Opracowanie redakcyjne
Mirosław Grabowski

Projekt graficzny serii i projekt okładki
Magda Kuc

Zdjęcie na okładce
z archiwum Adama Rapackiego

Korekta
Igor Mazur

Redaktor prowadzący
Anna Brzezińska

Text copyright © by Elżbieta Sitek-Wasiak, Adam Rapacki 2015
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2015

Wszystkie zdjęcia pochodzą z archiwum Adama Rapackiego

Wydanie I

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

ISBN 978-83-8015-094-2

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Od autorki

Nazywany jest „twórcą polskiego FBI”, „pogromcą mafii” i „Małym Rycerzem”. Autorytet dla policjantów, szanowany przez kolegów, lubiany przez media, niepokorny wobec polityków. Generał Adam Rapacki, najbardziej znany policjant w Polsce. Stworzył nowoczesną policję kryminalną, wyposażoną w narzędzia i środki prawne według najlepszych zachodnich wzorów. Kiedy przypisuje mu się te zasługi, zawsze prostuje: „Nie JA, tylko MY”. Tworzyliśmy piony do walki z przestępczością zorganizowaną i narkotykową, CBŚ, wprowadzaliśmy nowe rozwiązania, budowaliśmy nowe struktury, braliśmy udział w akcjach, rozgromiliśmy mafię. „My” – policjanci, pasjonaci tej pracy, zapaleńcy i wizjonerzy. Ale to on był liderem, który nadawał ton, miał odwagę i wyobraźnię. Wprowadzał nowe. Przekraczał granice. Czasem balansował na krawędzi ryzyka. Nie bał się decyzji. Brał odpowiedzialność.

Adama Rapackiego poznałam na początku lat dziewięćdziesiątych, jeszcze na długo przedtem, zanim został generałem. Pierwszy wywiad prowadziłam z nim, wówczas podinspektorem (odpowiednik stopnia majora), dla „Gazety Policyjnej”, gdy objął stanowisko dyrektora Biura do Walki z Przestępczością Zorganizowaną. Miał wtedy trzydzieści kilka lat i trochę się dziwiłam, że tak młody człowiek jest dyrektorem Biura, co w ówczesnej Komendzie Głównej Policji było rzadkością. W trakcie tej pierwszej rozmowy uderzyły mnie dwie rzeczy – pasja, z jaką mówił o tym, co robi, i bezpośredni sposób bycia. Na tle innych dyrektorów, celebrujących swoje stanowisko i pozycję, był nietypowy. Zapytałam go wtedy, czy to prawda, że to on prowadził negocjacje z bossem mafii wołomińskiej, sławnym „Dziadem”, i odzyskał papier, na którym mafia zamierzała drukować fałszywe ruble. Uśmiechnął się i potwierdził, ale o szczegółach nie chciał mówić.

– Może kiedyś… – powiedział.

Od tamtej pory rozmawialiśmy wiele razy. Adam Rapacki awansował na coraz wyższe stopnie oficerskie i na coraz to nowe stanowiska. Był dyrektorem Biura do spraw Narkotyków, potem komendantem wojewódzkim policji we Wrocławiu, a w roku 2000 został zastępcą komendanta głównego policji. Nadzorował między innymi Centralne Biuro Śledcze, kierował rozbijaniem mafii pruszkowskiej, tworzył zespoły poszukiwaczy, które ścigały ukrywających się bandytów, współpracował z policyjnymi liderami w Europie, nadzorował dziesiątki niebezpiecznych akcji.

Generał Rapacki często gościł na łamach „Gazety Policyjnej”, a później miesięcznika „Policja 997”, udzielając wywiadów czy komentując ważne dla policji wydarzenia.

O przyczynach odwołania go ze stanowiska zastępcy komendanta głównego i wysłania na Litwę jako oficera łącznikowego krążyły plotki. Mówiono, że naraził się politykom lewicy. Pytany o to, nie chciał potwierdzić ani zaprzeczyć.

– Może kiedyś…

W 2006 roku, kiedy przywołany z Litwy pełnił funkcję komendanta wojewódzkiego policji małopolskiej, spotkaliśmy się w Krakowie, gdzie zbierałam materiał do reportażu interwencyjnego. Sprawa dotyczyła dwóch naczelników CBŚ, którzy zostali odwołani ze stanowisk za to, że wraz z osiemdziesięcioma innymi policjantami podpisali petycję do prokuratury w obronie kolegi, wówczas już ekspolicjanta. Partnerka tego kolegi była podejrzana w aferze paliwowej i prokuratorzy krakowscy chcieli rozciągnąć to podejrzenie także na niego. Policjanci z CBŚ nie wypowiadali się co do jego winy czy niewinności, zwrócili się do prokuratury jedynie o to, aby nie stosowała wobec niego aresztu, i poręczyli, że będzie się stawiał na wezwania. Ta petycja tak zirytowała prokuratorów, że poskarżyli się do ministra sprawiedliwości Zbigniewa Ziobry, a ten do ministra spraw wewnętrznych i administracji Ludwika Dorna. W efekcie ówczesny komendant główny policji Marek Bieńkowski odwołał ze stanowiska naczelników krakowskiego i katowickiego CBŚ.

Generał Rapacki nie był zwierzchnikiem CBŚ i ta sprawa go nie dotyczyła, ale znał obydwu naczelników z czasów, gdy nadzorował ten pion. Spotkaliśmy się wówczas na kawie i siedząc na krakowskim Rynku, długo rozmawialiśmy o tym, co się w policji i wokół niej dzieje. Martwił się, że polityka coraz częściej próbuje wkraczać w sprawy policji. I że odchodzi wielu dobrych policjantów.

Kilka miesięcy później on sam odszedł z policji. I znów o przyczynach tego odejścia krążyły różne pogłoski. Ale wszystkie miały wspólny mianownik – nie podobał się politykom, tym razem prawicy. Znowu był niepokorny. Gdy zapytałam, czy chciałby, abym o tym napisała, odpowiedział:

– Może kiedyś…

Niespełna dwa lata później jego powrót do resortu spraw wewnętrznych jako wiceministra środowisko policyjne przyjęło z entuzjazmem. „Mały Rycerz” wrócił! – pisano na forum internetowym. A „Mały Rycerz” pozostał takim samym bezpośrednim i kontaktowym człowiekiem, jakim był w początkach swojej kariery.

– Policjantem się jest, a na takim czy innym stanowisku jedynie się bywa – powtarzał wiele razy.

Policyjną robotę czuł jak nikt inny. I nigdy nie odmawiał pomocy. W ciągu wielu lat swojej pracy dziennikarskiej w policyjnej prasie wielokrotnie zwracałam się do generała o pomoc w sprawach policjantów pomówionych przez przestępców, skrzywdzonych przez nierzetelnych prokuratorów czy asekuranckich przełożonych.

Przez ponad cztery lata generał jako wiceminister nadzorował policję, a także BOR i Straż Graniczną. Na ten okres przypadła prezydencja Polski w Unii Europejskiej i Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej Euro 2012. Podległe mu służby zabezpieczały te wielkie wydarzenia i spisały się doskonale.

W styczniu 2012 roku do MSW przyszedł nowy minister Jacek Cichocki i wkrótce generał Rapacki został odwołany ze stanowiska wiceministra. Pytany, co jest przyczyną, mówił, że „do tanga trzeba dwojga”.

I wreszcie wiosną 2014 roku Adam Rapacki, tym razem jako szef Kancelarii Bezpieczeństwa „Rapacki i Wspólnicy”, na moje pytanie, czy już przyszedł czas na owo sakramentalne „Może kiedyś…”, odpowiedział twierdząco.

I tak zaczęliśmy nasze trwające wiele godzin rozmowy. Generał ujawnia w nich nieznane wydarzenia ze swojej zawodowej kariery, przyczyny niektórych decyzji, osobiste emocje i refleksje. Odsłania też kulisy tworzenia nowoczesnej policji kryminalnej, pionów do walki z PZ, PN oraz powołania CBŚ, a także policyjną kuchnię. Opisuje emocjonujące akcje, jakby żywcem wyjęte z filmów kryminalnych, i zakusy polityków różnych opcji względem policji. Mówi o sukcesach, ale też o błędach i porażkach. Wywiad z generałem Adamem Rapackim to historia najbardziej znanego polskiego policjanta na tle współczesnej historii polskiej policji.

Elżbieta Sitek-Wasiak

Pertraktacje z mafiosem

O tym, jak gangsterzy wykiwali policję, co było tematem pertraktacji podinspektora Rapackiego z bossem mafii wołomińskiej, jak udało się uniknąć międzynarodowego skandalu dyplomatycznego, i o zegarku od rosyjskiego ministra spraw wewnętrznych…

Czy to prawda, że prowadził pan pertraktacje z jednym z największych polskich gangsterów, bossem mafii wołomińskiej „Dziadem”?

Było takie zdarzenie.

Czy policja w ogóle może pertraktować z przestępcą?

Też sobie tego nie wyobrażałem, ale okazało się, że czasem nie ma innego wyjścia.

Kiedy to było?

W 1994 roku, gdy w Komendzie Głównej Policji byłem zastępcą dyrektora Biura do Walki z Przestępczością Zorganizowaną. W tym okresie dwie największe zorganizowane grupy przestępcze, pruszkowska i wołomińska, prowadziły ostrą wojnę. A my, w policji, staraliśmy się na bieżąco kontrolować ich poczynania i udowadniać im przestępczą działalność.

„My, w policji” to znaczy kto?

Ci, którzy zajmowali się zwalczaniem przestępczości zorganizowanej. W komendzie stołecznej Wydziałem do Walki z PZ kierowali Janek Pol i Zbyszek Sypiański, w głównej – dyrektor Marek Ochocki oraz Zbyszek Dziemidowicz i ja jako jego zastępcy. Wspólnie ustaliliśmy obszary zainteresowań tak, żeby się nie dublować. Oni, stołeczni, wzięli na siebie rozpracowanie grupy pruszkowskiej, która była największą strukturą przestępczą w Polsce; my, w głównej – rozbicie nieco mniejszej grupy wołomińskiej. Prowadziliśmy czynności operacyjne i później procesowe tak, żeby doprowadzić do wyeliminowania przestępców z życia społecznego na jak najdłuższy okres.

Jak zaczęła się sprawa, która była przedmiotem negocjacji z „Dziadem”?

Zaczęła się od informacji, jaką dostaliśmy z Bundeskriminalamtu, czyli centrali policji niemieckiej. Niemcy przekazali nam, że jakiś Polak zgłosił się do tamtejszej wytwórni i chce uruchomić produkcję papieru ze znakami wodnymi zbliżonymi do tych, jakie widnieją na banknotach rosyjskich. Nawiasem mówiąc, ruble były wtedy drukowane w niemieckich wytwórniach. Ten papier miał rzekomo służyć do produkcji tak zwanych cegiełek na odbudowę Cerkwi rosyjskiej. Niemieccy policjanci sprawdzili, że zamówiony papier jest prawie identyczny jak ten, na którym drukowano ruble, i to banknoty o najwyższych nominałach, a wtedy to było bodajże pięćdziesiąt tysięcy.

Czego od naszej policji oczekiwali Niemcy?

Sprawdzenia, co to za firma złożyła takie zamówienie. Szybko ustaliliśmy, że firma należy do jednego z członków grupy wołomińskiej. Przekazaliśmy Niemcom, że według naszych informacji za zleceniem stoi jedna z najsilniejszych struktur przestępczych w Polsce i że prawdopodobnie zamierzają uruchomić produkcję fałszywych rubli.

Jak duża według szacunków policji była wtedy grupa wołomińska?

Pod względem wielkości, zakresu i obszaru działania była druga po „Pruszkowie”. Nie należy jednak wiązać umownych nazw grup z obszarem działania, po prostu jedni działali aktywniej po prawej, drudzy po lewej stronie Wisły. Tak naprawdę jedna i druga grupa popełniała przestępstwa na terenie całego kraju, a także poza jego granicami. „Wołomin” liczył kilkadziesiąt osób, a w luźniejszej konfiguracji, czyli ze wszystkimi współdziałającymi, nawet kilkaset.

Po tej informacji zaczęliście współpracować z niemieckimi policjantami?

Wiedzieliśmy, że trzeba działać szybko. Zaprosiliśmy Niemców na spotkanie do Warszawy i przedstawiliśmy im informacje o tej grupie. Doszliśmy do wniosku, że aby udowodnić przestępcom działanie w zorganizowanej grupie i jednocześnie uniemożliwić wprowadzenie do obrotu fałszywych pieniędzy, można przeprowadzić wspólną operację. Liczyliśmy, że przy okazji pomoże nam to rozbić i wyeliminować na długie lata grupę wołomińską. Warto podkreślić, że produkcja fałszywych pieniędzy jest zbrodnią zagrożoną karą pozbawienia wolności na minimum pięć lat. Ustaliliśmy podział zadań. Niemieccy policjanci mieli objąć kontrolą swoją drukarnię i moment odbioru próbek papieru, po które przyjedzie przedstawiciel zleceniodawcy, my – naszych wołomińskich gangsterów, transport papieru do Polski i znaleźć drukarnię.

Spodziewaliście się, że następnym etapem będzie produkcja rubli?

Zakładaliśmy taki scenariusz i uznaliśmy, że to świetna okazja, by wyeliminować grupę wołomińską pod zarzutem produkcji fałszywych pieniędzy. „Rozwinęliśmy szyki bojowe” i sądziliśmy, że kontrolujemy sprawę. Zwłaszcza że mieliśmy jeszcze jeden ważny atut – swojego człowieka, który tkwił w środowisku przestępczym, i to on miał odbierać gotowe pieniądze i rozprowadzać je w Rosji i na Ukrainie.

Przestępcy odebrali zamówiony papier, niczego nie podejrzewając?

Tak nam się wydawało. Niemcy przekazali nam informację, że człowiek, który składał zamówienie, przyjechał do wytwórni po próbki papieru. Podpięli mu nadajnik GPS pod samochód i śledzili jego trasę. Prowadzili tę obserwację od wytwórni papieru, która była usytuowana w pobliżu holenderskiej granicy, aż do Polski. Obserwację prowadziło kilkadziesiąt osób kilkunastoma samochodami. Była fatalna pogoda, śnieg z deszczem, błoto pośniegowe, a gość jechał swoim audi sto pięćdziesiąt kilometrów na godzinę. No i ta niemiecka obserwacja przyjechała za nim aż do Warszawy. Mieliśmy wtedy jakieś uroczyste spotkanie całego Biura w kasynie na Rakowieckiej. Niemcy przyjechali umordowani jak diabli, więc zaprosiliśmy ich na kolację. Odświeżyli się i dołączyli do nas. Zmęczeni byli strasznie, ale na tej wspólnej kolacji świetnie się zintegrowaliśmy, prysnęła bariera językowa i z wieloma się zaprzyjaźniliśmy, co bardzo nam później pomogło w prowadzeniu tej sprawy. I zresztą nie tylko tej.

