Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

Wstęp

A jak anonimowy

B jak ból

C jak codzienność

D jak dzisiaj

E jak emocje

F jak Francja

G jak góra

H jak harmonia

I jak inteligencja

J jak jesień

K jak karma

L jak lekkość

M jak miłość

N jak nieszczęście

O jak oddychać

P jak przebaczenie

R jak radość

S jak smakować

T jak tragizm

U jak uśmiech

W jak wybór

Y jak yin i yang

Z jak zen

Przypisy końcowe

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału
ET N’OUBLIE PAS D’ÊTRE HEUREUX
Abécédaire de psychologie positive

Redakcja
Ewa Kaniowska

Projekt okładki
Izabela Sobieszek

Zdjęcie na okładce
Photo smile / Shutterstock

Korekta
Igor Mazur, Jolanta Ogonowska

Redaktor prowadzący
Anna Brzezińska

© ODILE JACOB, octobre 2014
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-7554-499-2

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Christianowi Bobin,
który zawsze bez lęku zmierza tam,
dokąd prowadzi go serce

WSTĘP

„Proszę zawołać szefa kuchni!”

Do tej pory wszystko szło dobrze, wszystko było normalnie. Zbliżaliśmy się do końca naszego służbowego obiadu w małej paryskiej restauracji: ja i mój ekstrawertyczny przyjaciel, trochę nerwowy i bardzo pewny siebie, którego jednak bardzo lubię. Zjedliśmy smaczny posiłek, w przyjemnym otoczeniu, ze sprawną i uśmiechniętą obsługą. Wszystko było bez zarzutu. I oto przyjaciel przerywa naszą dyskusję, marszczy brwi i przywołuje kelnera. Ten, odrobinę zaniepokojony, stara się dowiedzieć, o co chodzi, lecz mój przyjaciel powtarza tylko: „Proszę zawołać szefa kuchni!”. Kelner spełnia więc prośbę, nieszczęśliwy i skonsternowany. Wypytuję: „Co się dzieje, stary? Coś nie tak?”. Mój towarzysz nie odpowiada na pytania, mówi zagadkowo: „Nic, nic, zobaczysz”, z zadowoloną miną, która uspokaja mnie tylko połowicznie.

Kelner wraca z kucharzem, wyciągniętym z kuchni: „Czy jest jakiś problem, panowie?”. A mój przyjaciel odpowiada z szerokim uśmiechem: „Absolutnie żadnego, szefie! Chciałem tylko osobiście panu pogratulować! Jedzenie było pyszne, a obsługa doskonała!”. Szef kuchni i kelner, przez moment zbici z tropu (najwyraźniej nikt nigdy tak się wobec nich nie zachował), przyjmują wreszcie uwagę z uśmiechem i widoczną przyjemnością. Gawędzimy z nimi przez chwilę o tym, jak to klienci wzywają kucharza tylko po to, żeby się poskarżyć, nigdy zaś po to, żeby mu pogratulować.

Właśnie odkryłem psychologię pozytywną.

Psychologia negatywna?

Do tej pory zajmowałem się psychologią negatywną, tak w pracy, jak w życiu. Podpisywałem się pod wizją Jules’a Renarda^1: „Nie jesteśmy szczęśliwi: nasze szczęście to milczenie nieszczęścia”.

Jako młody psychiatra miałem prostą wizję swojego zawodu: leczyć ludzi chorych i stawiać ich na nogi, żeby mogli wrócić do normalnego życia. Mając nadzieję, że więcej ich nie zobaczę, albo przynajmniej niezbyt prędko. Jako młody człowiek nie byłem szczególnie uzdolniony w dziedzinie szczęścia, nawet jeśli uważałem, że życie jest interesujące, a niekiedy radosne. Kiedy w moim dniu nie było nic pozytywnego, zadowalałem się tym, co negatywne, nawet po to, żeby się trochę z tego pośmiać, jak Woody Allen, gdy mówi: „Chciałbym zakończyć jakąś wiadomością dającą nadzieję, ale nie mam takiej! Czy w zamian mogą być dwie beznadziejne?”. Krótko mówiąc, psychiatria nie była zabawna, a życie niewiele bardziej zabawne.

Potem, stopniowo, otworzyłem oczy, na swój zawód i na życie.

Nie będę wam tu opowiadał o swoim życiu, wystarczająco już mówię w tej książce o sobie (o sobie jako o zwykłym przedstawicielu rodzaju ludzkiego, nie o kimś szczególnym, odmiennym od innych czy wyróżniającym się). Jednakże psychologia pozytywna wiele dla mnie zmieniła, na dobre oczywiście. Dziś już rozumiem, że moja praca lekarza psychiatry nie polega jedynie na naprawianiu tego, co jest uszkodzone w umyśle i duszy moich pacjentów (psychologia negatywna), lecz także na pomaganiu im w rozwijaniu tego, co działa u nich dobrze lub co mogłoby stosunkowo łatwo działać lepiej, po to by mogli być szczęśliwsi i smakować życie (psychologia pozytywna). Nie tylko dlatego, że chcę dla nich dobrze, lecz także ponieważ wiem – ponieważ wiemy już dzisiaj – iż szczęście jest doskonałym narzędziem zapobiegania pojawianiu się cierpień psychicznych lub ich nawrotów (a ponieważ w psychiatrii nawroty zdarzają się często, jest tu miejsce dla pracy nad szczęściem). Nie można już patrzeć na psychoterapię jak na metodę, dla której typowe jest podejście: „Proszę mi opowiedzieć o swoich problemach, jeszcze i jeszcze, a potem zobaczymy, co można z tym zrobić…”. Nie można wciąż czekać, aż ludzie zachorują raz, a potem kolejny, by ich wciąż na nowo leczyć. Dlatego właśnie potrzebujemy psychologii pozytywnej. Tyle że musi to być jeszcze naprawdę psychologia pozytywna, a nie jakaś jej namiastka czy pozór…

„Nie myśl już o tym! Myśl pozytywnie!”
Czym nie jest psychologia pozytywna…

Pamiętam, że gdy byłem młodym psychiatrą, moi starsi koledzy mówili swoim cierpiącym na depresję pacjentom, gdy już ich wyleczyli: „No, wszystko jest już w porządku, proszę o tym zapomnieć, myśleć pozytywnie i korzystać z życia”. I często, niestety, kilka miesięcy czy kilka lat później, pacjenci mieli nawrót choroby.

Od tamtego czasu zrozumieliśmy, że depresja jest chorobą, która ma tendencje do powracania, tak jak rak do przerzutów. Uwaga: tendencja to nie pewność; termin ten oznacza, że przy braku wysiłków czy zmiany stylu życia, jeśli będziemy robić wszystko tak jak wcześniej, nasze cierpienia będą miały tendencję do ponownego pojawienia się. Dlatego właśnie dziś interesujemy się zapobieganiem nawrotom: nie mówimy już pacjentom, by zapomnieli, lecz by zmodyfikowali styl życia, sposób myślenia. Nie staramy się koniecznie ich uspokoić („to już koniec, choroba nie wróci”), lecz otworzyć im oczy („to może wrócić”), jednocześnie dając im nadzieję („ale jest mnóstwo rzeczy, które można zrobić, by tego uniknąć”). Mówimy im „Proszę o tym myśleć” nie po to, by ich przestraszyć, lecz by ich zmotywować do zatroszczenia się o siebie. I przedstawiamy im szczegółowy plan, a nie mgliste dobre rady: na tym właśnie polega praca psychologii pozytywnej!

Kiedy człowiek jest wyleczony, powinien być w stanie nie tylko nie myśleć za dużo o tym, co mogłoby pójść źle (w czym może nam pomóc psychoterapia), lecz także więcej myśleć o tym, co mogłoby iść lepiej (i to jest rola psychologii pozytywnej).

Jednakże psychologia pozytywna nie polega na dostarczaniu mglistych dobrych rad w stylu: „Patrz optymistycznie na życie!” czy zachęcaniu do „pozytywnego myślenia”. Nie jest to także parawan, który ma zasłonić problemy i skłonić pacjenta do zwracania uwagi wyłącznie na szczęśliwe i radosne aspekty jego życia, co niesie ze sobą ryzyko zapomnienia, że przeciwności i nieszczęście stanowią również integralną część tego życia. Nie jest to utopijna wizja egzystencji, oparta na nadziei, że życie będzie dla nas miłe, czy na zmuszaniu się z całych sił, by je takim widzieć.

Jest to oczywiście coś ambitniejszego, bardziej skomplikowanego i subtelniejszego…

Czym jest psychologia pozytywna?

To po prostu badanie tego, co działa dobrze w umyśle człowieka, badanie zdolności umysłowych i emocjonalnych, które pomagają nam smakować życie, rozwiązywać problemy i przezwyciężyć przeciwności, a przynajmniej przetrwać je. To praca nad kultywowaniem w sobie optymizmu, ufności, wdzięczności itd. Po to by zrozumieć, w jaki sposób te cenne zdolności mogą istnieć i trwać w naszych umysłach, a zwłaszcza po to, by nauczyć ich wykorzystywania tych, którzy tego potrzebują. Jako lekarz widzę w tym oczywiście interes dla swoich pacjentów: pomagać osobom w depresji czuć się mniej przygnębionymi, osobom niespokojnym mniej się niepokoić, nie tylko redukując objawy ich choroby, lecz także pomagając im zwracać uwagę na wszystkie szczęśliwe aspekty ich życia, czego nie mogą zrobić, kiedy są w ostrej fazie choroby, i czego nie potrafią zrobić, kiedy czują się lepiej. Ale oczywiście nie tylko osoby szczególnie narażone, lecz wszyscy ludzie mogą nauczyć się lepiej wykonywać swój „zawód człowieka”. Pierwszym celem tego zawodu jest dobrostan i szczęście, kultywowane dla samego siebie oraz przekazywane innym. Z tego wypłyną liczne korzyści, interesujące poza światem medycznym, dla wszystkich ludzkich instytucji, w których panuje dziś przekonanie – i słusznie – że ludzie, którzy dobrze czują się w swojej skórze, dadzą z siebie to, co najlepsze, czy to w nauce (szkoła), czy w produkcji (w przedsiębiorstwie), czy w odważnym i wielkodusznym rządzeniu (polityka)2.

Psychologia pozytywna opiera się na triadzie: przekonanie, nauka i praktyka.

Po pierwsze, przekonanie: życie jest szansą. Którą często marnujemy przez brak inteligencji. Nie tej inteligencji, która służy rozwiązywaniu działań matematycznych czy złożonych problemów, lecz inteligencji szczęścia, która polega na widzeniu życia takim, jakie jest, w całości, z jego dobrymi i złymi stronami, i na kochaniu go, cokolwiek się zdarzy. Ta inteligencja wymaga nie nabywania nowej wiedzy, lecz odrzucenia starych pewników, posprzątania przed drzwiami swojego umysłu, by utorować drogę szczęściu, które, jak każdy wie, tkwi w rzeczach prostych. Jak pisze Simone Weil: „Rozum nie ma nic do znalezienia, ma oczyścić drogę”3.

Następnie nauka: tym, co odróżnia psychologię pozytywną od dobrych rad lub dawniejszych metod (niekiedy intuicyjnie trafnych), jest poszukiwanie naukowego uprawomocnienia. Nie chodzi tylko o dobre uczucia, lecz także o dobre argumenty: badania kliniczne (co działa, a co nie działa?), biologia, neuroobrazowanie itp. W swoim metodycznym i rygorystycznym poszukiwaniu tego, co może doprowadzić nas do większego dobrostanu, psychologia pozytywna bardzo często potwierdza koncepcje i przekonania filozofii starożytnej na temat szczęścia: dla Greków i Rzymian inteligentne i obywatelskie poszukiwanie szczęścia było wartościowym i uzasadnionym celem i zakładało regularną pracę nad sobą.

Wreszcie praktyka: wiedza i koncepcje nie wystarczą. Nigdy. Żeby czynić postępy, trzeba praktykować…

Pięć reguł praktykowania psychologii pozytywnej

Istnieją bardzo liczne prace i bardzo liczne podręczniki dotyczące psychologii pozytywnej, ale wszystkie kładą nacisk na następujące punkty, które można uznać za zasadnicze:

1. Najważniejsze jest to, co robię, a nie to, co wiem

Od ponad dwóch tysięcy lat zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie mędrcy przekazywali ludziom te same komunikaty: aby być szczęśliwym, wystarczy smakować chwilę obecną, pozostawać blisko natury, szanować innych ludzi, prowadzić proste i skromne życie, nie wpadać łatwo w złość itp. Jest to tak oczywiste, że mówi się czasem o tych radach jako o „wielkich banałach”. Jednak jakkolwiek banalne by były te zalecenia – przemawiają do nas: wiemy i czujemy, że są słuszne. Wszyscy słuchają mędrców, wszyscy ich podziwiają, wszyscy się z nimi zgadzają. Potem każdy idzie w swoją stronę, nikt nie bierze się do pracy i wszystko toczy się tak jak wcześniej. W najlepszym wypadku przez chwilę próbujemy, potem przestajemy, ponieważ to trudniejsze, niż się spodziewaliśmy, ponieważ nie ma natychmiastowych rezultatów albo dlatego, że to nużące – i w końcu rezygnujemy. I jeśli mędrzec, trochę zirytowany, biegnie za nami i łapie nas za rękaw, mówimy mu: „Tak, tak, wiem, wiem…”. Oczywiście, że wiemy! Nawet dziecko wie, co daje szczęście i sprawia, że życie jest piękne! Nie widzimy jednak, że trudność tkwi nie w wiedzy, lecz w jej stosowaniu w praktyce, szczególnie jeśli trzeba to robić regularnie i przez dłuższy czas. Nie widzimy, że najważniejsze jest nie to, co wiemy, lecz to, co robimy. Być może zresztą to dlatego my, Francuzi, mamy taki problem z psychologią pozytywną. Ponieważ wolimy wyśmiewać, niż wypróbować, ponieważ przyznajemy zbyt dużą wartość intelektowi, a niewystarczającą praktyce? Wolimy raczej być myślicielami i komentatorami szczęścia niż jego rzemieślnikami i praktykami.

2. Nad szczęściem trzeba się napocić?

Doskonale rozumiemy, że aby zwiększyć wydolność płuc, być silniejszym, zręczniejszym, będziemy musieli czynić regularne wysiłki. Dobrze wiemy, że nie wystarczy powiedzieć: „OK, od teraz postaram się mieć głębszy oddech, być silniejszy i zręczniejszy” i bardzo tego chcieć, lecz że trzeba będzie się zmusić do biegania, wzmacniania mięśni, do jogi czy gimnastyki. Regularnie.

Rozumiemy to, a jednak nadal rozumujemy w ten sposób, jeśli chodzi o nasze postanowienia dotyczące psychiki: „Tym razem to na serio, jestem zmotywowany i postaram się mniej stresować, lepiej korzystać z życia, mniej narzekać, bardziej smakować dobre chwile, zamiast pozwalać, by zanieczyściły je moje zmartwienia itd.”. Ale nie! W ten sposób to nie zadziała! Także w tym przypadku, tak jak z oddechem czy z mięśniami, nie wystarczy chcieć, trzeba trenować. Na ten „trening umysłu” składają się wszystkie ćwiczenia psychologii pozytywnej. Nie należy ich postrzegać jako miłych gadżetów, lecz jako pracę nad tworzeniem i regularnym aktywowaniem połączeń mózgowych pobudzających emocje pozytywne.

Chętnie przyznaję, że formułka: „Nad szczęściem trzeba się napocić” jest odrobinę radykalna. Niektóre radości życie ofiarowuje nam jako nieoczekiwane i niezasłużone szczęśliwe trafy; pojawiają się bez żadnego wysiłku z naszej strony. Z poprzestawaniem na tych łaskach, które spadają nam z nieba, wiążą się jednak dwie niedogodności: 1) nie są one takie częste; 2) możemy je roztrwonić i nawet tego nie zauważyć, jeśli nasz umysł skupiony jest na troskach i „rzeczach do zrobienia”. Dlatego właśnie odrobina potu przyniesie nam dużo więcej szczęścia. Pewien przyjaciel mówił mi w związku z tym: „Ale, Christophe, czy szczęście przesiąknięte potem nie jest jak para ludzi, którzy bardzo starają się kochać? Czy prawdziwa miłość nie jest pozbawiona wysiłku? Tak jak prawdziwe szczęście?”. Tak, kolego, tylko że… W miłości też trzeba dokonywać wysiłków! Nie tyle po to, by wzbudzić miłość, ile by pozwolić jej trwać, pogłębiać się, ewoluować, pozostać żywą i interesującą przez całe życie pary. W przeciwnym razie, nawet jeśli na początku jest miłość, na dłuższą metę nie będzie ona wystarczającym paliwem^4. Tak samo jest ze szczęściem: nasze wysiłki posłużą nam nie tyle do tego, by je wezwać czy sprawić, że wyłoni się nagle ex nihilo, ile pomogą nam je złapać w locie, lepiej je smakować. I utrzymywać żywe i obecne przez całą naszą egzystencję.

Badania pokazały, że wysiłki te przyczyniają się do zwiększenia naszego szczęścia, tylko jeśli są częścią skutecznych strategii: im więcej wysiłków czynimy, tym lepsze mamy rezultaty. Pod jednym warunkiem: że są to właściwe wysiłki!5 Psychologia pozytywna stara się dowiedzieć jakie.

3. Wytrwać

Ćwiczenia psychologii pozytywnej nie dają natychmiastowego odczucia szczęścia. A przynajmniej rzadko. Poprzestają na przygotowaniu i ułatwianiu tych odczuć, na czynieniu nas bardziej uważnymi na przyjemne sytuacje, bardziej wyczulonymi na dobre rzeczy i dobre chwile w naszym życiu. Zmiany następują więc stopniowo, jak w przypadku każdej nauki. To także wszyscy wiemy: kiedy uczymy się czegoś nowego, wiemy, że często potrzeba czasu, by otrzymać namacalne rezultaty. Wiemy o tym i akceptujemy to w przypadku każdej nauki – gry na pianinie czy angielskiego, malowania akwarelami czy bilbokieta… W przypadku każdej nauki, poza tą związaną z psychicznym dobrostanem. Chcielibyśmy, żeby zadziałało to natychmiast. A ponieważ tak nie jest, często mówimy sobie: „Próbowałem, ale nie zadziałało”. I wyciągamy z tego wniosek, że metoda jest nieskuteczna albo że nie jest dla nas. Często pojawiają się na ten temat satyryczne artykuły w prasie, drwiny w programach telewizyjnych: „Próbowałem wszystkiego, żeby być szczęśliwym – i wiecie co? To bujda, wcale nie jestem szczęśliwszy!”. Co powiedzielibyśmy o kimś, kto opowiadałby nam: „Chwyciłem skrzypce, musnąłem smyczkiem struny i nie tylko nie wydobył się żaden piękny dźwięk, ale na dodatek zabrzmiało to okropnie. Skrzypce są beznadziejne!”?

4. Sznur i włókna

Ćwiczenia psychologii pozytywnej podlegają temu, co nazywam logiką sznura: sznur składa się z mnóstwa włókien; każde z nich osobno jest zbyt delikatne, by unieść coś ciężkiego. Ale splecione razem zmieniają się w sznur, zdolny już unieść lub pociągnąć bardzo duże ciężary (choćby unieść pokrywę nieszczęścia, nawet jeśli jest bardzo masywna). Trening umysłu psychologii pozytywnej podlega temu modelowi: jeden rodzaj wysiłku czy ćwiczenia nie wystarczy, by zmienić nasze mentalne nawyki. Musimy nie tylko je powtarzać, jak widzieliśmy wyżej, ale także akumulować je i mnożyć. Zebrane razem będą stanowić skuteczną dźwignię zmiany. To w sumie tak jak z jedzeniem: nawet jeśli jemy tylko pokarmy dobre dla naszego zdrowia, potrzebujemy mimo wszystko urozmaiconej i zrównoważonej diety. Nawet jeśli owoce są dobre dla zdrowia, jedzenie samych owoców w końcu sprowadzi na nas kłopoty. Istnieje wielka różnorodność ćwiczeń psychologii pozytywnej, które odpowiadają wielkiej różnorodności cech, jakie musimy kultywować, żeby mieć szczęśliwe życie.

5. Miejsce dla nieszczęścia

Celem psychologii pozytywnej nie jest całkowite wyeliminowanie nieszczęścia. To byłoby nierealistyczne. Jej cel to pomóc nam nie być nieszczęśliwymi niepotrzebnie lub zbyt długo. Przeciwności i nieszczęście stanowią bowiem część losu ludzkiego, wszystkie tradycje, wschodnie czy zachodnie, zawsze nam o tym przypominały: nieszczęście jest nierozłącznym cieniem światła szczęścia. Dlatego właśnie psychologia pozytywna interesuje się także rezyliencją, sposobami stawiania czoła nieszczęściu, nie tylko poprzez unikanie czy ograniczanie okazji do cierpienia za każdym razem, gdy to będzie możliwe, lecz także poprzez czerpanie z mentalnych zasobów obecnych w każdym z nas. Istnieje zresztą ciekawy paradoks w naszym współczesnym świecie, przynajmniej w jego bogatej i zokcydentalizowanej części: im bardziej społeczeństwo stara się uchronić nas przed nieszczęściem, za sprawą mnóstwa zabezpieczeń i środków pomocy, tym bardziej ewolucja praktyk psychoterapeutycznych (i nie tylko w psychologii pozytywnej) powraca do klasycznego dyskursu stoików, którzy mówili o koniecznej akceptacji faktu, że niepomyślne wydarzenia z całą pewnością pojawią się w naszym życiu, i o znaczeniu przygotowania się do nich zamiast marzenia, że nigdy nie będziemy musieli się z nimi zmierzyć.

