybkością karabinu maszynowego wyrzuciłam z siebie wszystko, co wiedziałam na temat ułatwienia starszemu rodzeństwu przyzwyczajenia się do nowo narodzonego dziecka. Powiedziałam jej, że warto posiadać pod ręką specjalne przedmioty lub prezenty, aby starszy brat nie czuł się odrzucony, planować czas sam na sam ze starszym dzieckiem, instruować przychodzących w odwiedziny gości, by oprócz prezentu dla niemowlaka mieli również jakiś drobiazg dla starszego chłopca. Histeryczny nastrój mojej siostry, która za wszelką ceną chciała uniknąć zranienia swego starszego syna, udzielił się i mnie, więc prawie się popłakałam. A potem przeczytałam, co na ten temat miał do powiedzenia Cohen. Okazało się, że kategorycznie zaleca, by nie robić żadnej z rzeczy, które poradziłam mojej siostrze: nie usprawiedliwiać złego zachowania starszego rodzeństwa, gdy w domu pojawia się najmłodszy członek rodziny, i zdecydowanie nikogo nie żałować w związku z zaistniałą sytuacją. Rodzeństwo to przecież fenomenalna sprawa. Pierwsze dziecko powinno być – i będzie – tym podekscytowane. Cohen ma całkowitą rację… i myśli w tak typowo francuski sposób.

Kiedy dowiedziałam się, że jestem w ciąży – a nie zaszłam w nią tak zwanym przypadkiem – wstąpiła we mnie nowa, jeszcze bardziej obłąkana energia. To nie było byle co, to była zupełna zmiana życia. Nagle pojawiło się w nim tyle rzeczy, którymi musiałam się zacząć martwić. Osoby z mojego otoczenia, mające dobre intencje, przestrzegały mnie przed wszystkim, począwszy od wody z kranu, poprzez jajka, lakier do paznokci, na czynnikach stresujących skończywszy. Odradzano mi nawet filmy wojenne. Bez wcześniejszych konsultacji z ekspertem bałam się otworzyć usta nie tylko, by coś zjeść, ale nawet by zaczerpnąć tchu. Jeden z moich przyjaciół nastraszył mnie, że piski wydawane przez metro na mojej stacji przesiadkowej wpłyną negatywnie na rozwój błony bębenkowej u mojej biednej zygoty. Nie jestem z natury osobą neurotyczną, ale trudno mi było poradzić sobie z tak dużą dawką niepokoju. Kobieto – chór wywołujący uczucia mdłości zawodził nieustannie – ten świat nie jest dobrym miejscem dla małych ludzi. Osobiście wolę bardziej rozsądnie brzmiącą kwestię wypowiadaną przez H.I. McDunnougha – bohatera granego prze Nicolasa Cage’a w filmie Arizona Junior¹³: Czasami ten świat jest trudnym miejscem dla małych rzeczy. (Tak, zgadza się, ten bohater nie jest ikoną rodzicielstwa – kiedy kradnie ze sklepu pieluszki Huggies, zaczyna go ścigać policja – ale jego podejście ujmuje mnie swoim pragmatyzmem. Świat nie zawsze jest trudnym miejscem dla małych rzeczy – tylko czasami).

Choć nie powiedziałabym, że Francuzki mają beztroskie podejście do istot zamieszkujących ich macice, to przejawiają zdecydowanie mniej niepokoju związanego z całą sytuacją niż przyszłe matki po tej stronie wielkiej wody. Wielokrotnie rozmawiając z różnymi Francuzkami w ciąży, zauważyłam rzucający się w oczy brak uczucia: omójboże, omójboże, omójboże, oddychaj!, tak typowego dla kręgów społecznych, w których się obracam.

Oczywiście nie dla wszystkich Francuzek ciąża jest bułką z masłem – jedna kobieta z Bretanii wyznała mi: Myślę, że powinnam jeść mniej tatara.

Mniej tatara? Kiedy ostatnim razem – lata świetlne przed przyjściem na świat moich dzieci – organoleptycznie sprawdzałam, co to jest, obrzygałam dużą część Montparnasse’u. Już jako ciężarna, dzięki książce z serii Czego się spodziewać zatytułowanej Best Odds Diet (Dieta największej szansy), dowiedziałam się, że mam nie jeść ryżu. Wyobrażacie sobie, ryżu! Ponieważ dieta ta miała zagwarantować największą szansę na urodzenie zdrowego dziecka, a ja nie mogłam się do niej zastosować, po prostu popłakałam się z żalu. Biały ryż był jedną z trzech czy czterech potraw, które nie powodowały u mnie wymiotów. Później za każdym razem, kiedy jadłam ryż, czułam ogromne wyrzuty sumienia.

Od zaufanych francuskojęzycznych powierniczek dowiedziałam się, że przeciętny francuski ginekolog położnik uważa wspomnianego wcześniej doktora Cohena za panikarza. Choć prawdą jest, że w dzisiejszych czasach większość poradników ciążowych en français¹⁴ przestrzega przed spożywaniem alkoholu i paleniem papierosów, porady udzielane w zaciszu lekarskiego gabinetu są znacznie mniej surowe. Oto co odpowiedziało mi kilka ciężarnych Francuzek na pytanie o spożycie alkoholu:

• Mój lekarz poprosił mnie, bym ograniczyła się do jednego kieliszka wina do posiłków, dwóch filiżanek kawy dziennie i – jeśli koniecznie muszę palić – trzech papierosów dziennie, choć wolałby, żebym w ogóle nie paliła. Więc generalnie nie palę – zdarza mi się od czasu do czasu kilka razy się zaciągnąć.

• Mój francuski lekarz powiedział, że mogę jeść, cokolwiek zechcę, ale ograniczył spożycie wina do jednego kieliszka dziennie.

• Mój ginekolog położnik każe mi bezwzględnie przestrzegać zasady, że jeśli piję, to jem. Czyli wino tylko do posiłków.