A wracając do fałszywych rubli…

Otóż byliśmy pewni, że prowadzimy obserwację niejawną, a potem okazało się, że figurant, jak tylko wyjechał za bramę drukarni, wiedział, że ma ogon, i postanowił celowo przeciągnąć obserwację. Ale o tym dowiedzieliśmy się znacznie później. Wtedy, na początku, byliśmy przekonani, że monitorujemy gangstera. A on przekazał próbki papieru liderom grupy wołomińskiej, żeby ocenili ich jakość. Oczywiście nie sami, mieli od tego eksperta, fałszerza, on wyraził jakieś drobne uwagi, ale ogólnie zaakceptowali jakość.

Co zrobiliście dalej?

Kontrolowaliśmy operacyjnie działania grupy wołomińskiej, przekonani, że wszystko wiemy, że nawet jakby coś się omsknęło, to przecież mamy nasze źródło, czyli swojego człowieka w gangu, który ma odbierać gotową produkcję. Jednocześnie usiłowaliśmy zlokalizować drukarnię, bo dowiedzieliśmy się, że zaczęli już wykonywać próbne fałszywki, że ciągle coś im nie wychodzi, że mają kłopoty z farbą. Zdobyliśmy te pierwsze podróbki i rzeczywiście wyszły im niespecjalnie.

Czyli cały czas mieliście to pod kontrolą?

I znowu powiem: tak nam się wydawało. Prowadziliśmy dalej działania operacyjne z osobowymi źródłami informacji i z użyciem techniki. Potem na jakiś czas zapadła cisza. I kiedy od wytworzenia przez nich próbnych fałszywek minęły dwa miesiące, nagle pojawiła się informacja: grupa złożyła w niemieckiej fabryce zasadnicze zamówienie! Na ile? Na… pięć ton papieru ze znakami wodnymi!

Nieźle! Jakie decyzje zapadły w tej sytuacji?

Dowiedzieliśmy się, kiedy będzie transport, i ustaliliśmy z Niemcami taktykę działania. W palety, na które miał być składany papier, niemiecka policja wsadziła nadajniki GPS i całość transportu zabezpieczyła obserwacją. Kiedy tir z towarem wyjechał z fabryki, niemieccy policjanci monitorowali go do granicy, a od granicy przejęła go nasza obserwacja. Tir, cały czas pod naszą kontrolą, dojechał do Ząbek pod Warszawą, wjechał na teren hurtowni należącej do jednego z członków grupy wołomińskiej i brama się za nim zamknęła. Oczywiście objęliśmy ten obiekt stałą obserwacją. Pierwszego dnia policjanci z obserwacji informowali, że nikt tam się nie zjawia, nikt tira nie rozładowuje, a pilnuje go tylko dwóch ludzi. Trochę mnie to zdziwiło, ale czekaliśmy, co się będzie działo dalej. W odwodzie mieliśmy antyterrorystów czekających pod parą, na wypadek gdyby ktoś nam chciał ten papier zabrać. Non stop czuwała też cała ekipa śledcza, z prokuratorem włącznie.

Dlaczego nie wchodziliście, żeby po prostu wszystko to przejąć?

Czekaliśmy, aż przestępcy pojadą z tym papierem do drukarni, chcieliśmy wejść dopiero wtedy, żeby mieć czarno na białym dowód, że produkują ruble. Zatrzymanie samego papieru nic by nam nie dało, tłumaczyliby, że to papier do drukowania cegiełek na odbudowę Cerkwi, i łatwo by się wywinęli. A złapanie ich przy produkcji pieniędzy, przy sprzęcie, przy fałszywkach… o, to już byłaby gruba sprawa! Wtedy moglibyśmy im postawić zarzuty o produkcję, o wprowadzanie do obrotu, działanie w zorganizowanej grupie przestępczej itp. W sumie uzbierałoby się na porządne kilka lat więzienia. Czekaliśmy więc nadal.

Nie dziwiło was, że tyle czasu ten tir stoi i nic się nie dzieje?

No właśnie. Zaczęło mnie to niepokoić coraz bardziej. Trzecią dobę trzymamy armię ludzi w pogotowiu i wreszcie jest! Dostajemy sygnał, że na teren hurtowni wjechała ośmioosobowa ekipa wołomińska oraz drugi tir i przeładowują papier. Trwało to dosłownie kilka minut i policjanci z obserwacji przekazali nam, że ten nowy tir już wyjeżdża, że mają go cały czas na oku i że w tak krótkim czasie gangsterzy mogli przerzucić zaledwie kilka paczek papieru. Zapewne na jakąś partię próbną, reszta z pewnością została na terenie hurtowni.

A tir pojechał zapewne do drukarni?

Tak się domyślaliśmy i nasza obserwacja ruszyła za nim. W pewnym momencie tir wjechał w leśną drogę, gdzie nagle zjawiło się kilka samochodów, ustawiło w poprzek tej drogi i zatarasowało wjazd. Nasi, widząc to, wycofali się i postanowili podjąć ich z drugiej strony, to znaczy przy wyjeździe z lasu. I tak się stało, obserwacja podjęła tira i ruszyła za nim. Ale tir wcale nie pojechał, tak jak się spodziewaliśmy, do drukarni, tylko wrócił na tę samą posesję, z której niedawno wyjechał.

Dlaczego?

Otóż to. Dlaczego?! O co chodzi?! Do diabła! Coś tu jest nie tak! – uznałem i skonsultowałem sprawę z szefem PZ w prokuraturze warszawskiej, świetnym, doświadczonym prokuratorem, który od początku uczestniczył z nami w tej akcji. I podjęliśmy decyzję, że już nie czekamy na nic, tylko przejmujemy tego tira z transportem papieru, który stoi na posesji. Wydałem odpowiednie dyspozycje i pod osłoną antyterrorystów weszliśmy na teren obiektu. A na posesji pusto, cicho, tir stoi, tak jak stał. Zaglądamy do środka, a tam pusto! Są tylko same palety! Papier wyparował! Całe pięć ton!!!

Jakim cudem?

Okazało się później, że w ciągu tych kilku minut, odkąd drugi tir przybył na posesję, ekipa, która tam przyjechała, tak się sprężyła, że przeładowała całe pięć ton papieru na drugą ciężarówkę. Potem skierowali się do lasu i nie wpuścili tam naszej obserwacji. W lesie mieli drugi, identyczny samochód ciężarowy i wyjechali tym drugim, pustym. A samochód z papierem po jakimś czasie spokojnie opuścił las i już bez obserwacji udał się w swoją stronę.

Sprzątnęli wam sprzed nosa towar pilnowany przez dziesiątki policjantów?

Okazało się, że oni od początku wiedzieli, że są obserwowani. Zorientowali się już na etapie składania zamówienia, że interesuje się nimi policja niemiecka, potem wiedzieli, że są obserwowani przez nas. Cały czas wodzili nas za nos.

Honor policjanta chyba mocno wtedy ucierpiał?

Nerwy były straszne, wściekłość jeszcze większa. Ale mówię: „Spokojnie, mamy przecież jeszcze nasze źródło w grupie przestępczej, więc jak uruchomią produkcję, to i tak pierwsze próbki dostaniemy i będziemy mogli podjąć trop!”. Liczyliśmy też na to, że GPS-y zamontowane w paletach doprowadzą nas do drukarni. Ale oni też to wiedzieli i różnymi sposobami wprowadzali nas w błąd, wożąc te palety po całym kraju. I wreszcie po upływie około miesiąca nasze źródła doniosły, że pojawiły się pierwsze pieniądze wydrukowane na tym papierze. Udało nam się kupić fałszywki, trafiliśmy na jedną osobę, potem na kolejną, która zajmowała się dystrybucją.

Ale to już zapewne na terenie Rosji?

Tak, skontaktowaliśmy się więc z policją rosyjską, poinformowaliśmy, że pojawiły się fałszywe ruble, że pracujemy nad tą sprawą i jakby mieli jakieś przydatne informacje, to proponujemy współpracę. A jednocześnie cały czas szukaliśmy drukarni.

Jak zareagowali Rosjanie?

Bardzo nerwowo. Kiedy się dowiedzieli, że papier został wyprodukowany w legalnej wytwórni niemieckiej, zaczęli słać noty dyplomatyczne do Niemców z wyrazami oburzenia, że stało się coś, co może zaszkodzić rosyjskiej gospodarce, co może mieć wpływ na to, na tamto i tak dalej, i tak dalej…

Zapachniało skandalem międzynarodowym?

Atmosfera zrobiła się nerwowa, sprawa zaczęła nabierać charakteru dyplomatycznego. Ciśnienie stawało się coraz większe i spowodowało, że ze sprawy kryminalnej zrobiła się polityczna. W tej sytuacji zdecydowaliśmy z dyrektorem Markiem Ochockim, że nie ma już co dłużej czekać, trzeba przyspieszyć działania. No i poszliśmy po bandzie. Wywołałem spotkanie z dwoma liderami grupy wołomińskiej – Henrykiem Niewiadomskim, czyli „Dziadem”, i jego bratem Wieśkiem, „Wariatem”.

Jak się „wywołuje” spotkanie z gangsterem?

Z Wieśkiem Niewiadomskim mieliśmy wspólnych znajomych (śmiech). Kiedyś pracowałem nad takim jednym gościem, któremu w efekcie postawiono zarzuty i został skazany. Darzył mnie szacunkiem i jak wyszedł, to mi się zameldował i mieliśmy czasem kontakt. Wiedziałem, że blisko kooperuje z „Wariatem” i całą tą grupą. Poprosiłem, żeby mnie umówił w ważnej sprawie.

A z „Dziadem”?

Do „Dziada” zadzwoniłem wprost na jego telefon, który przecież był nam znany. Przedstawiłem się, on wiedział, kim jestem, bo oni też mieli o nas informacje. Zaproponowałem spotkanie. Doszło do niego następnego dnia na Malczewskiego, niedaleko komendy na Mokotowie. Przyszedł taki typowy praski cwaniak obwieszony złotem, znałem go ze zdjęć. Sprawdziłem, czy nie ma broni i jakichś urządzeń nagrywających, pokazałem, że ja też jestem czysty. Powiedziałem mu wprost: „Okej, wykiwaliście nas, trudno! Ale zabawa się kończy, bo sprawa zrobiła się polityczna i teraz już wam nie darujemy. Musicie oddać ten papier cały, nie ma mowy, żebyście produkowali ruble, bo was wszystkich powsadzamy i będziemy wsadzać do piątego pokolenia włącznie!”.

To zrobiło na nim jakieś wrażenie?

Na to liczyłem. Dzieci to dla każdego wrażliwy temat, a ich dzieci zaczęły właśnie wchodzić w dorosłość, czyli – w domyśle – w przestępczy biznes. Powiedziałem, że jeśli nie oddadzą, to wywołają wojnę nie z jakąś lokalną jednostką policji, lecz z poważną formacją centralną. I że będą mieli na karku także policję niemiecką, rosyjską i cały Interpol – oni nie wiedzieli, jakie są realne możliwości Interpolu – a wtedy długo nie podziałają.

Jaka była reakcja?

„Dziad” zaczął mi tłumaczyć, że nie tylko on decyduje, że to jest swego rodzaju spółdzielnia, chłopaki zrzucili się na ten biznes w kilku, powykładali po kilkaset tysięcy dolarów i że nie będzie łatwo ich przekonać, bo już liczą zyski. Obiecał jednak, że zobaczy, co się da zrobić.

A jak poszło z „Wariatem”?

Niezależnie od „Dziada” umówiłem się z „Wariatem”, który miał w grupie wołomińskiej równie mocną, a może nawet mocniejszą pozycję niż „Dziad”. Tak naprawdę to on był mózgiem grupy. Spotkanie odbyło się w restauracji Gościniec Opolski w Warszawie. Wiedział, kim jestem, ja też znałem nieźle jego dossier, wiedziałem, co robił parę lat temu w USA, Niemczech, jak przerzucał narkotyki itp. Wciągałem go przy okazji w dialog na temat walki z grupą pruszkowską, bo strasznie był na nich zawzięty. Za swojego śmiertelnego wroga uważał „Pershinga”, na którego dwa razy organizował zamach, zresztą nieskutecznie. Ludzie „Wariata” podkładali bomby pod knajpy należące do ludzi z grupy pruszkowskiej. Nie bez powodu miał taką właśnie ksywę. On robił rzeczy całkiem szalone, na przykład kiedyś w biały dzień ostrzelał z samochodu pruszkowiaków przed hotelem. W rewanżu tamci też organizowali zamachy na niego i na jego ludzi. Obie grupy prowadziły prawdziwą wojnę na śmierć i życie. My, w policji, sporo wiedzieliśmy operacyjnie, ale niewiele mogliśmy udowodnić. Na „Wariata” było kilka zamachów, wreszcie któryś kolejny okazał się skuteczny. Pruszkowscy dopadli go na parkingu przed sklepem nocnym i zastrzelili. Ale to było znacznie później, w 1998 roku…

A na razie mamy rok 1994 i podinspektor policji Adam Rapacki prowadzi rozmowy z „Wariatem”…

Było tych rozmów kilka. Celowo mnożyłem liczbę spotkań, bo oprócz zasadniczego tematu, czyli zwrotu papieru, sporo się od niego dowiadywałem o konkurencji, a to znacznie poszerzało nasze możliwości operacyjne. „Wariat” blisko współpracował z „Nikosiem”, próbowali stanąć razem przeciwko pruszkowiakom, którzy chcieli podporządkować sobie wszystkie grupy przestępcze. Próbowałem rozgrywać te nienawiści między nimi.

Jak się rozmawia z takimi gangsterami? Jak pan się do nich zwracał?

Zwracałem się per „panie Wiesławie”, „panie Henryku”. Zawsze odnosiłem się z pewnym szacunkiem również do swoich przeciwników, stąd niektórzy po wyjściu z zakładu karnego witali się ze mną nawet z życzliwością. A oni do mnie mówili „panie pułkowniku”.