Ku przytomnemu szczęściu

Jasne jest, że szczęście, indywidualne i zbiorowe, jest ważnym celem psychologii pozytywnej. Jest też jednak jasne, że szczęście nie ma być parawanem, osłoną, sposobem na zapomnienie o przeciwnościach. Powinno raczej służyć jako paliwo, by pomóc nam stawić im czoło. Jak zauważył Claudel: „Szczęście nie jest celem, lecz sposobem życia”. Szczęście jest sposobem znoszenia ciemnej strony życia. Bez niego egzystencja jawi się nam jedynie jako ciąg zmartwień i trosk, czasem dramatów. Czym zresztą jest, tak naprawdę. Na szczęście nie jest tylko tym: jest także ciągiem radości i odkryć, które pomagają nam przejść przez przeciwności losu i motywują nas do dalszego życia, cokolwiek się zdarzy.

Nie ma więc potrzeby udawać się na poszukiwanie szczęścia wyhodowanego sztucznie, jak te smutne owoce uprawiane pod szkłem i bez ziemi. Jedyne szczęście, które ma wartość, to szczęście zakorzenione w rytmie pór roku naszego życia: całe poobijane, nieregularne, nieprzewidywalne, ale ostatecznie tym wyborniejsze, z historią, która stanowi o jego treści i smaku.

Jednakże akceptować nieszczęście to nie znaczy życzyć go sobie, cenić je, poddawać mu się. To po prostu uznać jego mroczną obecność, wiedzieć, że będzie tu, regularnie, we wszystkich okresach naszego życia, poprzez lekkie muśnięcia (skazy na obrazie naszych szczęśliwych chwil) lub gwałtowne burze (najciemniejsze chwile naszej egzystencji). To także uznać, że to, co dzisiaj wygląda na nieszczęście, jutro lub pojutrze ocenimy być może jako szansę, bolesną wprawdzie, ale tę, która zmieniła korzystnie bieg naszego życia. Czy należy natychmiast szukać znaczenia, pozytywnego lub negatywnego, czy należy szukać spójności we wszystkim, co się nam przydarza? Czy raczej lepiej to zaakceptować, z uśmiechem na ustach i umysłem otwartym na tajemnicę, jak to sugeruje poeta Christian Bobin? Przenikliwy Bobin, który mówi nam tak: „Zrozumiałem także bardzo szybko, że prawdziwa pomoc nigdy nie wygląda tak, jak ją sobie wyobrażamy. Tu dostajemy policzek, tam wyciąga się do nas gałązkę bzu, i to zawsze ten sam anioł rozdaje swoje łaski. Życie jaśnieje niezrozumiałością”6.

Otóż to: policzki i bzy znajdują się w programie kolejnych stron.

A anioł?

Anioł jest tam, za tobą.

Tuż nad twoim ramieniem.

Jak zwykle.

A jak anonimowy

Z nieszczęścia powstają piękne powieści,

Życia interesujące do opowiadania, ale nie do przeżywania.

Czy życie szczęśliwe jest nudne?

Oczywiście, że nie: tylko radosne i ciche.

Abecadło

Pomysł na tę książkę przyszedł mi do głowy (po części), kiedy przyglądałem się swojemu gabinetowi: spektakl radosnego nieładu. Pełno w nim oczywiście książek i pism naukowych. A także najróżniejszego rodzaju przedmiotów: ławeczka do medytacji, rośliny doniczkowe, ikony, figurki Matki Boskiej i Buddy, dynks do drapania się po głowie… Ściana pokryta jest dziecięcymi obrazkami, narysowanymi przez moje córki, bratanków, chrześniaków lub inne dzieci. Są też obrazy sprezentowane mi przez przyjaciół, plakat All Blacks, portret Martina Luthera Kinga, pluszowy Freud, zdjęcia moich córek, proporczyk klubu Stade Toulousain. Wszystko to jest dla mnie źródłem szczęścia i wdzięczności wobec życia. To bardzo niejednorodna zbieranina, ale takie właśnie jest szczęście: to nagromadzenie chwil i doświadczeń na pozór równie rozmaitych jak te przedmioty.

Stąd pomysł książki, jako zbioru historii i refleksji krążących wokół poszukiwania szczęśliwego życia, w jego nowoczesnej i naukowej wersji, które zwie się psychologią pozytywną. Zbieranina ta, bez żadnego innego widocznego porządku poza alfabetycznym, pozwala być może lepiej oddać złożoną i nieprzewidywalną istotę szczęścia. Lepiej przypomnieć jego naturę – i naturę jego poszukiwania: małe kawałki szczęścia zbierane tu i tam, rozproszone, których powtarzalność daje poczucie szczęśliwego życia. Od czasu do czasu pojawia się w nas poczucie, że te wszystkie chwile mają sens i spójność. Oczywiście to nigdy nie trwa długo; całe szczęście, ponieważ byłoby to zbyt poważne i nudne. Zaraz wracamy do rozproszenia, czyli do życia. Lecz to przelotne objawienie jest cudowne i motywujące.

Czy ta książka jest abecadłem, czy słownikiem? Na pierwszy rzut oka są one do siebie podobne, przez porządek alfabetyczny. Tylko że kiedyś abecadło miało ambicję nauczyć uczniów czytać. Mam nadzieję, że czytając kolejne strony tego „Abecadła psychologii pozytywnej”, hasło po haśle, będziecie widzieć coraz jaśniej, co może uczynić wasze życie szczęśliwszym. Jestem przekonany, że szczęścia można się nauczyć. Po pierwsze dlatego, że wykazują to liczne prace^7. Po drugie dlatego, że sam się go nauczyłem. W dziedzinie szczęścia, jak to zobaczymy, istnieją jednostki wybitnie uzdolnione: ja do nich nie należę. Jestem raczej z tych przeciętnych uczniów, których przedmiot interesuje i którzy w związku z tym bardzo się starają. Te wysiłki zawsze przynoszą owoce. Niekoniecznie robią z nas olśniewających wirtuozów. Ale ludzi wyraźnie szczęśliwszych, niż gdyby nie czynili żadnych wysiłków i pozwolili, żeby życie samo zajęło się ich szczęściem, stawiając im na drodze różne wydarzenia i spotkania, które można przyjąć lub odrzucić.

Wybitnie uzdolnieni nie będą więc musieli czytać tego abecadła, ci pozbawieni złudzeń nie będą mieli na to ochoty, ale wszystkich innych moja książka może zainteresować!

Abstynencja

W swoim „Słowniku diabła” amerykański pisarz Ambrose Bierce definiuje abstynenta w następujący sposób: „Słaby człowiek, który ulega pokusie odmówienia sobie przyjemności”. Istnieje wielu abstynentów szczęścia, którzy myślą, że szczęście całkiem ich rozmiękczy. Odkładają je więc na później, wolą iść dalej naprzód, pracować, harować i cierpieć. W najlepszym wypadku marzą o szczęściu. Myślą, że są silni, ale może są po prostu słabi: boją się odpuścić i poddać szczęściu.

Akceptacja

Wszystko zaczyna się od akceptacji. Trzeba powiedzieć „tak” życiu, powiedzieć „tak” troskom. Troskom także? Tak, troskom także. Wtedy, gdy nieszczęście nas dopada, a szczęście się chowa? Tak, także wtedy. Powiedzieć „tak”.

Akceptacja nie oznacza cieszenia się tym, co przysparza nam cierpienia, to po prostu stwierdzenie jego istnienia. To nie mówienie: „To dobrze”, lecz: „To się dzieje”. A zaraz potem: „Co mogę zrobić?”. I zaakceptowanie, że w tym „Co mogę zrobić?” znajdują się najróżniejsze możliwości: zmiana sytuacji lub zmiana mojej reakcji, działanie lub oczekiwanie. Często myślimy, że bunt „nie” („nie, to niemożliwe; nie, będę walczył”) jest lepszy od spokojnej siły „tak”. Czasem tak jest, ale nie zawsze. A najpotężniejszą kombinacją jest z pewnością połączenie obu: „Tak, tak właśnie jest, akceptuję to, widzę, to się dzieje; ale nie, nie mogę pozwolić, by sprawy potoczyły się w tym kierunku”. Piękne słowa, ale jak to wygląda w praktyce?

W praktyce akceptacja polega na mówieniu „tak” w swojej głowie komuś, kto się z nami nie zgadza – nie jest to „tak” dla jego argumentów („tak, on ma rację”), lecz dla istnienia tych argumentów i jego niezgody („tak, widzę, że on się nie zgadza”) – i na dalszym słuchaniu go, by lepiej zrozumieć, zanim się sprzeciwimy. To mówienie „tak” porażce bez poddawania się jej. Mówienie „tak” przeciwnościom, ponieważ są tutaj, ale nieopuszczanie potem rąk. Akceptacja to poświęcenie czasu na zbadanie tego, co się dzieje, na oddech, by zrozumieć i poczuć, zanim zobaczymy, co robić dalej. Nie jest to akceptacja zamiast działania, lecz akceptacja przed wyborem najlepiej dopasowanego działania. Prawdziwym wyborem. Bez akceptacji będziemy reagować impulsywnie, a nasze reakcje doprowadzą nas zawsze w ten sam sposób w to samo miejsce. Jaki ma to związek ze szczęściem? To proste: akceptacja uwalnia nas od próżnych walk. Walk w terenie, wyczerpujących i czasem niepotrzebnych, wtedy gdy lepiej byłoby odpuścić; walk w naszym umyśle, ponieważ nasze luminacje, ciągły sprzeciw wobec rzeczywistości („to niemożliwe!”, „to nie może być prawda!”, „ja chyba śnię!”), wyczerpują nas od środka.

Akrazja

Słabość woli, która sprawia, że nie udaje się nam działać zgodnie z naszymi wartościami i intencjami. Wściekanie się, kiedy postanowiliśmy pozostać spokojni; działanie w sposób egoistyczny, chociaż wiemy, że szlachetność to jedyny sposób, byśmy dobrze żyli wszyscy razem na tym padole; narzekanie, chociaż wiemy, że niczemu to nie służy, itd. Dlaczego tak jest? Pascal sugeruje, że leży to w naszej naturze: „Człowiek nie jest ani aniołem, ani bydlęciem; nieszczęście w tem, iż kto się chce wspiąć do anioła, spada do bydlęcia”8. Psychologia mówi o deficycie samokontroli: nie jest łatwo wcielać w życie zachowanie, którego nie uczyliśmy się od bardzo wczesnego dzieciństwa, nie obserwowaliśmy przez długi czas u innych i sami nie praktykowaliśmy. W psychologii pozytywnej akrazja wydaje się nam normalną i przewidywalną trudnością, przynajmniej jeśli chodzi o zachowania, które musimy rozwinąć w wieku dorosłym, ponieważ nie nabyliśmy ich w pierwszych latach życia: kiedy już postanowimy się zmienić, wszystko jest kwestią obwodów w mózgu, odruchów i powtarzanych praktyk; kwestią czasu trwania, utrzymania kursu, okresowego odstąpienia od oceniania się pod kątem osiągniętych rezultatów. Fakt, że mamy z czymś problem, nie oznacza, że jest to niemożliwe, z ludzkiego punktu widzenia lub naszego własnego, lecz tylko, że jest to trudne.

Alleluja

To pochwalne słowo religii chrześcijańskiej pochodzi oczywiście z języka hebrajskiego („chwalmy Pana”). Ludzie wierzący śpiewają je lub wypowiadają, by podziękować Bogu za pomoc, ochronę lub po prostu za to, że pozwolił im istnieć. Wydaje mi się, że jest to nie tylko wyraz wiary, lecz także elementarnej życiowej inteligencji, która sławi szczęście, jakie mamy wszyscy – że jesteśmy, zamiast nie być. Jakie laickie słowo mogłoby zastąpić bardzo chrześcijańskie „alleluja”?

Alkohol

Doskonale rozumiem, dlaczego alkohol zdobył tak wielką popularność wśród ludzi. Kiedy pijemy, nasze widzenie świata zmienia się na szczęśliwsze: czujemy ukojenie; nasze kłopoty okazują się mniej poważne, niż się spodziewaliśmy; wciąż są obecne, ale lepiej widzimy, że je przetrwamy; mamy poczucie braterstwa i bliskości z innymi; czujemy więź z całym światem. Kiedy dotarliśmy do tego momentu, należy szybko przestać pić, żeby smakować to wszystko i zadać sobie pytanie: co się ze mną dzieje? W jaki sposób ten świat, który tak mi ciążył, mógł nagle stać się tak przyjazny? Nic się wokół mnie nie zmieniło, tylko moje odczucia nie są już takie same. Czyżby więc wszystko było tylko kwestią sposobu spojrzenia na życie? Wniosek jest prosty: muszę osiągnąć tę zdolność patrzenia na życie spokojnym i radosnym okiem bez uciekania się za każdym razem do alkoholu. Muszę umieć doznawać tych doświadczeń harmonii i braterstwa bez picia. Nauczyć się upajać bez żadnej innej substancji poza szczęściem, że jestem tutaj i że żyję.

Altriste^9

Wyświadczanie innym przysług czyni nas szczęśliwszymi, a bycie szczęśliwszym pcha nas do wyświadczania innym przysług. Tak samo jest z tymi, którym wyświadczyliśmy przysługę: czyni ich to szczęśliwszymi (albo mniej nieszczęśliwymi) i przygotowuje ich do tego, by łatwiej zwracali się ku innym i im pomagali. W taki właśnie sposób przenoszą się dobre wibracje altruizmu. Istnieją nierozerwalne i obustronne więzi miedzy altruizmem a szczęściem. Z pewnością dlatego właśnie większość tradycji filozoficznych i religijnych kładzie duży nacisk na fakt, że współczucie powinna wspierać radość, by nie wywoływać cierpienia u osoby altruistycznej (co w końcu wyczerpałoby jej altruizm). Musimy zatem być altruistyczni (altruistes), nie altristes: altruizm powinien być radosny, nigdy nie odcinać się od radości pomagania. Musi się zasadzać na dobrych uczuciach wobec innych ludzi, na szczerym i przepojonym szczęściem pragnieniu pomagania innym: należy wyświadczać przysługę, ciesząc się, że ją wyświadczamy. Ponuracy dają lekcje moralności, ludzie radośni stosują ją w praktyce bez zbytniego gadania. Wyższość działania nad rozmyślaniem i radości nad smutkiem…

Altruizm

To troszczenie się o szczęście bliźniego, interesowanie się drugą osobą i poświęcanie się jej bez oczekiwania wdzięczności czy rewanżu.

Niektóre smutne umysły twierdzą, że altruizm to tylko egoizm w przebraniu: pomagam bliźniemu, ponieważ oczekuję w zamian dobrostanu i przyjemności, czy wręcz nagrody i wdzięczności ze strony osoby, której pomagam (która pewnego dnia odpłaci mi tym samym, a przynajmniej mam taką nadzieję), lub ze strony społeczeństwa (które obdarzy mnie podziwem). Coś takiego na pewno istnieje. Ale nie jest takie częste; i być może mylimy też motywacje z konsekwencjami: to, że altruizm wzbudza podziw i wdzięczność, jest oczywiste. To, że istnieje tylko w tym celu, wydaje mi się bardziej wyjątkiem niż regułą. Prace w dziedzinie psychologii pozytywnej i ewolucyjnej idą dziś w tym kierunku^10. I pokazują, że praktykowanie altruistycznych gestów łagodnie zwiększa szczęście tych, którzy je wykonują.

Jakie mechanizmy to powodują? Z pewnością różnorodne: przyjemność z podziękowań (lubię się zatrzymywać, by przepuścić pieszych na przejściu bez świateł, gdyż bardzo często otrzymuję uśmiech lub podziękowanie gestem dłoni); przyjemność ze sprawienia przyjemności; i z pewnością także bardziej niejasne i głębsze uczucie, szczęście, że uczyniliśmy świat lepszym lub trochę mniej złym, wrażenie, że zasialiśmy ziarnko łagodności, że być może zmotywowaliśmy inną osobę do tego, by sama była miła i bardziej altruistyczna. Niejasne i potężne uczucie spełnienia swojego człowieczego obowiązku i zarażenia świata zbawiennym wirusem altruizmu^11.

Anonimowość

Mam szczęście, często spotykam się z anonimowymi życzliwymi gestami ze strony czytelniczek i czytelników. Pamiętam, że w pewnym tygodniu w listopadzie 2011 roku dwa z nich spadły mi z nieba. Pierwszym była duża pocztówka z reprodukcją Ogrodu w Vétheuil Claude’a Moneta; pewna czytelniczka, podpisana Georgette, z nazwiskiem i nazwą miasta (w Szwajcarii) dziękowała mi w bardzo miły sposób za pomoc, jaką przyniosła jej moja książka Les états d’âme. Nie zostawiła mi jednak swojego adresu. Drugim była koperta pozostawiona na stole, przy którym dedykowałem książki przy okazji małej konferencji z Matthieu Ricardem. Zauważyłem jej obecność dopiero, kiedy wszyscy już poszli: leżała tam, z moim nazwiskiem, łatwa do przeoczenia. W środku znajdowała się płyta CD i dwie pocztówki z podziękowaniami za moje książki; CD było składanką utworów muzycznych, które towarzyszyły od lat stanom ducha tej dyskretnej aż do niewidzialności czytelniczki. Także w tym przypadku żadnego adresu, jedynie imię, Sandrine. Za każdym razem byłem poruszony tymi słowami i gestami. I wzruszony ich anonimowością. Do tego stopnia, że aż czułem się trochę nieswojo, nie mogąc za nie podziękować. Zastanawiałem się, jakie były powody tego nieujawniania się: czy był to rodzaj nawyku anonimowości, bolesnego wyrzeczenia, odruchu, by nie przeszkadzać innym? Anonimowe, bym nie czuł się zobowiązany do odpowiedzi i podziękowania? Czy też była to postawa absolutnej pokory: po prostu podziękować, bez oczekiwania czegokolwiek w zamian? Postawa mądrości, zgodnie z logiką zapomnienia i uwolnienia się od własnego ego? Zawsze fascynowała mnie ta postawa wymazania „ja” (od której jestem jeszcze daleki). I poczułem się szczęśliwy, że dwie z moich czytelniczek są na tej drodze dalej niż ja.

Dziękuję Georgette i Sandrine za tę lekcję.

Anonimowość w działaniu

Anonimowe akty życzliwości uznawane są za bardzo dobre ćwiczenie psychologii pozytywnej. Bardzo dobre dla osoby, która robi gest, i oczywiście dla tej, która z niego korzysta (przyjemnie jest pomyśleć, że są osoby, które chcą po prostu naszego dobra, a nie naszej wdzięczności, przynajmniej bezpośrednio wyrażonej). Można na przykład zostawić napiwek (tylko wtedy, gdy jesteśmy zadowoleni z obsługi), nawet jeśli nigdy już nie wrócimy do tej restauracji czy baru: kryterium nie ma być użyteczność („dzięki napiwkowi mnie zauważą, może się to przydać, jeśli tu wrócę”), ale przyjemność sprawiona bliźniemu. Pewna amerykańska koleżanka opowiadała także, że od czasu do czasu, kiedy jest w dobrym humorze, reguluje w bramce na autostradzie opłatę za osobę jadącą za nią^12. Nigdy nie spotyka tej osoby, nie otrzymuje więc podziękowań. Anonimowe czynienie dobra to dobry pomysł na poprawienie swojego samopoczucia i upiększenie świata: wymazanie ego poprzez cnotę, z korzyścią dla ogółu.

Antydepresanty

Nie są one, niestety, „pigułkami szczęścia”. Świadomie i rozmyślnie piszę „niestety”: czasem chciałbym zaoferować niektórym z moich pacjentów, szczególnie zmaltretowanym przez życie, możliwość odetchnięcia i smakowania tego życia. To jednak w ten sposób nie działa. Antydepresanty nie czynią szczęśliwszymi, nie sprawiają, że nasz mózg syntetyzuje dobry humor, redukują raczej intensywność bólu psychicznego, tak jak środki przeciwbólowe redukują intensywność bólu fizycznego. To już coś, jeśli działają (niestety nie wszyscy chorzy reagują na leki przeciwdepresyjne). I kiedy działają, u niektórych pacjentów mogą mieć zadziwiający efekt: mogą dawać pewnego rodzaju zdolność do lepszego smakowania życia^13, wykraczającą poza zmniejszenie czy zanik negatywnych emocji (depresyjnych lub lękowych, ponieważ większość antydepresantów zmniejsza także, i to wyraźnie, niepokój). Tak jakby to wstrzymanie bólu duszy pozwalało ujrzeć wreszcie, i to o wiele lepiej niż wcześniej, światło szczęścia.

W rezultacie zdarza się, że pacjenci – pomimo ewentualnych efektów ubocznych, pomimo symbolicznego wstydu z powodu „zależności od pigułki” – nie chcą lub nie mogą już przerwać tego leczenia, które łagodząc ich ból, czyni go łatwiejszym do zwalczenia i które pozwala im widzieć i smakować dobre rzeczy w ich życiu. Proszą nas wtedy o radę: „Co robić? Brać pigułkę przez resztę życia czy podjąć ryzyko, odstawić leki i spróbować nauczyć się innych metod?”. Oczywiście, obie drogi są możliwe: brać dalej lek jest łatwiejsze (połknięcie tabletki zabiera tylko kilka sekund), nauczyć się innego sposobu jest ciekawsze i bardziej satysfakcjonujące (ale zajmuje lata). Zawsze próbujemy proponować i dawać pierwszeństwo tej drugiej drodze, kiedy jednak ludzie dużo cierpieli w przeszłości, kiedy czujemy, że są delikatni i że istnieje ryzyko nawrotu, wtedy wolimy, by byli spokojni i zdolni do szczęścia z lekiem niż w depresji i niezdolni do niego bez. Lepiej iść do przodu o kulach, niż pozostać w miejscu bez nich.