Nieustannie natykałam się na Francuzki opowiadające mi właśnie o takich „restrykcjach”. Może mam pecha, ale nie trafiłam na ani jedną Amerykankę, która chodziłaby do lekarza skłonnego pozwolić jej na wypijanie drinka dziennie. Kiedy moja ginekolog powiedziała, że mogę pozwolić sobie na trzy, pomyślałam, że się przesłyszałam, i kazałam jej powtórzyć. Dopiero wtedy zorientowałam się, że chodziło jej o to, że mogę wypić alkohol trzy razy w trakcie całej ciąży. Możesz wypić kieliszek szampana z okazji rocznicy ślubu, może szklaneczkę wina z okazji swoich urodzin i drinka na wakacjach, To nie powinno zaszkodzić. Nie ma co, dzięki.

Na papierze Francuzi niezbyt się od nas różnią. W 2007 roku we Francji wszedł w życie przepis, zgodnie z którym wszelkie napoje alkoholowe mogą być sprzedawane wyłącznie z etykietą przestrzegającą przed spożywaniem alkoholu podczas ciąży ze względu na jego szkodliwy wpływ na płód. W praktyce jednak właściwie nic się nie zmieniło, może dlatego, że jak ktoś zauważył, te francuskie etykiety są maciupeńkie.

W każdym razie jestem święcie przekonana, że okazjonalny kieliszek wina całkowicie zmieniłby moje podejście do ciąży. Myśl o wieczornym trunku pomagałaby mi przetrwać dni rozpoczynające się porannymi mdłościami oraz lepiej znosić wywołany ciążą zespół urazowego nadgarstka, z powodu którego obydwie ciąże przechodziłam w stabilizatorach nadgarstków. Gdyby w moim rozkładzie jazdy znajdował się kieliszek wina dziennie lub tygodniowo, na pewno też skopałabym mniejszą ilość szczeniaków. (Uwaga do moich dzieci: tak naprawdę to nigdy nie zdarzyło mi się kopnąć żadnego szczeniaka).

Nie jestem ani lekarzem, ani naukowcem, nie zamierzam więc opowiadać się po którejkolwiek ze stron. Wiem jednak z doświadczenia, że na przykład Irlandczykom w tej kwestii bliżej jest do Francuzów niż do nas (tak, wiem, dla niektórych może być to szokiem). Kiedy byłam w siódmym lub ósmym miesiącu ciąży, odwiedzili mnie znajomi z Dublina, a ponieważ dublińscy irlandzcy przyjaciele zadzwonili do nowojorskich irlandzkich przyjaciół, to pewnego wieczoru znalazłam się w barze wypełnionym po brzegi Irlandczykami. Przynajmniej z sześć razy usłyszałam nieco odmienną wersję następującego zdania: Ach, Catrin! Dobrze cię widzieć. Pozwól, że postawię ci drinka. Ponieważ zwykle, kiedy to mówili, siedziałam, wskazywałam tylko na mój powiększony brzuch i grzecznie odmawiałam. Nieuchronną reakcją na moją odmowę było zawsze: Ach, to w takim razie proponuję piwo. W wyniku czego nabrałam przekonania, że podejmując jakiekolwiek decyzje, kobiety w ciąży w żadnej mierze nie powinny sugerować się irlandzkim podejściem. Jeśli jesteś ciężarną kobietą w Stanach Zjednoczonych (nawet jeśli konsultujesz się z francuskim położnikiem ginekologiem), niniejszym uświadamiam cię, że przez wzgląd na zdrowie twoje i twojego nienarodzonego dziecka dobrze, żebyś powstrzymała się od pica alkoholu w miejscach publicznych. Jeśli ktokolwiek zobaczy cię z drinkiem w dłoni, może dojść do rękoczynów.

Słyszałam ostatnio o amerykańskiej lekarce, która zobaczywszy, jak jedna z jej pacjentek pozwala sobie na niewielki kieliszek wina, z niezwykłą stanowczością wydała taki oto wyrok: No cóż, mam nadzieję, że dobrze się pani bawi! Chciałam tylko uświadomić pani, że przyczyniła się pani do powstania u dziecka alkoholowego zespołu płodowego. Będzie pani żyła z tą świadomością do końca swoich dni.

Myślę, że pani doktor też dobrze zrobiłby kieliszek pinota na rozluźnienie. Prawdopodobnie wyrządziła więcej krzywdy psychice pacjentki niż przyszła matka swojemu dziecku. Nie twierdzę oczywiście, że ciężarne kobiety powinny się upijać do nieprzytomności, balangować, a następnego dnia ku swemu ogromnemu zdziwieniu budzić się przy boku nieznajomego w Neapolu (Dlaczego w Neapolu? Nie wiem. W każdym razie brzmi interesująco). Sugeruję tylko, że warto zastanowić się, czy totalna wstrzemięźliwość jest tak naprawdę konieczna, czyli innymi słowy przestać wpadać w panikę z byle powodu.

Natknęłam się nawet na argument, że niewielka ilość czerwonego wina (koniecznie czerwonego!) korzystnie wpływa na rozwój mózgu płodu. Na razie nie jestem przekonana, ale oczywiście chętnie o tym poczytam.

Rozmawiając z francuskimi matkami o medycznych poradach, które otrzymały, lub książkach, które przeczytały w trakcie ciąży, uświadomiłam sobie, że różnica pomiędzy Francją a Ameryką polega na tym, że skupiamy się zupełnie na czym innym. Tutaj całą naszą uwagę pochłania płód. To zrozumiałe, w końcu zależy nam na zdrowiu dziecka. Niestety media oraz firmy zajmujące się produkcją asortymentu dziecięcego wytwarzają wokół tematu ciąży, dzieci i ich zdrowia atmosferę strachu i niepokoju. Szczerze mówiąc, trudno jest nie wpaść w panikę. W pierwszym trymestrze mojej pierwszej ciąży mój mąż i ja poddaliśmy się i zaczęliśmy funkcjonować w trybie „zagrożenia”: Sprawdź wodę z kranu! Sprawdź farbę! Usuń wszelkie plastikowe naczynia z domu! Przeprowadź rozmowy kwalifikacyjne z nianiami! Zrób listę najlepszych możliwych witamin! Unikaj skorupiaków! I tak dalej, i tak dalej.