Jakimi argumentami pan ich przekonywał? Przecież chodziło o ogromne pieniądze, a tu nie dość, że nic by nie zarobili, to jeszcze musieliby stracić to, co już zainwestowali.

Mówiłem im, że będziemy ścigać ich samych i ich rodziny i wsadzać za byle co, że nie będą mieli spokoju. I że narażają się też rosyjskim służbom, a to jeszcze gorzej. „Wariat” obiecał, że się naradzą i da mi odpowiedź. W sumie spotykałem się z nim kilka razy. Podobnie jak z „Dziadem”.

Dlaczego kilka razy?

Bo oni wciąż jeszcze nie byli zdecydowani i próbowali coś ugrać, jakąś część tego papieru sobie zostawić. A ja wykorzystywałem te kolejne spotkania do swoich celów.

Gdzie się spotykaliście?

W rejonie zoo, w parku, na ulicy, no i w tej restauracji, jak wspomniałem.

Chodził pan na te spotkania sam, bez ochrony?

Sam, z operacyjnym zabezpieczeniem przez obserwację. Na drugim spotkaniu „Dziad” zrobił mi pokaz siły. W odwodzie miał paru osiłków, takich, których wygląd nie budził wątpliwości, do czego są zdolni. I zaczął mnie straszyć: „Co pan myślisz, żeś taki mocny?! Wiesz pan, jak to się robi?! Zlecimy zadanie misiom ze Wschodu, dostaną twój adres, numer samochodu i wszystkie namiary. Odstrzelą cię, a jak zrobią robotę, to odbiorą kopertę z kasą i znikną. Nawet nie będą się z nami widzieć, nie będą wiedzieć, kto im to zlecił! Nigdy ich nie znajdziecie! Tak że nie bądź pan taki mocny!”.

Zaczął się pan obawiać?

Jakbym był strachliwy, to nie podejmowałbym się takiej misji. Ale od tego momentu byłem otoczony dyskretną ochroną. A jak on mi o tych misiach ze Wschodu, to ja mu na to, że my mamy to wkalkulowane w zawód, ale dla nich odstrzelenie gliny to jest koniec interesów. Bo policja nie odpuści. I on w to wierzył. Do tych samych argumentów udało mi się przekonać „Wariata”. Poza tym zrozumieli, że jak będą im deptać po piętach policje kilku krajów, gdzie już zaczęli kręcić interesy, to długo nie pociągną.

Zobaczyli, że nie mają wyjścia i muszą ten papier oddać?

Tak. Wprowadziłem w temat ówczesnych naczelników wydziału – Jurka Kowalskiego, Tadka Kotułę – i potem, jak już oddawali ten papier, to informowali ich telefonicznie gdzie i kiedy.

Jak to wyglądało?

Oddawali na raty. Zrzucali paczki papieru w różnych miejscach, na przykład w lesie czy na wysypisku śmieci. Jechała po niego nasza ekipa i przywoziła do komendy głównej. Tu go zabezpieczano, żeby był do dyspozycji prokuratury w prowadzonym śledztwie. Leżał w naszych magazynach kilka lat, wreszcie chyba został komisyjnie zniszczony.

Czy w całej tej sprawie nie maczały palców służby rosyjskie?

Tak mi się wydaje, bo osoby, które pozyskaliśmy do współpracy, czyli źródła osobowe, były zbyt dobrze przeszkolone jak na zwykłych gangsterów. Czasami miałem wątpliwości, czy to służby nie wodzą nas za nos…

A ten wasz agent, który miał się zajmować dystrybuowaniem fałszywych rubli w Rosji?

To był młody człowiek, biegle mówił w czterech językach, doskonale po polsku, po naszym kraju poruszał się jak u siebie i znał wszystkie tuzy polskiego świata przestępczego. Wiem, że dziś jest przyjacielem prezydenta jednego z krajów postradzieckich, gdzie zresztą należy do grupy najbogatszych. Sądzę, że współpracował ze służbami rosyjskimi. Nasze drogi zetknęły się po wielu latach na pewnym oficjalnym spotkaniu. Widząc mnie, był bardzo spięty, obawiał się, czy nie podejmę ryzykownej dla niego rozmowy. A jeśli chodzi o tę sprawę z rublami, to już wtedy zastanawiałem się, czy przy tej okazji rosyjskie służby specjalne nie chciały nas wykiwać.

Ale cały papier udało się odzyskać?

Prawie cały. Odzyskiwaliśmy go, jak mówiłem, w ratach. W sumie z pięciu ton papieru przestępcy oddali około czterech tysięcy siedmiuset kilogramów, więc trzysta kilogramów wykorzystali. Udało nam się też zlokalizować drukarnię. Doszliśmy do niej, bo produkowała fałszywe bilety komunikacji miejskiej w Warszawie i inne dokumenty. Zatrzymaliśmy kilku drukarzy i organizatorów całej operacji z papierem. W tym czasie zatrzymaliśmy też w Polsce kilkadziesiąt osób, które dystrybuowały fałszywe ruble.

A w Rosji?

Dystrybutorów zatrzymywali też u siebie Rosjanie i Ukraińcy. Włączyliśmy się w te działania i na ich terenie wspólnie zatrzymaliśmy kilkadziesiąt osób. Część falsyfikatów udało się nam odzyskać, ale część, niestety, puścili w obieg.

To była spora operacja międzynarodowa. Niemcy, Rosjanie, Ukraińcy. Jak się układała współpraca?

Rosjanie na swoim terenie tropili dystrybutorów i odbiorców, my i Niemcy drukarnie. Wzajemnie wymienialiśmy się materiałami, żeby wszyscy mieli pełną wiedzę w sprawie i żeby materiały z poszczególnych śledztw można było wykorzystywać. W sumie w tej sprawie wyroki skazujące dostało ponad stu ludzi w różnych miejscach, w tym część naszej ekipy wołomińskiej. Nie mieli zarzutów sam „Dziad” ani „Wariat”, ale wielu ludzi „Wołomina” – owszem. Bardzo ich wtedy osłabiliśmy. No i dzięki temu, że wszystkie służby świetnie współpracowały, uniknęliśmy skandalu dyplomatycznego, który się szykował. Potem od rosyjskiego ministra spraw wewnętrznych Wiktora Jerina dostałem zegarek z podziękowaniem, a od niemieckiego ministra – list gratulacyjny.

A od naszego?

Od naszych jak zwykle nic. Szef komórki niemieckiej zajmującej się tropieniem fałszerstw, z którym wtedy współpracowałem, był później szefem analogicznej komórki w Europolu. Miał opinię jednego z najlepszych specjalistów od fałszerstw pieniędzy na świecie. Spotykaliśmy się także w latach, gdy byłem już wicekomendantem, a potem wiceministrem. Obydwu nam przybyło siwych włosów, ale tamtą sprawę wspominaliśmy wciąż, jakby była wczoraj…

Pierwsza tak duża sprawa o charakterze międzynarodowym wymagała zapewne całkiem nowych sposobów działania…

Tak, przy okazji tej sprawy przećwiczyliśmy wiele nowych rozwiązań, takich, do których nie było jeszcze regulacji prawnych. Na przykład zgodziliśmy się, żeby niemiecka obserwacja wyposażona w GPS, sprzęt do obserwacji i broń prowadziła działania na terenie Polski razem z nami. W polskim prawie policyjnym nie było jeszcze czegoś takiego jak obserwacja transgraniczna czy pościg transgraniczny, te przepisy pojawiły się dopiero po wejściu Polski do strefy Schengen w roku 2008.

Ryzykowaliście, decydując się na takie działania?

Tak, bo jakby się nie udało, to z pewnością poleciałyby głowy. Ale bez elementu ryzyka nie da się wykonywać skutecznie takiej roboty. Dzisiaj podobnego ryzyka nikt by zapewne nie podjął, trwałyby konsultacje, uzgodnienia z wyższymi decydentami, a zdarzenia by biegły. I szanse na rozwiązanie sprawy – malały.

Ile czasu trwała w sumie ta operacja z papierem?

Sama operacja – około ośmiu miesięcy, ale śledztwa prowadziliśmy jeszcze kilka lat.

Żeby udaremnić produkcję fałszywych rubli, musieliście współpracować z milicją rosyjską. Zetknął się pan z nią służbowo po raz pierwszy?

Współpracowałem z Rosjanami już wcześniej, kiedy byłem w Biurze do spraw Przestępstw Gospodarczych. Zajmowaliśmy się razem sprawą prania pieniędzy. Rosyjscy cwaniacy, jacyś pseudobiznesmeni, mieli kupić na Zachodzie linię do produkcji ciekłego azotu. Pieniądze na to przedsięwzięcie, wytransferowane z rosyjskich banków, przechodziły następnie przez polską firmę, która została specjalnie w tym celu założona.

Co to była za firma?

Należała do grupy pruszkowskiej. I przez tę firmę transferowano pieniądze do Wiednia na prywatne konta organizatorów tego przedsięwzięcia. Tych linii do produkcji ciekłego azotu nigdy nie zbudowano, a wyprowadzono w ten sposób z Rosji dziewięćdziesiąt sześć milionów dolarów.

W czym pomagaliście Rosjanom?

Robiliśmy między innymi przeszukanie w luksusowej willi w Warszawie, którą kupił pewien obywatel byłego ZSRR. Rosjanie podejrzewali, że część pieniędzy może być ukryta w tym domu. Przestępcy rosyjscy nie spodziewali się, że ich milicjanci mogą prowadzić wspólne działania z polską policją, i pewnie dlatego czuli się bezpiecznie.

Czyli gangsterzy dogadywali się z gangsterami ponad granicami?

Tak, więc to samo musiały robić organy ściągania. To było bardzo interesujące doświadczenie, bo podejrzanymi po stronie rosyjskiej byli ludzie świetnie wykształceni, nawet z profesorskimi tytułami, po stronie polskiej stali rasowi gangsterzy pruszkowscy, a po stronie austriackiej – pseudobiznesmeni, którzy pomagali transferować te pieniądze dalej.

Na początku lat dziewięćdziesiątych w Polsce dochodziło do wielu przestępstw popełnianych przez obywateli z krajów postradzieckich.

Dlatego potrzebowaliśmy wsparcia milicji tych krajów, żeby szybko identyfikować przestępców, bo to, że dana osoba posługiwała się jakimiś dokumentami, nic nie znaczyło, wiele dokumentów było po prostu fałszywych. Tylko od tamtejszych milicji mogliśmy się dowiedzieć, kto zacz, co ma na przestępczym koncie, z jaką grupą współdziała.

Dogadywaliście się?

Tak, końcówka lat osiemdziesiątych i początek dziewięćdziesiątych to był czas dobrej współpracy z milicjami ze Wschodu – rosyjską, ukraińską, białoruską. W Centrum Szkolenia Policji w Legionowie co roku były organizowane konferencje na temat przestępczości zorganizowanej w Europie Środkowo-Wschodniej. Uczestniczyli w nich nie tylko policjanci, ale też i ministrowie odpowiedzialni za bezpieczeństwo wewnętrzne tych krajów. Wymienialiśmy informacje o konkretnych grupach przestępczych działających w naszym rejonie.

Pracowaliście przy jakichś sprawach wspólnie?

Kilkakrotnie. Zaprzyjaźniłem się wtedy z generałem Giennadijem Czebotariewem, szefem pionu do walki z przestępczością zorganizowaną. Ta znajomość zdecydowała zapewne, że kilka lat później, w roku 1993, znalazłem się w składzie delegacji rządowej, kiedy podpisywano pierwsze porozumienie o współpracy między naszym MSW a MSW Rosji i Ministerstwem Bezpieczeństwa Rosji. Naszej delegacji do Moskwy przewodniczył minister spraw wewnętrznych Andrzej Milczanowski, w składzie byli wiceminister Jerzy Zimowski, szef Wywiadu UOP Janusz Luks, szef UOP Jerzy Konieczny, szef Kontrwywiadu UOP Konstanty Miodowicz, dyrektor Departamentu Prawnego MSW Janina Orłowska, dyrektor Gabinetu MSW Jan Węgrzyn i ja, skromny naczelnik wydziału w Biurze do spraw Przestępczości Gospodarczej KGP.

To już nie były kontakty robocze, koleżeńskie, tylko polityczne. Całkiem inny kaliber. Jak pan je zapamiętał?

To było przeciekawe doświadczenie. Pierwsze, co mnie uderzyło, gdy weszliśmy do budynku Ministerstwa Bezpieczeństwa – dawniej KGB – na Łubiance, to klimat nieufności, prawie wrogości. Od pierwszych kroków pilnowano nas, żebyśmy szli tylko wyznaczoną drogą, wszystkie wejścia w boczne korytarze zagradzali żołnierze z bronią. W sali, w której odbywało się spotkanie, stało ogromne popiersie Feliksa Dzierżyńskiego. Ministrowi Milczanowskiemu Rosjanie zamordowali ojca, więc on miał tam szczególne przeżycia.

Jak pan się tam czuł?

Patrzyłem na tych generałów, którzy zasiedli za stołem do rozmów z nami, i miałem wrażenie, jakby czas się zatrzymał na latach dwudziestych. Sami „leśni dziadkowie”, stare KGB. Atmosfera była ciężka. Ale muszę przyznać, że zupełnie inaczej było w rosyjskim MSW, które było jakby odpowiednikiem naszej Komendy Głównej Policji. Tu nie było ani takiego ponurego klimatu, ani takiej nieufności jak na Łubiance. I tu, na zakończenie oficjalnych rozmów, wieczorem odbył się bankiet. Pierwszy raz w życiu siedziałem przy jednym stole z tyloma generałami naraz.

Wróćmy jeszcze do sprawy udaremnienia produkcji fałszywych rubli. Początkowo rosyjska milicja była w stosunku do was trochę nieufna. Jak te kontakty wyglądały później?

Przez lata współpracowałem z milicją rosyjską, ale też białoruską i ukraińską, przy wielu sprawach. Często polityka miała wpływ na te kontakty, bo jak się psuły czy schładzały relacje polityczne, to było trudniej o szczerą współpracę. Ale ogólnie ludzie z Europy Wschodniej, jak już nabrali zaufania, szacunku, jak poznali, że ktoś jest solidny, rzetelny, to oddawali serce i można było z nimi zrobić bardzo wiele.

Tak było w dalszym biegu sprawy fałszywych rubli?