Antywzorce

Mamy w życiu wzorce, do których usiłujemy się upodobnić, lecz także antywzorce: równie inspirujące i motywujące jak te pierwsze, z tą tylko różnicą, że staramy się raczej do nich nie upodabniać. Wielu z nas goni za szczęściem, ponieważ ich rodzice byli nieszczęśliwi, ponieważ widzieli, jak marnują sobie życie, i czuli, jak bardzo przeszkodziło im to w poszukiwaniu szczęścia. Nie postępować tak jak ojciec, jak matka stanowi pierwszy punkt odniesienia i wzorzec, od którego za wszelką cenę chcemy być jak najdalej; i na ogół przez całe życie zdajemy sobie sprawę, do jakiego stopnia mamy jednak skłonność, by podstępnie powracać do tego, co przeżyliśmy, zaobserwowaliśmy i nieświadomie wywnioskowaliśmy, żyjąc u ich boku. Nie chodzi o to, że nie da się nie postępować tak jak rodzice, jest to jednak zadanie długodystansowe i należy do tych wysiłków, które podejmujemy przez całe życie.

Są jednak także antywzorce papierowe. Dla mnie jednym z nich jest Cioran. Wszystkie jego aforyzmy, pełne czerni i pesymizmu, w dziwny sposób działają na mnie stymulująco („O rany! Szybko, do roboty, do szczęścia!”). Ponieważ są inteligentne, błyskotliwe i nierzadko słuszne. I właśnie fakt, że życie często jest takie, jak je opisuje Cioran, jest jeszcze jednym powodem, by nie ulegać rozpaczy. Najwyraźniej zresztą sam tak właśnie robił: większość jego bliskich opisuje go jako człowieka miłego w obejściu, pełnego humoru, lubiącego pogadać, śmiać się, spacerować po polach. Jego dzieła służyły mu jako oczyszczenie, lecz ostatecznie nie odwodziły od kochania życia.

Jestem wdzięczny Cioranowi za wskazanie mi w ten szczególny sposób drogi ku szczęściu: wystarczy wyruszyć w przeciwnym kierunku. I z tego samego powodu jestem wdzięczny wszystkim moim antywzorcom.

Arkadia

Kiedy byłem gimnazjalistą i licealistą, uczyłem się greki, i uwielbiałem to. Uwielbiałem wyobrażać sobie tę starożytną Grecję, której autorów mozolnie rozszyfrowywałem. I bardzo lubiłem marzyć o Arkadii i o jej jakże słodkim życiu: ten region Grecji, górzysty i usiany małymi wioskami, opiewany był przez poetów greckich i łacińskich jako wyidealizowana kraina szczęścia, Złoty Wiek, zaludniony żyjącymi w harmonii z naturą pastuszkami. Nawiązuje do tego słynne łacińskie wyrażenie Et in Arcadia ego – „I ja żyłem w Arkadii”. Jeden z obrazów Poussina ukazuje grupę pastuszków odkrywających grób, na którym wyryte są te słowa. Nawet jeśli nasze życie było tak piękne, jak piękne mogło być niegdyś w Arkadii, kończy się ono śmiercią. Wszelki ziemski raj jest tylko tymczasowy. To zabawne: kiedyś myślenie o tym mroziło mi krew w żyłach. Dzisiaj nie: wiele o tym rozmyślałem, medytowałem o Arkadii i nie chcę już uciekać przed myślą o śmierci, wolę raczej gonić za życiem.

Ataraksja

Szczęście jako brak zamętu i cierpienia? Nie zawsze to wystarcza: to, że nie jesteśmy nieszczęśliwi, nie oznacza, że jesteśmy szczęśliwi. I nie zawsze jest to konieczne: czasami możemy być szczęśliwi pomimo cierpienia i udręk w naszym życiu lub mimo choroby^14. Ale najczęściej musimy ukoić swój ból, by otworzyć się na szczęście. To pierwszy etap, ten, który kazał napisać Jules’owi Renardowi: „Nie jesteśmy szczęśliwi: nasze szczęście to milczenie nieszczęścia”15. Dla starożytnych filozofów ataraksja, ukojenie namiętności, była dobrą rzeczą. Nie oznaczała obojętności czy bierności: nie była to apatia. Była owocem pracy nad wewnętrznym wyzwoleniem: chodziło o to, by pozbyć się zależności od niepotrzebnego przywiązania i toksycznych uniesień. Była w pewnym sensie żyzną glebą, która daje nadzieję, że ujrzy się, jak wyrastają na niej kwiaty szczęścia.

Autor godny podziwu?

Jestem zakłopotany, kiedy odnoszę wrażenie, że moi czytelnicy biorą mnie za mędrca. Z jednej strony to normalne: kiedy lubi się jakiegoś autora, często ma się skłonność do idealizowania go, wyobrażania sobie, że to człowiek inny od pozostałych, równie delikatny i empatyczny w codziennym życiu, jak w swoich książkach. Nie chciałbym generalizować, ponieważ nie znam wszystkich autorów świata, jeśli jednak o mnie chodzi, nie działa to w ten sposób. W tej kwestii Christian Bobin pisał bardzo słusznie, co następuje: „Człowiek, o którym mówi się, kiedy mówi się o moich książkach, nie istnieje”16. Oczywiście, że autorzy nie są doskonali: nawet ci, którzy jak ja piszą o medytacji, denerwują się; nawet ci, którzy piszą wspaniałe i eteryczne wiersze, interesują się tym, jak zapłacić podatki. Autorzy czynią takie same wysiłki jak wy, czytelnicy, by robić postępy i zbliżać się do swego ideału. Być może mają, w niektórych dziedzinach, niewielką przewagę. Być może czynią większe wysiłki, o których właśnie mają chęć mówić w swoich tekstach. Podziw czy szacunek nie mogą nas zaślepiać: zawsze i wciąż obowiązuje wielka zasada psychologii pozytywnej, ścisłe połączenie tego, co jasne, z tym, co mroczne, tego, co skończone, z niedoskonałym. To właśnie czyni życie – i psychologię – tak interesującym.

Awaria

Pewnego dnia prowadziłem warsztaty dla terapeutów na temat psychologii pozytywnej. Przypominaliśmy sobie przykłady tych momentów w życiu, gdy jesteśmy we władzy stresu, ale które z perspektywy kilku dni lub miesięcy okazują się nie takie straszne. Warto regularnie zastanawiać się nad takimi chwilami, w których rozpętujemy wielkie przygotowania do emocjonalnych bitew – wściekłość, strapienie, zdenerwowanie – w przypadku wydarzeń w sumie mało znaczących dla biegu naszego życia. Krótko mówiąc, każdy – takie było ćwiczenie – zastanawiał się nad konkretnymi przykładami. Jeden z moich kolegów podniósł wówczas rękę, by opowiedzieć swoją historię. Oto ona, taka, jaką ją zapamiętałem, mam nadzieję, że nie wypaczam jej zanadto…

„Byłem na wakacjach w pięknym miejscu na południu Francji, jechałem kompletnie pustą drogą i zepsuł mi się samochód. W tamtym czasie nie było komórek, żadnego sposobu, by wezwać na pomoc ubezpieczyciela, lawetę czy mechanika. Musiałem więc przemierzyć siedem czy osiem kilometrów pieszo do najbliższego miasteczka. Przeszedłem je, złorzecząc. Dziwne jest to, że kiedy dzisiaj myślę o tej chwili, nie wraca do mnie wspomnienie stresu, lecz piękna krajobrazu, w którym przez godzinę maszerowałem”.

Ogromnie spodobała mi się ta krótka opowieść: kiedy przepełnia nas stres, zaciemnia i przykrywa wszystko, co w danej sytuacji jest dobrego czy pięknego. I dopiero kiedy się wycofuje, na przykład gdy upłynie trochę czasu, piękno i dobro mogą pojawić się ponownie. Zdać sobie z tego sprawę i smakować to, przynajmniej po fakcie, to już dobra rzecz. Ale oczywiście móc wykonać tę robotę na gorąco, zdołać sobie powiedzieć: „No dobra, stary, to cholernie denerwujące, tak jest, w porządku. I co teraz zrobisz, będziesz przez godzinę ciskał gromy czy pójdziesz przed siebie, podziwiając krajobraz?”, to dokładnie to, czego poszukujemy w psychologii pozytywnej. Nie chodzi tylko o ograniczenie stresu (to konieczna praca, którą wykonuje się podczas psychoterapii), lecz także o regularne kultywowanie naszych zdolności do podziwiania, cieszenia się, wyciągania pozytywów z negatywnej sytuacji; oto ambicja psychologii pozytywnej: dać jeszcze więcej miejsca pozytywnym emocjom, żeby uniemożliwiały wzrost emocji negatywnych.

Słucham? Jakieś pytanie z końca sali? Do mnie? Czy ja też bym się zdenerwował w tej sytuacji? Z całą pewnością! A jak myślicie, dlaczego pasjonuje mnie psychologia pozytywna?

Awe

Rzecz ma miejsce na Górze Świętej Otylii, w klasztorze w Alzacji, pewnego zimowego popołudnia. Dałem właśnie wykład dla studentów studiów medycznych o specjalności „Medytacja i neuronauki” w Strasburgu, pierwszych tego typu we Francji. Co bardzo rzadkie i ściśle związane z materią studiów, nauczanie ma charakter rezydencyjny: studenci spędzili cały tydzień w klasztorze na Górze Świętej Otylii, gdzie wykłady przerywane były ćwiczeniami medytacyjnymi. Teraz, na zakończenie pierwszego tygodnia, wszyscy wyjechali, zostali tylko organizatorzy i wykładowcy.

Korzystam z okazji, by przejść się samotnie po dróżce okalającej klasztor, pośród jodeł. Budynki usadowione są na szczycie góry zagubionej wśród lasów. Tego dnia, jak często zimą, wszystko pokrywa śnieg. Niebo jest posępne, pociemniałe od wielkich chmur i zapadającego zmierzchu. Idę powoli, delektując się tym niesamowitym dźwiękiem śniegu skrzypiącego przy każdym moim kroku. Niekiedy prześwit między drzewami otwiera przed oczami horyzont: inne góry, porośnięte innymi ośnieżonymi jodłami. Od czasu do czasu podnoszę głowę i dostrzegam ciemną wielowiekową bryłę klasztoru. Dziwne uczucie. Ogólnie przyjemne, ale nie jest to szczęście. Zbyt dużo szarości na niebie, zbyt ostry chłód. Jestem po prostu zdziwiony i zadowolony, że jestem tutaj, trochę onieśmielony i przejęty szorstkim pięknem natury i budowli, ich długą historią.

Nie ma w języku francuskim słowa dla oddania tego stanu ducha. W angielskim istnieje słowo awe, które określa pełen podziwu szacunek zmieszany z odrobiną obawy i onieśmielenia. To w pewnym sensie emocja transcendencji: to, co widzimy i przeżywamy, wykracza poza zwyczajne mentalne ramy, nasze słowa i inteligencja nie są w stanie tego zmierzyć, pojąć całej złożoności i znaczenia.

Podziwiamy, czujemy, że przekracza nas coś dużo większego od nas, a nawet trochę przerażającego. Jesteśmy jednak zadowoleni, że to widzimy, obserwujemy, smakujemy. Czujemy się malutcy. A szczególny smak nadaje temu doznaniu fakt, że nie jest to radość czy szczęście skupione na nas samych, lecz na tym, co widzimy lub wyobrażamy sobie, lub czego się domyślamy i co robi na nas wrażenie, i co podziwiamy w milczeniu, z zapartym tchem, nie mogąc wykrztusić słowa.

Potem powolutku nadciągają duchy.

Przypominam sobie, że w 1992 roku w tych mrocznych lasach miał miejsce głośny wypadek lotniczy: 87 ofiar w tych czarnych lodowatych górach. Wydaje mi się, że słyszę, jak dusze zmarłych, pozostałe tutaj od tamtej pory, trzepoczą się w gałęziach wielkich jodeł i obserwują mnie swoimi obojętnymi oczami.

Wciąż tkwię w uczuciu awe, ale dołącza się do niego teraz współczucie dla tych wszystkich istnień, zmiażdżonych i przerwanych nagle pewnego styczniowego wieczoru 1992 roku, prawie o tej samej godzinie, kiedy spaceruję i kiedy mój oddech staje się coraz głośniejszy w ciszy. Serce mi wali, aż słyszę je w uszach. Czy idę za szybko?

Zatrzymuję się. Bez pośpiechu wciągam rześkie powietrze, które karmi mój oddech, to niezwykłe, niezrównane doznanie śnieżnego powietrza. Zdaje mi się, że słyszę tchnienie góry, która także oddycha, przytłumione przez ciężki śnieżny płaszcz. Pełna obecności cisza.

Bardzo obecny w moim ciele, pozwalam swoim mentalnym obrazom płynąć zgodnie z ich widzimisię: klasztor, grobowiec Świętej Otylii w mroku krypty, studia medyczne, twarze studentów i dyskusje z nimi, roztrzaskujący się samolot i gasnące życia.

Tak jak za każdym razem, porusza mnie ta tajemnica stanów ducha: jak można być jednocześnie ukojonym i zbolałym? Szczęśliwym, że się żyje, i zasmuconym zdarzeniami z życia? Przygniecionym przez to, co większe od nas, i pragnącym jednak zobaczyć, co się stanie dalej, świadomym, że nasze życie się liczy.

Za kilka chwil moje ciało ruszy dalej, dołączę do przyjaciół na górze, w klasztorze; pogadamy, wyruszymy w drogę powrotną samochodami, pociągami i samolotami. Żadna z tajemnic, doświadczonych w trakcie spaceru, nie zostanie rozwiązana, poczuję jednak, jak przenika mnie tchnienie życia, i ściśnie mi to na chwilę serce, bardzo mocno, nim uczyni je lżejszym.

Wrażenie, że byłem ptakiem, złapanym na moment przez niewidzialnego olbrzyma, trzymanym w jego dłoni, a potem uwolnionym i zwróconym niebu. Niezrozumienie i pomieszanie. Coś nieskończenie wielkiego i nieskończenie silnego istnieje, łapie nas czasami i uwalnia (na ogół).

To piękne i przerażające.

Wzbudza to chęć, by dalej żyć, kochać i uśmiechać się łagodnie.

Awe…

Azja

Czasami mam wrażenie, że Azja odgrywa dzisiaj, w kwestii mądrości, tę samą rolę, którą niegdyś odgrywała Arkadia w kwestii szczęścia: mitycznego miejsca, w którym, jak sobie wyobrażamy, ludzie posiadają większe niż my cnoty. Nie całkiem ścisłe, ale urocze.

B jak ból

Każde szczęście przemija.

Każdy ból także.

A ty zostajesz i uśmiechasz się.

Bach i Mozart

Bach i Mozart uszczęśliwiają nas, lecz każdy na swój sposób. Poprzez swoją regularność i matematyczną inteligencję muzyka Bacha wywołuje w nas ukojenie i wdzięczność, budzi spokojny pęd ku boskości, wzbudza chęć modlitwy, patrzenia ku niebu i wiary w Boga. Muzyka Mozarta, przez swoją wesołość i elegancję, budzi w nas radość, pragnienie, by wyjść, uśmiechać się i żyć, by przemierzać świat i odkrywać, że jest piękny.

Banały

Rady dotyczące szczęścia są często bardzo banalne. Rzadko się zdarza, byśmy dokonywali wstrząsającego odkrycia, czytając traktat o szczęściu. Wszyscy wiemy mniej więcej, co nas uszczęśliwia; problem polega na tym, że tego nie robimy. W tym sensie jak najbardziej zasługujemy na surowy osąd Schopenhauera^17: „Prawda, iż na ogół mędrcy mówili zawsze to samo, a głupcy, tj. przytłaczająca większość ludzi we wszystkich czasach, postępowali też zawsze tak samo, tzn. dokładnie na odwrót; a i nadal też tak będzie”. Nie pamiętam już, który filozof wspominał o „wielkich banałach”: wszystkie rady udzielane przez wszystkie tradycje mądrości i duchowości na pewno sprawiają wrażenie banałów, jeśli rozważa się je z czysto intelektualnego punktu widzenia. Ale rzecz nie tyle w wiedzy, ile w działaniu: pytanie, jakie powinienem sobie zadać, nie brzmi: „czy to wiem?”, ale „czy to robię?”.

Bardzo szybko

Bardzo, bardzo nie lubię, kiedy na koniec wiadomości pozostawionej na mojej automatycznej sekretarce ktoś mi mówi: „Do szybkiego usłyszenia!”. Przeszkadza mi, że wywiera się na mnie presję, że mówi mi się w podtekście: „Oddzwoń natychmiast, raz, dwa, bez ociągania!”. Ha, niemal pcha mnie to do zachowań pasywno-agresywnych! Do oddzwonienia trochę później, niż zrobiłbym to spontanicznie. Wiem, to głupie, ale trzeba powstrzymać epidemię „akcelerozy” dotykającą nasze społeczeństwo! Żeby być w dobrej kondycji psychicznej, przynajmniej w takich czasach jak nasze, musimy częściej hamować, niż przyspieszać.

Bez szczęścia…

Bez szczęścia nasze życie jest możliwe, oczywiście. Ale mdłe i brzydkie. Bez niego istnieje dla nas tylko smutek i cynizm: to właśnie odczuwamy w obliczu świata, kiedy jesteśmy zmęczeni lub nie dość szczęśliwi.

Bezsilni i obecni

Usłyszałem któregoś dnia, z ust bliskiego bardzo chorej osoby, to wzruszające stwierdzenie: „Nie mogę zrobić nic innego poza byciem tutaj, przy nim. Jestem bezsilny, ale jestem obecny”. Wspaniałe: bezsilni i obecni. Zostać, by pomóc, samą swoją obecnością, nawet jeśli nie możemy zaproponować nic konkretnego. Zrobić wtedy wszystko, by nasza obecność była na miarę naszej bezsilności. Równie intensywna.

Błądzenie umysłu

Oto co wykazało pewne świetne badanie na temat błądzenia umysłu (a to nie wszystko – dało ono też wiele innych pasjonujących wyników): 1) kiedy bada się na chybił trafił zawartość umysłów dużej liczby osób w różnych momentach dnia (w tym wypadku prawie 5000 ochotników w różnym wieku obserwowanych przez kilka tygodni), w jednym przypadku na dwa ich umysł oddaje się właśnie mentalnemu błądzeniu (myślenie o czymś innym niż aktywność, której się w tej chwili poświęcają); 2) im bardziej błądzi umysł, tym mniejsza jest szansa na odczuwanie szczęścia (oceniano także nastrój w chwili badania); 3) nawet jeśli emocje odczuwane w momentach, kiedy nasz umysł jest gdzie indziej, są przyjemne, nigdy nie są bardziej przyjemne niż wtedy, kiedy jesteśmy skoncentrowani na tym, co robimy, nawet jeśli oddajemy się marzeniom o rzeczach miłych. Konkluzja badaczy, którzy uczynili ją tytułem swojej publikacji naukowej^18: „Umysł, który błądzi, jest umysłem nieszczęśliwym”.

Błogosławieństwa

W Kazaniu na górze Jezus wygłasza swoje słynne błogosławieństwa: błogosławieni ubodzy, cisi, którzy się smucą, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, miłosierni, czystego serca, którzy wprowadzają pokój, którzy cierpią prześladowanie… „Cieszcie się i radujcie, albowiem wasza nagroda wielka jest w niebie”(Mt 5:12)19. Jezus zwraca się do nieszczęśliwych i cnotliwych i obiecuje im szczęście wieczne Królestwa Niebieskiego. Pierwsi otrzymają szczęście jako pocieszenie za cierpienie, ponieważ Bóg jest dobry i miłosierny. Drudzy jako nagrodę za cnotę, ponieważ Bóg najwyraźniej pragnie, byśmy mogli mimo wszystko poczuć przedsmak szczęścia tu na ziemi. W przeciwnym razie dlaczego zachęcałby do cnoty, która daje szczęście nam i innym?

Ból

Pewien kolega neurolog powiedział podczas jakiegoś kongresu: „Wiecie, jaki ból najłatwiej nam znieść? Ból innych!”. Śmiech sali, potem mówca kontynuuje, ale dla mnie to koniec, już go nie słucham, machina w mojej głowie już ruszyła: jakże prawdziwe jest to, co powiedział! Nigdy nie powinno się o tym zapominać, kiedy jest się lekarzem. Ta formuła powinna być wyryta nad wejściem na każdy oddział. I zaczynam myśleć o ostatnich pacjentach, których bólu być może nie doceniłem. Ale nie należy o tym także zapominać, kiedy jest się człowiekiem. Przypomina nam o tym Christian Bobin^20: „Kimkolwiek jest osoba, na którą patrzysz, wiedz, że wielokrotnie przebyła już piekło”. Wszyscy ludzie, z którymi rozmawiamy, cierpią z takiego czy innego powodu związanego z ich obecnym życiem lub z przeszłością. Nigdy nie należy o tym zapominać.

Ból zębów

Kiedy człowieka bolą zęby, w nosie ma szczęście. Albo szczęściem jest tylko to, by zęby przestały boleć. Skrajny ból zamyka całkowicie naszą świadomość na cokolwiek innego niż ustanie bólu. Pamiętam, że gdy byłem mały, często bolały mnie zęby: za dużo cukierków i za mało szczotkowania, rodzice byli wówczas w tej kwestii mniej czujni niż dziś. Rozmawiałem o tym pewnego dnia z przyjacielem dentystą, który opowiadał mi, że nie widzi już takich spustoszeń w uzębieniu jak dawniej. Ból zębów dotyczył nas i naszych przodków, naszych dzieci już nie, na szczęście. Ale odnajdujemy ślady tych czasów na przykład w piosence Brassensa Testament:

I jeszcze tylko pocieszenie,

że z bólem zębów koniec już –

i się pogrążę w zapomnienie,

ludzkiego losu wspólny grób^21.