Nie chodzi o to, że Francuzi na wiadomość o ciąży nie wprowadzają w swoim życiu żadnych zmian. Wydaje się jednak, iż cud poczęcia nie przesłania im całego świata. Prawdopodobnie najsłynniejszą francuską autorką w temacie macierzyństwa jest madame Laurence Pernoud, której książki J’attends un enfant (I’m expecting a child, czyli Oczekuję dziecka) oraz J’élève mon enfant (I bring up my child, czyli Wychowuję dziecko) sprzedały się w milionach egzemplarzy, a liczba ta nie zawiera wydań zagranicznych. Madame Pernoud, żona Georges’a Pernouda, redaktora „Paris Match”, postanowiła napisać poradnik o ciąży i macierzyństwie, kiedy po zajściu w ciążę nie znalazła żadnej książki odpowiadającej na jej pytania. Najwyraźniej nie tylko ona nie znalazła tego, czego szukała, ponieważ jej rodaczki pokochały J’élève mon enfant, gdy tylko książka ukazała się po raz pierwszy w 1956 roku. Nakład żadnej z tych dwóch pozycji nigdy się nie wyczerpał. Były one wielokrotnie wznawiane, uzupełniane, poprawiane, ale główne idee dotyczące dbania o urodę, jedzenia świeżego masła i utrzymywania sterczących piersi nie uległy zmianie. No cóż, jak widać, najważniejsze to dobrze określić priorytety!

Wydawcy Pernoud wciąż wznawiają aktualizowane wersje jej książek, więc możecie sobie wyobrazić, jak księgarnie w całej Francji przesycone są jej mądrością. Niestety sytuacja w Stanach jest zupełnie odwrotna, a znalezienie książek autorstwa Pernoud w amerykańskiej księgarni graniczy z cudem. Mnie jednak udało się zdobyć egzemplarz J’élève mon enfant z 2002 roku, w którym autorka wciąż zachęca przyszłe matki do zachowania przyzwoitego poziomu kokieterii i przekonuje, że regularne rytuały związane z dbaniem o siebie i swoją urodę są niezbędne do utrzymania wysokiego morale zarówno w trakcie, jak i po ciąży.

A o co chodzi z tą radą dotyczącą sterczących piersi? Laurence Pernoud przypomina czytelniczkom, jak ważne jest, by były très fermes¹⁵. Po odstawieniu dzieci od piersi, doszłam do wniosku, że rząd federalny powinien zaoferować każdej kobiecie, która wykarmiła piersią dwoje lub więcej dzieci, automatyczne prawo do liftingu piersi. Nawet fiskalni konserwatyści powinni dostrzec, że znacznie wzmocniłoby to instytucję małżeństwa, gwarantując długoterminowe finansowe korzyści dla państwa. Gdyby Pernoud była prezydentem, może taka ustawa miałaby szanse. (Niestety nie urodziła się w USA, stąd też nie mogłaby się ubiegać o ten najwyższy urząd w państwie. Poza tym zmarła w 2009 roku. Niech spoczywa w pokoju). Pogłoski o mojej koncepcji pewnie nie dotrą nigdy do uszu tych podejmujących decyzje na Kapitolu, a tak naprawdę to chciałabym móc cofnąć czas i zastosować się do rady madame Pernoud. Z dzisiejszej perspektywy to, co napisała, wydaje się dość oczywiste, ale kiedy byłam w ciąży, skupiłam się tak bardzo na zmianach wewnątrz mojego ciała, że nie przyszło mi do głowy zająć się tym, co może stać się na jego powierzchni. W rozdziale zatytułowanym „Dbanie o piersi” Pernoud wyjaśnia, w jaki sposób regularnie ćwiczone mięśnie piersiowe utrzymują sterczący biust albo przynajmniej nie pozwalają mu za bardzo opaść. Z okresu ciąży pamiętam natomiast dochodzące do mnie zewsząd porady dotyczące dbania o mięśnie Kegla. (Według urbandictionary.com: Nazwa mięśni znajdujących się na dnie miednicy oraz powiązanych z nimi ćwiczeń, nazwanych na cześć ich odkrywcy, doktora Kegla. Mięśnie te przyczepione są do kości miednicy i działają na zasadzie hamaka, utrzymując znajdujące się w niej narządy. Najbardziej znaną funkcją tych mięśni jest kontrola przepływu moczu. W przypadku mężczyzn ćwiczenia Kegla przekładają się między innymi na poprawę kontroli wytrysku, u kobiet silne mięśnie Kegla ułatwiają poród i sprawiają, że pochwa ma lepszy „chwyt”). Nikt nie zwracał wtedy uwagi na górne partie ciała. Okazało się, że cały mój wysiłek włożony w ćwiczenia Kegla poszedł na marne, finałem bowiem obydwu ciąż było cesarskie cięcie. Oprócz ćwiczeń poprawiających „sterczenie” piersi i matczynej troski Pernoud po prostu zaleca czytelniczkom, by zawsze stały prosto, ściągając do tyłu łopatki… i wypinając biust w przód. Dzięki temu piersi będą wyglądały na jędrne i pełne życia, a ból pleców nieco się zmniejszy. Mój mąż i ja – i moje piersi też – dziękujemy ci, madame Pernoud.

W podejściu Pernoud najbardziej ujmuje mnie jej zainteresowanie zarówno matką, jak i dzieckiem. Myślę, że to z tego powodu francuskie matki wyglądają na mniej zestresowane i otumanione niż te, które – zupełnie jak duchy – nawiedzają moją okolicę. Moja francuska przygoda nauczyła mnie również, że Francuzki są także mistrzyniami dbania o siebie, szczególnie wtedy, kiedy ich cenne zawiniątka rosną i zdobywają umiejętności domagania się coraz to nowszych rzeczy od swoich matek.