Właśnie tak. Kiedy już zlikwidowaliśmy drukarnię fałszywek, pojechaliśmy z prokuratorem do Rosji, żeby tam wykonywać czynności śledcze, między innymi przesłuchiwać aresztowanych. Przyjął nas wtedy prokurator generalny i dał nam carte blanche, dzięki czemu mogliśmy się przemieszczać do różnych zakładów karnych i wykonywać wszystko szybko i sprawnie. Dzisiaj wymagałoby to długich procedur i byłoby sformalizowane. Innym razem, kiedy zlikwidowaliśmy w Polsce drukarnię fałszywych pieniędzy ukraińskich, to w podobny sposób działaliśmy na Ukrainie. Stąd moje dobre relacje z milicjantami ukraińskimi. Wielu, z którymi współpracowaliśmy, awansowało. Obecnie pierwszym zastępcą ministra spraw wewnętrznych jest kolega, z którym realizowaliśmy wiele spraw w przeszłości.

Szkoła życia i dowodzenia

Dlaczego dwudziestoletni Adam Rapacki chciał pracować w milicji, o pierwszych zawodowych fascynacjach i zaskoczeniach, o stanie wojennym, o tym, jak w szkole oficerskiej uciekał „na lewizny”, o pierwszej miłości i o najstarszych przyjaźniach…

Zaczęliśmy naszą rozmowę od spektakularnej akcji, w jakiej pan uczestniczył. W ilu takich operacjach brał pan osobiście udział?

W bardzo wielu. Nie liczyłem, ale w ciągu dwudziestu sześciu lat służby w policji uzbierało się tego sporo. Takich i jeszcze bardziej skomplikowanych i niebezpiecznych.

Lubił pan być na pierwszej linii?

Tak, bez względu na to, czy byłem szeregowym policjantem, naczelnikiem czy dyrektorem. Choć gdy byłem dyrektorem, to już najczęściej, ale nie wyłącznie, planowałem i dowodziłem, a jeszcze później, gdy byłem zastępcą komendanta, dowodziłem lub nadzorowałem.

Jak to się zaczęło? Jest pan synem nauczycielki i ratownika medycznego, pochodzi pan z rodziny bez milicyjno-policyjnych tradycji. Skąd więc pomysł na pracę w milicji?

Miałem w rodzinie kuzyna, który pracował w milicji w pionie kryminalnym. Czasem opowiadał coś o tej robocie i wydawało mi się to bardzo ciekawe. Jak każdy młody człowiek pod koniec szkoły średniej zastanawiałem się, co chciałbym w dorosłym życiu robić. Kończyłem technikum budowlane w swoich rodzinnych Skierniewicach, ale jakoś nie widziałem siebie w zawodzie budowlańca. Chociaż, owszem, w wakacje pracowałem na budowach, żeby zarobić na jakiś fajny wyjazd. Natomiast z opowieści kuzyna, z książek, z filmów kryminalnych wyłaniał mi się obraz fascynującej pracy w milicji. I zacząłem myśleć o tej pracy.

Marzył się panu mundur?

Nie o mundur mi chodziło. W ogóle myśląc o tak zwanej służbie mundurowej, nigdy nie widziałem się żołnierzem. Uważałem, że tam jest działanie tylko na rozkaz, bez możliwości własnej inwencji, natomiast milicja wydawała mi się miejscem, gdzie ciągle się coś dzieje, gdzie wiele zależy od własnej inwencji i pomysłowości. Od początku brałem pod uwagę tylko służbę kryminalną, a najbardziej podobał mi się w niej element rywalizacji z przeciwnikiem, czyli przestępcą. Opowieści kuzyna i obrazki z literatury to był pierwszy impuls. Pewne znaczenie miał też fakt, że w tamtych czasach wynagrodzenie w służbach mundurowych było wyższe niż w wielu innych zawodach. Uznałem, że milicja to instytucja, która może dać mi ciekawą pracę, perspektywy na samodzielność i dobre wynagrodzenie.

Bardzo pragmatyczne myślenie jak na młodego człowieka. Ile miał pan wtedy lat?

Dwadzieścia–dwadzieścia jeden. Końcówka technikum.

Jak się zaczęła ta przygoda z milicją-policją?

Zaczynałem od kilkumiesięcznego szkolenia w Wojskach Ochrony Pogranicza, które podlegały MSW. Tak wtedy było, w WOP odbywało się wstępne przeszkolenie kandydatów na stróżów prawa i stamtąd trafiało się do batalionu centralnego podporządkowania. Mnie przydzielono do służby w Warszawie. Przez rok zdeptałem ulice Warszawy w patrolach pieszych i zjeździłem w radiowozie. Wszystko było dla mnie superciekawe…

Nie był pan rozczarowany? Bo to przecież była prewencja, a miała być służba kryminalna…

Absolutnie nie. Po pierwsze – wiedziałem, że taka jest kolej rzeczy, że muszę zaliczyć służbę podstawową. A żeby robić to, co mi się marzyło, będę musiał skończyć szkołę oficerską w Szczytnie. Po drugie – wszystko, co robiłem w tym pierwszym roku służby, było dla mnie nowe i bardzo ciekawe. Tu przeszedłem pierwszą szkołę zawodowego życia, nauczyłem się prowadzenia interwencji, kontaktu z obywatelem, współdziałania z kolegami.

Jak wyglądało zetknięcie młodzieńczego wyobrażenia o służbie w milicji z rzeczywistością?

Różnie. To były i pozytywne, i negatywne wrażenia. Pozytywne miałem, patrząc na wielkie zaangażowanie większości milicjantów. Oni naprawdę mieli poczucie misji, dbali o bezpieczeństwo mieszkańców, byli skuteczni w ustalaniu sprawców przestępstw. Nie liczyli godzin, pracowali według potrzeb, a nie z zegarkiem w ręku. Milicja była nieźle zorganizowana, między innymi dzięki temu mieliśmy przestępczość znacznie mniejszą niż później, w latach dziewięćdziesiątych.

A negatywne?

Wielkim negatywnym zaskoczeniem było nagminne picie alkoholu w pracy. Wielu kolegów, zwłaszcza starszych, piło w czasie służby, zazwyczaj pod koniec. Okazją były imieniny, urodziny, zakończenie sprawy, sukces, porażka albo po prostu brak okazji. Imprezowali w pokojach służbowych, a potem niejeden z nich wsiadał do samochodu i jechał do domu. Nie mieściło mi się to w głowie, bo sądziłem, że w milicji pracują ludzie godni naśladowania, idealni, tacy, którzy kreują właściwe wzorce zachowań.

Naczytał się pan książek? Komiksów o kapitanie Żbiku?

Nie, miałem dwadzieścia jeden lat i naprawdę tak sobie wyobrażałem stróżów prawa.

Rozczarowanie było wielkie?

Raczej zaskoczenie. Bo jednocześnie widziałem naprawdę wielkie zaangażowanie i oddanie całym sercem tej robocie. Także u tych samych ludzi, którzy pili. Takie pomieszanie dobrego i złego.

Ten zwyczaj picia alkoholu w pracy przeniósł się potem do policji…

Częściowo, ale jednak w policji picia na taką skalę nie było. A z biegiem lat firma stosowała coraz surowsze środki wobec pijaków i tę plagę powoli udawało się zwalczać. Choć oczywiście zdarzały się i będą się zdarzać wyjątki.

Na początki pana służby przypada okres ruchu solidarnościowego. Co o rodzącej się nowej idei myślał młodziutki milicjant Adam Rapacki?

Przyglądałem się temu z dużą ciekawością. Miałem dwadzieścia jeden lat, byłem zawsze człowiekiem ciekawym i sam chciałem poznawać prawdę, żeby własnym rozumem ogarniać sytuację i ją oceniać. W pierwszym roku służby, kiedy patrolowałem ulice Warszawy, słyszałem i widziałem więcej niż tylko to, co głosiła oficjalna propaganda. Po służbie przebieraliśmy się z kumplem w cywilne ciuchy i szliśmy na Szpitalną, gdzie była siedziba Solidarności Regionu Mazowsze, albo na Mokotowską i braliśmy stamtąd różne materiały do czytania. Byłem ciekaw, o co chodzi tym z Solidarności, jakie mają pomysły na państwo, co chcą zmieniać.

Przekonali pana?

Nie do końca wtedy to wszystko ogarniałem. W naszych oddziałach zaczynał narastać nurt buntowniczy, pojawiły się próby tworzenia związków zawodowych, ale nastawienie większości milicjantów było jednak zgodne z tym, czym karmiła nas propaganda – że to wichrzyciele chcą dokonać zamachu na państwo. Propaganda i indoktrynacja robiły swoje…

A wkrótce przyszedł stan wojenny i o te oceny było pewnie jeszcze trudniej…

Z dzisiejszej perspektywy powiem tak: uważam, że wprowadzenie stanu wojennego pozwoliło na przejście od systemu totalitarnego do demokratycznego w sposób w miarę bezkrwawy. To, co zdarzyło się w „Wujku”, w Lubinie, Nowej Hucie czy w paru innych miejscach, to były przypadki incydentalne. Tam po prostu sytuacja wymknęła się spod kontroli. Tak to oceniam z dzisiejszej perspektywy, mając własne doświadczenia w tym względzie.

Jakie „własne doświadczenia”?

W zakresie dowodzenia. Stan wojenny zastał mnie w Wyższej Szkole Oficerskiej w Szczytnie. Jako podchorąży uczestniczyłem w wielu trudnych sytuacjach i już wtedy widziałem, co to znaczy dobre albo złe dowodzenie i jakie to drugie może nieść za sobą skutki. Jako szkoła byliśmy kierowani do przywracania porządku podczas demonstracji, które często wbrew woli przywódców przekształcały się w awantury i uliczne burdy. Trzeba to było opanować i do tego kierowano nas, podchorążych ze Szczytna. Od dobrego dowodzenia zależało, czy porządek został przywrócony skutecznie i bez tragicznych następstw.

Był pan bardzo młodym człowiekiem. Jak pan się czuł w tamtej „wojennej” sytuacji?

Gdy ogłoszono stan wojenny, nasza szkoła została przerzucona na Wybrzeże. Zakwaterowano nas w hali sportowej w jednostce powietrznodesantowej. Proszę sobie wyobrazić: pięciuset chłopa z całym ekwipunkiem, bronią, z granatami łzawiącymi w jednej sali. Materac przy materacu i tylko tyle miejsca dla każdego. Zdarzało się, że przy czyszczeniu broni coś komuś wystrzeliło, parokrotnie wybuchł granat łzawiący.

Nie było wypadków?

To, że nie było ofiar, to istny cud. Bywały też sytuacje zabawne. Kiedy w stołówce podawano nam byle jakie jedzenie, chodziliśmy dożywiać się do kantyny. Staliśmy w kolejce i żołnierze odsuwali się od nas, tak śmierdzieliśmy gazem. A przebrać się nie było w co. My już tak nim przesiąkliśmy, że nie czuliśmy tego, a inni nie mogli wytrzymać, oczy im łzawiły. Ale to miało swoją dobrą stronę, bo potem wpuszczali nas do kolejki jako pierwszych, żebyśmy jak najszybciej kupili co trzeba i wyszli.

To są wspomnienia trochę sentymentalne, ale przecież czas był nadzwyczaj trudny…

Jeśli chodzi o wspomnienia sentymentalne, to jeszcze jedno. Bo chociaż to był czas trudny, to akurat z nim wiążą się moje najbardziej osobiste wspomnienia. W okresie nauki w WSO poznałem swoją obecną żonę. Była siostrą kolegi, z którym jeszcze w czasach technikum razem uprawialiśmy sport. Ja zorganizowałem siłownię u siebie w piwnicy, miałem dwie pary rękawic bokserskich, Tadek zarządzał podobną siłownią na osiedlu rawentowskim i czasem organizowaliśmy walki. Walczyliśmy, dopóki któryś z nas nie wylądował w kącie z węglem. W tamtym szkolnym okresie nie zwracałem uwagi na siostrę przyjaciela, bo była dwa lata młodsza, a poza tym miałem sympatię w klasie. Kiedy już będąc w szkole w Szczytnie, przyjechałem pewnego dnia na przepustkę do Skierniewic, zobaczyłem na ulicy śliczną dziewczynę. Kiedy podszedłem bliżej, ucieszyłem się, bo rozpoznałem Hanię. Przywitaliśmy się, zaproponowałem jej spotkanie, no i tak to się zaczęło…

Pobyt w szkole w Szczytnie i w dodatku stan wojenny chyba nie ułatwiały kontynuowania tej znajomości?

No, niestety, trochę mi wtedy ta służba ciążyła, bo w stanie wojennym wprowadzane były często tak zwane stany podwyższonej gotowości i nie wydawano przepustek. Ale jakoś sobie radziliśmy.

Uciekał pan „na lewizny”?

Tak jak wielu innych. Uciekało się przez dziurę w płocie, pędziło na dworzec i jechało do narzeczonej. Pociąg ze Szczytna do Warszawy tłukł się całą noc. Nazywaliśmy go z tego powodu „gwiazdą północy” (śmiech). Dojeżdżało się do ukochanej i po paru godzinach randki trzeba było wracać. Kiedyś omal nie wpadłem. Pędzę ze stacji do jednostki, przełażę przez płot, a tu widzę, że chłopaki idą do samochodów w pełnym rynsztunku, bo ogłoszono wyjazd bojowy. Na szczęście podczas zbiórki odliczyli za mnie i nikt nie zauważył braku, a ja zdążyłem się przebrać i do nich dołączyć.

Trochę panu wtedy służba komplikowała życie osobiste. I tak chyba zostało.

W 1982 roku, będąc jeszcze słuchaczem w Szczytnie, ożeniłem się. Ślub wzięliśmy w kościele Świętego Jakuba w Skierniewicach, choć miałem pełną świadomość, że jest to niemile widziane w kierownictwie milicji. Ale ja zawsze starałem się postępować zgodnie z własnym sumieniem, czasami wbrew głupim instrukcjom.

Nie było kłopotów?

Jakoś nikt się nie czepiał. Ze ślubem były za to problemy innego rodzaju. W tamtym okresie w sklepach były puste półki, więc mozolnie zbierałem talony od rodziny i przyjaciół na weselny alkohol. Ślubny garnitur krawiec uszył mi ze służbowej ciemnej gabardyny, która również była na talony. Zebrałem je od uczynnych kolegów. Jako młode małżeństwo nie mieliśmy właściwie nic, ale byliśmy szczęśliwi, że jesteśmy razem. I trwamy w tym związku do dzisiaj, niezmiennie od trzydziestu dwóch lat.