Brawa

Rozprawmy się najpierw z wymuszonymi brawami i śmiechem w telewizji: wiecie, jak to się odbywa, jakiś „rozgrzewacz sali” robi, co do niego należy, zagrzewając publiczność przed wejściem gwiazdy. To sztuczne, a więc nieciekawe, nawet jeśli naprawdę wprawia w dobry humor, przynajmniej na kilka minut.

Nie, chcę wam opowiedzieć o innych brawach. Któregoś lata brałem udział, wraz z kilkoma kolegami psychoterapeutami, w pięknym odosobnieniu medytacyjnym w szwajcarskich górach. Dowiedzieliśmy się wielu pożytecznych i interesujących rzeczy. I przeżyliśmy, jak zawsze, mnóstwo drobnych zadziwiających chwil. Pracowaliśmy nad metodą uważności. Zachęca ona – między innymi – do odczuwania przeżywanego doświadczenia zamiast rozprawiania o nim. Dużo więc milczeliśmy, by lepiej wchodzić, najczęściej, jak to możliwe, w każde doświadczenie. Na przykład doświadczenie słuchania jednego z naszych kolegów, utalentowanego pianisty, który zagrał nam kilka swoich kompozycji, podczas gdy my siedzieliśmy na ławeczkach lub poduszkach do medytacji z zamkniętymi oczami, zatopieni w uważności. W trakcie każdego utworu chłonęliśmy muzykę i wszystko to, co w nas wzbudzała. I po każdym utworze pozostawaliśmy w ciszy w tym doświadczeniu, w wybrzmiewaniu tej muzyki, zamiast bić brawo.

Bardzo lubię takie zakłócenia przyzwyczajeń i automatyzmów. Pozostać w ciszy, obserwując to, co się dzieje w nas po wysłuchaniu utworu – to logiczne, przez szacunek i dla muzyki, i dla jej wykonawcy. Wyobraźcie to sobie przez chwilę, zamiast tych automatycznych braw, jak w telewizji czy podczas debat, żeby pokazać, że jesteśmy w pełni obecni – wielka skupiona cisza. I mimo wszystko, pięć minut po ostatnim utworze, przerywamy tę ciszę, by podziękować wykonawcy i uhonorować go!

Być podziwianym

Bycie podziwianym może sprawiać przyjemność lub wprawiać w zakłopotanie. Zważywszy, że zazwyczaj przypisuje się podziwianemu obiektowi pewną formę doskonałości czy wyższości, można czuć się podziwianym niesłusznie; w najlepszym wypadku zadowolilibyśmy się szacunkiem, ponieważ można obdarzać nim kogoś równego sobie i nie zakłada on uznania czyjejś wyższości.

Któregoś dnia dawałem wykład w krypcie kościoła. Po zakończeniu spotkania organizatorzy ze stowarzyszenia, które mnie zaprosiło, porządkowali stoły i krzesła. Kiedy już to zrobili, spostrzegłem, że kilkoro z nich najwyraźniej szykuje się spędzić noc na miejscu: ich grupa ustanowiła stałe dyżury i zmieniali się po kilka osób, by zostać na noc z bezdomnymi, którym udzielali schronienia w swoich pomieszczeniach podczas tej mroźnej zimy. Ponieważ jako lekarz poznałem trochę społeczności bezdomnych, wiedziałem, że takie noce rzadko należą do przyjemności: pośród tych, którzy mówią od rzeczy, tych, którzy za dużo wypili, tych o skłonnościach samobójczych, tych bardzo, bardzo brudnych, tych, którzy nie odzywają się słowem, bo są w fatalnym stanie psychicznym – to prawdziwa służba. W rezultacie ja, który wysłuchałem właśnie wielu komplementów za swoją mowę, poczułem się jak oszust: to nie mnie należało podziwiać, lecz ich. Jednak w ciągu paru przelotnych chwil otrzymałem więcej gratulacji za swój wykład niż ci wolontariusze zbiorą przez rok za swój altruizm. Dziwny świat! Nawet jeśli wiem, że ci ludzie nie robią tego po to, by ich podziwiano. Na szczęście coś mnie pociesza i uwalnia od poczucia winy: wykład, na który przyszło sporo osób, płacąc niewielką opłatę za wstęp, przyniósł pieniądze na wsparcie wszystkich tych charytatywnych działań. Uff, będę mógł zasnąć z tymi odczuciami: podziwem dla wolontariuszy i poczuciem, że pomogłem im najlepiej, jak mogłem…

C jak codzienność

Każdy dzień jest łaską: to chleb powszedni szczęścia.

Wiedziałem to, a teraz w to wierzę.

Czy umrę uszczęśliwiony?

Chmury

Często porównuje się problemy do chmur, które miałyby psuć błękit nieba. Można jednak także patrzeć na chmury inaczej, tak jak poeta Christian Bobin: „Każdego dnia, wychodząc z domu, podziwiam wielką ufność chmur, ich niestrudzoną naiwność, przesuwającą się nad naszymi głowami, jak gdyby istniał zapas dobra na wieki większy niż zapas zła”22.

Choroba

Komplikuje szczęście, ale nie uniemożliwia go. Choroba, zwłaszcza chroniczna lub śmiertelna, sprawia, że na początku jesteśmy zazdrośni o szczęście innych ludzi w dobrym zdrowiu i ich nieświadomość tego zdrowia. Zatruwa nas smutkiem i pretensjami. Potem, jeśli jesteśmy wobec siebie uczciwi, otwieramy oczy na bezużyteczność i niebezpieczeństwo takiej postawy życiowej. Wtedy dopiero choroba może odegrać rolę bodźca do większej świadomości prostego szczęścia istnienia, niezależnie od tego, czy jest się chorym, czy zdrowym. Wówczas jej wpływ na nasz umysł słabnie. Czy muszę zaznaczać, że potrzeba dużo czasu i pracy, by przejść wszystkie te etapy, kiedy samemu jest się chorym?

Chwila doskonała

W pewien jesienny poranek, dość wcześnie (6.30) jem w kuchni śniadanie z moją średnią córką. Za oknem jest ciemno. Czasami rano jesteśmy jeszcze zaspani i rozmowa się nie klei. Czasem jednak zawzięcie dyskutujemy. Tak jest dzisiaj.

– Tato, przeżyłam wczoraj coś doskonałego!

– Wow, cool! Co to było?

– No więc wyszłam ze szkoły z koleżankami i byłyśmy w jednej superfajnej i taniej restauracji (raz w tygodniu, ponieważ ma dwugodzinne okienko, pozwalamy jej nie jeść w stołówce). Siedziałam tam, nad swoim talerzem, i nagle poczułam, jakbym opuszczała swoje ciało i patrzyła na to, co mi się przydarza: byłam tam, w cieple, w suchym miejscu, podczas gdy na zewnątrz padał deszcz i było zimno, wszystkie moje przyjaciółki były ze mną, jadłyśmy dobre rzeczy i w dodatku w kółko leciały piosenki Gainsbourga (to jej ulubiony wykonawca). To był absolutny odjazd!

– To było szczęście?!

– Właśnie: czyste szczęście! OK, to nie trwało długo. Potem musiałyśmy wrócić na lekcje, a popołudniowe zajęcia to była masakra! Ale niesamowicie było tak czuć tę chwilę, od środka i z zewnątrz.

Rozmawiamy trochę o teorii, o szczęściu jako uświadomieniu sobie tych przyjemnych chwil naszego życia, nie za długo, bo czas nagli, trzeba się ubrać i umyć zęby. Ale słuchanie mojej córki opowiadającej mi o tym momencie transcendencji miłej chwili wzbudziło we mnie radość. Smakowanie szczęścia innych to także szczęście.

Chwila obecna

Bardzo lubię to zdanie Goethego: „Już duch nie patrzy ani wstecz, ni w przód / Obecna chwila – Oto szczęścia cud”23. Dziesiątki książek także sławiły moc chwili obecnej. Jak to działa? Chodzi o to, by mniej analizować, a więcej smakować. By żyć i odczuwać w sposób mniej intelektualny, a bardziej zwierzęcy. Ale czy nie jest to w takim razie sprzeczne z jedną z możliwych definicji szczęścia, która polega, jak to widzieliśmy, na uświadomieniu sobie swojego dobrostanu? Na tym, by nie tylko odczuwać ten dobrostan, lecz także zdać sobie sprawę z tego, jaką szansę mamy, że go doświadczamy? Tak, tylko że podążamy drogą, którą zwierzęta z pewnością nie podążają: najpierw odczuwamy dobrostan (jak one); potem nazywamy go, oceniamy jego znaczenie i sens (nie tak jak one); wreszcie ponownie go smakujemy (jak one). Cała ta wewnętrzna podróż, która zajmuje nam kilka sekund, jest jednym z możliwych wyjaśnień złożoności, bogactwa i kruchości ludzkiego szczęścia.

Ciało

Należy uszczęśliwiać swoje ciało. Dobrostan naszego umysłu jest związany z dobrostanem ciała. Dlatego właśnie chodzenie, ruszanie się, poddawanie się masażom, miłość cielesna są okazjami do zaznania dobrostanu. Jeśli będziemy przeżywać te przyjemności świadomie, przeobrażą się w okazje do szczęścia. Jest także, po prostu, poczucie życia, które płynie i pulsuje wewnątrz nas. Jeśli regularnie to sobie uświadamiamy, tę prostą szansę życia, jest to źródło szczęścia. Działa to w dwóch kierunkach: jeśli wtedy, gdy czujemy się szczęśliwi, zwracamy uwagę na sposób, w jaki przekłada się to na nasze ciało, możemy przez chwilę dotknąć tego, co wyraża zwrot „pęd życiowy”: ciało jest zadowolone, lekkie, gotowe do działania.

Ciekawość

Przyjemny stan ducha związany ze zbliżaniem się do czegoś nieznanego. Z pewnością źródło pozytywnych emocji. A także jedna z ich konsekwencji, ponieważ pozytywne emocje ułatwiają otwarcie się na świat i stanowią impuls do działania. Częściowo jest to kwestia temperamentu, częściowo zaś stanu emocjonalnego związanego z otwartością, z dyspozycyjnością. Nic bardziej nie zabija ciekawości niż smutek, pośpiech, niepokój. W tych momentach staramy się pozostać przy swoich przyzwyczajeniach i na utartych torach. I pozbawiamy się odkryć i destabilizacji, które daje ciekawość: jest ona tym, co pozwala poszerzyć znany świat, a zatem zwiększyć poziom szczęścia z życia, poznawania i eksperymentowania. Bez ciekawości nie ma zachwytu: szkoda byłoby się tego pozbawiać!

Cierpienie

„Nie starać się nie cierpieć ani cierpieć mniej, ale o to, by cierpienie nie zmieniło nas na gorsze”, pisze Simone Weil^24. Wydaje mi się to bardzo realistyczną prośbą, a także drogą dla naszych wysiłków. Nie można zlikwidować cierpienia, można jedynie ograniczyć jego wpływ. Żeby nie zabraniało szczęściu mimo wszystko nas odwiedzać.

Cierpliwość

Powinniśmy zrozumieć, że to, co wydaje się nam niekiedy straconym czasem, kiedy życie zmusza nas do czekania, do cierpliwego oczekiwania, jest po prostu czasem przeżytym. I że kiedy tak się dzieje, nie zawsze inteligentnie jest buntować się, denerwować i spieszyć. W jednym z wywiadów^25 poeta Christian Bobin odpowiedział na pytanie dziennikarza: „Jak można czekać, nie niecierpliwiąc się?” w taki oto sposób: „Czekam tak jak rybak nad wodą, rozumie pan? Nic nie bierze, nic się nie dzieje, na wodzie nie ma ani jednej zmarszczki, jasność nieba maleje, zaczyna robić się chłodno, ale ja czekam. Wiem, że nic nie jest daremne, nawet w tych dniach. Dzisiaj niemal wszyscy popełniany ten sam błąd: sądzimy, że energia to prawda”. Nic nie jest daremne, ponieważ to czas życia, który został nam ofiarowany: mogłoby już nas tu nie być, jak tylu innych, którzy nie mieli naszego szczęścia. I któregoś dnia już nas tu nie będzie.

Cioran

To dziwne, jak bardzo lektura Ciorana jest mi niezbędna. Ten człowiek, którego bliscy opisywali jako mężczyznę często wesołego i pełnego humoru, był zafascynowany ciemnością, tak jak Paul Valéry inteligencją. Na przykład^26: „Żyję tylko dlatego, że jest w mojej mocy umrzeć, kiedy mi się zachce; gdyby nie idea samobójstwa, dawno już bym się zabił”. Albo: „Spermatozoid to bandyta w stanie czystym”. Długo się zastanawiałem, dlaczego tak bardzo lubię tego autora, w najwyższym stopniu mrocznego i pesymistycznego, ja, którego tak bardzo pociąga poszukiwanie szczęścia. Kiedyś myślałem, że to dlatego, iż przemawia on do mojej smutnej i depresyjnej natury. Albo też dlatego, że stanowi antywzorzec: po przekroczeniu pewnego progu i przy pewnej powtarzalności smutek i pesymizm nie są już zaraźliwe, nazywa się to efektem przesytu, za sprawą którego zbyt wielka ilość nawet tego, co się lubi, powoduje, że mamy tego dość. Pamiętam, że kiedyś próbowano leczyć w ten sposób uzależnienie od nikotyny: każąc palaczom wypalić wiele papierosów jednym ciągiem, bez przerwy, aż do wystąpienia mdłości. Pesymizm w wysokich dawkach powoduje być może efekt przesytu i dzięki temu staje się stymulujący. A może też wywołuje pragnienie lekkości i szczęścia i pokazuje, że są absolutnie konieczne, jeśli mamy znieść nasze życie. Lubię Ciorana także dlatego, że ze zgryźliwą mądrością objawia nam nasze błędy i przesadę i że potrafi rozjaśnić pułapki naszego myślenia: „Niepokój – albo fanatyczne upojenie złem”. To Christian Bobin otworzył mi któregoś dnia oczy^27: „Uwalnia on w istocie pole prawdziwej nadziei, ponieważ przegnał wszystkie jej łatwe uniesienia […]. Małą miotełką usuwa wszelkie pozostałości łatwych pocieszeń, i to po tej pracy rozpoczyna się dla mnie prawdziwe słowo. Wykonuje zimową pracę: usuwa wreszcie suche gałęzie: to się nazywa przygotowywać wiosnę”. Dokładnie tak: lubię Ciorana, ponieważ oczyszcza i odsłania przed nami drogę szczęścia.

Cisza

Cisza ma dla mnie smak szczęścia. Smak pełnej szacunku uwagi dla świata, smak powolności, pokory, smak otwartości. Trzeba zamilknąć, by pozwolić szczęściu zbliżyć się, by usłyszeć, jak nas przenika. Grecki poeta Eurypides powiedział: „Mów, jeśli masz słowa mocniejsze niż cisza, w przeciwnym razie zachowaj milczenie”. Żył on, jak mówią, w grocie na wyspie Salaminie, otoczony książkami, codziennie kontemplując morze i niebo^28. Kiedy jestem szczęśliwy, przede wszystkim mam ochotę zamilknąć. Ponieważ w takiej chwili żadne słowo nie pasuje. Ani później zresztą: szczęście jest emocją najtrudniejszą do ubrania w słowa. Czy raczej do przekazania słowami: czytanie świadectwa czy opowiadania o szczęściu niekoniecznie uszczęśliwia, a czasami nawet irytuje. Dlatego nie tworzy się świetnych historii, powieści czy filmów w oparciu o szczęście: nieszczęście jest dla czytelników i widzów bardziej pasjonujące.

Cmentarz

Idealne miejsce, by zastanowić się nad szczęściem (nie w czasie pogrzebu bliskiej osoby, oczywiście). Znajdujemy tam spokój, samotność, obecność upływającego czasu, zapowiedź naszego przyszłego odejścia, względność rzeczy: wszystkie składniki, które mogą nam pomóc zrozumieć, jak pasjonującą szansą jest nasze życie tu, na ziemi, w oczekiwaniu na ciąg dalszy. Naturalnie ten rodzaj ćwiczeń należy praktykować tylko w te dni, gdy mamy dobry nastrój, i kiedy nie ma żadnych dramatów w naszym życiu. Zawsze lepiej ćwiczyć przy dobrej pogodzie.

Cnoty

Cnota określa ogół wysiłków, jakie czynimy, by zachowywać się zgodnie z naszymi wartościami. Być cnotliwym oznacza czynić dobro nie przez przypadek lub z przymusu, lecz z własnej woli. Wysiłki te nie przeszkadzają doświadczać przyjemności czy satysfakcji z powodu właściwego postępowania: przeciwnie, pozytywne emocje odczuwane z racji cnotliwego zachowania potwierdzają jego szczerość (nie udaję) i autentyczność (jest to naprawdę zgodne z wewnętrznymi wartościami). Dlatego właśnie rozwijanie cnót stanowi integralną część psychologii pozytywnej: prowadzą one człowieka i jego otoczenie ku większemu szczęściu. Badacze zajmujący się tym tematem we wszystkich kulturach spisali – poczynając od świętych ksiąg każdej religii po rozprawy filozoficzne i książki na temat savoir-vivre’u – wszystko to, co ludzkość uważa za pożądane. Zestawiając ogół tych danych, doszli do sześciu cnót zwanych cnotami wyższego rzędu: mądrość, odwaga, człowieczeństwo, sprawiedliwość, umiarkowanie, transcendencja. Każda z nich została następnie połączona z „siłami”, których regularne praktykowanie pozwala ją osiągnąć; na przykład w przypadku umiarkowania te siły to panowanie nad sobą, rozwaga i pokora. Dziś prowadzi się liczne badania i wiedza na ten temat będzie się zapewne rozwijać w nadchodzących latach^29. Raz jeszcze jednak psychologia pozytywna zgadza się z przekonaniami filozofii greckiej i refleksją Arystotelesa: „Dobro człowieka polega na działaniu duszy w zgodzie z cnotą”.

Codzienność

Główne źródło szczęścia. Złoża są wielkie, ich eksploatacja łatwa: wystarczy otworzyć oczy i być świadomym.

„Co zrobiłeś dzisiaj dla bliźniego?”

Przyjaciółka przysłała mi pewnego dnia cytat z Martina Luthera Kinga, jednej z moich ulubionych postaci (jego zdjęcie wisi na ścianie w moim gabinecie): „Najbardziej niezmiennym i najpilniejszym życiowym pytaniem jest: co robicie dla innych?”. Tamtego dnia, gdy czytałem tę wiadomość, zdanie poruszyło mnie i przemówiło do mnie. Wywołało we mnie zakłócenie, które bardzo lubię: przejście od wiedzy do czynu. Czytając je, nie zastanawiałem się: „Czy to wiem?”, lecz „Czy to robię?”. Słowa Martina Luthera Kinga nie tylko przemówiły do mojego intelektu („no tak, to prawda, to ważne”), lecz także nie opuściły mnie przez cały dzień: „A ty? Co ty zrobiłeś dzisiaj dla bliźniego?”. Co zrobiłeś dzisiaj dla bliźniego? Przez kilka dni zasypiałem, zadając sobie to pytanie. Rezultat był dla mnie bardzo interesujący.

Początkowo miałem wrażenie, że to bardzo łatwe, że życie daje nam okazje, by wiele robić dla innych, codziennie. Możliwych jest tysiąc gestów i słów otuchy, pomocy, życzliwości. Ale mój przypadek jest wypaczony. Mam szczęście być lekarzem: pocieszanie, słuchanie, dodawanie otuchy, troszczenie się o innych to moja codzienność w te dni, gdy pracuję w szpitalu, czasem mnie to męczy i ciąży mi, ale ogólnie rzecz biorąc, wykonywanie zawodu, który pozwala pomagać innym, to dla mnie błogosławieństwo. Inny szczęśliwy traf: bycie pisarzem i pomaganie poprzez swoje książki. Jeszcze inny: mam rodzinę i przyjaciół i daję im siebie, na ile potrafię. Zbyt łatwe więc to wszystko…

Kiedy bowiem odejmę pomoc, której udzielam jako lekarz i autor, i tę, którą chętnie ofiarowuję bliskim i znajomym, odkrywam, że jest to bardziej skomplikowane, że trzeba starać się nieść pomoc, wychodząc poza swoje zwyczajowe powiązania społeczne. A to trudne do stosowania na co dzień, trudno powiedzieć sobie: „Co zrobiłeś dzisiaj dla bliźniego? Dla bliźniego, którego wcale nie znasz? Nie dla bliskiego, sąsiada, kolegi, pacjenta, czytelnika, ale dla kogoś całkiem nieznajomego?”. Tak oto moje przekonania zostały zburzone, a moja pewność siebie zachwiana.

Na pocieszenie mówię sobie, że to, co robię regularnie, to już coś, że to już dobrze, mimo wszystko: pomaganie z przyjemnością albo najlepiej, jak mogę, wszystkim wokół, ludziom, których znam lub których spotykam na swojej drodze. Ale istnieją ludzie, którzy robią więcej dla bliźnich. Mój podziw dla nich, wolontariuszy i świętych, znanych lub anonimowych, dla tych, którzy chodzą po drogach życia, szukając nieszczęścia, któremu mogą ulżyć, od razu gwałtownie rośnie. A wieczorne ćwiczenie pod tytułem „Co zrobiłeś dzisiaj dla bliźniego?” staje się mniej wygodne, zaczyna bardziej uwierać. Czy wyszedłem dzisiaj poza swoje zwyczaje, poza znane mi kręgi? Czy mógłbym zrobić coś więcej w następnych dniach?