Ale zbytnio wybiegam w przód. Wracając jeszcze na chwilę do madame Pernoud, to nie ogranicza się ona tylko do porad na temat sterczących piersi. Poświęca całkiem sporą część książki kobiecej urodzie i sposobom dbania o nią. Poradniki ciążowe autorstwa Amerykanek niemalże „nakrzyczały” na mnie, że ośmielam się pomalować sobie paznokcie, i dlatego właśnie na każdym z dwóch zdjęć z okresu ciąży wyglądam na całkowicie wyczerpaną i „niezrobioną”.

Bez względu na to, czy byłabym w ciąży, czy nie, nie jestem pewna, czy potrzebuję porad modowych od kogoś urodzonego przed wynalezieniem krótkich fal radiowych, ale nie o to tak naprawdę chodzi. Sam fakt, że Pernoud omawia te tematy w swojej książce, jest miłą odmianą po samych problemach i zmartwieniach (i braku porad dotyczących stylu), które serwuje ci się, gdy jesteś „ciężarówką” w Stanach Zjednoczonych.

Okazuje się również, że bycie ciężarną we Francji ma jeszcze inne zalety. Francuzki, które rodziły, mają prawo do dziesięciu darmowych sesji „rehabilitacji dna miednicy” oraz domowego zestawu ćwiczeń związanych z poprawą kondycji mięśni brzucha i odzyskaniem dawnej figury.

Tak, obywatelki będące w ciąży we Francji są traktowane niezwykle poważnie. Dowód? Proszę bardzo. Moja amerykańska przyjaciółka Ramona miała szczęście przeprowadzić się do Francji tuż przed zajściem w ciążę, ale nie była świadoma, że z ciążą we Francji wiążą się określone przywileje. Wszystkie napotkane Francuzki robiły jej wymówki, że z nich nie korzysta, kiedy pojawiły się pierwsze oznaki odmiennego stanu. Pierwszy raz oberwało jej się w kolejce do przymierzalni w paryskim sklepie. Starsza kobieta stanowczym tonem spytała ją: Dlaczego stoi pani w kolejce? Przecież jest pani w ciąży! Proszę iść na przód. To pani prawo! Takie mamy tu prawo! Wtedy Ramona zrozumiała, że Francuzom naprawdę zależy, by nie przejmowała się kolejką, a stojąc w niej jak zwykły obywatel, wyrządza szkodę innym ciężarnym. Po tym incydencie Ramona z radością stosowała się do obowiązujących we Francji zasad. Z ENTUZJAZMEM napisała: To JEST SUPER. Mam przed sobą jeszcze cztery miesiące ciąży i niech mnie szlag, jeśli nie skorzystam w pełni z przysługujących mi praw. No kochane, mam dwanaście sztuk ubrań – a limit jest tylko siedem – dostaję gigantyczną przymierzalnię i chętnie przepcham się na sam przód przed wasze tyciusieńkie tyłki, BO PO PROSTU MOGĘ!

Ja natomiast w zaawansowanej ciąży w zatłoczonym nowojorskim metrze doświadczałam zgoła czego innego. Stojąc w trzęsącym się wagonie, płakałam rzewnymi łzami, bo nikt nie ustąpił mi miejsca. W drodze powrotnej z pracy do domu wieszałam psy na całej ludzkości, ponieważ jedyną rzeczą, której pragnęłam, było usiąść i przetrwać (czyli innymi słowy – nie wyrzygać się). Widać było, że jestem w ciąży i że zbiera mi się na wymioty, a jednak nikt nie popatrzył mi w oczy i nie dostrzegł zbierających się tam łez ani tym bardziej nie zaoferował mi miejsca. Przez pewien czas myślałam, iż jest to lokalny problem Wielkiego Jabłka¹⁶, ale wszystkie moje znajome, począwszy od El Paso w Teksasie do Chapel Hill w Karolinie Północnej, narzekały na brak specjalnego traktowania z powodu dodatkowych kilogramów przyczepionych do przedniej części ich tułowia.

Dla wielu Amerykanek najważniejszą korzyścią z bycia w ciąży jest przyjęcie z okazji narodzin dziecka, czyli tak zwane baby shower. W końcu można otrzymać jakieś wsparcie i przy okazji się obłowić! I napić bezalkoholowego ponczu. Mhm. A jednak to jest coś, czego Francuzi nie praktykują. Dowiedziałam się tego od mojej znajomej Jessie, która urodziła się we Francji, dorastała w Kalifornii, a do ojczystego kraju powróciła dopiero jako dorosła kobieta. Kiedy po raz pierwszy zaszła w ciążę, zaczęła wypytywać francuskie znajome o baby shower. W odpowiedzi uzyskiwała tylko zdziwione spojrzenia. Okazało się, że we Francji oczekiwanie prezentów dla nienarodzonego dziecka jest co najmniej w złym guście. Może właśnie brak tych przyjęć powoduje, że lista sugerowanych prezentów z okazji narodzin dziecka jest znacznie krótsza, a co za tym idzie, mniej przyprawiająca o ból głowy niż w Stanach. Francuska lista zawiera mniej przedmiotów niż moja lista zakupów w środku tygodnia.

Kiedy po raz pierwszy oglądałam listę sugerowanych przedmiotów, w które powinnam się wyposażyć jako przyszła matka, czułam się jak przyciśnięta do muru przez hordę opryszków. Pamiętam, że musiałam szybko opuścić Babies „R” Us¹⁷, żeby uniknąć ataku paniki.