Czy służba w milicji i policji miała wpływ na wasz związek? Bo to przecież specyficzna praca…

To prawda, a w dodatku ja nigdy nie pracowałem w godzinach „od-do”, tylko tyle, ile było trzeba. A w policji trzeba wyjątkowo dużo. I to na każdym stanowisku, a zwłaszcza gdy się kieruje ludźmi, gdy tworzy się jakieś nowe struktury, wykonuje nowe zadania. Bez tolerancyjnej żony nie byłoby to możliwe. Z czegoś trzeba byłoby zrezygnować, z życia rodzinnego albo z pracy. Dzięki żonie przez te wszystkie lata mogłem godzić jedno z drugim.

Wróćmy do Szczytna i stanu wojennego. Do jakich działań kierowano wtedy podchorążych ze szczycieńskiej szkoły?

Często stanowiliśmy odwód zabezpieczający dla działań miejscowej milicji. Kierowano nas tam, gdzie trzeba było przywrócić porządek.

Czyli między innymi do rozpraszania demonstracji, tak?

Tak.

Czy nie ma pan sobie nic do zarzucenia? Przecież ci demonstrujący ludzie walczyli o słuszną sprawę.

Manifestacje w tamtym okresie miały podłoże polityczne, co do tego nie mam wątpliwości, ale nierzadko przekształcały się później w bijatyki o charakterze chuligańskim. Rzucano w nas szybami, kamieniami, płytami chodnikowymi. Pamiętam, jak w Nowej Hucie zbudowano barykadę na ulicy, a gdy zaczęliśmy ją rozbierać, to z wysokich pięter budynków poleciały na nas ciężkie płyty chodnikowe, tak zwane trylinki. Cud, że nikogo nie trafiły, bo wgniotłoby człowieka w ziemię. Co to miało wspólnego z walką o słuszną sprawę? Celem użycia naszych sił porządkowych było przywrócić spokój w taki sposób, żeby nikt nie ucierpiał. Tak rozumiałem swoją służbę. Dzięki naszym skutecznym działaniom z użyciem pałek i gazu nie trzeba było korzystać z uzbrojonego wojska, nie było interwencji „sił sojuszniczych”, uniknęliśmy rozlewu krwi.

Jaka była najtrudniejsza sytuacja, w której uczestniczył pan w tamtym czasie?

Trudnych sytuacji było wiele. Wspomnę tylko ochronę komisariatu milicji na Jezuickiej na Starym Mieście w Warszawie podczas demonstracji zorganizowanej z okazji Trzeciego Maja. Na placu Zamkowym i przy katedrze zgromadził się kilkunastotysięczny tłum. Na placu zaczęły się przepychanki z milicją i dowodzący oficer podjął błędną decyzję, by rozpraszanie tłumu rozpoczęto od spychania go w rejon Rynku Starego Miasta. Ktoś z demonstrantów rzucił hasło, żeby spalić komisariat. A nas, ochraniających to miejsce, było zaledwie dziesięciu. Jeden z kolegów, widząc, jak tłum idzie w naszym kierunku… a muszę dodać, że ten kolega był wcześniej ciężko pobity w Gdańsku, miał złamaną szczękę, leżał w szpitalu i pozostał mu uraz psychiczny… więc ten kolega nagle wycelował kałasznikowa w kierunku idących na nas ludzi. Był tak spanikowany, że przeładował i chciał strzelać. Złapałem go za rękę, dałem mu kopa w tyłek, wrzasnąłem: „Sp… stąd!”, i razem z innym kolegą wepchnęliśmy go do komisariatu.

Jak to się skończyło?

Wepchnęliśmy go do środka i pobiegliśmy walczyć. Trochę gazu, bijatyki i udało się odeprzeć ataki. Później dotarły do nas posiłki i napastnicy odpuścili.

Nie doszło do żadnego tragicznego incydentu?

Nie, a niewiele brakowało i mogłoby dojść, bo wszyscy byliśmy uzbrojeni i po obydwu stronach grały wielkie emocje. Dlatego doświadczenie podpowiada mi, że do zdarzenia w kopalni „Wujek” doszło po prostu dlatego, że sytuacja wymknęła się spod kontroli. To są sytuacje, w których nie zawsze da się wszystko przewidzieć, a jeden incydent może za sobą pociągnąć lawinę. Nas nie wysyłano, jak teraz, z bronią gładkolufową, tylko z bronią ostrą – kałasznikowami. Ten przykład pokazuje między innymi, jak ważne było dowodzenie.

Powiedział pan, że dowodzący akcją na Starym Mieście popełnił błąd. Jaki?

Dowódcy, którzy kierowali akcją na placu Zamkowym, skupili się tylko na tym, żeby tłum odepchnąć z placu, nie myśląc o tym, w jakim kierunku się przemieści i co napotka po drodze. A po drodze był komisariat i z góry należało zakładać, że może wzbudzić negatywne emocje. Taki sam błąd na etapie i planowania, i wykonawstwa popełniono niedawno w związku z tak zwanym Marszem Niepodległości 11 listopada 2013 roku, zezwalając na przejście radykalnych organizacji przed budynkiem ambasady rosyjskiej, kompletnie niezabezpieczonej.

Te pierwsze lata służby dały panu zatem niezłą szkołę życia. I dobrą szkołę dowodzenia…

W trudnych sytuacjach poznawało się i prawdziwych kolegów, i prawdziwych dowódców. Tych ostatnich nie było zbyt wielu. Należał do nich z pewnością komendant szkoły w Szczytnie, generał Stanisław Biczysko, nazywany przez nas „Dziadkiem”, a także Józek Suchecki, dowódca naszej kompanii, późniejszy komendant powiatowy z Legionowa. Wtedy w Szczytnie przekonałem się, że dowodzenie to jest wielka umiejętność, która nie ma wiele wspólnego ze stanowiskiem czy stopniem. W trudnych sytuacjach było widać, czy dowódca umie szybko reagować, podejmować właściwe decyzje, żeby wykonać zadanie i nie narażać niepotrzebnie ludzi po obydwu stronach. Prawdziwy dowódca czuje się odpowiedzialny za swoich ludzi. My wszyscy byliśmy przecież bardzo młodzi, wielu z nas nigdy wcześniej nie brało udziału w takich działaniach.

A te prawdziwe przyjaźnie?

Zawiązało się ich wtedy wiele. Wśród moich najbliższych przyjaciół byli między innymi Marek Cupryjak, antyterrorysta ze Szczecina, Edek Parzych, kajakarz, dziś biznesmen z Elbląga, potężne chłopisko o gołębim sercu, Rysiek Bieszyński, późniejszy dyrektor Zarządu Śledczego ABW, Marian Prekop, późniejszy komendant wojewódzki w Gdańsku, Mirosław Gwadera, wykładowca prawa, i wielu innych. To są takie przyjaźnie, które sprawdziły się w trudnym czasie stanu wojennego i które przetrwały do dziś. Spotykamy się co jakiś czas, wspominamy dawne dzieje, rozmawiamy o czasach dzisiejszych i wspomagamy się w trudnych sytuacjach.

Znajduje pan na to czas? Na podtrzymywanie starych przyjaźni, na utrzymywanie kontaktów?

Tak, a dodam, że takich starych przyjaźni mam więcej. Dość systematycznie spotykamy się w gronie kolegów ze szkoły średniej, także w gronie policjantów z Warszawy, z Wrocławia. Założyliśmy również Stowarzyszenie Byłych Policjantów CBŚ, w tym tych z Biura do Walki z Przestępczością Zorganizowaną i z Biura do spraw Narkotyków, i utrzymujemy regularne kontakty. Czy znajduję na to czas? Oczywiście, bo uważam to za bardzo ważne. To wielka sprawa mieć świadomość, że ma się wokół wielu życzliwych ludzi, móc im pomagać, ale także mieć poczucie, że jeśli sam będę potrzebował pomocy, to również ją od przyjaciół otrzymam.

Studiując w szczycieńskiej szkole, nie przypuszczał pan pewnie, że po latach otrzyma tytuł doktora honoris causa tej uczelni?

Oczywiście, że wtedy nawet nie przeszło mi to przez myśl. A po wielu latach, w 2009 roku, gdy miałem za sobą długą drogę zawodową, która tutaj przecież się zaczęła, zostałem wyróżniony tym zaszczytnym tytułem. Jak powiedziano: „Za wielki wkład w działanie, aby ze szkoły policyjnej stworzyć wyższą uczelnię publiczną otwartą na świat, kształcącą nowoczesną kadrę oficerską policji”. Byłem wtedy wiceministrem nadzorującym policję, a więc między innymi i tę szkołę. Podczas uroczystości wracałem myślami do czasów, kiedy byłem tu słuchaczem, do różnych sytuacji, o których opowiadałem, i wielu innych, które mam w pamięci…

Początki mafii?

O fikcji przy prowadzeniu agentury, o aferach gospodarczych okresu transformacji, o tym, jak lawinowo rosła przestępczość i dlaczego policja za tym nie nadążała, o początkach mafii, o nieufności Macierewicza, grupie „Maraton” i o tym, jak politycy i media wykończyli dobrych policjantów…

Kończy pan z wyróżnieniem Wyższą Szkołę Oficerską w Szczytnie i wraca do pracy w Skierniewicach. Co dalej?

To był Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych, w takiej strukturze funkcjonowały wtedy jednostki milicji. W 1984 roku jako świeżo upieczony podporucznik milicji trafiłem do Sekcji III w Wydziale do spraw Przestępczości Gospodarczej, która zajmowała się zwalczaniem przestępstw w przemyśle, w obrocie surowcami wtórnymi i w sektorze prywatnym. Jednocześnie podjąłem studia na wydziale prawa i administracji Uniwersytetu Łódzkiego.

Zwalczanie przestępczości gospodarczej to głównie żmudne analizowanie dokumentów. Chyba niedokładnie tak wyglądało pana marzenie o fascynującej pracy, o ściganiu bandytów, o skomplikowanych śledztwach?

Przeciwnie. To było fascynujące. Nie było tu wprawdzie bezwzględnych bandytów i pościgów, ale skomplikowane śledztwa – jak najbardziej. Mogłem zmierzyć siły z nieuczciwymi ludźmi zajmującymi wysokie stanowiska, posiadającymi duże pieniądze. Zawsze lubiłem taką rywalizację.

Czego dotyczyły śledztwa?

To był rok 1984, jeszcze tak zwany realny socjalizm. Mój wydział organizował wiele akcji kontrolnych, których celem było ograniczanie kradzieży w zakładach pracy. Pamiętam akcję w Zakładach Pończoszniczych „Stella” w Żyrardowie, kiedy weszliśmy z niespodziewaną kontrolą i ujawniliśmy grupę osób wynoszących duże ilości skradzionych rajstop. Jedna z tych osób, kobieta, była członkiem komitetu powiatowego PZPR.

Miał pan kłopoty?

Trochę musiałem się tłumaczyć za skuteczność działania, ale odwrotu nie było. Niezależnie od sprawy karnej ta pani szybko wyleciała z komitetu.

W tym okresie zaczęły powstawać firmy polonijne?

Tak, pojawiały się rozwiązania zwiastujące proces transformacji gospodarczej. Żeby sprowadzić kapitał zagraniczny do Polski, władze wprowadziły ustawę o działalności firm polonijno-zagranicznych, która stawiała te firmy na uprzywilejowanej pozycji względem firm polskich, bo na trzy lata zwalniała je z podatku dochodowego. I tu powstawało rozległe pole do różnego rodzaju nadużyć.

Jakich?

Finansowych, podatkowych. Wiele tych firm było zbudowanych na oszustwie, bo właścicielami byli de facto Polacy, a cudzoziemcy – tylko fikcyjnymi wspólnikami albo fikcyjnymi właścicielami, którzy firmowali działalność swoim nazwiskiem. W 1988 roku w kraju było ponad siedemset takich firm, a w województwie skierniewickim około pięćdziesięciu, bo świetne położenie między aglomeracjami warszawską i łódzką przyciągało inwestorów. Interesowały mnie całkiem nowe zjawiska, zwłaszcza na styku tych firm z przedsiębiorstwami państwowymi.

A konkretnie?

Obserwowaliśmy nowe metody przestępczego działania w gospodarce. Wtedy właśnie powstało pojęcie aferowego zagarnięcia mienia wielkiej wartości. To były najważniejsze sprawy realizowane przez pion PG. Pracowałem przy kilku z nich.

Jaka była pana pierwsza duża sprawa?

Dotyczyła działalności pewnej firmy polonijnej, która niby miała być amerykańska, ale tak naprawdę założył ją jeden z byłych funkcjonariuszy polskich służb specjalnych. Amerykański właściciel dawał tylko szyld. Firma korumpowała urzędników i dzięki temu wygrywała przetargi na roboty budowlane. Od agenta uzyskałem informację, że dyrektor zakładów farmaceutycznych w zamian za akceptowanie zawyżonych kosztorysów budowlanych otrzymuje łapówki – gotówkę oraz sprzęt radiowo-telewizyjny – od firmy polonijnej realizującej inwestycję na rzecz tych zakładów. Kiedy weszliśmy z realizacją, biegli wykazali duże przefakturowania na robotach budowlanych.

Były dowody na te łapówki?

Podczas przeszukania w mieszkaniu dyrektora zakładów zabezpieczyliśmy telewizory i wieże radiomagnetofonowe, a rachunki na zakup tych urządzeń znaleźliśmy na przeszukaniu u dyrektora firmy polonijnej.

Jak się zakończyła ta sprawa?

Wyrokami skazującymi dla kilku osób. Między innymi dyrektor zakładów został skazany na pięć lat pozbawienia wolności.

Co czuł dwudziestotrzyletni porucznik Rapacki po swoim pierwszym sukcesie?

Z jednej strony satysfakcję, a z drugiej pewien smutek. Bo ten dyrektor był sprawnym menedżerem, postawił zakłady na nogi, szanowali go pracownicy. Po tej sprawie i wielu następnych doszedłem do wniosku, że w zakładach karnych powinni przebywać przestępcy zawodowi i niebezpieczni, a przestępcom gospodarczym powinno odbierać się to, co ukradli, z dużą nawiązką, tak aby nie opłaciło im się kraść. Ta sprawa to był też pierwszy mój poligon doświadczalny, przy tej i następnych uczyłem się i doskonaliłem trudną sztukę pracy operacyjnej: prowadzenia obserwacji, kontaktu z osobowymi źródłami informacji, planowania i realizacji spraw, czynności śledczych.