Nie mam pojęcia, nie jestem świętym, jestem tylko człowiekiem, niekiedy trochę zmęczonym.

Ale mam nadzieję, że będę miał na to siły i wytrwałość…

Coué

Émile Coué, farmaceuta, a potem psychoterapeuta, stał się znany na całym świecie na początku XX wieku za sprawą swoich prac na temat autosugestii. Jego obserwacje i rady, wcale nie tak upraszczające, jak się czasem twierdzi, bazowały po prostu na istotnym i udowodnionym dzisiaj wpływie naszych treści mentalnych na nasze samopoczucie i zdrowie: im bardziej pogrążamy się w ponurych myślach, tym bardziej zmniejszamy swoje szanse, by czuć się dobrze. Proste i słuszne. Badania pokazują, że pisanie, czytanie i słuchanie korzystnych dla nas zdań, wyrażających miłe czy waloryzujące rzeczy na nasz temat, ma wpływ na nasze zdrowie i naszą zdolność samokontroli (ograniczenie palenia, picia). I odwrotnie, niestety: wysłuchując stale od innych albo od naszego wewnętrznego głosiku, że jesteśmy beznadziejni czy że nie wyjdziemy z choroby, w końcu zaczynamy w to wierzyć… Co dziwne, choć wszyscy mają pewność, że niestrudzone powtarzanie sobie w głowie, że jest się beznadziejnym, okazuje się toksyczne, wszyscy są jednocześnie przekonani, że powtarzanie sobie w głowie, że sobie poradzimy, nie może zadziałać. Być może zbyt często usiłowano nam sprzedać metodę Couégo i jej amerykańskie awatary Pozytywnego Myślenia? W każdym razie jest dziś jasne, że mamy interes w tym, by nasza wewnętrzna mowa była tak przyjacielska i realistycznie pozytywna, jak to tylko możliwe.

Czas na robienie tego, co lubimy

To zapewne jeden z najskuteczniejszych przepisów na szczęście: mieć czas na robienie tego, co lubimy^30. Zbijająca z tropu prostota, ale w psychologii pozytywnej zawsze tak jest. Duża część naszych aktywności uczyniłaby nas szczęśliwszymi, gdybyśmy mieli na nie więcej czasu; i czyni nas niezbyt szczęśliwymi – lub wcale – właśnie dlatego, że nam tego czasu brakuje. Ogrodnictwo, zajmowanie się swoimi dziećmi, robienie zakupów na rynku, niektóre aspekty naszej pracy: wszystko to może być przyjemne albo stresujące w zależności od czasu, który mamy do dyspozycji. Dysponowanie wystarczającą ilością czasu to nieskończenie wielki luksus. Można go kupić za pieniądze (ludzie bardzo bogaci wiele nudnych rzeczy dają do zrobienia innym osobom, którym za to płacą, i ofiarowują sobie tym samym czas na robienie tego, co naprawdę lubią). Niekiedy można także kupić go za mądrość, dokonując pewnych życiowych wyborów: mniej pracować lub mniej wydawać, żeby lepiej smakować.

Cztery reguły życia

Jestem dobrym odbiorcą mądrości życiowych: najczęściej podobają mi się i poruszają mnie. W pierwszym odruchu je doceniam, zanim je skrytykuję. Mam bowiem świadomość, że jestem żółtodziobem w materii mądrości (i że zawsze nim będę). W każdym razie pewnego dnia przyjaciółka przysłała mi e-mailem jeden z tych pokazów slajdów, które musieliście już kiedyś dostać, z pięknymi zdjęciami indyjskich mędrców i pięknymi słowami. Tym razem proponowano mi w nim przestrzeganie czterech zasad mądrości. Oto one:

– „Każda osoba, którą spotykasz, jest właściwą osobą”. Nikt nie zjawia się w twoim życiu przez przypadek…

– „Nieważne, co się wydarzyło: to jedyna rzecz, jaka mogła się wydarzyć”. Wszystko, co ci się przydarza, jest dobre, nawet jeśli rani twoje ego, logikę czy wolę.

– „Każda chwila jest właściwa”. Nic nie przydarza ci się za wcześnie lub za późno, lecz zawsze wtedy, kiedy trzeba, nawet jeśli ci przeszkadza. Zaakceptuj to, co jest.

– „To, co się skończyło, jest skończone”. Niczego nie żałuj, puść przeszłość (nie zapominaj o niej, lecz ją puść) i idź naprzód.

Zabawne, jak bardzo te niesłychane oczywistości, czasem fałszywe lub niedające się zastosować, potrafiły mnie mimo wszystko poruszyć i sprawić, że zastanowiłem się nad swoim życiem. Nad wszystkimi sytuacjami, w których zareagowanie zgodnie z tymi zasadami mogło oszczędzić mi wielu cierpień i straconego czasu. Dlatego właśnie nigdy nie mogę zobaczyć w tych wielkich życiowych radach oklepanych banałów, za jakie niektórzy je uważają. Banały nie istnieją: to nasz pęd życiowy i nasza ciekawość są oklapnięte – kiedy jesteśmy pretensjonalni lub zblazowani, lub czasami tylko w złym humorze albo zmęczeni.

Czwórmian

Nazwa pochodzi z greki, w której oznacza „poczwórne lekarstwo” (gr. Tetrapharmakos). Zwie się tak istotę doktryny filozofa Epikura, podsumowaną w czterech maksymach przez jednego z jego uczniów, Diogenesa z Ojnoandy, który wyrył je, jak mówią, na frontonie portyku:

Bogów nie ma się co bać.

Śmierć nie niesie ryzyka.

Dobro łatwo zdobyć.

Zło łatwo znieść.

Program, który całkowicie mi pasuje, i chętnie też bym go wyrył nad drzwiami wejściowymi do mojego gabinetu w szpitalu Świętej Anny!

Ćwiczenia fizyczne

Znacząca większość prac potwierdza, że zdrowe ciało sprzyja zdrowiu umysłu. Regularna aktywność fizyczna lekko zwiększa skłonność do odczuwania pozytywnego nastroju. Podwyższa także emocjonalną odporność na stresujące wydarzenia, nawet u osób delikatnych, które doświadczyły na przykład w przeszłości epizodów depresyjnych^31. Wszystkie oddziały psychiatryczne powinny być wyposażone w salę gimnastyczną!

D jak dzisiaj

Gdyby istniało tylko jedno słowo,

by opowiedzieć o szczęściu,

byłoby nim właśnie „dzisiaj”.

Dania

Dania bardzo często pojawia się na czele krajów, których mieszkańcy czują się najszczęśliwsi. Latem zabrałem więc tam swoją rodzinę na wakacje, żeby spróbować pojąć sekret Duńczyków… Czytałem trochę przed podróżą i wiedziałem, że pośród elementów wyjaśniających zadowolenie mieszkańców tego kraju znajduje się między innymi stosunkowo nieduża rozpiętość dochodów między najbogatszymi i najbiedniejszymi, podzielanie silnych wartości kulturowych i tożsamościowych, dobrze jeszcze funkcjonujące państwo opiekuńcze^32. A potem zobaczyłem, jak Duńczycy żyją na co dzień, i moja konkluzja, bardziej prozaiczna, była następująca: po powrocie kupić rower, jeść dużo ryb i więcej rozmawiać z sąsiadami z dzielnicy. Co też zrobiłem…

Dawać

To, czego nie dajesz, tracisz. Przesadzone, ale użyteczne: w chwili wybierania między niektórymi gestami dobry wybór to niekoniecznie ten, który nam się takim wydaje. Zachować tę butelkę wina dla siebie czy dać ją przyjacielowi, który wpadł przejazdem i który będzie wzruszony, pijąc je i myśląc o naszej wspólnej historii? Lepiej dać, żeby sprawić przyjemność, zacieśnić więzi, wyrazić swoją sympatię. Ale także po to, żeby ćwiczyć się w nieprzywiązywaniu się, by iść ku temu, co najważniejsze, ku uwolnieniu się od ciężaru mało istotnych spraw materialnych, które nas uspokajają. To bezustanna walka, w każdym razie w moim przypadku, mam bowiem skłonność, by niepokoić się o przyszłość i widzieć ją jako zagrażającą, pełną braków: czy jutro nie zabraknie mi tego, co dzisiaj komuś daję? Jeśli jednak już zadam sobie to pytanie, połowa roboty za mną: widzę wtedy lepiej, że większość rzeczy, które posiadam, mogę oddać bez żadnych obaw. Pozostaje mi robić to jeszcze częściej!

Dedykacja

Zdarzenie ma miejsce podczas małego tournée po francuskich księgarniach, by spotkać się z czytelnikami przy okazji ukazania się jednej z moich książek. Bardzo lubię spotykać się z czytelnikami i gawędzić z nimi przez chwilę; nawet jeśli spotkania są, siłą rzeczy, krótkie, staram się włożyć w nie tyle obecności i szczerości, ile to możliwe. Stwarza to w rezultacie sposobność do mnóstwa drobnych spotkań i rozmów, zawsze miłych i interesujących, czasami wzruszających i pasjonujących. Ponieważ zawsze wydarza się w którymś momencie coś mocnego, odejście od tego, co zwyczajowe i przewidywalne.

Tym razem następuje to podczas pogawędki z pewną dziwną, choć bardzo miłą panią: opowiedziawszy mi, jak bardzo czuje się niekiedy samotna, prosi o zadedykowanie książki sobie i swojej córce. Wykonuję to posłusznie, wypytując ją trochę, jaka jest ta córka, czy lubi psychologię itd. Po chwili, odpowiadając na moje pytania, wyjaśnia mi, że jej córka zmarła dawno temu, że po tym oszalała z rozpaczy i że ta dedykacja to sposób, by utrzymać jej pamięć żywą. Jestem osłupiały, nie wiem, co mówić ani co robić, kiwam tylko głową, powtarzając: „Bardzo mi przykro, bardzo mi przykro”. Nie wygląda, jakby było jej przykro, wygląda tylko na zadowoloną z dedykacji i z naszej rozmowy, nieobecna duchem, z twarzą spokojnie bolesną i typowymi myślami osób, których życie nigdy już nie będzie dokładnie takie samo jak życie ludzi, którzy nie stracili dziecka. Potem odchodzi, z książką pod pachą, ze swoją córką w głowie i sercu. Kontynuuję wypisywanie dedykacji lekko poruszony, łagodnie wzburzony. Zadowolony, że ją spotkałem, z nadzieją, że moja książka jej pomoże. I w tym bardzo szczególnym stanie ducha, które czyni z nas ludzi: nie jestem ani szczęśliwy, ani nieszczęśliwy, lub też raczej jedno i drugie naraz, w tym samym czasie.

Delteil

Joseph Delteil: mój ulubiony zapomniany pisarz! Figlarny i szczęśliwy mędrzec. Był ulubieńcem paryskiego świata towarzyskiego i literackiego lat trzydziestych XX wieku, zanim postanowił wycofać się, w pełni chwały, do swojej samotni niedaleko Montpellier, dawnej cegielni zwanej La Massane. Żył tam radośnie i prosto do końca swoich dni: „Na frontonie mojego domu wśród pól wyryłem uświęconą formułę Konfucjusza: żyć skromnie”. Ubrany byle jak, w berecie na głowie i często w sabotach, Delteil był piewcą natury i pędu życiowego, gloryfikatorem „szczęścia paleolitycznego”. Oto fragment jego wybornego François d’Assise (Franciszka z Asyżu): „Była to już pierwsza jesień, ponieważ są trzy, jesień blasku, jesień ogołocenia i jesień ciszy. Żegnaj! Żegnaj! Żegnaj!, śpiewały ze wszystkich stron rośliny i wiatry, przejrzałe pola, złotawobrązowe łąki. Żegnajcie, kosze, winobranie skończone. Żniwo w stodole, duszyczki w owczarni…”. Czytanie go sprawia mi radość, uszlachetnia, leczy.

Demokracja

Demokracja jest dobra dla szczęścia, potwierdzają to liczne badania z dziedziny psychologii pozytywnej^33. Po pierwsze, demokracja jako taka: mieć wolność wyrażania własnego zdania i poczucie, że ono się liczy, to rzeczy, które sprzyjają szczęściu. Na przykład szwajcarskie kantony, w których przeprowadza się najwięcej referendów, są tymi, których mieszkańcy czują się najszczęśliwsi^34. Demokracja jest także korzystna dla szczęścia za sprawą wartości, które z sobą niesie, i uczuć, których pozwala doświadczać: dostrzeganie i codzienna obserwacja sprawiedliwości, równości, zaufania między członkami społeczeństwa odgrywa bardzo istotną rolę w poczuciu bycia szczęśliwym w danym kraju. To samo dotyczy niskiego poziomu nierówności i rozpiętości dochodów oraz dostrzeganej na co dzień solidarności (pomoc pomiędzy sąsiadami, pomiędzy nieznajomymi w miejscach publicznych). Tego brakowało na przykład obywatelom niektórych krajów Europy Wschodniej podczas ich przechodzenia ku demokracji: towarzyszyły jej na początku rosnące nierówności i rozpad tkanki tradycyjnej solidarności, skąd wzięła się paradoksalna nostalgia za starymi dobrymi czasami dyktatury ludowej.

Rządzący politycy powinni bardziej inspirować się tymi pracami. Nie po to, by narzucać swoim obywatelom jakąś konkretną formę szczęścia (nie byłaby to wówczas demokracja, lecz dyktatura), ale po to, by stworzyć dla niego warunki. Przeczuwali to amerykańscy rewolucjoniści, ogłaszając w swojej Deklaracji niepodległości w 1776 roku, że trzema niezbywalnymi prawami człowieka są: prawo do życia, do wolności i do poszukiwania szczęścia. Nie prawo do szczęścia, lecz do poszukiwania szczęścia: podkreślam to, ponieważ wydaje mi się to wizjonerskie i inteligentne. Rolą polityków jest tworzenie środowiska pozwalającego każdemu zająć się swoim własnym szczęściem. Kilka lat wcześniej, w 1774 roku, po drugiej stronie Atlantyku Saint-Just pisał w swoim raporcie dla Konwentu: „Szczęście jest nową ideą w Europie”. To z tego kończącego się burzliwego XVIII wieku narodziła się demokratyzacja szczęścia: wcześniej zarezerwowane dla elit wystarczająco bogatych i wykształconych, żeby móc sobie na nie pozwolić, szczęście stało się poszukiwaniem usankcjonowanym i dostępnym dla wszystkich. Wywołało to irytację i snobizm wśród bogaczy XIX wieku (skąd głęboko zakorzeniona u nas tradycja krytykowania szczęścia), ale mamy to w nosie, nieprawdaż?

Demokracja i ciepły prysznic

Dla obrony przed habituacją hedoniczną istnieje ćwiczenie, które nazywam „demokracja i ciepły prysznic” i które proponuję niekiedy w ramach psychologii pozytywnej: od czasu do czasu, biorąc ciepły prysznic, cieszyć się tym komfortem (zamiast czekać na awarię bojlera, żeby narzekać); od czasu do czasu, czytając gazety, cieszyć się, że żyjemy w demokracji (i nie musimy się obawiać, że o piątej rano obudzi nas policja polityczna, możemy głosować, na kogo chcemy, i swobodnie mówić, co myślimy na temat życia publicznego). Rozmawiałem o tym któregoś dnia z przyjaciółką. Niedługo potem, tuż po swoim powrocie z misji humanitarnej w Afryce, napisała do mnie e-mail, który zatytułowała „Dyktatura i zimny prysznic”. Oto on:

„Mam nadzieję, że miewasz się dobrze i że dajesz radę mimo zapracowania. Wróciłam właśnie z dziesięciodniowego pobytu w Demokratycznej Republice Konga. Od tej pory próbuję znaleźć sens wszystkich tych niesprawiedliwych i potwornych sytuacji, których byłam świadkiem, próbuję zaakceptować sposób, w jaki działa świat, i odkleić się od swoich myśli pełnych buntu i smutku. Potrzebuję chyba jeszcze dużo praktyki, żeby to zaakceptować. Jakie to trudne: docenić po powrocie z misji – bez poczucia winy – wszystko, co jest nam tutaj dane (i co trwonimy lub z czego nie korzystamy wystarczająco). Kiedy doczekamy demokracji i ciepłego prysznica dla wszystkich? Ściskam”.

Wciąż to samo pytanie: jak pozwolić sobie na szczęście pośród nieszczęścia? I wciąż ta sama odpowiedź: nie należy czuć się winnym z powodu szczęścia, które jest nam dostępne, ale: 1) nie trwonić go; 2) czerpać z niego siłę, by pomagać innym, którzy są od niego bardzo, bardzo daleko. Tak, jak to robi moja przyjaciółka.

Depresja

O depresji można mówić na wiele sposobów. W chorobie depresyjnej nie ma już ani pragnień, ani przyjemności. Żadnej zdolności do doświadczania szczęścia. W rezultacie życie ukazuje się w całej swojej brutalności, jako nieprzerwany ciąg kłopotów, ciężkich prób i cierpień. Czym jest, w pewnym sensie. Na szczęście jest nie tylko tym: pomiędzy wszystkimi tymi bolesnymi momentami istnieją oazy szczęścia. Depresja nie pozwala nam do nich dotrzeć ani ich smakować. I jedynym logicznym wyjściem, kiedy człowiek jest w silnej depresji i sądzi (niesłusznie, ale bardzo w to wierzy), że nic się nie może zmienić na lepsze, jedynym wyjściem jest przerwać życie w tym piekle: u osób w depresji myśli samobójcze są prawie zawsze obecne, choć w różnym stopniu. Stąd głęboko prawdziwe jest zdanie Claudela z jego Dziennika: „Szczęście nie jest celem, lecz sposobem życia”. Nie żyjemy po to, albo nie tylko po to, by być szczęśliwymi, lecz także, a nawet przede wszystkim, dlatego że przynajmniej od czasu do czasu mamy tę możliwość. Chwile szczęścia, które daje nam życie i które potrafimy zebrać, są jak stacja benzynowa dla samochodu: tankujemy do pełna, by móc kontynuować jazdę.

Długowieczność

Emocje pozytywne są dobre dla zdrowia i dla długowieczności^35. Bardzo liczne prace naukowe od lat zmierzają w tym kierunku. Jak w przypadku wszystkiego, co wiąże się ze zdrowiem, przypomnieć należy, że chodzi o tendencje, a nie o gwarancje, o czynniki ochronne lub czynniki ryzyka. Silne i powtarzające się emocje negatywne i stres działają ogólnie pogarszająco; dobrostan i szczęście – polepszająco. Zaczynamy dziś poznawać mechanizmy tego wpływu szczęścia na zdrowie: poprawa reakcji immunologicznych, zmniejszenie reakcji zapalnych, hamowanie starzenia komórkowego. Jest to silny wpływ, porównywalny do wpływu palenia papierosów, także silnego, lecz przeciwnego: odpowiadałoby to, zgodnie z badaniami, kilku latom życia, sześciu lub siedmiu, jak się wydaje (mniej w przypadku tytoniu, więcej w przypadku szczęścia). Wszystko to wymaga kilku uwag. Po pierwsze, istnieją inne czynniki wpływające na nasze zdrowie: odżywianie, ćwiczenia fizyczne, genetyka, zanieczyszczenie środowiska itd.; emocje stanowią jeden z czynników, na które możemy oddziaływać i które ponadto prezentują podwójną korzyść: odczuwanie pozytywnych emocji jest przyjemne, a zarazem dobre dla zdrowia. To dobra wiadomość (czynnik będący w naszym zasięgu) i zła (a jeśli nam się nie uda?). Jeśli się nie uda, możemy powiedzieć sobie, że są jeszcze inne czynniki i że są też inne cele w życiu niż zdrowie i długowieczność: bogactwo, sława, oddanie jakiejś sprawie itp. W każdym razie, jeśli palicie, nie zapomnijcie być szczęśliwi, żeby zneutralizować podwyższone ryzyko związane z tytoniem!

Dobre uczucia

Cała ta systematyczna krytyka pouczającej literatury, troska o morale wyszydzana pod nazwą moraline^36, irytuje mnie w najwyższym stopniu. Radosne metodyczne krytykowanie „dobrych uczuć” doprowadza mnie do ostateczności. Pod pretekstem kontestowania tego, co miałoby rzekomo być poprawnością polityczną, w rezultacie dochodzi się do poprawności intelektualnej: wciąż bowiem jest w dobrym tonie, przynajmniej we Francji, krytykować szczęście, zamiast je szanować. Stosując wciąż te same metody: zniekształcić, by odrzucić. Przemienić zalecenia skierowane do tych, których to interesuje, w „dyktaturę szczęścia”. Przemienić prosto sformułowane (lecz trudne w zastosowaniu) rady w „debilne przepisy”. Poza tym, musi mnie to drażnić jako terapeutę: z mojego doświadczenia wynika, że łatwiej otworzyć oczy komuś, kto za bardzo zabrnął w dobre uczucia, niż uczynić życzliwym negatywistę. W tym sensie moraline wydaje mi się środkiem, od którego łatwiej się uwolnić niż od cynizmu.