Najwyraźniej posiadanie dziecka równało się z nabyciem dodatkowego apartamentu, w którym mogłabym umieścić cały dziecięcy „osprzęt”. Obiecałam sobie, że nie ulegnę presji, ale jakimś dziwnym sposobem stałam się właścicielką trzech wózków (jednego z wyższej półki, jednej „parasolki” i oczywiście wózka do joggingu), kołyski, koszyka do spania, kojca, dziecięcej przystawki do łóżka (która umożliwia dziecku spanie wraz z rodzicem), łóżeczka, wolno stojącej huśtawki, stacjonarnego skoczka, maty do zabawy, huśtawki mocowanej we framudze drzwi, dwóch elektronicznych niań – jednej tylko z odbiornikiem, drugiej również z nadajnikiem (a mieszkam w jednopoziomowym mieszkaniu!), nosidełka BabyBjörn, chusty, chusty typu Maya Wrap (która powinna być sprzedawana w komplecie z profesorem będącym w stanie zrozumieć dołączoną do niej instrukcję), przynajmniej siedemnastu dziecięcych kocyków i – ze wstydem przyznaję – ogrzewacza do nawilżanych chusteczek. Tym szczęściarzom, którzy nie mają bladego pojęcia, czym jest ogrzewacz do chusteczek, wyjaśniam, że jest to urządzenie wielkości cegły, które, jak sama nazwa wskazuje, służy do podgrzewania niemowlęcych nawilżanych chusteczek do temperatury, która nie podrażni pupy dziecka lub w jakiś inny sposób nie wywoła w niej niemiłego uczucia. Wydaje mi się, że to urządzenie jest najlepszym dowodem na to, że innowacja nie zawsze przynosi same korzyści.

Może to z powodu przetworzonej żywności, a może zbyt dużej ilości sztucznych hormonów, ale coś dziwnego dzieje się z amerykańskim mózgiem, kiedy przychodzi czas rozmnażania się, i nasza naturalna skłonność do gromadzenia rzeczy (i jeszcze większej ilości rzeczy, i jeszcze większej) nabiera gargantuicznych rozmiarów. Weźmy na przykład Bena, mojego najmłodszego brata, jedną z najbardziej oszczędnych i zapobiegliwych osób, jakie znam. On i jego żona przez prawie pięć lat na spółkę używali jednego telefonu komórkowego! Nie chodzi o to, że nie stać ich było na dwa, po prostu mój brat nie lubi niczego marnować, czy to będzie woda, czy pieniądze, czy prąd, ani ponosić zbędnych wydatków, zwłaszcza w telekomunikacji. (Wydaje mi się, że wciąż ma tylko dwie pary butów, z czego jedna to klapki). Skąpił więc na wszystko, dopóki jego żona nie zaszła w ciążę. Omal nie krzyknęłam ze zdziwienia, kiedy wpatrzona w monitor komputera uświadomiłam sobie, że mój brat liczykrupa zapisał się na wózek wart sześćset dolarów. Nawet najbardziej rozsądni z nas przed porodem upadają na głowę. Po porodzie też, ale o tym znacznie dalej.

Pamiętając, że francuska lista rzeczy dla noworodka ma znacznie mniejszą objętość niż amerykańska, rzućmy okiem, co według znawców tematu jest całkowicie konieczne dla przetrwania nowej istoty ludzkiej. Jeśli przeżyłaś już ten rodzaj tortur, z góry cię przepraszam za ponowne wygenerowanie traumatycznych wspomnień. Jeśli skompletowanie wyprawki dopiero cię czeka, sugeruję, żebyś usiadła, zanim zaczniesz czytać. Może zrób sobie kanapkę. Weź poduszkę. Umość się wygodnie, bo lista będzie długa. Zaczynam:

• Laktator

• Torebki do przechowywania mleka z piersi

• Trzy duże cienkie kocyki

• Fotelik samochodowy

• Dodatkowe podstawki pod foteliki samochodowe, jeśli masz więcej niż jeden samochód

• Wózek, do którego można wpiąć fotelik samochodowy

• Zestaw do spania dla niemowlaka: koszyk lub przystawka do łóżka

• Łóżeczko turystyczne z koszykiem-wkładką do spania

• Pościel do łóżeczka turystycznego w innych rozmiarach niż pościel do standardowego łóżeczka

• Chusta

• Nosidełko

• Huśtawka

• Wanienka

• Torba na pieluchy

• Poduszka do karmienia

• Łóżeczko

• Materac do łóżeczka sprzedawany osobno

• Pościel do łóżeczka, trzy komplety

• Ochraniacz do łóżeczka

• Karuzela nad łóżeczko

• Karuzela nad przewijak

• Dodatkowy przewijak

• Pokrowce na przewijak

• Dwa miękkie ręczniki kąpielowe

• Zasłonki przeciwsłoneczne na szyby do samochodu

• Suszarka do butelek

• Uchwyt na części od butelek

• Bujak

• Przewijak i szafka

• Ubranka dla niemowlaka:

- 2–4 niemowlęce koszule nocne

- 4–8 ubranka typu body

- 4–8 koszulek

- 4–8 pajacyków

- 2 cieplejsze pajacyki

- 1–3 eleganckie kombinezony

- 4–7 par skarpetek lub bucików

- 4–6 czapeczek

- Rękawiczki

- Śpiworek lub ciepły pajacyk z polaru

• Zabawki

• Obcinacz do paznokci

• Elektroniczny termometr

• Myjki

• Szmatki do odbekania

• Lekarstwa: Tylenol¹⁸, Orajel [żel uśmierzający ból wyrzynających się ząbków], Mylicon [lekarstwo na kolkę], woda przeciwko kolce

• Szampon oraz płyn do mycia ciała

• Maść na pieluszkowe zapalenie skóry

• Purell [żel do dezynfekcji rąk]

• Smoczki z przypinkami/smyczami

• Duże podpaski

• Jednorazowe wkładki laktacyjne

• Krem do sutków

• Pieluchy dla niemowląt, tylko jedna paczka, na wypadek gdyby twoje dziecko było dość duże – szybko wyrasta!

• Paczka pieluch w kolejnym rozmiarze

• Kubeł na zużyte pieluchy

• Torebki do kubła na zużyte pieluchy

• Nawilżane chusteczki

• Ogrzewacz do nawilżanych chusteczek (wrr!)