Czy formy pracy operacyjnej były wtedy inne niż dziś?

Inaczej były rozłożone akcenty, ponieważ milicja bazowała głównie na osobowych źródłach informacji.

Czyli informatorach…

Ogólnie nazywali się POZI – poufne osobowe źródło informacji, albo informatorzy, konsultanci, tajni współpracownicy, agenci, agenci manewrowi. Opieraliśmy się przede wszystkim na informacjach uzyskanych od nich, bo dostęp do podsłuchów, do kontroli korespondencji czy innych środków techniki operacyjnej mieliśmy mocno ograniczony. W tamtym czasie technika operacyjna pracowała głównie na rzecz Służby Bezpieczeństwa. Tylko w wyjątkowo dużych sprawach kryminalnych lub gospodarczych służyła także nam.

Za to praca z osobowymi źródłami informacji była rozwinięta ponad miarę. A to rodziło wiele patologii.

No tak, było sporo nieprawidłowości, ale wiele z nich wynikało z obowiązujących przepisów, a jeszcze bardziej z głupich kryteriów oceny. W okresie gdy ministrem spraw wewnętrznych był Czesław Kiszczak, narzucone zostały limity źródeł osobowych, z którymi musiał pracować każdy funkcjonariusz operacyjny: dla jednego funkcjonariusza SB – piętnastu agentów, dla jednego milicjanta działającego operacyjnie – dziesięciu. Obsłużenie dziesięciu, a tym bardziej piętnastu osób, które dostarczają informacji, jest bardzo trudne. Żeby się wyrobić w tych przymusowych limitach, funkcjonariusze tworzyli nieprawdziwe dokumenty.

A pan ilu miał tych stałych informatorów?

W szczytowym okresie miałem jednocześnie dwunastu tajnych współpracowników, ale tak naprawdę aktywnych było ośmiu, pozostali tylko raz czy dwa zasygnalizowali jakieś tam sprawy. W sumie, pracując operacyjnie, pozyskałem ponad dwudziestu agentów, w tym kilku manewrowych, a obsługiwałem kilkudziesięciu.

Więc jednak można było się wyrobić?

Ja nie mówię, że to było niemożliwe, tylko że było trudne. Mnie się udawało.

Kto to jest agent manewrowy?

To sprawdzony agent, którego można wprowadzać do różnych środowisk przestępczych, aby je rozpracowywał. Musiał mieć do tego predyspozycje, był przeszkolony i najczęściej otrzymywał za to wynagrodzenie. W skali kraju było ich stosunkowo niewielu.

Na czy polegała praca ze źródłem osobowym?

Na umiejętnym nawiązaniu kontaktu, zobowiązaniu do niejawnej współpracy, pozyskiwaniu informacji, umiejętnym stawianiu zadań. A potem na dokumentowaniu wszystkich czynności. Z każdej rozmowy sporządzano notatkę. Każde źródło osobowe miało swoją teczkę, do której trafiały notatki ze wszystkich spotkań i przekazane informacje. Oczywiście były to dokumenty tajne, a teczki personalne – ściśle tajne.

Czy odnotowywano, w jakim stopniu informacja od źródła była przydatna, sprawdziła się?

Oczywiście. Nas interesowały informacje o przestępstwach dokonywanych na szkodę państwa, przedsiębiorstw państwowych, w mniejszym zakresie na szkodę firm prywatnych. Wobec słabości aparatu skarbowego byliśmy podstawową służbą chroniącą interesy Skarbu Państwa.

Informator miał jakiś kryptonim?

Tak, czasami wybierał sobie sam, czasami nadawał mu funkcjonariusz pozyskujący.

Czy za informacje się płaciło?

Nie zawsze, ale często tak. Różne były pobudki podejmowania współpracy. Zdarzali się agenci współpracujący z poczucia obowiązku, czystej uczciwości. Byli tacy, którzy lubili donosić, inni walczyli w ten sposób z konkurencją, jeszcze inni liczyli na parasol ochronny ze strony służb.

Jakie to były kwoty?

Różne, od kilkuset złotych wzwyż, ale wiele lat później, gdy byłem zastępcą komendanta głównego, akceptowałem wypłatę kilkuset tysięcy złotych. Była to cena wynegocjowana z agentem, dzięki któremu udało się odzyskać skradzione dzieła sztuki o wartości wielu milionów złotych.

Czy dzisiaj praca ze źródłami wygląda podobnie?

Co do zasady wygląda podobnie, ale dziś, niestety, praca z osobowymi źródłami kuleje. Policjanci, tak jak i funkcjonariusze innych służb, idą na skróty, korzystając głównie ze środków techniki operacyjnej.

Ale przecież sam pan mówił, że w tamtym okresie praca z osobowymi źródłami przyczyniała się do tworzenia fikcji…

To prawda, za czasów Kiszczaka w tym, co funkcjonariusze dokumentowali, było sporo fikcji. Przekonałem się o tym osobiście, gdy przejmowałem po koledze jego zagadnienia i osobowe źródła informacji. Nawiązałem kontakt z dwoma jego agentami i oni ze zdumieniem dowiedzieli się ode mnie, że są zarejestrowanymi agentami. Nic o tym nie wiedzieli, a tymczasem w dokumentach współpracy były podpisane przez nich pokwitowania, że otrzymywali pieniądze za przekazane informacje.

To znaczy, że ktoś tworzył fikcję i brał pieniądze?

Na to wygląda. Stąd też mój bardzo sceptyczny stosunek do lustracji. Osobiście trafiłem na wiele przypadków takiej fikcji w milicji i nie mam złudzeń, że w SB było ich jeszcze więcej. Jak więc wierzyć, że ktoś był agentem, tylko na tej podstawie, że są na to esbeckie papiery? Przez nieprofesjonalną lustrację zrobiono krzywdę wielu porządnym ludziom, dodatkowo zniechęcono obywateli do współpracy z państwowymi służbami, a przecież współpraca z policją służy ochronie obywateli przed przestępcami.

Takie przypadki jak wspomniany przed chwilą pokazują, że praca z osobowymi źródłami informacji była często poza kontrolą…

Praca operacyjna podlegała tylko kontroli wewnętrznej, służbowej. Wszystko było objęte klauzulami tajemnicy państwowej. Mądrzy kierownicy ogniw operacyjnych potrafili kontrolować i rozliczać swoich operacyjniaków, słabi dawali się czarować.

Już wtedy zaczęły się ujawniać zjawiska i procesy, które później rozwinęły się w przestępczość zorganizowaną.

W pewnym sensie tak, ale wtedy – z mojego punktu widzenia – dotyczyło to głównie zaboru mienia publicznego, a zorganizowana przestępczość jest zjawiskiem szerszym. Warto naszkicować, jak ta przestępczość zorganizowana się rodziła i jak milicja za nią nadążała.

Albo dlaczego nie nadążała…

No… tak. W 1988 roku ówczesny dyrektor Biura do Walki z Przestępczością Gospodarczą Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej, pułkownik Wacław Skoczylas, zaprosił mnie na rozmowę i zaproponował pracę w kierowanym przez siebie biurze. Wiedział, że prowadziłem ciekawe sprawy o przestępstwa aferowe w swoim województwie. Potraktowałem to jak wyróżnienie – praca w komendzie głównej to był awans i nowe wyzwanie.

Miał pan wtedy dwadzieścia dziewięć lat. Powiedzmy szczerze, w tamtym czasie awans do komendy głównej to było bardzo duże wyróżnienie. Czym pan zwrócił na siebie uwagę przełożonych?

Tak jak wspomniałem, podobała im się skuteczność, z jaką prowadziłem sprawy o przestępstwa gospodarcze.

Przeniósł się pan do Warszawy sam czy z rodziną?

Przeniosłem się z całą rodziną. Żona rozpoczęła pracę w Biurze Paszportów, syn poszedł do przedszkola, córka do żłobka.

Jakie były pierwsze wrażenia z pracy w komendzie głównej? Co pan zapamiętał szczególnie?

To, że Biuro do spraw PG, chociaż dosyć duże, bo pracowało w nim około osiemdziesięciu osób, było bardzo dobrze zorganizowane i sprawnie kierowane. Komenda główna była wtedy jednostką sztabowo-nadzorczą, ale również częściowo wykonawczą. Funkcje wykonawcze pełniło też Biuro do spraw PG. Tu także prowadziło się sprawy, i to największego kalibru. To mnie fascynowało najbardziej. Miałem też ogląd przestępczości gospodarczej z poziomu centrali, możliwość monitorowania, szukania sposobów, jak z tym kompleksowo walczyć.

To znaczy?

Zbieraliśmy informacje o nowych sprawach gospodarczych prowadzonych na terenie kraju, a zwłaszcza o nowych trendach w przestępczości, o nowych sposobach działania sprawców. Analizowaliśmy te informacje i opracowywaliśmy odpowiednią metodykę działania dla milicjantów w całym kraju. Jeździliśmy w teren, do komend, żeby szkolić i pomagać w prowadzeniu konkretnych dochodzeń. Wiele rzeczy było nowych i wszyscy musieliśmy się szybko uczyć, żeby nadążać za przestępcami. A przede wszystkim – żeby uszczelniać system obrotu gospodarczego.

Do jakiego wydziału pan trafił, czyli za jakie obszary przestępczości gospodarczej pan odpowiadał?

Trafiłem do Wydziału III, który zajmował się przestępstwami w przemyśle, górnictwie, obrocie surowcami wtórnymi i na styku sektora prywatnego z państwowym. W całym kraju prowadzona była wtedy długofalowa operacja „Sektor”, związana z przepływami pieniędzy, sprzętu, majątku z przedsiębiorstw państwowych do prywatnych. Takimi sprawami zajmowałem się wcześniej w Skierniewicach, ale w KG MO miałem ogląd sytuacji z poziomu kraju. Widziałem, jak powstawały fortuny, jak wyglądały wielkie afery, niektóre bardziej lub mniej wydumane, na przykład afera rublowa, ziemniaczana, związana z przedwojennymi obligacjami i inne. Obserwowałem to od kulis, a jednocześnie miałem źródła wśród przedsiębiorców i próbowałem zrozumieć ich sposób myślenia.

„Widziałem, jak powstawały fortuny”. No więc jak?

W rzeczywistości okresu socjalizmu funkcjonowało dosyć sprawnie polskie rzemiosło i ci przedsiębiorcy szybko rozwijali swoje firmy, byli lepiej przygotowani do zmian. Super, jeśli odbywało się to zgodnie z prawem. Jednak w końcówce lat osiemdziesiątych rzucono hasło „co nie jest zabronione przez prawo, jest dozwolone”, weszła w życie ustawa o działalności gospodarczej i nastąpił prawdziwy boom w gospodarce. A jednocześnie służby zajęły się własną reorganizacją i lustracją. No i błyskawicznie zaczęła rosnąć przestępczość, w tym ta najniebezpieczniejsza – zorganizowana. Dla cwaniaków i przestępców był to złoty okres.

Na czym polegała afera alkoholowa?

Wysoka akcyza, swoboda tworzenia podmiotów gospodarczych, nieszczelne granice powodowały napływ do kraju ogromnych ilości alkoholu i papierosów. Afera alkoholowa była konsekwencją wykorzystania przez importerów luki dotyczącej przywozu alkoholu do Polski. Wszystko zaczęło się pod koniec 1988 roku, gdy minister współpracy gospodarczej z zagranicą wydał zarządzenie, zgodnie z którym nie była wymagana koncesja na niehandlowy obrót alkoholem. Osoby prywatne sprowadzające alkohol na własny użytek płaciły tylko niewielkie cło. Później, w 1989 roku, importerzy korzystali z luki, sprowadzając alkohol przez składy celne, gdzie obowiązywało niższe cło. Do tego dochodziła ogromna ilość przemycanego towaru, tak więc do kraju płynęła rzeka alkoholu z pominięciem płacenia należności celno-podatkowych.

A jak było z aferą FOZZ? Czy maczały w niej palce służby specjalne?

Fundusz Obsługi Zadłużenia Zagranicznego powołany został w 1986 roku w celu poufnego skupywania długu zagranicznego Polski. W 1991 roku ujawniono, że zakup wierzytelności był tylko przykrywką do wyprowadzania ogromnych środków przekazanych FOZZ przez Ministerstwo Finansów. Wyjaśnianie tej afery trwało kilkanaście lat i rzeczywiście byli w nią zamieszani oficerowie służb specjalnych PRL.

O co chodziło w aferze Art-B, która wybuchła w 1991 roku?

Ta afera polegała na wystawieniu czeków bez pokrycia i wpuszczeniu ich do obrotu. Wyłudzone czeki były wielokrotnie oprocentowane w różnych bankach. Pomysłodawcy stosowali tak zwany oscylator, wykorzystując powolny przepływ informacji między bankami. Śledztwo prowadziły prokuratura i UOP, ale przez moje biurko przechodziły materiały wskazujące na udział niektórych funkcjonariuszy w zabezpieczaniu interesów głównych aferzystów.

No i kiedy tak szybko rosła przestępczość gospodarcza, nagle zlikwidowano pion zajmujący się jej zwalczaniem. Dlaczego?

Kiedy nastąpił proces transformacji Milicji Obywatelskiej w policję, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych – a w zasadzie Służba Bezpieczeństwa – chciało stworzyć jakieś uzasadnienie dla istnienia Departamentu V, który miał zajmować się ochroną gospodarki narodowej. A że po stronie milicji to samo robił pion PG, wymyślono, żeby włączyć ten pion do wydziałów kryminalnych. W Komendzie Głównej Policji utworzono Biuro Operacyjno-Rozpoznawcze, w którym problematyką zwalczania przestępstw gospodarczych zajmował się tylko jeden, spośród siedmiu wydziałów. Zostaliśmy więc zdziesiątkowani. W jednostkach terenowych postąpiono analogicznie: mocno okrojone ogniwa do walki z PG włączono do wydziałów kryminalnych.

Co to spowodowało w praktyce?

To, że policja nie szukała sama przestępstw gospodarczych, jak robiliśmy to w milicji, tylko reagowała na to, co zgłoszą obywatele. A obywatele zgłaszają głównie przestępstwa kryminalne…

Mówiło się wtedy, że zlikwidowano pion PG, żeby zostawić więcej możliwości tworzenia podwalin pod nową kapitalistyczną gospodarkę…

To nie była zupełna likwidacja pionu do walki z PG. Połączono dwie struktury: do walki z przestępczością kryminalną i przestępczością gospodarczą. Przestępczość kryminalna zdominowała cały obszar zainteresowań policji. Ja zostałem w wydziale PG i cały czas zajmowałem się przestępczością gospodarczą. Tylko że było nas niewielu, więc skala ujawniania i wykrywania tych przestępstw znacznie się zmniejszyła.