Dobre uczynki

Skauci zobowiązują się spełniać dobre uczynki. Oto mały ich wybór z listy, którą znalazłem^37 i która liczyła ich sto, do wykonywania szczególnie w czasie obozów: pomagać najmniejszemu nieść bańki z wodą, zajmować się kimś, kto ma chandrę, przyjmować z uśmiechem tego, kto przychodzi (znowu), poprosić o przysługę, godzić dwie osoby po kłótni, podkreślać zalety kogoś, kto właśnie został skrytykowany, zwolnić podczas marszu, żeby zostać z tym, kto jest zmęczony, dziękować z uśmiechem ludziom, którzy odmawiają nam gościny, puścić w obieg swoją manierkę z wodą, ryzykując, że wróci do nas pusta, zamknąć ogrodzenie pola lub pastwiska, które pozostało otwarte, wyciągać rzepy, które wczepiły się w sierść psa, pożyczać swoje rzeczy z uśmiechem, wyświadczać przysługę, zanim nas o to poproszą, usunąć z jezdni ślimaka (lub jeża), którego rozjechałby samochód, powiesić ponownie rzeczy, które spadły ze sznurka z praniem, uspokoić kogoś bardzo zdenerwowanego, uniemożliwić oszustwo w grze, mówić „dzień dobry” ludziom mijanym w miasteczku, podnosić kawałki sznurka leżące w trawie, zbierać z ziemi kawałki szkła, które mogłyby być niebezpieczne, podnieść z trawy kawałek folii aluminiowej, poświęcić chwilę na podniesienie papierka zauważonego obok krzaków, zaproponować, że pójdziemy na rekonesans, kiedy wahamy się na rozstaju dróg, ściąć bluszcz, który dusi drzewo, podzielić się swoim podwieczorkiem z kimś, kogo za bardzo nie lubimy, podzielić się tym, co kupiliśmy za kieszonkowe, napełnić pożyczoną menażkę (lub bańkę) wodą, zanim ją zwrócimy, zainterweniować w obronie mniejszego, zmienić tory dyskusji, która zmierza w złym kierunku…

OK, można myśleć, co się chce, o skautingu, gdybyśmy jednak robili to wszystko na co dzień, atmosfera wokół nas ogromnie by się zmieniła.

Dobrostan

To zwierzęcy, cielesny stan, który uruchamia się, kiedy nic nas nie boli, mamy pełny brzuch, jesteśmy w przyjemnym i wygodnym miejscu, czujemy się bezpiecznie, jesteśmy otoczeni życzliwymi pobratymcami. To już nieźle! Wystarcza to na ogół zwierzętom. Nie zawsze zaś człowiekowi, który może wybrać dwie drogi. Albo ilościową, kiedy stara się jeszcze zwiększyć lub przedłużyć ten dobrostan, angażując się w zewnętrzne poszukiwanie wciąż nowych, wciąż liczniejszych przyjemności. Albo jakościową, kiedy zwraca się ku drodze wewnętrznej: uświadomieniu sobie tego dobrostanu i przemienieniu go w szczęście. To doświadczenie zostawi wówczas wyraźniejszy ślad, będzie bardziej znaczące; przypuszczalnie zostanie także mocniej zapamiętane (podczas gdy zwykły dobrostan często zamazuje się i ulega zapomnieniu). Jest tu do wykonania tylko jedno ćwiczenie – i jest to jedno z wielkich ćwiczeń psychologii pozytywnej: smakować i uświadamiać sobie chwile dobrostanu. Wszystkie? Może nie, są w życiu inne cele niż szczęście. Ale im więcej, tym lepiej.

Dobrostan subiektywny

Naukowe określenie szczęścia. Termin „szczęście” jest zbyt naznaczony w oczach naukowców, przez konotacje filozoficzne i religijne, stąd ten „subiektywny dobrostan”, dużo mniej seksowny, ale nieobciążony historią, a zatem mniej sporny…

Dobry humor

To stan ducha szczęścia, jego drobne. Banknoty to momenty szczęścia. A kupon Lotto, z tyloma zerami, że nawet już nie potrafimy podać liczby, to absolutna szczęśliwość: lepiej o niej marzyć, niż za bardzo na nią liczyć.

Dom szczęścia

Jules Renard^38: „Gdyby wybudowano dom szczęścia, największym pomieszczeniem byłaby w nim poczekalnia”. Pesymiści, smutasy i melancholicy bardzo lubią to zdanie. Najbardziej energiczni z nich starają się mimo wszystko uczynić swoją poczekalnię tak przyjemną, jak się da!

Doskonałość szczęścia

W niektóre dni myślę, że doskonałe szczęście nie istnieje. W inne przeciwnie, wydaje mi się, że istnieje, i to dość często: każde intensywne szczęście jest bowiem ze swej istoty i z definicji bliskie doskonałości, ponieważ jest stanem ostatecznym i kompletnym, to znaczy takim, w którym nie pragniemy już niczego więcej poza tym, co mamy, wtedy, w tej chwili, w tym miejscu. Sądzę jednak, że im szczęście staje się większe, bezmierne, bardziej poruszające – doskonałe! – tym mniej zależy od nas. Ponieważ podlega, moim zdaniem, temu ciągowi równań:

Szczęście = wysiłki + szczęśliwy traf

Duże szczęście = trochę więcej wysiłków + dużo większy szczęśliwy traf

Bezmierne szczęście = albo jesteś mędrcem nad mędrcami, albo trafiłeś wreszcie do raju

Dotknięcie starości

Pamiętam, że kiedy po raz pierwszy zwrócono się do mnie per pan, poczułem się dziwnie. Byłem przecież przygotowany i oswojony, ponieważ wcześniej wiele razy, jeszcze kiedy byłem studentem medycyny, a później stażystą w szpitalu, mówiono do mnie „doktorze”, a to robi mniej więcej takie samo wrażenie. Lecz w dniu, kiedy po raz pierwszy zapytano mnie, czy mam wnuki (kupowałem kartę rodzinną w Luwrze), no cóż, poczułem się jeszcze dziwniej! Potem pomyślałem sobie, że wszystko jest w porządku: w moim wieku rzeczywiście mógłbym mieć wnuki. I że należy zatem zaakceptować wiek, który wiąże się z tą możliwością. Życie jest dobrze skonstruowane: spokojnie przypomina nam o tym, o czym chętnie zapominamy, i po przyjacielsku zmusza, byśmy się do tego przyzwyczaili.

Drobna przyjemność

Któregoś dnia na dworcu kolejowym w Bordeaux, wracając ze spotkania z czytelnikami w księgarni, kupuję kanapkę na podróż. To mój szczęśliwy dzień, obsługujący (Carlos, tak jest napisane na paragonie) oświadcza mi, że jest promocja na zestaw kanapka + napój: jedynie 5,50 euro, a nazywa się to – Drobna Przyjemność. Początkowo bawi mnie ta mała gra słów^39. Potem czuję lekką konsternację (zapewne wpływ zmęczenia z całego dnia): to nie to, że jedzenie jest niesmaczne, ale żeby od razu mówić o przyjemności, nawet drobnej… Czy ta dewaluacja znaczenia słów związana z ich nadużywaniem, którego już nawet nie zauważamy, nie jest jednak problemem? Ten paskudny zwyczaj reklamy i marketingu, obiecywania i kompromitowania przy każdej sposobności określeń „przyjemność”, „szczęście”, „pogoda ducha”… Mówię sobie wtedy: „Ale przecież ty też tak robisz w swoich książkach, opowiadasz o tych tematach! – Tak, ale – odpowiadam sobie – ja poświęcam czterysta czy pięćset stron na wyjaśnienie co, jak i dlaczego. Odwołuję się do tych słów w sposób przemyślany. – OK, ale mimo wszystko! – Pff, co to ma wspólnego…”. Zbyt zmęczony, by kontynuować ten wewnętrzny dialog, pochłaniam Menu Przyjemność i patrzę na przesuwający się za oknem TGV krajobraz. Obie czynności uspokajają mnie i spowalniają bieg moich myśli. Zastanowię się nad tym wszystkim później; teraz nadszedł dla mojego mózgu czas odpoczynku.

Duchy szczęścia

Weź dom wakacyjny, w którym spędziłeś właśnie ożywione lato, pełne spotkań, aktywności i dyskusji. Jeszcze lepiej, jeśli jest to dom, który znasz od dawna, w którym zebrało się już wiele wspomnień. Postaraj się znaleźć w nim sam przez dłuższą chwilę, pod koniec lata, jeśli to możliwe. Ale jeśli twoje wakacje nie miały nic wspólnego z żadnym domem, nie ma problemu: ulokuj się po prostu w jakiś słoneczny, ciepły dzień w miejscu, które lubisz, raczej ładnym, raczej spokojnym, raczej w naturze, w którym nic ci nie przeszkodzi. Usiądź i oddychaj. Pozwól przyjść wspomnieniom, strzępkom rozmów, szmerowi śmiechu i sprzeczek. Pozwól duchom wyjść łagodnie ze ścian domu lub ze ścian twojej pamięci. Obserwuj je w nieładzie, absolutnie nie starając się wymuszać wspomnień ani ich organizować, ani też uczepić się jednego z nich szczególnie. Pozwól po prostu wszystkim obecnościom z przeszłości zająć przestrzeń twojej świadomości. Zostań tak naprawdę długo, minuty, godziny. Obserwacja duchów szczęścia przypomina wędkarstwo: nie można zmusić ryb, żeby przypłynęły, wspomnień też nie. Ale oczekiwanie jest rozkoszne, ponieważ jest obecnością, a nie niecierpliwością.

Do czego przyda się nam to ćwiczenie? Do niczego. Przynajmniej w danym momencie. Być może będziemy mogli później, dzięki niemu, poczuć się bardziej ludzcy, bardziej spójni, bardziej szczęśliwi, bogatsi o to, co przeżyliśmy? Być może.

Duma

Pozytywna emocja, której moim zdaniem przyznaje się trochę zbyt dużą wartość. Jest niebezpieczna, ponieważ może podsycać poczucie wyższości (wobec ludzi lub wobec natury). Nigdy nie czuję się dumny z siebie: tylko zadowolony. Żadna w tym moja zasługa: jeśli nigdy nie musiałem walczyć z emocjami puchnięcia „ja”, z dumą i jej wypaczeniami, pychą czy zbyt wysokim mniemaniem o sobie, to dlatego, że przez długi czas brakowało mi wiary w siebie. Kiedy już przyszła, pozostała we mnie także nieufność wobec jej nadużyć, niczym wspomnienie mojej minionej niemożności bycia dumnym z siebie. Nasze ograniczenia, kiedy je przekroczymy, mogą przeobrazić się w cnoty, bez naszego wielkiego udziału.

Dyktatura szczęścia

Niektórzy intelektualiści bardzo lubią potępiać szalejącą dziś rzekomo dyktaturę szczęścia. Przeszliśmy jakoby od prawa do szczęścia do obowiązku szczęścia i tworzymy pierwsze społeczeństwo nieszczęśliwe z powodu niemożności szczęścia^40. Mam pewien problem z tym dyskursem. Wydaje mi się, że nie dotyczy on tylko szczęścia, lecz wszystkich wymiarów naszego życia: wydajności zawodowej, seksualnej, rodzicielskiej, małżeńskiej, zdrowia itd. Liczne przymusy wewnętrzne zastąpiły dawne przymusy zewnętrzne (normatywne i przymuszające spojrzenie rodziny, sąsiadów, społeczeństwa na nasz sposób życia, ubierania się itd.). Szczęście jest tego częścią, ani mniej, ani bardziej niż reszta.

Dużo mocniej irytowała mnie absurdalna dyktatura nieszczęścia – czy też moda na nie – która panowała w latach siedemdziesiątych XX wieku, kiedy to należało się dąsać, mieć poważną, zatroskaną nieszczęściami świata minę, by wydawać się wiarygodnym i rozumnym.

Dystans

„Kiedy człowiek mówi: »Jestem szczęśliwy«, chce powiedzieć po prostu: »Mam troski, które mnie nie dosięgają«” (Jules Renard, 20 stycznia 1902 roku, Dziennik). Nie mieć trosk? Niemożliwe. Nie pozwolić, by nas dosięgały? Nie zawsze łatwe, ale często możliwe.

Dystrakcje

Nasza epoka jest cudowna pod pewnymi względami i toksyczna pod innymi. Wśród jej wad figuruje uzależnienie od dystrakcji, uzależnienie, które wypełnia naszą mentalną przestrzeń niezliczonymi możliwościami zdobywania informacji i rozrywki, zalewając naszą fizyczną przestrzeń ekranami, przed którymi wystarczy usiąść i dać się złapać na wiele godzin. Nie trzeba się już zastanawiać, wystarczy reagować. Nie jest to dobre dla naszych zdolności do szczęścia: dostępne dane pokazują, że niestabilność uwagi i jej rozproszenie zwiększają emocje negatywne. Oto co mówił na ten temat Gustave Thibon, wieśniak, który stał się myślicielem: „Filozofowie wieków średnich przypisywali prostytutkom bezpłodność z powodu tego, że mnóstwo embrionów poczętych w ich łonie każdego dnia za sprawą licznych partnerów, tocząc ze sobą nieustanną walkę, wyniszczało się wzajemnie, było ich bowiem zbyt wiele. Mutatis mutandis, pogląd ten – o dziwo! – da się zastosować do stylu życia naszej cywilizacji, w której wszystkie zmysły człowieka, atakowane przez coraz to nowe bodźce informacyjne, nie pozostawiają mu szansy ani czasu na to, by cokolwiek w nim dojrzało – w taki oto sposób kurczy się coraz gwałtowniej odległość między poczęciem (tj. pojęciem) a poronieniem…”41. Jeśli nie będziemy się zastanawiać nad swoim szczęściem, jeśli zadowolimy się rzucaniem się na obietnice szczęścia, którymi wymachuje nam przed nosem nasze konsumpcyjne społeczeństwo, jeśli pozwolimy, by nasz rozum leżał odłogiem, nigdy nie będziemy szczęśliwi.

Dziadek

Jeden z moich przyjaciół został dziadkiem. Nie jest to człowiek specjalnie wylewny, przeżywa to powściągliwie, bez wielkich deklaracji, ale podoba mu się to. Podczas wakacji na Wszystkich Świętych spędziliśmy kilka dni razem w dużym domu wakacyjnym, gdzie było pełno ludzi, w tym jego córka i wnuczka. Któregoś popołudnia, gdy w domu panował spokój, gdy prawie wszyscy wyszli na spacer, on i ja zostaliśmy. Ja, by poczytać książkę, on, by zająć się wnuczką. Byłem na jednym końcu dużego pokoju, a on na drugim. Zupełnie o mnie zapomniał. W pewnej chwili, zatopiony w lekturze, słyszę go, jak wydaje dziwne dźwięki, ciche czułe pomrukiwania. Unoszę dyskretnie głowę: to mój kumpel wydaje te ciche pierwotne odgłosy, karmiąc wnuczkę butelką. Gada z niemowlakiem z oczami zmrużonymi ze szczęścia i uśmiechem w kącikach ust. Jak by to powiedzieć? Ta drobna chwila poruszyła mnie bardziej niż wszelkie możliwe wielkie rozprawy na temat szczęścia bycia dziadkiem. Ta paleolityczna miłość, wychodząca z jego gardła i z nocy dziejów wzruszyła mnie do łez.

Dzieci

Mam trójkę dzieci i popchnęły mnie one ku szczęściu. Zanim zostałem ojcem, łatwo dawałem się ponieść swoim zrzędliwym i negatywistycznym stanom ducha, tymczasem w dniu, gdy dostąpiłem rodzicielstwa, w dziwny sposób poczułem się odpowiedzialny za to, między innymi, by nie być już smutnym ani niespokojnym w obecności moich dzieci. I nie tylko udawać, ale naprawdę nie być, wewnętrznie (nie da się zbyt długo okłamywać swoich bliskich co do własnych uczuć). Nie chciałem ich zarażać swoimi niepotrzebnie bolesnymi stanami ducha; zdawałem sobie bowiem sprawę, że większość z nich nie była „konieczna”, w tym znaczeniu, że nie wynikały z bardzo poważnych wydarzeń, a jedynie z normalnych przeciwności losu. Moje dzieci są więc źródłem szczęścia, jak to zwykle bywa, lecz także przymusem do szczęścia, i ta dziwna mieszanka w moim przypadku zadziałała znakomicie. Spojrzenie i osąd tych, których kochamy, są pomocne, przynajmniej jeśli chodzi o wady, których skorygowanie leży w naszym zasięgu. W przypadku pozostałych musimy ich poprosić o życzliwość.

Dzieciństwo

Jest dla nas jak rezerwuar: wspomnień, nawyków, odruchów i automatyzmów. Szczęść i nieszczęść. Na dobre i na złe, zatem: raj utracony i źródło nostalgii albo magazyn wspomnień, które czynią nas ufnymi i radosnymi. Święty Augustyn napisał: „Nie poszukiwalibyśmy szczęścia, gdybyśmy go już nie znali”. Dla niego dążenie do szczęścia implikuje istnienie wspomnienia szczęścia. A ponieważ dążenie to jest uniwersalne, wyciąga z tego wniosek, że tylko Bóg mógł umieścić je w sercu ludzi. Jasne jest, że wczesne poznanie smaku szczęścia ułatwia potem wiele rzeczy: będziemy potrafili skuteczniej go poszukiwać. Będziemy także umieli poczuć, co nas od niego oddala: osoby, które miały szczęśliwe dzieciństwo, będą gorzej znosić toksycznego współmałżonka czy niezadowalające warunki życia, szybciej zrozumieją, że coś jest nie tak, i krócej będą znosić rzeczy nie do zniesienia. Będziemy wreszcie lepiej potrafili je praktykować, ponieważ szczęście jest jak język obcy: im wcześniej się go nauczyliśmy, tym łatwiej jest nam płynnie nim mówić.

„Dziękuję, mamo”

Przeczytałem pewnego dnia w wywiadzie, udzielonym przez córkę Françoise Dolto dziennikowi „Le Monde”, anegdotkę, która mnie zachwyciła. Jakiejś osobie, która zapytała ją kiedyś: „Czy nie ma pani dość ciągłego życia w cieniu swojej matki?”, odpowiedziała: „Zabawne, zawsze czułam się, jakbym żyła w jej świetle”. Zamiast czuć się przytłoczonym tym, co zawdzięczamy innym, cieszmy się tym. To właśnie nazywa się wdzięcznością.

Dzisiaj

Teraźniejszość jest jednym z kluczy do szczęścia. Kiedy jesteśmy nieszczęśliwi, w naszym interesie jest przeżywać tylko dzisiejsze nieszczęścia: nie ma potrzeby myśleć dodatkowo o nieszczęściach, które nadejdą jutro, o tym, jak mogłyby trwać i narastać. A kiedy jesteśmy szczęśliwi, w naszym interesie jest nie zapominać, by w pełni przeżywać dzisiejsze szczęście. Powinniśmy więc troszczyć się o każdy nasz dzień z miłością i szacunkiem.

Dziwny pan, który nie robił zupełnie nic

Dzieje się to któregoś dnia, w pociągu, podczas powrotu z konferencji. Po drugiej stronie korytarza siedzi pewien pan, który dziwnie się zachowuje. Od wyjazdu ze stacji intryguje mnie. Obserwuję go kątem oka, by sprawdzić, czy przestanie i zacznie postępować jak wszyscy, ale nie, kontynuuje swoje dziwne zachowanie. Wszyscy pasażerowie coś robią: większość patrzy w swoje ekrany, niektórzy rozmawiają przez telefon, inni śpią. A on nie robi nic.

Chwilę zajęło mi zrozumienie, skąd bierze się moje wzburzenie, ponieważ wyglądał poza tym zupełnie normalnie, w jego spojrzeniu, jego ubraniu nie było nic dziwnego. Ale to właśnie było to: nic nie robił. To patrzył przez okno, to obserwował ludzi, którzy wsiadali do wagonu albo przechodzili; zaznaczam, że patrzył na nich we właściwy sposób, bez natarczywości, ale z zainteresowaną miną biologa, który przygląda się wędrówkom zwierząt swojego ulubionego gatunku, z uwagą i dyskrecją. Trochę tak, jak ja sam go obserwowałem, jak gatunek zagrożony wyginięciem: kogoś, kto nic nie robi! Nic poza patrzeniem na poruszający się wokół niego świat… Ja, który gotów byłem pomyśleć, że jest szalony, teraz uznaję go za mędrca. Mój umysł błądzi przez chwilę wokół tego zadziwiającego doświadczenia: uznać człowieka za dziwnego tylko dlatego, że nic nie robi. Dziwaczne to nasze życie! I dziwaczne społeczeństwo! W pewnej chwili jest o włos od rozczarowania mnie: po godzinie podróży wyciąga komórkę i zaczyna w nią stukać. Przyglądam mu się surowo, myśląc, że za wcześnie ustroiłem go w wieniec laurowy. Ale nie, zadowala się roztargnionym zerknięciem, potem chowa telefon z powrotem do kieszeni i powraca do kontemplowania pięknych wiejskich krajobrazów, które przemykają za oknem i na które nikt nie patrzy.

Ja także zaczynam się im przyglądać i dobrze mi robi oderwanie się od ekranu laptopa i wszystkich tekstów, które muszę błyskawicznie napisać, bo już jestem spóźniony z ich oddaniem. To jest tylko pilne. To, co ważne, jest tutaj, przed moimi oczami i przed oczami dziwnego pana: życie, w tym wagonie i w przemykających krajobrazach…

Dzwony

Wszystkie dzwony biją w ten wiosenny niedzielny poranek; słońce jest już wysoko na niebie, powietrze zaczyna robić się cieplejsze. Niedługo przyjaciele przyjdą na obiad, usiądziemy w ogrodzie, będzie słychać krzyki dzieci i brzęczenie pszczół. Sensoryczność szczęścia. Dzwony, ponieważ urodziłem się w kraju chrześcijańskim; ich dźwięk nadawał rytm całemu mojemu dzieciństwu, a później życiu. Nagle zastanawiam się, jak to jest na przykład u muzułmanów. Czy wezwania muezinów w wiosenny poranek budzą w nich taką samą radość i wspomnienia szczęścia?