• Mleko modyfikowane

• Dozownik do modyfikowanego mleka

• Szczotka do butelek

• Butelki, dwa rozmiary (120 ml oraz 230 ml)

• Krzesełko do karmienia

• Wytrzymała spacerówka

• Miseczki, łyżeczki

• Śliniaki

• Stolik zabaw/edukacyjny

• Skoczek stacjonarny

• Szelki do skakania

Przysięgam, że nie jest to pełna lista wszystkich „niezbędnych” rzeczy dla noworodka, które mogłabym wymyślić. Nie chciałam zresztą polegać tylko na osobistych wspomnieniach i skonsultowałam się ze znajomymi z całego kraju, którzy przechodzili właśnie okres przedporodowego „gromadzenia”. Powyższa lista jest efektem kompilacji informacji z różnych stron kraju dotyczących tego, co aktualnie znajduje się na „listach prezentów dla dziecka”¹⁹ w różnych sklepach. Nie uwzględniłam na niej zabawek i jeszcze kilku co bardziej niedorzecznych rzeczy – homeopatycznych tabletek łagodzących ból w trakcie wyrzynania się zębów, usług sprzątania i pielęgniarki na noc – bo łudzę się nadzieją, że na moich krajan przyjdzie w końcu opamiętanie. Ale, jak widać, mamy kompletnego fioła na punkcie ilości! Nie twierdzę, że mniej to więcej, ponieważ mniej to mniej. Mówię tylko, że mniej może być całkiem dobrą rzeczą.

Jeśli nie masz mnóstwa wolnego czasu, nie rekomenduję wchodzenia do internetu i wpisywania hasła baby registry, ponieważ w wynikach wyszukiwania znajdziesz nie tylko niezliczone odniesienia do stron instruujących bezradnych rodziców, co konkretnie mają umieścić na liście, ale również mnóstwo wpisów zrezygnowanych matek i ojców niepewnych swoich wyborów dotyczących butelek, pościeli, organicznego sztucznego mleka albo niezwykle stymulującej karuzeli. Cały ten proces jest po prostu przytłaczający i zupełnie niepotrzebny. Samo noszenie dziecka w łonie jest nad wyraz uciążliwe, a my jeszcze dodatkowo przysparzamy sobie kolejnych zmartwień związanych z wyborem ogromnej ilości często zupełnie niepotrzebnych, rzeczy. Pomysł obdarowania rodziców przedmiotami, które mogą się przydać powiększonej rodzinie, jest niezwykle miły, niestety gdzieś po drodze zapomnieliśmy o idei, a skupiliśmy się na działaniu, wprowadzając w nasze życie mnóstwo niepokoju graniczącego z paniką.

Valerie – znajoma matka z Bretanii – zwróciła mi uwagę, jak bardzo Francuzki spodziewające się dziecka liczą na francuski rząd, którego zadaniem jest sprawić, że okres ciąży będzie dla nich nie tyle znośny, ile przyjemny (chciałam podkreślić, że nie zaliczam się do kobiet, które lubią być w ciąży). Powiedziała mi, że naprawdę ważne jest uświadomić sobie, że francuski rząd troszczy się o ludzi. Państwo wypłaca każdej kobiecie w ciąży – pod warunkiem że regularnie chodzi do lekarza (wizyty, tak samo jak tygodniowy pobyt w szpitalu w okresie okołoporodowym, są całkowicie bezpłatne) – zasiłek w wysokości 150 euro (około 200 dolarów) miesięcznie, poczynając od czwartego miesiąca ciąży. Jeśli matka ma więcej niż jedno dziecko, zasiłek wypłacany jest do czasu skończenia przez dziecko osiemnastego roku życia. Dotyczy to wszystkich kobiet bez względu na ich dochód. Kobiecie, która urodziła pierwsze dziecko, przysługuje szesnaście tygodni płatnego urlopu macierzyńskiego, w przypadku każdego kolejnego liczba tygodni się zwiększa. Ja mam dwójkę dzieci. Jedno ma czternaście, a drugie siedemnaście lat i wciąż otrzymuję comiesięczny zasiłek rodzinny. Biorąc pod uwagę to, co powiedziałam, wydaje mi się, że przyjęcia typu baby shower mogłyby wydawać się nieco zbędne.

Touché²⁰.

W 2008 roku, kiedy Brad Pitt i Angelina Jolie przeprowadzili się do zapierającej dech w piersi rezydencji Château Miraval na południu Francji, zaczęło przysługiwać im prawo do właśnie takiego zasiłku rodzinnego, dostępnego dla wszystkich, bez względu na ich status materialny. Na stronie bittenandbound.com można było przeczytać wtedy, co następuje:

Choć jest mało prawdopodobne, że Brad i Angelina zdecydują się na przyjęcie tych pieniędzy, to zgodnie z prawem przysługuje im „pokrycie kosztów niani” w wysokości 975 dolarów i 84 centów miesięcznie oraz „zasiłek na sieroty” w wysokości 508 dolarów i 97 centów na każde z ich trójki adoptowanych dzieci. Kwota wynosząca 2592 dolary i 81 centów wypłacana byłaby każdego miesiąca.

Nie dość, że Angelina Jolie ma Brada Pitta i zamek, to jeszcze przysługuje jej pokrycie kosztów za nianię. I gdzie na tym świecie sprawiedliwość?!

Ponieważ od pewnego czasu Stany Zjednoczone żyją w atmosferze nieustannego niepokoju, nic dziwnego, że narodziny dziecka również naznaczone są strachem.

Muszę wyznać, że i mnie poród przerażał. Częste siusianie w majtki było nie tylko wynikiem nadmiernego nacisku na pęcherz, ale również wszystkich negatywnych myśli związanych z tym, co może pójść nie tak. Co, jeśli zapomnimy naszego planu porodu? Co się stanie, jeśli nie podadzą mi odpowiedniego lekarstwa? Co się stanie, jeśli mi je podadzą? Czy powinnam zdecydować się na poród w wodzie? A czy dziecko nie utonie, jeśli urodzę w wodzie? Te i podobne myśli nie dawały mi spokoju. Sen z powiek spędzały mi również przerażające wizje wydarzeń po narodzinach dziecka. To właśnie ogromnym rzeszom kobiet w ciąży, ze mną włącznie, zabierało i nadal zabiera ogromne ilości energii.