Czy to połączenie pionu PG i kryminalnego przyniosło jakiekolwiek korzyści?

Nie, było bardzo niefortunne, bo osłabiło możliwości policji w zwalczaniu przestępstw gospodarczych. A był to czas, kiedy przestępczość zarówno kryminalna, jak i gospodarcza w Polsce rosła lawinowo: w latach 1988–1989 zwiększyła się o ponad sto procent.

W 1991 premierem został Jan Olszewski, a ministrem spraw wewnętrznych Antoni Macierewicz. Czy coś się wtedy zmieniło?

Ekipa ministra Macierewicza podchodziła z ogromną nieufnością do policji i do służb specjalnych. Uważała, że za wzrost przestępczości odpowiedzialne są służby, bo to ich agentura tę przestępczość rozkręciła. O policji zaś mieli opinię, że nie radzi sobie z przestępczością, bo jest skorumpowana. Wymyślono wtedy, żeby stworzyć w ministerstwie grupę, która zbierze i przeanalizuje informacje na temat rozwoju przestępczości zorganizowanej. Tak powstała grupa „Maraton”.

I pan został jej szefem. Macierewicz miał do pana zaufanie?

Nie znał mnie nawet, ale musiał wiedzieć, że mam doświadczenie w kierowaniu tego typu zespołem, bo rok wcześniej byłem szefem powołanej przez wiceministra, profesora Jana Widackiego, grupy „Detektyw”, która analizowała, w jakim stopniu firmy ochroniarskie i detektywistyczne mogą wspomóc państwo w działaniach na rzecz bezpieczeństwa. No i pewnie dlatego teraz powierzono mi kierownictwo kolejnej grupy. Nazwa „Maraton”, wymyślona przeze mnie, miała sugerować, że będzie to działanie długofalowe i perspektywiczne. Dobrałem do tej grupy kilku policjantów, między innymi Zdzisława Czarneckiego z dochodzeniówki, Stanisława Szymańskiego z kryminalnego, Leszka Rybaka, Waldka Czarneckiego z komendy stołecznej, Zbigniewa Turniaka z PG oraz Zbyszka Kardaszewskiego i Piotra Majewskiego ze Straży Granicznej.

Dlaczego akurat tych?

Współpracowaliśmy wcześniej w różnych sprawach, wiedziałem, że mają wiedzę, doświadczenie i potrafią myśleć analitycznie. Na przykład Leszek Rybak nabył odpowiedniej wiedzy podczas rozpracowywania sprawy o kryptonimie „Ośmiornica”, która dotyczyła zorganizowanych grup przestępczych wywodzących się z terenu Warszawy. Korzystając z dorobku policji i innych służb, zbieraliśmy materiały na temat takich grup, analizowaliśmy te dane według pewnych schematów, kojarzyliśmy z różnymi sprawami prowadzonymi przez jednostki terenowe. Włączaliśmy się też do śledztw prowadzonych w kraju.

Jakie nowe zjawiska zaobserwowaliście?

W tych analizach coraz częściej przewijały się sprawy związane z działalnością grupy pruszkowskiej, przestępców z Wołomina, złodziei samochodowych z Wybrzeża kierowanych przez Nikodema Skotarczaka – „Nikosia”, grup przemycających na ogromną skalę alkohol i papierosy, zarządzanych przez Jeremiasza Barańskiego – „Baraninę”. Mieliśmy tych spraw coraz więcej, a w nich zaczęły się pojawiać kolejne nowe zjawiska przestępcze, takie jak strzelaniny na ulicach, podkładanie bomb pod samochody, wymuszanie haraczu w zamian za tak zwaną ochronę, kary dla nieposłusznych typu wywożenie do lasu i groźba pogrzebania żywcem. Zaobserwowaliśmy też, że nasi rodzimi przestępcy coraz częściej współpracują z grupami międzynarodowymi zarówno na terenie kraju, jak i za granicą.

Czyli zaczęła powstawać mafia…

Można tak powiedzieć, choć właściwie określenie „mafia” dotyczy zorganizowanej przestępczości sycylijskiej. Ale potocznie przyjęło się nazywać tak przestępczość zorganizowaną wówczas, kiedy występują powiązania przestępców z urzędnikami państwowymi, samorządowymi i politykami.

Czy oprócz pracy analitycznej były jakieś konkretne efekty działania grupy „Maraton”? Na przykład czy przyczyniliście się w jakiejś sprawie do „wyjścia na sprawców”?

W niektórych sprawach udało się doprowadzić do zebrania dowodów i zatrzymania sprawców, na przykład w śledztwach przeciwko gangom samochodowym. Udało się zebrać wszystkie możliwe w tamtym okresie materiały przeciwko „Nikosiowi”, zatrzymać go i doprowadzić do skazania. Połączyliśmy sprawy związane z przemytem alkoholu, prowadzone przez prokurator Wiolantynę Mataniak z Opola, świetną, odważną kobietę, która potem została oblana kwasem przez bandytów. Atak na nią został dokonany na zlecenie „Baraniny”. Niestety, sprawców nie udało się ustalić. I tu wyszedł często powtarzający się mankament w działaniu policji i służb, a przede wszystkim prokuratury – brak ciągłości działania. Pracuje się przy jakiejś sprawie, ludzie, którzy ją prowadzą, znają każdy szczegół, powiązania, hipotezy… A kiedy ci ludzie zostają skierowani do innych zadań albo przenoszą się w inne miejsce, to ich następcy szybko zapominają, że była to sprawa priorytetowa, superważna, honorowa.

Ale jakie jest wyjście w takich przypadkach? Przecież nie można trzymać latami tych samych ludzi przy tej samej sprawie jedynie po to, żeby zachować ciągłość działania.

Sprawy priorytetowe powinny być prowadzone do skutku, nie wolno odpuszczać takich czynów jak zamach na prokuratora, policjanta, sędziego. Silne państwo musi dbać o swoich urzędników. W przypadku jakiegokolwiek zamachu działania represyjne ze strony instytucji państwowych powinny być tak dolegliwe, żeby środowisko przestępcze doszło do przekonania, że im się takie czyny nie opłacają. Niektórzy liderzy świata przestępczego muszą być objęci przez służby permanentnym działaniem monitorującym.

Jak bardzo doświadczenia z okresu, kiedy kierował pan grupą „Maraton”, przydały się później?

Grupa działała około roku, potem część spraw kontynuowaliśmy w moim Wydziale do spraw Aferowych Zagarnięć Mienia Biura PG, a następnie w Biurze do Walki z Przestępczością Zorganizowaną. „Maraton”, mimo nielicznego składu, był bardzo prężną grupą. Przeprowadziliśmy wiele spraw, najważniejsze jednak było to, że tam zaczęło się kształtować inne podejście do sposobów zwalczania przestępczości zorganizowanej.

Na czym ono polegało?

Działania policji w tamtym okresie miały charakter reaktywny, to znaczy najpierw było jakieś zdarzenie przestępcze, potem następowała reakcja policji, czyli zbieranie dowodów i szukanie sprawców. To było mało efektywne. Na przykład grupa „Patyka” specjalizująca się w kradzieży samochodów ukradła ich ponad tysiąc. Ile czasu musieli poświęcić policjanci i prokuratorzy wykonujący czynności w tych wszystkich sprawach? A można było po prostu w odpowiednim czasie przerwać tę działalność i nie dopuścić do tylu przestępstw.

W jaki sposób?

Znacznie wcześniej koncentrując na tej grupie czynności operacyjne. W „Maratonie” prowadziliśmy działania proaktywne, czyli opierając się na wiedzy zebranej ze wszystkich służb, określaliśmy najniebezpieczniejsze grupy przestępcze i na nich skupialiśmy nasze rozpoznanie. Staraliśmy się karać ich członków za wszelkie drobiazgi, nękać, mieć ciągle na oku i wreszcie dopaść, wsadzić do zakładu karnego na długie lata. Takie podejście było podstawą naszej filozofii walki z przestępczością zorganizowaną, kiedy tworzyliśmy pion do walki z PZ, a później CBŚ.

Środki techniki, jakie mogliście w tamtym czasie stosować w pracy operacyjnej, pozostawiały chyba wiele do życzenia…

I to przez długi czas. Robiliśmy wtedy na przykład sprawę gospodarczą wspólnie z poznańskim PG, którego naczelnikiem był Mietek Grzybowski. Jego agent, utrzymujący bliskie kontakty z grupą pruszkowską, przekazał informację o potężnej rozlewni alkoholu koło Milanówka. Grzybowski przyjechał z tą informacją do mnie i wspólnie zaplanowaliśmy akcję. To była świetna okazja, żeby nie tylko zlikwidować rozlewnię alkoholu, lecz także „wyjść” na pruszkowiaków.

Jak planowano przebieg tej akcji?

Agent miał jechać do tej rozlewni niby po zakup jakiejś partii tego alkoholu. Nasza technika zainstalowała mu nadajniki w samochodzie emitujące sygnał. To nie był GPS, jak dzisiaj, prowadzony przez satelitę. Emitowany sygnał odbierało się z dystansu kilkuset metrów. Agent spotkał się z pruszkowiakami, a oni kazali mu wysiąść z samochodu i czekać, sami zaś pojechali po towar. Sprytnie urwali się naszej obserwacji. No to podjęliśmy kolejną próbę: zamówiliśmy drugą partię towaru, płacąc za nią z funduszu operacyjnego. Tym razem było podobnie, ale teraz nadajniki poprowadziły naszą obserwację. I policjanci z obserwacji wskazali nam posesję w małej bocznej uliczce. Zrobiliśmy rozpoznanie i stwierdziliśmy w rejonie tej posesji wzmożony ruch pojazdów, co mogłoby oznaczać, że tam znajduje się ta rozlewnia. Zapadła więc decyzja, że wchodzimy z antyterrorystami. Weszliśmy, a tu okazało się, że to nie żadna rozlewnia alkoholu, tylko legalnie działająca firma komputerowa. Przeprosiliśmy właściciela, ale sprawa się rozniosła, a przestępcy zaniechali na jakiś czas działalności. Rozlewnia była jedną ulicę dalej, ale niedokładny nadajnik tak nas naprowadził. Tę rozlewnię zlikwidowaliśmy zresztą jakiś czas później, zaczęliśmy jednak od wpadki. Z tak prymitywną techniką nieraz zdarzały się takie rzeczy.

Czy ta wpadka miała jakieś dalsze konsekwencje?

Tak, nawet tragiczne. Wybuchła afera, jakoby te operacje zorganizowano specjalnie po to, żeby agent mógł kupić alkohol i zarobić. A pech chciał, że ten agent był znajomym naczelnika. Wobec naczelnika wszczęto postępowanie, przesiedział nawet parę miesięcy w areszcie. Musiał odejść z policji, a potem całkowicie się załamał. To była wielka strata, bo był uczciwym gliną, z polotem, z finezją operacyjną – prawdziwy operacyjny talent.

Co na to wszystko przełożeni?

Przyjechała kontrola z MSW, z góry negatywnie nastawiona…

Skąd takie przypuszczenie?

A stąd, że panowie kontrolerzy przyjechali do komendy wojewódzkiej w Poznaniu z ochroną BOR, bo obawiali się… że policjanci mogą ich zabić. Nawet herbaty nie chcieli wypić, tak się czuli „zagrożeni”. Domyślam się, że to działanie było inspirowane przez kogoś z MSW, żeby się pozbyć komendanta głównego, wówczas generała Zenona Smolarka.

Dlaczego?

Mógł być niewygodny. Podejmował twarde decyzje, nie liczył się z polityką. To była jakaś większa gra. Wypuszczono dziennikarzy z tym sławnym tematem, że komendant Smolarek wziął łapówkę w postaci lodówki. Totalna bzdura! Zweryfikowano informacje dziennikarskie, z zarzutów został oczyszczony, ale dopiero po sześciu latach go przeproszono. Zniszczono porządnego, uczciwego człowieka i dobrego gliniarza. Jeszcze gorzej potraktowano Mietka Grzybowskiego, świetnego policjanta, który swoimi pomysłami operacyjnymi wyprzedzał epokę. A kilku dziennikarzy zrobiło na tym karierę.

Polowanie na „Baraninę”

O tym, jak „Baranina” kazał zastrzelić informatora policji, o zabójstwie Jacka Dębskiego, o aresztowaniu „Baraniny” i o tym jak polscy policjanci zdemaskowali fałszywych świadków przed wiedeńskim sądem…

Jeśli ktokolwiek miał wątpliwości co do tego, że na początku lat dziewięćdziesiątych w Polsce zaczęła się rodzić mafia, to historia „Baraniny” chyba je rozwiała…

Tak, bo pod określeniem „mafia” kryje się zorganizowana przestępczość powiązana z przedstawicielami polityki, administracji państwowej, samorządowej, aparatu ścigania, wymiaru sprawiedliwości, a w przypadku „Baraniny” występowały wszystkie te elementy.

Kiedy policja zaczęła się interesować Jeremiaszem Barańskim?

Już na początku lat dziewięćdziesiątych. To była jedna z pierwszych zorganizowanych grup przestępczych, które zaczęliśmy rozpracowywać. Zainicjowała to prowadzona przeze mnie grupa „Maraton”, o której mówiłem wcześniej. „Baranina” zaczynał od „wałków” w handlu walutą w Budapeszcie, potem organizował gigantyczny przemyt alkoholu, papierosów, porwania dla okupu, wymuszenia i zlecanie zabójstw. To był wyjątkowo bezwzględny gangster, porywał i mordował nie tylko przeciwników, ale też swoich wspólników i przyjaciół. Zlecał bandziorom porwanie, przyjmował od rodziny porwanego wysoki okup, a potem nakazywał go zamordować. Ten człowiek miał ambicję zbudowania najsilniejszej grupy, kontrolującej całą przestępczość w regionie Europy Środkowej. „Baranina” kierował wszystkim z Wiednia, gdzie zamieszkał, ale często bywał w Polsce. Miał powiązania z biznesmenami, znanymi sportowcami, politykami, i to nie tylko u nas.

Czuł się nietykalny?