E jak emocje

Szczęście to tylko emocja?

Przemija i znika?

Ty musisz przywracać je co dzień do życia.

Egoizm

Egoizm zamyka drzwi przed nieszczęściem innych, ale zamyka tym samym drzwi do szczęścia. Ponieważ są tylko jedne drzwi, te, które otwierają się na świat. Na początku myślimy, że zamykając je, uniemożliwimy innym wejście i odebranie nam naszego własnego szczęścia, wykradnięcie nam jego kawałków lub zepsucie nam go widokiem czy opisem cudzych cierpień. Chcemy zachować swoje szczęście tylko dla siebie, ostatecznie jeszcze dla naszych bliskich, tych, którym pozwolimy wejść. W rzeczywistości te drzwi, które zamykamy, to drzwi skupienia na sobie, które mogłyby otworzyć nas na wszystkie szczęścia tego świata. Wkrótce się udusimy. Egoizm to życie w domu, którego okiennice pozostają cały czas zamknięte: nie zobaczymy deszczu, w mniejszym stopniu odczujemy chłód; ale nie będziemy już mogli podziwiać słońca.

Egoizm nieuchronny?

Niektórzy, kiedy mówi się im o altruizmie, odpowiadają, że ważne jest także, by być czasami egoistą, by myśleć o sobie. Oczywiście… Ale egoizm to nie tyle podejście „ja także”, które jest normalne i uzasadnione; czy „najpierw ja”, które można zrozumieć, ostatecznie, u osób niespokojnych, u tych, które cierpiały na brak szczęścia. To raczej „wszystko dla mnie”, mimo wszystko bardziej problematyczne!

Ekologia i psychologia

Dbać o ten świat tak, jakbym miał żyć na nim wiecznie: tego domaga się ode mnie ekologia. Nigdy jednak nie zapominać, że jutro mogę umrzeć i go opuścić: doradza mi to psychologia.

Ekrany

Rzecz dzieje się podczas długiej służbowej rozmowy telefonicznej. W pewnym momencie moja rozmówczyni musi ją przerwać i mówi mi, że zadzwoni ponownie za dwie, trzy minuty. Jako że siedzę przy biurku, przed komputerem, w pierwszym odruchu chcę „skorzystać” z tych paru minut, by sprawdzić pocztę. Zaczynam więc: o rany! Odkąd zaczęliśmy rozmawiać, przyszło już kilka e-maili. Może je przeczytam i odpowiem, zyskam trochę czasu.

Moja dłoń nieruchomieje nagle na klawiaturze; mój umysł budzi się i przechodzi na inny poziom: uświadamiam sobie, że zrobiłbym lepiej, przeżywając te kilka minut inaczej, zamiast robić wiele rzeczy jednocześnie i dorzucając w ten sposób stres (szybko, trzeba odpowiedzieć na kilka e-maili) do stresu (związanego z rozmową, która wymaga dużego skupienia).

Lepiej bym zrobił, oddychając, rozluźniając ramiona, wstając i przeciągając się, chodząc trochę po gabinecie. Lepiej bym zrobił, zastanawiając się dalej w spokoju nad trwającą rozmową, nawet jeśli chwilowo została przerwana. Lepiej bym zrobił, podchodząc do okna i patrząc na niebo i chmury. Krótko mówiąc, lepiej bym zrobił, nie siedząc przyklejony do komputera, kiedy nagle wyraźnie poczułem (ale bez tego małego przestawienia świadomości byłem gotów przejść nad tym do porządku dziennego), że jestem zmęczony i spięty. Nie bardzo, trochę. Dlatego właśnie tego nie zauważyłem. Jeśli się jednak nie wyłączę, jeśli nie pozwolę mojemu mózgowi i ciału na odpoczynek, wypchnę je poza strefę komfortu i z całą pewnością także skuteczności.

Więc, oczywiście, teraz, kiedy to zrozumiałem, kiedy wszystko jest jasne, bez wahania robię to, co należy zrobić w takich momentach: podchodzę do okna, oddycham spokojnie, patrzę na niebo i uświadamiam sobie wszystko, co jest obecne w tej chwili w moim życiu.

I czekam, aż telefon zadzwoni. Spokojnie. Zadowolony i świadomy, że istnieję, zamiast siedzieć zamknięty i spięty. Kiedy telefon dzwoni, zauważam, że chociaż nie zastanawiałem się nad naszą dyskusją, całe mnóstwo klarowniejszych myśli przyszło mi do głowy, kiedy dawałem odetchnąć mojemu ciału i mózgowi. I jeszcze dzisiaj, kilka tygodni po tym mikrozdarzeniu, doskonale je pamiętam – jako przyjemną chwilę życia. I odczuwam maleńkie tchnienie szczęścia, myśląc o nieznacznym przesunięciu perspektywy, które rozjaśniło mój dzień, obok tylu innych chwil…

Elastyczność

Któregoś dnia, przy stole, jedna z moich córek milczy od dobrej chwili. Coś niecodziennego! Pytam ją więc, o czym myśli. A ona odpowiada: „Od jakiegoś czasu patrzę na was, jakbym wcale was nie znała. I zastanawiam się: co byś o nich pomyślała, widząc ich tutaj, w tej sytuacji, gdybyś spotkała ich pierwszy raz w życiu?”. Zabawne są te chwilowe odsunięcia od rzeczywistości, te momenty, kiedy wydostajemy się ze swoich automatyzmów i swoich zwyczajowych sądów. I wzbudza to żywe zainteresowanie rodziny. Najpierw skupione na sobie: w pierwszym odruchu nie zadajemy sobie pytania, co na jej miejscu, stając w ten sposób z boku, pomyślelibyśmy o innych, ale chcemy wiedzieć, co ona myśli o nas z tym swoim świeżym spojrzeniem! Eksplorujemy świat dopiero, gdy już nasycimy się sobą (lub uspokoimy co do siebie)… Czy ja też zapytałem córkę, co o mnie pomyślała? Oczywiście! I wiecie, co mi odpowiedziała? Że wyglądałem tego dnia, kiepsko ubrany i trochę zaniedbany (było to niedzielne południe), jak sympatyczny szalony staruszek. Pasuje mi to.

Elektryczność

Któregoś dnia byłem świadkiem takiej scenki: starsza pani przechodzi, podpierając się swoim balkonikiem, obok budynku, w którym najwyraźniej sama nie mieszka. Zaczyna padać deszcz. Kobieta zwraca się grzecznie do dwóch elektryków, którzy naprawiają coś przed wejściem: „Uważajcie, panowie, wiecie, prąd jest niebezpieczny, kiedy pada deszcz, bądźcie ostrożni!”. Dwaj panowie uśmiechają się uprzejmie: „Dziękujemy pani, znamy się na tym…”. Kilka metrów dalej stoi ich furgonetka, ze wszystkimi logotypami poświadczającymi, że ich firma rzeczywiście specjalizuje się w instalacjach elektrycznych. Jak by to powiedzieć? Ta bezinteresowna – i odrobinę naiwna – życzliwość starszej pani wobec dwóch nieznajomych wzruszyła mnie i pokrzepiła. A ja bardzo lubię czuć się wzruszony i pokrzepiony…

Ekstaza

To intensywne szczęście lub przyjemność, tak bardzo intensywne, że wychodzimy poza siebie. Najbardziej znane ekstazy to ekstazy seksualne i mistyczne; jest to zatem wstrząs fizyczny lub metafizyczny. Jeśli uznać, że ekstaza to skrajna forma szczęścia, sama jej natura – która jest gwałtownym wyjściem poza siebie – potwierdza, że naturalny dla szczęścia nie jest ruch dośrodkowy, od zewnątrz do wewnątrz, lecz odśrodkowy, od wewnątrz na zewnątrz.

E-mail od kolegi

Któregoś dnia, przy pięknej pogodzie, kolega psycholog przysyła mi e-mail, by obgadać różne kwestie związane z pracą, które musimy razem załatwić. Potem, pod koniec listu, zmienia lekko ton i wychodzi poza nasze problemy: „Tak czy inaczej, najważniejsze w tej chwili jest to, że wreszcie pojawiło się słońce. Pójdę powyrywać chwasty tu i ówdzie, a Claudine posadzi swoje pierwsze cebulki. Turkawka znów będzie nadaremnie próbowała rozmnożyć się z kurkiem na kościelnej wieży, z oddali dobiegnie nas warkot małego samolotu turystycznego, i wszystko będzie doskonałe”. To niewiarygodne, jak kojąco podziałało na mnie tych kilka zdań. Uśmiecham się, wstaję, by także spojrzeć przez okno na słońce, które zainspirowało mojego kumpla. Wszystko jest w porządku, w sumie nasze problemy to tylko problemy. W ciągu jednej chwili wiadomość od kolegi sprowadziła w centralne miejsce umysłu to, co najistotniejsze: żyjemy i jest pięknie.

Emocje

Są one w pewnym sensie, w swoim spontanicznym pojawianiu się, termometrem szczęścia. Emocje przyjemne: przybliżamy się do szczęścia. Emocje nieprzyjemne: oddalamy się od niego.

Emocje negatywne

Problem z emocjami negatywnymi nie polega na tym, że istnieją, lecz na ich tendencji do rozrastania się! Na ich tendencji do zakorzeniania się i wywoływania konkretnych programów zachowań, które staną się nawykami: gniew pcha do agresji wobec bliźniego, smutek do zamykania się w sobie, niepokój do skupiania się na swoich problemach itd., a każdy z tych programów sam się wzmacnia. Emocje negatywne odgrywają oczywiście rolę, którą należy respektować, nie poddając się im jednak całkowicie. Trochę miejsca muszą zostawić dla emocji pozytywnych.

Emocje pozytywne

Kiedy byłem młodym psychiatrą i leczyłem tylko choroby, które już się ujawniły, wydawało mi się, że emocje negatywne są liczniejsze, bardziej różnorodne, silniejsze, i jeśli mam być szczery, bardziej interesujące. Odkąd jestem starym psychiatrą i mam szczęście, że mogę się zajmować zapobieganiem chorobom, zamiast czekać, aż się ujawnią lub powrócą, zmieniłem oczywiście zdanie. Odkryłem, że świat emocji pozytywnych jest bogatszy, niż się na pierwszy rzut oka wydaje. Gdy przyjrzeć im się bliżej, okazują się nawet liczniejsze i bardziej różnorodne niż emocje negatywne: szczęście, pogoda ducha, duma, uniesienie, podziw, ufność, ulga, dobry humor, rozczulenie…

Emoróżnorodność

Nasze globalne poczucie szczęśliwego życia związane jest bardziej z częstotliwością niż z intensywnością naszych przyjemnych stanów ducha. Ale także – z pewnością – z ich różnorodnością. Funkcjonowanie tylko z jednym typem emocji pozytywnej byłoby jak jedzenie tylko jednego typu pokarmu lub uprawianie tylko jednego gatunku zbóż czy pomidorów. Szczęście skupione na sobie lub na innych, wzburzone lub spokojne, szczęście odkryć czy przyzwyczajenia: emoróżnorodność jest równie pożyteczna i niezbędna dla szczęścia jak bioróżnorodność dla natury.

Empatia

Empatia to wrodzona zdolność człowieka i licznych zwierząt do automatycznego – bez podejmowania szczególnych czy skomplikowanych wysiłków – odczuwania, w jakim stanie emocjonalnym są osoby wokół nas: ponieważ jesteśmy ludźmi, nasze mózgi potrafią odczytywać i odkodowywać to, co czują inni ludzie.

Empatia jest ściśle związana ze szczęściem: sprzyja jej dobrostan, który otwiera nasz umysł na otaczający świat, zamiast zamykać go na sobie, jak to czyni cierpienie. Pozwala nam też czasami czerpać z radości i szczęścia bliźniego: w obliczu kogoś, kto się śmieje, uśmiecha się, nasze szanse na zarażenie się jego dobrym samopoczuciem wzrastają. Empatia jest wreszcie, w moich oczach, potężną i bardzo głęboką formą intuicji, która wydziera nas pokusie egoizmu: uwrażliwiając nas na to, co czują inni ludzie. Tak w radości, jak w bólu przypomina nam z całą swoją biologiczną siłą, że jesteśmy głęboko związani ze sobą nawzajem. Egoizm, jak tego dowodzą liczne prace, jest źródłem nieszczęścia^42. Empatia jest jednym z ułatwień, jakie dała nam natura, by uczynić nas wrażliwszymi, a zatem inteligentniej i wielkoduszniej szczęśliwymi.

Entuzjazm

Scenka ma miejsce rano, z jedną z moich córek, pełną energii i entuzjazmu. Widząc moją zaspaną minę, mówi zaczepnie: „Jak tam, dad, cudowny dzień przed tobą?!”. Nie jestem w świetnej formie, ale nie chcę się skarżyć, ponieważ nie mam też żadnego sensownego powodu ku temu, bąkam więc: „Yyy, powinien być OK…”. Na co ona odpala: „No wiesz, słaba ta twoja odpowiedź!”.

Wybuchamy śmiechem. Słusznie to zauważyła: mam problem z entuzjazmem, spontanicznym czy wzbudzanym rozmyślnie. W najlepszym wypadku czuję się spokojny, szczęśliwy, ufny, pogodny, ale rzadko entuzjastyczny, rzadko ogarnięty tym radosnym podekscytowaniem wobec życia i każdego rozpoczynającego się dnia, które odnajduję często u córki. Co gorsza, długo miałem się przed tym na baczności: wydawało mi się, że entuzjazm jest źródłem zaślepienia i rozczarowania. Dzisiaj rozumiem, że to niespokojne pragnienie, by cieszyć się tylko w obliczu tego, co pewne, nie jest takie znowu racjonalne. Łagodne zmuszanie się do żartów i wygłupów przy śniadaniu może popchnąć nasz nastrój w dobrą stronę. I cenną rzeczą jest nauczyć się kultywować entuzjazm, po to by dodać werwy tym chwilom w życiu, w których czujemy, że napęd trochę zwalnia. Dobrze jest nauczyć się także podziwiać go u innych, zamiast widzieć tylko jego ograniczenia: oczywiście, entuzjazm nie zawsze jest racjonalny, ale co takie jest?

Epiktet

Były niewolnik głupiego pana, który złamał mu któregoś dnia nogę, żeby sprawdzić jego stoicyzm; wyzwolony po śmierci tego ostatniego, stał się jedną z wielkich postaci starożytnej filozofii. Znany jest nam szczególnie ze swojej odrobinę surowej wizji szczęśliwego życia, którą z pewnością tłumaczy jego przeszłość. Epiktet, podobnie jak Budda, uważał, że szczęście jest wpisane w ludzką naturę: „Bogowie stworzyli ludzi, ażeby byli szczęśliwi; są nieszczęśliwi tylko z własnej winy”. Wymaga to jednak od nich czujności i wysiłków rozeznania – umiejętności odróżnienia tego, co zależy od nas (i naszych wysiłków), od tego, co od nas nie zależy (i co będziemy musieli raczej zaakceptować, niż zmienić). Lektura jego słynnego Encheiridionu, będącego transkrypcją nauk Epikteta, zebranych przez jego uczniów, wciąż jest zadziwiająco świeża, prawie dwa tysiące lat po napisaniu.

Epikur

Twórca epikureizmu był, jak mówią, mężczyzną łagodnym i miłym, wegetarianinem i człowiekiem zupełnie niezainteresowanym bezużytecznymi przyjemnościami. Ascetą szczęścia, który nauczał, że aby przybliżyć się do szczęścia, należy wyzwolić się z pragnień wszelkich rzeczy niepotrzebnych: kiedy już ma się dach nad głową, pożywienie i przyjaciół, nie ma potrzeby szukać niczego więcej. Jakim cudem określenie „epikurejczyk” stało się synonimem sybaryty?

Eudajmonizm

Zdolność, by czuć się szczęśliwym w zależności od osiągnięcia celów odpowiadających wyznawanym przez siebie wartościom; osiąganie tych celów – i dążenie do nich – nadaje sens naszemu życiu. Eudajmonizm wzrasta z wiekiem, podczas gdy hedonizm zdaje się łagodnie zmniejszać^43. Ogólny poziom szczęścia pochodzącego ze źródeł hedonistycznych i eudajmonistycznych pozostaje więc stały: życie jest dobrze pomyślane.

Euforia

W teorii i na poziomie etymologicznym euforia oznacza korzystanie z dobrego nastroju; dla psychiatrów jest przeciwieństwem dysforii, nastroju wadliwego, na opak (takie jest znaczenie przedrostka dys-), jaki odczuwamy, gdy jesteśmy pod wpływem lęku lub w depresji. O dziwo, w naszym języku euforia określa dzisiaj nadmiar dobrego nastroju: to jeszcze jeden dowód na to, że mamy problem z emocjami pozytywnymi! Prawdą jest, że nadmiar dobrego nastroju może stanowić zagrożenie. W euforii równowaga emocjonalna jest zakłócona: nie mamy już bariery ochronnej w postaci myśli czy emocji negatywnych, które zwracałyby naszą uwagę na ewentualne problemy, mogące wyniknąć z naszych wyborów czy postawy. Nie podejmujmy żadnych ważnych decyzji ani zobowiązań, kiedy jesteśmy w euforii; podobnie zresztą jak wtedy, gdy jesteśmy w dysforii!

F jak Francja

Francuzi wiedzą, że są szczęśliwi,

Ale boją się to przyznać.

Snobizm, przesądność czy roztropność?

Fala negatywizmu

Sytuacja ma miejsce w dzień konsultacji w szpitalu Świętej Anny, z pacjentką, którą widuję mniej więcej dwa razy w roku. Prowadzi ją inny psychoterapeuta, którego znam i z którym wykonuje dobrą robotę, ale zależy jej na naszych konsultacjach od czasu do czasu, to ją uspokaja.

Na ogół nasze spotkania wyglądają tak samo: zaczyna, zalewając mnie falą negatywnych wypowiedzi, o sobie i o świecie, który ją otacza. Trzymam się, uśmiecham, nie przeciwstawiając się jej na tym etapie, ale łagodnie ją naprostowując („naprawdę myśli pani, że…?” itp.). Ona nic, zachowuje się, jakby mnie nie słyszała, i ciągnie swoje wypowiedzi pełne nieszczęścia i żółci. Rzeczywiście, przydarzają się jej nieszczęścia, nie zmyśla, ale nie mówi mi nigdy, na tym etapie, o tym, co układa się w jej życiu prawidłowo.

Potem na ostatnie pięć minut opuszcza gardę i zaczyna się trochę uśmiechać i relatywizować. Mówi mi, że dobrze jej zrobiła rozmowa ze mną. Kończy nasze spotkanie lżejsza, z pewnością uspokojona, że nie ustąpiłem w najważniejszym: nasza egzystencja tu na ziemi nie jest może najlepsza, ale nie jest to także całkowite piekło. Jestem odrobinę ogłuszony, ale ja także czuję ulgę: ulgę, że to się kończy, ulgę, że pacjentka wychodzi w lepszym stanie psychicznym, niż przyszła. I wiem, ponieważ pisze do mnie często po konsultacji, że nasze rozmowy dobrze na nią potem działają, w następnych tygodniach i miesiącach.

Kilka lat zajęło mi zrozumienie, że nasze spotkania mają opóźniony efekt: nie działają od razu; moja pacjentka potrzebuje czasu, żeby przerobić naszą wymianę zdań w głowie i poczuć się przez to lepiej. Na początku martwiło mnie to, miałem poczucie bezsilności, byłem poirytowany i miałem ochotę posłać ją gdzie pieprz rośnie. Potem zrozumiałem, co powinienem zrobić, żeby jej pomóc: nie irytować się, wciąż ją lubić i okazywać jej to, pomimo zalewu niezbyt gratyfikujących skarg, i spokojnie wykonywać swoją pracę. Wciąż w nią wierzyć, w jej dobre strony i życiową inteligencję.

Często kiedy widzę jej nazwisko na liście konsultacji, wzdycham („będzie ciężko…”), potem się uśmiecham („cieszę się, że dowiem się, co u niej słychać…”). Wreszcie, myślę o maksymie Pasteura: „Czasami wyleczyć, często przynieść ulgę, zawsze wysłuchać”. To moja mantra terapeuty na okoliczność trudnych przypadków.