Ulegając powszechnemu niepokojowi, wiele amerykańskich matek jeszcze przed porodem formuje na piśmie „instrukcje” dla rodziny, przyjaciół i znajomych dotyczące reguł zachowania się po narodzinach dziecka. Kiedyś przypadkowo przeczytałam wpis dotyczący takich zasad na jednym z blogów. Autorka udzielała w nim wskazówek dotyczących zarówno marki antybakteryjnego płynu do rąk, jak i typu komentarzy wygłaszanych pod adresem matki i dziecka. Tekst był tak przepojony strachem i niepewnością, że po jego przeczytaniu prawie sama osiwiałam. Ta biedna kobieta, której termin porodu przypadał dopiero za kilka tygodni, była już porządnie psychicznie zmaltretowana. Nie pomógłby jej nawet krem na poranione brodawki firmy Lansinoh (choć mogłabym się założyć, że kilka tubek tego kremu znajdowało się już w jej domowej apteczce). Martwiąc się o wszystko, począwszy od zarazków i wystawiania piersi na widok publiczny, a skończywszy na tym, że gdy będzie w bardzo delikatnym emocjonalnym stanie po porodzie, może nie podobać się jej wygląd własnego dziecka, odebrała sobie połowę radości z posiadania potomka. Pozwólcie, iż jeszcze raz powołam się na moją ulubioną Pernoud. W J’attends un enfant radzi ona czytelniczkom, by nie rozmawiały na tematy okołoporodowe ze znajomymi, które są już matkami, tylko zarezerwowały je na wizyty u lekarza. Choć nie do końca się z nią w tej kwestii zgadzam – myślę, że są od tej reguły jakieś wyjątki – to muszę przyznać, że dzieląc się doświadczeniami okołoporodowymi, kobiety częściej straszą się nawzajem, niż wspierają. Jestem tego dobrym przykładem. Przez krótki moment w mojej nowej roli matki żyłam w przerażeniu, że Oona może mieć problemy z widzeniem peryferyjnym, ponieważ jako noworodek nie tolerowała leżenia na brzuszku. To przekonanie zaszczepiła we mnie znajoma, a im częściej powracałam do niego myślami, tym gorzej się czułam, doprowadzając się do stanu całkowitego psychicznego wycieńczenia. Dopiero gdy wpadłam na pomysł, by zasięgnąć opinii doktora Cohena, mój stan nieco się poprawił. Doktor Cohen pisze mianowicie, że noworodki w sposób naturalny bronią się przed leżeniem na brzuszku, w ten sposób zapobiegając nagłej śmierci łóżeczkowej. Stąd lepiej kłaść je zawsze na plecach. Łagodnie instruuje: Ponieważ nie ma potrzeby wzmacniania jakiejkolwiek partii mięśni, radzę nie zachowywać się jak osobisty trener Lucy (imię, którym Cohen określa wszystkie noworodki płci żeńskiej). Należy zrezygnować z kładzenia dziecka na brzuszku, a zamiast tego od czasu do czasu łaskotać tam dziecko, by poćwiczyło „łaskotkowe” mięśnie. Uff! Spokój jest znacznie bardziej przyjemny niż przerażenie przechodzące niekiedy w rozpaczliwą bezsenność.

Skoro już jestem przy stanach emocjonalnych rodem z horrorów, chciałam wspomnieć również o wartym dwieście pięćdziesiąt milionów dolarów biznesie związanym z krwią pępowinową. Proszę nie zatykać uszu! Z chwilą gdy tylko moja ciąża stała się widoczna, zaczęłam otrzymywać różnego rodzaju ulotki i e-maile dotyczące przechowywania krwi pępowinowej dziecka. Dokądkolwiek się udałam, byłam bombardowana informacjami i naciskana przez banki krwi pępowinowej. Kampanie marketingowe tych instytucji nie należą do najsubtelniejszych. Sugerują, że brak decyzji o pobraniu i przechowywaniu krwi pępowinowej w tych placówkach może spowodować, że w razie jakiejś wstrętnej choroby dzieci nie będą miały szansy na wyzdrowienie. Te reklamy oparte są na strachu i poczuciu winy, więc nie sposób się im w jakiś racjonalny sposób oprzeć. Powinnam była to wiedzieć, ale nie wiedziałam. Wtedy nie było mnie stać na taką usługę, ale i tak zarzucałam sobie, że jestem wyrodną matką, nie decydując się na zamrożenie krwi z pępowiny mojego niewinnego dziecka. Dodatkowo za każdym razem, kiedy natykałam się na ulotki reklamujące tę usługę, ogarniało mnie przerażenie na myśl o chorobach grożących mojemu dziecku. Białaczka, polio, dna moczanowa, hemoroidy, stopa końsko-szpotawa to tylko niektóre z możliwości przychodzących mi do głowy. Niemniej jednak nie zdecydowaliśmy się na zamrożenie krwi. Kiedy moje będące w ciąży przyjaciółki prosiły mnie o radę w związku z histerią dotyczącą decyzji o jej zamrażaniu, nie bardzo wiedziałam, co im powiedzieć. Aż do chwili, kiedy dowiedziałam się, że we Francji, w przypadku osób, które nie są w grupie ryzyka, przechowywanie krwi pępowinowej przez prywatne instytucje jest nielegalne i że w związku z tym Francuzki nie są narażone na nieustanne terrorystyczne ataki ze strony banków krwi.

Francuzi postrzegają krew pępowinową jako zasób narodowy i państwo zachęca rodziców do przekazywania krwi ich dziecka do narodowego banku krwi pępowinowej (tak przy okazji, w Stanach też takie funkcjonują). Nie jest jednak zupełnie jasne, czy faktycznie komórki krwi pępowinowej są skuteczne w leczeniu chorób, które pojawiają się w późniejszych okresach życia dziecka. Faktem jest, że w przypadku wielu chorób własne komórki są w procesie leczenia najmniej pożądane.