Flaubert

„Być głupim, egoistycznym i mieć dobre zdrowie, oto trzy warunki potrzebne, by być szczęśliwym. Ale jeśli brakuje wam pierwszego, wszystko stracone”. Niezbyt czuły dla sprawy szczęścia jest ten fragment listu Flauberta do jego kochanki Louise Colet z 13 sierpnia 1846 roku. Jednakże pisarz natychmiast dorzuca te słowa: „Jest także inne szczęście, tak, jest inne, widziałem je, sprawiłaś, że je poczułem; ukazałaś mi w powietrzu jego rozświetlone refleksy; widziałem, jak migocze pod moim spojrzeniem dół jego zwiewnej szaty. Wyciągam oto ręce, by je pochwycić…”. Bardziej romantyczny i czuły, niż chce nam to wmówić, poczciwy Gustave…

Flow

Termin ten, oznaczający „przepływ” lub „strumień”, jest dobrze znany w psychologii pozytywnej od czasu prac słynnego, pomimo swojego nazwiska, badacza Mihályego Csíkszentmihályiego^44. Wykazał on jako pierwszy (za pomocą technik pomiaru szczęścia zwanych „sondażem emocjonalnym”), że aktywności, które wywołują miłe emocje, dzielą się na dwie kategorie: jedna, przewidywalna, grupowała wszystkie chwile przyjemności (jedzenie, uprawianie miłości itd.); druga odpowiadała chwilom, w których jesteśmy pochłonięci, zanurzeni w jakimś zadaniu wymagającym całej naszej uwagi. Aby to zanurzenie przynosiło nam szczęście, koniecznych jest kilka elementów: 1) działanie musi wymagać aktywnego zaangażowania; 2) nie może być zbyt łatwe ani powtarzalne (to znaczy, że musi zawierać pewien stopień trudności); 3) musimy być w stanie opanować tę trudność (ale nie za bardzo, w przeciwnym razie zadanie stanie się zbyt łatwe i w rezultacie będzie mniej gratyfikujące). W tych momentach nasza uwaga jest całkowicie skupiona na tym, co robimy, coś w rodzaju przepływu świadomości, w którym doświadczamy poczucia panowania nad tym, co robimy, i przyjemności, chwila po chwili. Ma to miejsce przy wszelkiego rodzaju aktywnościach: zjeżdżanie na nartach po stromym zboczu, śpiewanie w chórze, oddawanie się aktywnościom twórczym (rysowanie, pisanie, malowanie itp.), majsterkowanie, uprawianie ogródka, ale także praca, kiedy mamy szczęście wykonywać zawód, który oferuje nam możliwe chwile flow… Doświadczenia tego typu bowiem pojawiają się tylko w ściśle określonych warunkach, które opisaliśmy: jeśli trudność będzie zbyt duża, nie będzie to już flow, lecz stres; jeśli będzie zbyt mała, to wciąż nie flow, lecz nuda.

Fontenelle

Kiedy zapytano filozofa i akademika Fontenelle’a, jakim sposobem zyskał tylu przyjaciół i żadnego wroga, ten odpowiedział: „Za pomocą tych dwóch aksjomatów: wszystko jest możliwe i każdy ma rację”. Wygląda to na ostrożną formę dyplomacji, czy wręcz wykręcanie się i rezygnację z posiadania (a przede wszystkim wypowiadania) swojego zdania na temat bliźniego. Można w tym widzieć także mądrość i filozofię życia: należy zawsze wychodzić od życzliwości i tolerancji, zanim zechcemy osądzać i wyrokować. W niektóre dni myślę tak jak Fontenelle: często wszystko jest naprawdę możliwe i każdy ma trochę rację! W każdym razie ta postawa życiowa pozwoliła Bernardowi Le Bovier de Fontenelle dożyć setki, co w jego epoce (zmarł w 1757 roku) było nie lada wyczynem. Mówiłem przecież, że pozytywne emocje i więź społeczna są dobre dla zdrowia!

Forever young

Którejś nocy przyśnił mi się mój najlepszy przyjaciel z młodości, zmarły przed dwudziestoma laty, na moich oczach, w wypadku, gdy odbywaliśmy wielką podróż na motorach. Był tam, przede mną, najzupełniej żywy. A ja mówiłem sobie, we śnie: „Ależ nie, to ci się śni, on nie żyje”. Zapytałem go więc: „Ale tak naprawdę ty nie żyjesz, prawda?”. A on odpowiedział, że tak. Ale w dalszym ciągu rozmawialiśmy spokojnie, jakby fakt, że nie żyje, nie miał większego znaczenia niż to, gdzie zaparkował swój motocykl. Byłem ogromnie wzburzony, doświadczałem stanów ducha, które dokładnie pamiętam: wielka radość z odnalezienia go takim, jaki był kiedyś, ukojenie spowodowane powiedzeniem sobie: „OK, ostatecznie śmierć niczego nie kończy” i głuchy niepokój przed nadejściem chwili, w której znów zniknie z mojego snu. Co też uczynił. Silne wzburzenie po przebudzeniu. Lecz także szczęście z odnalezienia przyjaciela, który wyszedł całkiem żywy z jakiegoś zakamarka mojego mózgu. Czy skądinąd? Niektóre sny są bardziej poruszające i bardziej odżywcze dla duszy niż wiele przeżytych na jawie dni.

Francis Cabrel

Współczucie wdziera się czasem do naszego życia, kiedy się tego zupełnie nie spodziewamy.

Zdarzyło mi się to pewnego dnia, w pociągu, kiedy wracałem z jakiejś konferencji. Trochę zmęczony, słuchałem muzyki przez słuchawki, patrząc na przesuwający się za oknem krajobraz. Słuchałem Francisa Cabrela, którego uwielbiam. I nagle, przy piosence opowiadającej prostą historię sparaliżowanej kobiety, która śni, że tańczy^45, zaczynam pociągać nosem, potem płakać. Nie wiem, czy miało to związek z mieszaniną zmęczenia i szczęścia (konferencja była udana pod względem pedagogicznym, miałem wrażenie, że byłem pożyteczny i dzieliłem piękne emocje z publicznością), ale nagle zalała mnie potężna fala współczucia. Odwracam głowę do okna, żeby łzy spływały dyskretnie, zaczynam nawet poruszać gałkami ocznymi z prawa na lewo, jak w terapii EMDR, by szybciej znikły. Potem pojmuję, że zachowuję się jak idiota (często mi się to zdarza, gdy chodzi o moje emocje). Zabijam właśnie doświadczenie emocjonalne, choć nic mnie do tego nie zmusza: siedzę w spokoju, mam czas, jest to ważne doświadczenie. Doświadczenie współczucia.

Wtargnięcie współczucia w mój komforcik prelegenta, zadowolonego, że dobrze wykonał swoją robotę, dał dobry wykład, przysłużył się. Dobrze ustawionego w życiu. I oto dogoniło go cierpienie ludzi innych niż on sam. Łaską prostej i pozbawionej patosu piosenki, która nie mówi prawie nic poza tym: miliony ludzi są nieszczęśliwe, bo nie mogą chodzić. A ty chodzisz. Spokojnie, przez cały czas, chodzisz, biegasz, skaczesz. Nawet o tym nie myśląc. Pomyśl o nich, albo raczej: nie, nie „myśl” o nich – poczuj współczucie dla nich, w swoim sercu, w swoim ciele, nie tylko racjonalną częścią mózgu. Niech to będzie prawdziwe współczucie, nie powierzchowna nieuważna myśl.

Nie załatwia to bynajmniej sprawy łez. Szloch zaczyna narastać. Zasłaniam trochę twarz dłonią, żeby dalej płakać. Pozwalam cieknąć łzom, odwrócony w stronę pól i lasów przesuwających się za oknem. Pociągam nosem najciszej, jak się da, wyciągam z kieszeni chusteczkę. Nie staram się już tego zahamować, pozwalam współczuciu zająć tyle miejsca, ile chce. Pozwalam jego fali wezbrać, wstrząsnąć mną, zalać całkowicie. Oddycham i patrzę na naturę, która szepcze do mnie: wszystko jest w porządku, nie walcz, niech to wszystko się wydarzy. W tym momencie twojego życia wszystko, co jest, jest na właściwym miejscu, nie uchylaj się. Pozwól, by współczucie poruszyło cię i zalało. Pozwól, by zostawiło w tobie najgłębszy ślad. Pozwól, by wywołało w tobie ból i radość: w tej chwili, gdy szlochasz, kiedy czujesz się wielkim pociągającym nosem gamoniem, doświadczasz po prostu człowieczeństwa i braterstwa. Zostań z tym, oddychaj tym. Potem, kiedy to wszystko łagodnie się wycofa, nie zapomnij.

Kiedy łzy przestaną płynąć, kiedy zaczniesz znów oddychać normalnie, nie zapomnij. W tej chwili uruchomisz mózg. Wszystko będzie bardziej klarowne, zastanowisz się, zadziałasz, zdecydujesz, co zrobić. Nie zapomnisz już nigdy, tych długich minut, kiedy pogrążyłeś się we współczuciu dzięki prostej piosence. I pomyślisz znowu o tym, co już robisz i co będziesz dalej robił: nie będziesz już utyskiwał, szukając miejsca do zaparkowania i widząc, że wolne są tylko te dla niepełnosprawnych (ze wstydem przyznaję, że kiedyś utyskiwałem z tego powodu, a jednak…). Nigdy już nie będziesz parkował skutera na chodniku, jeśli ogranicza przejście i jakiś niewidomy mógłby się o niego uderzyć (przeżyłem to: nigdy więcej). I pomyślisz o tym wszystkim, co jeszcze mógłbyś zrobić: być bardziej gotowym do pomocy osobom niepełnosprawnym, kiedy je spotykasz, więcej z nimi rozmawiać, uśmiechać się do nich, dawać więcej pieniędzy organizacjom, które udzielają im wsparcia. Szukaj dalej: na pewno są jeszcze jakieś możliwości…

Francja

W klasyfikacji krajów europejskich pod względem szczęścia odczuwanego przez mieszkańców jest ostatnia w klasie. Kiepsko, nawet jeśli na jej obronę możemy dodać, że znajduje się w najlepszej klasie w szkole, do której należą najlepsi uczniowie: Europie Zachodniej. Pomimo jej złych ocen wielu innych uczniów jej zazdrości. Udaje, że jest prawdziwym nieukiem i że ma się na baczności przed szczęściem, ale w rzeczywistości słucha wszystkich lekcji, udając, że śpi. Tak przynajmniej lubię widzieć sprawy, kiedy czytam te powtarzające się artykuły na temat narodowej depresji i pesymizmu Francuzów: zrzędliwych, ale nie tak znowu bardzo nieszczęśliwych.

Freud

W Kulturze jako źródle cierpień Freud jasno ukazuje swoją pesymistyczną wizję szczęścia. Oto kilka przykładów^46:

„Chciałoby się powiedzieć, że zamiar „uszczęśliwienia” człowieka nie leży w planie „stworzenia”. To, co określa się mianem szczęścia w najściślejszym znaczeniu tego słowa, wynika raczej z nagłego zaspokojenia wysoko spiętrzonych potrzeb i podług swojej natury jest możliwe tylko jako zjawisko epizodyczne”47.

„Ciężko jest znieść jarzmo życia – przynosi nam ono zbyt wiele bólu, rozczarowań, zadań, których nie sposób rozwiązać. Aby temu sprostać, sięgamy po środki łagodzące. Istnieją chyba trzy rodzaje takich środków: silne środki odwracające uwagę, dzięki którym możemy bagatelizować naszą niedolę, zaspokojenia zastępcze, które ją zmniejszają, i środki odurzające, dzięki którym jesteśmy na nie niewrażliwi”48.

Jak często bywa, to, co opisuje Freud, jest słuszne (pierwszeństwo, jakie ewolucja naszego gatunku dała emocjom negatywnym nad pozytywnymi, trud egzystencji), lecz radykalne uogólnienia, jakie z tego wyciąga, są dyskusyjne. Freud był wielkim pesymistą i jak wszyscy pesymiści pragnął przekonać otoczenie do słuszności swoich poglądów. Na jego obronę powiedzmy, że był świadkiem samobójstwa Europy podczas pierwszej wojny światowej, a następnie narastania nazizmu i wybuchu antysemityzmu tuż przed drugą wojną. Obserwowanie najgorszych potworności zostało mu oszczędzone, ponieważ zmarł w 1939 roku, ale był Żydem w tym okresie historii, w którym było to z pewnością najtrudniejsze.

Pamiętam, że kiedy postanowiłem pójść na studia medyczne, by zostać psychiatrą, było to po lekturze Freuda, w klasie maturalnej. Jego wizja duszy ludzkiej oczarowała mnie. Jego pesymizm wydawał mi się przekonujący. Byliśmy wówczas w samym środku panowania „psychologii negatywnej”. Freud, wciąż on, zapewniał nas, że „psychoanaliza nie służy byciu szczęśliwym; służy przejściu od neurotycznego cierpienia do banalnego nieszczęścia”. Uśmiech i dobry humor były dużo gorzej widziane niż dzisiaj; była to epoka, w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, gdy poważni intelektualiści musieli zawsze wyglądać na nadąsanych, co miało im dodawać wiarygodności. Przynajmniej cała ta negatywność, w której byłem zanurzony, pozwalała mi podtrzymywać uczucie szczerego braterstwa z moimi pacjentami…

G jak góra

Droga ku szczęściu to droga biegnąca w górę:

Niektórzy wolą się nie męczyć

I podziwiać ją z daleka…

Gamonie zen

Dość często zdarzało mi się odczuwać strach, że spóźnię się na pociąg, na który w końcu udawało mi się zdążyć w ostatniej sekundzie. Czasem też naprawdę spóźniałem się na pociąg, którym miałem jechać. Ale nie zdążyć wysiąść z pociągu, to mi się jeszcze nie zdarzyło! To nowe doświadczenie, które przeżyłem niedawno… Jechałem z trzema przyjaciółmi na seminarium medytacyjne, które mieliśmy prowadzić niedaleko Blois, w klasztorze zen. Wszyscy czterej, jako pasjonaci tematu, gadaliśmy i gadaliśmy – o badaniach i medytacji. Od czasu do czasu milkliśmy i obserwowaliśmy przesuwający się za oknem piękny krajobraz. Krótko mówiąc, atmosfera skupienia i spokoju, niczym niezakłócona, powolna, zen… Kiedy dojechaliśmy do maleńkiej stacji Onzain, blisko naszego miejsca przeznaczenia, wszyscy oczywiście usłyszeliśmy wygłoszoną przez konduktora zapowiedź kolejnego przystanku. Cali przesiąknięci spokojem, duchem zen, uważnością, spokojnie wstaliśmy, spokojnie wzięliśmy swoje bagaże, spokojnie wyszliśmy z przedziału, spokojnie podeszliśmy do drzwi wyjściowych.

A pociąg spokojnie ruszył ze stacji, zanim zdążyliśmy wysiąść. No tak, gdyby każdy postój trwał pięć minut, nie byłby to już pociąg, tylko ślimacząca się ciuchcia. Minuta, co najwyżej, i odjazd! I oto my, czterej gamonie zen, w drodze do kolejnej stacji… Trochę speszeni, trochę rozbawieni, a przede wszystkim dość uważni, by następnym razem wysiąść trochę szybciej! Co też uczyniliśmy. Po czym wsiedliśmy w najbliższy pociąg w przeciwną stronę i dotarliśmy z dwugodzinnym spóźnieniem, nic strasznego. Po prostu mała lekcja medytacji… Jak widać, spokój, zen, uważność, wszystko to ma mnóstwo zalet – i mimo wszystko także parę wad. Inaczej nie byłoby to zabawne.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Renard J., 21 września 1894, Journal 1887–1910, Paris, Gallimard, 1965. ↩

2. Lecomte J. (red.), Introduction à la psychologie positive, Paris, Dunod, 2009. ↩

3. Weil S., Świadomość nadprzyrodzona. Wybór myśli, przeł. Aleksandra Olędzka-Frybesowa, Warszawa, Instytut Wydawniczy PAX, 1986. ↩

4. Zob. na przykład: Lucas R. E. i in., Reexamining adaptation and the set point model of happiness: Reactions to changes in marital status, „JPSP”, 2003, nr 84, s. 527–539; Lucas R. E., Clark A. E., Do people really adapt to marriage?, „Journal of Happiness Studies”, 2006, nr 7, s. 405–426; Stutzer A., Frey B. S., Does marriage make people happy or do happy people get married?, „Journal of Socio-Economics”, 2006, nr 35, s. 326–347. ↩

5. Lyubomirsky S. i in., Becoming happier takes both a will and a proper way: An experimental longitudinal intervention to boost well-being, „Emotion”, 2011, nr 11, s. 391–402. ↩

6. Bobin Ch., Prisonnier au berceau, Paris, Mercure de France, 2005. ↩

7. Seligman M. E. P. i in., Positive psychology progress. Empirical validations of interventions, „American Psychologist”, 2005, 60 (5), s. 410–421. ↩

8. Pascal B., Myśli, przeł. Tadeusz Boy-Żeleński, Warszawa, PAX, 2001. ↩

9. Połączenie francuskich słów altruiste – altruistyczny i triste – smutny (przyp. tłum.). ↩

10. Lecomte J., La Bonté humaine, Paris, Odile Jacob, 2012. ↩

11. Zob. syntezę: Ricard M., Plaidoyer pour de l’altruisme. La Force la bienveillance, Paris, NiL, 2013. ↩

12. Lyubomirsky S., Comment être heureux… et le rester, Paris, Flammarion, 2008, s. 142. ↩

13. Harmer C. J. i in., Increased positive versus negative affective perception and memory in healthy volunteers following selective serotonin and norepinephrine reuptake inhibition, „American Journal of Psychiatry”, 2004, nr 161 (7), s. 1256–1263. ↩

14. Weich S. i in., Mental well-being and mental illness: Findings from the Adult Psychiatric Morbidity Survey for England 2007, „British Journal of Psychiatry”, 2011, nr 199, s. 23–28. ↩

15. Renard J., 21 września 1894, Journal 1887–1910, op. cit. ↩

16. Bobin Ch., Ressusciter, Paris, Gallimard, 2003, s. 27. ↩

17. Schopenhauer A., Aforyzmy o mądrości życia, przeł. Jan Garewicz, Warszawa, Czytelnik, 1990. ↩

18. Killingsworth M. A., Gilbert D. T., A wandering mind is an unhappy mind, „Science”, 2010, nr 330 (6006). ↩

19. Wszystkie fragmenty z Pisma Świętego pochodzą z Biblii Tysiąclecia, ↩

20. Bobin Ch., Les Ruines du ciel, Paris, Gallimard, 2009, s. 75. ↩

21. W przekładzie Jarosława Gugały. ↩

22. Bobin Ch., Prisonnier au berceau, op. cit., s. 109. ↩

23. Goethe J. W., Faust. Część I i II, przeł. Feliks Konopka, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977. ↩

24. Weil S., Świadomość nadprzyrodzona. Wybór myśli, op. cit. ↩

25. Bobin Ch., rozmowa z François Busnelem, France Inter, 2013. Zapis rozmowy na: http://www.lexpress.fr/culture/livre/christian-bobin-nous-ne-sommes-pasobliges-d-obeir_1219139.html#sOQreU4JiTqiDQst.99. ↩

26. Aforyzmy te pochodzą ze zbioru Sylogizmy goryczy, przeł. Ireneusz Kania, Warszawa, Wydawnictwo Aletheia, 2009. ↩

27. Bobin Ch., La Lumière du monde, Paris, Gallimard, 2001, s. 44–45. ↩

28. Snodgrass M. E., Cliffs Notes on Greek Classics, New York, John Wiley & Sons, 1988, s. 148. ↩

29. Peterson C., Seligman M. E. P., Character Strenghts and Virtues: A Handbook and Classification, Oxford, Oxford University Press, 2004. ↩

30. Kahneman D., Système 1, système 2. Les deux vitesses de la pensée, Paris, Flammarion, s. 470–478. ↩

31. Mata J. i in., Acute exercise attenuates negative affect following repeated sad mood inductions in persons who have recovered from depression, „Journal of Abnormal Psychology”, 2013, nr 122 (1), s. 45–50. ↩

32. Inglehart R. i in., Development, freedom and rising happiness: A global perspective (1981–2007), „Perspectives on Psychological Science”, 2008, nr 3 (4), s. 265–285. Zob. również: Biswas-Diener R. i in., The Danish effect: Beginning to explain high well-being in Denmark, „Social Indicators Research”, 2010, nr 97 (2), s. 229–246; Christensen K. i in., Why Danes are smug: Comparative study of life satisfaction in the European Union, „British Medical Journal”, 2006, nr 333, s. 1289–1291. ↩

33. Zob. syntezę: Diener E., Suh E. M. (red.), Culture and Subjective Well-Being, Cambridge (MA), Bradford, MIT Press, 2000. ↩

34. Zob. Davoine L., Institutions, politiques et valeurs, [w:] tejże: Économie du bonheur, Paris, La Découverte, 2012. ↩

35. Diener E., Chan M. Y., Happy people live longer: Subjective well-being contributes to health and longevity, „Applied Psychology: Health and Well-Being”, 2011, nr 3 (1), s. 1–43. ↩

36. Neologizm powstały z połączenia słowa „moral” (fr. siła moralna, duch, samopoczucie, morale) i końcówki „-ine”, częstej w nazwach produktów farmaceutycznych. Używany na określenie fikcyjnego produktu, który miałby poprawiać samopoczucie, dodawać ducha. ↩

37. http://www.toujourspret.com. ↩

38. Renard J., 1 sierpnia 1899, Journal 1887–1910, op. cit. ↩

39. Zestaw nazywa się Menu Plaisir, menu to po francusku zarazem „zestaw” i „drobny, niewielki” (przyp. tłum.). ↩

40. Bruckner P., L’Euphorie perpétuelle. Essai sur le devoir de bonheur, Paris, Grasset, 2000. ↩

41. Thibon G., Płodne złudzenie, przeł. Elżbieta Wolicka, Poznań, W drodze, 1998. ↩

42. Dambrun M., Ricard M., Self-centeredness and selflessness: A theory of self-based psychological functioning and its consequences for happiness, „Review of General Psychology”, 2011, nr 15 (2), s. 138–157. ↩

43. Lucas R. E., Gohm C. R., Age and sex differences in subjective wellbeing across cultures, [w:] E. Diener, E. M. Suh, Culture and Subjective Well-Being, Cambridge (MA), Bradford, 2000, s. 291–317. ↩

44. Csíkszentmihályi M., Vivre. La psychologie du bonheur, Paris, Robert Laffont, 2004. ↩

45. Cabrel F., piosenka Elle dort w albumie Les Beaux Dégâts, Columbia, 2004. ↩

46. Freud Z., Kultura jako źródło cierpień, przeł. Jerzy Prokopiuk, Warszawa, Wydawnictwo Aletheia, 2013. ↩

47. Tamże. ↩

48. Tamże. ↩