Gdybym już w czasie ciąży bardziej zainteresowała się Francuzami, byłabym znacznie spokojniejsza w tej kwestii. Im przede wszystkim chodzi o zachowanie umiaru i prostotę. Chciałabym móc cofnąć się w czasie i podejść do wielu rzeczy tak, jak podchodzą Francuzi. Wyobrażam sobie, że większą frajdę sprawiałoby mi jedzenie gruyère’a (Pernoud ten właśnie ser szczególnie poleca kobietom w ciąży) i rzadziej chodziłabym w push-upie.

Rozdział trzeci

Vous êtes le chef albo stając się szefem

Wiem, nad czym się zastanawiacie: jeśli Francuzi są tacy wyluzowani i spokojni, jakim cudem udaje się im wychować tak grzeczne i dobrze ułożone dzieci?

Przyznaję, francuskie dzieci na Brooklynie są niezwykle dobrze wychowane, ale francuskie dzieci we Francji biją je pod względem grzeczności na głowę. Podczas mojej ostatniej wizyty w Paryżu po raz kolejny uświadomiłam sobie, że żeby „studiować” francuskie dzieci, najpierw muszę je znaleźć. Prawdą jest bowiem to, że je widać, ale ich nie słychać. Raz zamyślona jechałam paryskim metrem i dopiero po chwili zorientowałam się, że wagon jest pełen dzieciaków. Po prostu siedziały i ani się nie kręciły, ani nie domagały się zabawek i cukierków. Po prostu siedziały. Tak samo jest w muzeach: te kilka razy, kiedy zdarzyło mi się zaobserwować muzealny napad złości, okazywało się, że jego autorem był niewielkich rozmiarów turysta, a nie francuskie dziecko. Byłam pewna, że świadkiem jakichś scen stanę się w supermarkecie, w końcu które dziecko potrafi się oprzeć kuszącym półkom zastawionym kolorowymi pysznościami? Najwyraźniej francuskie. W supermarketach też musiałam obejść się smakiem. A ich dobre maniery w restauracjach? Istna armia małych i ciekawych kuchni Julii Child. Dzieci są tak grzeczne, że ma się ochotę dziabnąć ich niczym nieprzejmujących się rodziców widelcem do steku. Na szczęście ochota pozostaje tylko ochotą.

Jak oni to robią? Jak francuskim rodzicom udaje się wychować takie grzeczne dzieci?

Odpowiedź na to pytanie jest nieco skomplikowana, choć na pewno niejaką rolę gra tu rodzicielskie podejście do dziecięcej psychologii. Ponieważ wielu francuskich rodziców twierdzi, że we Francji nie istnieje coś takiego jak bunt dwulatka, zaczynam się zastanawiać, czy my, w Stanach, nie jesteśmy ofiarami własnej kreacji i oczekiwań, uważając ten etap rozwoju dziecka za coś oczywistego i nieuniknionego.

Tak, tak, dobrze przeczytałaś: NIE ISTNIEJE COŚ TAKIEGO JAK BUNT DWULATKA! Kiedy usłyszałam to po raz pierwszy, uznałam, że mój francuski informator jest niedoinformowany, ale kiedy inni rodzice zaczęli to potwierdzać, nie miałam innego wyjścia, niż uwierzyć. Musiałam nawet ze szczegółami wyjaśniać tę koncepcję kilkorgu z moich francuskich znajomych. Jeden z nich, Paul, był zdumiony, kiedy wytłumaczyłam mu, o co chodzi. Naprawdę? I miałaś tak z twoimi dziećmi? Nigdy nie słyszałem o takiej przypadłości. Należy dodać, że Paul powiedział to, piekąc wspólnie z moimi dziećmi tartę z brzoskwiniami.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Helicopter parent (ang.) – to rodzic, który skupia nadmierną uwagę na doświadczeniach i problemach swojego dziecka, szczególnie tych związanych z kształceniem. Taki rodzic, jak helikopter, wisi nad głową dziecka. To pejoratywne określenie zyskało popularność dzięki bestsellerowej książce dr. Haima Ginotta zatytułowanej Between Parent & Teenager (Pomiędzy rodzicem a nastolatkiem) wydanej w 1969 roku. Jeden z jej bohaterów narzeka: „Matka wisi nade mną jak helikopter…” (przyp. tłum.). [wróć]

Bugaboo – holenderska firma produkująca wózki dziecięce (przyp. tłum.). [wróć]

Ależ nie! [wróć]

Bardzo. [wróć]

* Edith Wharton (1862–1937) – amerykańska pisarka i dekoratorka wnętrz (przyp. tłum.). [wróć]

John Belushi (1949–1982) – amerykański aktor komediowy pochodzenia albańskiego (przyp. tłum.). [wróć]

Toddlers and Tiaras – amerykański reality show pokazujący kulisy konkursów piękności dla dzieci (przyp. tłum.). [wróć]

Potrzebne jest całe miasteczko. [wróć]

Cóż można na to poradzić? [wróć]

Ivy League (Liga Bluszczowa) – popularne grupowe określenie ośmiu elitarnych uniwersytetów amerykańskich znajdujących się w północno-wschodniej części kraju (przyp. tłum.). [wróć]

Pozwólcie działać, pozwólcie robić. [wróć]

Dobrego doktora. [wróć]

Amerykański tytuł filmu to Raising Arizona (przyp. tłum.). [wróć]

Po francusku. [wróć]

Bardzo jędrne. [wróć]

Big Apple – Wielkie Jabłko to potoczna nazwa Nowego Jorku (przyp. tłum.). [wróć]

Babies „R” Us – to jedna z sieci sklepów z artykułami dla niemowląt i dzieci będąca częścią firmy Toys „R” Us, Inc (przyp. tłum.). [wróć]

Tylenol – amerykańska nazwa handlowa Paracetamolu lub Panadolu (przyp. tłum.). [wróć]

W Stanach Zjednoczonych popularną praktyką jest rejestrowanie listy prezentów dla dziecka w dużych sklepach z artykułami dla niemowląt i dzieci. Osoby, które są zapraszane na baby shower, mogą wtedy nabyć to, co jest potrzebne rodzicom dziecka, prezent jest skreślany z listy i artykuły się nie dublują. Nazwa angielska to baby registry (przyp. tłum.). [wróć]

Trafiony. [wróć]