Na to wyglądało. Straż Graniczna wiedziała bardzo dużo o organizowanym przez niego przemycie, ale nie mogła go dosięgnąć, zawsze brakowało dowodów. Trzeba było dotrzeć do niego operacyjnie.

To znaczy jak?

Zaczęliśmy współpracować z ludźmi powiązanymi z jego grupą. Udało nam się dotrzeć do jednego z członków grupy i złamać go.

W jaki sposób?

Policja i Straż Graniczna w ujawnianych sprawach o przemyt spirytusu zatrzymywała kierowców tirów. Oni nie znali nazwisk osób organizujących transport, ale opisali ich wygląd. Dowiedzieliśmy się też, na czym polega zabezpieczenie. Przed i za tirem z towarem jechały samochody, które sprawdzały, czy droga jest bezpieczna. Nasz figurant zajmował się przeprowadzaniem transportów przez granicę i dostarczaniem spirytusu do rozlewni. Dzisiaj te mechanizmy są znane i wydają się oczywiste, ale wtedy myśmy to wszystko dopiero odkrywali. Na podstawie tych ustaleń podtypowaliśmy ze Zbyszkiem Kardaszewskim odpowiednią osobę – pewnego przedsiębiorcę z Łodzi. Zatrzymaliśmy go i w trakcie długiego przesłuchania tak dociskaliśmy pytaniami, że w pewnym momencie się pogubił, no i zobaczył, że zabrnął w kozi róg. I wtedy zdecydował, że będzie mówił prawdę.

Czyli nie trzeba było zmuszać, szantażować itp.?

Trzeba było mieć obszerną wiedzę o sprawie, żeby swobodnie się w niej poruszać i poprowadzić z nim pewną grę. Pozwolić mu, żeby opowiadał, co chce, a potem udowodnić, że skłamał. Pokazać, że wszystko o nim wiemy. I to się udało. To był sportowiec, honorowy gość, dotrzymał słowa i do końca mówił prawdę, w prokuraturze i w sądzie.

Czy informacje od niego się przydały?

Bardzo. Powiedział nam, kto był organizatorem przemytu, kto wykładał pieniądze, jak wyglądała struktura całej grupy, kto odbierał transporty, którzy celnicy, strażnicy graniczni współpracowali z grupą. Zeznawał przeciwko bossowi i innym jej członkom. Te zeznania były bardzo cenne, bo dzięki nim dopadliśmy później „Baraninę” i udało się doprowadzić do jego tymczasowego aresztowania.

A co się stało z waszym informatorem?

„Baranina” z aresztu nadal kierował swoimi ludźmi i wydał wyrok śmierci na naszego świadka. Kazał go zastrzelić. To, co pewnego dnia rozegrało się na ulicy w Łodzi, było jak z gangsterskiego filmu. Nasz informator podjeżdżał swoim porsche przed dom i właśnie wysiadał z auta, kiedy obok zatrzymał się volkswagen golf, pasażer opuścił szybę i strzelił. Pocisk trafił naszego człowieka w klatkę piersiową, ale on nie upadł, tylko skulił się i zaczął uciekać. Tymczasem z drugiej strony ulicy nadjechał motocyklista i oddał do niego kolejne strzały. Zaatakowany wpadł do pobliskiego sklepu, obaj sprawcy – ten w samochodzie i ten na motocyklu – uciekli. Ranny zemdlał, właściciel sklepu wezwał pogotowie i policję. Łódzka policja została postawiona na nogi, natychmiast zorganizowano blokady ulic wylotowych i na obrzeżach miasta zatrzymano motocyklistę odpowiadającego opisowi.

Został skazany?

Tak, po procesie został skazany za usiłowanie zabójstwa i trafił na kilkanaście lat do więzienia. Ale zleceniodawcy nie wskazał, odmówił składania wyjaśnień. Kiedy odbywał karę pozbawienia wolności, on i jego rodzina cały czas otrzymywali finansowe wsparcie od grupy „Baraniny”.

Podziękowanie za milczenie?

Owszem, choć motywem jego milczenia była z pewnością nie tylko lojalność, ale przede wszystkim strach, żeby nie podzielić losu tego, którego miał zastrzelić. Wiedział, że milcząc, przeżyje. I rzeczywiście przeżył: po kilku latach „rządził” w zakładzie karnym.

A co się stało z ofiarą zamachu?

Mimo kilku ran postrzałowych nasz świadek jakimś cudem przeżył. Znam przebieg tego zdarzenia właśnie od niego. Co jakiś czas spotykaliśmy się później i rozmawialiśmy, między innymi o jego pomysłach na uczciwe życie. Z czasem rozwinął własny biznes, stał się porządnym obywatelem. Miał nawet kandydować do Sejmu.

Przydał się jeszcze kiedyś do jakiejś sprawy?

Tak, był bardzo przydatny jeszcze przez długi czas od tego zdarzenia. Każde spotkanie z ludźmi stojącymi po drugiej stronie barykady poszerza wiedzę policji. Nawet jeśli nie mówią o konkretach, to na ogół potrafimy wyciągnąć z tych rozmów rzeczy dla nas interesujące.

Na „Baraninę” polowaliście zdaje się dosyć długo?

Długo z paru powodów. Po pierwsze dlatego, że miał swoje wtyki w Straży Granicznej, które go informowały o tym, co się wokół niego dzieje. Po drugie, ponieważ dość łatwo, za łatwo, stawał się nieuchwytny. W 1993 roku mieliśmy już wystarczająco dużo materiałów pozwalających na jego zatrzymanie i przygotowaliśmy zasadzkę w dniu, kiedy na Żoliborzu w Warszawie miał otworzyć nową restaurację Amadeus. Ale, niestety, nie przyleciał na imprezę. To wtedy właśnie ustaliliśmy, że miał wtyczkę w Komendzie Głównej Straży Granicznej i uprzedzono go, że znajduje się na liście osób zastrzeżonych.

Czyli cała zasadzka na próżno?

O nie! Bo przy okazji obejrzeliśmy sobie całą galerię kontaktów „Baraniny”. Na otwarcie lokalu przybyło wielu polityków, dyplomatów i znanych sportowców olimpijczyków…

No to już czarno na białym rysowała się struktura mafijna…

„Baranina” przez wiele lat mieszkał w Wiedniu jako rzekomy biznesmen, współpracował z przedsiębiorcami z tak zwanego układu wiedeńskiego. Oficjalnie prowadził tylko warsztat samochodowy, ale tak naprawdę organizował przemyt spirytusu, papierosów, narkotyków itp. Wszystko wskazywało na to, że był wcześniej agentem Służby Bezpieczeństwa albo Wojskowych Służb Informacyjnych. Posługiwał się kilkoma paszportami. Nie wiadomo też, jakim cudem został honorowym konsulem Liberii w Bratysławie. Ta funkcja bardzo ułatwiała mu przemyt, często robiony na zasadzie przesyłki dyplomatycznej. Kupił luksusowy jacht, którym, jak później ustaliła wiedeńska prokuratura, pływał do Ameryki Południowej, a stamtąd przewoził narkotyki do Europy, ze statku samochodem transportował je do Czech i Polski, a następnie dalej, do Europy Zachodniej.

Tak spokojnie, pod bokiem służb granicznych i celnych?

Służby graniczne ani celne nie mogły go kontrolować, bo chronił go immunitet dyplomatyczny. Dodatkowo w Straży Granicznej, jak już mówiłem, miał swoje wtyczki.

Przestępcze interesy prowadził w Austrii czy w Polsce?

Miał skorumpowanych wielu urzędników w Austrii, Niemczech i w Polsce. Sam rezydował w Wiedniu i stamtąd kierował grupami przemytniczymi. Kierował też bandycką grupą warszawską, specjalizującą się w porwaniach dla okupu i zabójstwach na zlecenie. Według naszych informacji to on nakazał oblać kwasem prokurator Wiolantynę Mataniak z Opola, która bezkompromisowo prowadziła przeciw niemu sprawę o przemyt alkoholu, przez co uważał ją za wyjątkowo niebezpieczną.

Znaleziono sprawców tego zamachu?

Znacznie później ustaliliśmy operacyjnie, że kiedy „Baranina” był aresztowany na wniosek prokurator Mataniak, to siedząc w celi, odgrażał się, że zrobi jej „prysznic”, co w żargonie oznaczało oblanie kwasem. Wynajął dwóch bandytów, którzy napadli kobietę na ulicy i oblali jej twarz żrącą substancją. Znaleziono słoik z resztkami tej substancji, ale nie było na nim śladów linii papilarnych. Robota fachowców. Sprawców nigdy nie znaleziono.

A zleceniodawca?

Nie mieliśmy dowodów. Ustalenia były operacyjne i poczynione znacznie później, kiedy „Baranina” był już na wolności. Z tego aresztu dość szybko został zwolniony, bo przedstawił fałszywe zaświadczenia lekarskie o złym stanie zdrowia, i natychmiast uciekł z kraju.

Kilka lat później dopadliście jednak „Baraninę” skutecznie…

Tak, kilka lat później. To był majstersztyk z punktu widzenia policyjnego warsztatu.

Ale wcześniej było zabójstwo ministra sportu Jacka Dębskiego.

Jacek Dębski został zastrzelony wiosną 2001 roku. Byłem wtedy zastępcą komendanta głównego policji, a sprawę tego zabójstwa prowadził Zarząd CBŚ w Warszawie. Ustalono, że ostatnią, oprócz zabójcy, osobą, która widziała Jacka Dębskiego żywego, była kobieta o pseudonimie „Inka”. Szybkie sprawdzenia policyjne wykazały, że jest ona jednym ze współpracowników „Baraniny”. Od początku przypuszczano, że ma z tym zabójstwem wiele wspólnego. Została aresztowana, ale konsekwentnie milczała, święcie wierząc, że Barański wyciągnie ją z aresztu. Po pewnym czasie intensywna praca policjantów i prokuratorów zrobiła swoje i „Inka” zaczęła mówić. I wtedy okazało się, że zabójcą Jacka Dębskiego jest gangster ze Śląska o pseudonimie „Sasza”, a zleceniodawcą „Baranina”.

Mając takie materiały, policja mogła go aresztować. Znaliście jego miejsce pobytu?

Nawiązaliśmy bardzo bliską współpracę z policją i prokuraturą austriacką. Na podstawie polskich materiałów Jeremiasz Barański został aresztowany w Wiedniu w 2002 roku. Siedząc w areszcie, nielegalnie korzystał z telefonów komórkowych. Kontaktował się ze swoją grupą i przygotowywał świadków, którzy mieli mu zapewnić fałszywe alibi. Tymczasem my tu w Polsce cały czas rozpracowywaliśmy tę grupę i mieliśmy członków gangu „Baraniny” pod kontrolą.

To znaczy na podsłuchu?

Nie tylko… I trafiliśmy na te rozmowy. Zabezpieczyliśmy nagrania i poinformowaliśmy o tym prokuratorów i policjantów austriackich.

Byli zaskoczeni?

Tak. To była niezwykle cenna informacja. Ustaliliśmy wspólnie strategię postępowania i zgodnie z nią nasi policjanci oraz prowadzący sprawę prokurator pojechali na rozprawę do Wiednia. Kiedy ustawieni przez „Baraninę” świadkowie zakończyli składanie fałszywych zeznań, prokurator austriacki złożył wniosek o przedstawienie nowych dowodów w postaci nagrań z rozmów oraz o przesłuchanie naszych policjantów. To był szok! Obrona i fałszywi świadkowie zupełnie się tego nie spodziewali. Misternie tkana linia obrony zawaliła się na całego, a fałszywi świadkowie zostali zatrzymani od razu na sali rozpraw i trafili do aresztu.

Jaka była reakcja Barańskiego?

Całkowicie się załamał. Zrozumiał, że z tego zabójstwa już się nie wybroni. Ponadto według naszych szacunków miał na koncie kilka, jeśli nie kilkanaście zleceń zabójstw, nad którymi pracowaliśmy. Niedługo potem, jeszcze zanim proces się zakończył, „Baranina” popełnił samobójstwo w celi, wieszając się na pasku.

Na temat tego samobójstwa krążyły różne domysły. Mówiono, że ktoś mu pomógł. Czy policja austriacka sprawdzała taką wersję?

Tak, prokuratura wraz ze służbami austriackimi wyjaśniały to samobójstwo i nie stwierdziły udziału osób trzecich.

Co pan czuł na wiadomość o jego śmierci?

Mówiąc szczerze, kiedy dowiedziałem się o jego śmierci, odetchnąłem z ulgą, ponieważ on nawet w więzieniu był niebezpieczny, stanowił zagrożenie dla wielu naszych ludzi i dla mnie też. To był tak bezwzględny gangster, że stać go było na wszystko. Nawet siedząc w więzieniu, wydawał wyroki na tych, którzy zagrażali jego interesom. A my mocno mu zaleźliśmy za skórę.

Sprawa „Baraniny” została zakończona dopiero po dziesięciu latach od chwili, gdy zaczął się pan nią zajmować w grupie „Maraton”. Była satysfakcja, że wreszcie, czy niezadowolenie, że tak późno?

Z jednej strony satysfakcja, że przechytrzyliśmy w sądzie tego cwanego gracza, satysfakcja, że udało się rozbić silną strukturę przestępczą, a niebezpieczny bandyta przestał być zagrożeniem. Tak naprawdę udało się go dopaść dzięki determinacji świetnych policjantów, takich jak Ludwik Flis, Aleksander Dutkiewicz, Danuta Sokołowska, Piotr Orłowski, i prokuratorów – Andrzeja Komosy, a kilka lat wcześniej Wiolantyny Mataniak. Również ja miałem w tym sukcesie jakiś swój udział. Ale z drugiej strony czułem też dyskomfort, że trwało to zdecydowanie za długo, i poczucie bezradności wobec słabości ówczesnego europejskiego systemu ścigania i wymiaru sprawiedliwości.

Jak pan to ocenia z dzisiejszej perspektywy?

Dziś patrzę na to nieco inaczej. Trzeba pamiętać, że kiedy zaczynaliśmy w grupie „Maraton”, mieliśmy niewielkie możliwości w porównaniu z tymi, jakie organa ścigania mają dzisiaj. Nasze możliwości były zdecydowanie za małe jak na gangstera tego kalibru. Przestępcy mocno nas wtedy wyprzedzali i pieniędzmi, i techniką. My nie mieliśmy nawet telefonów komórkowych, ograniczone możliwości podsłuchu, kontroli korespondencji itd. Trudno mówić, że to polowanie na „Baraninę” trwało za długo, bo to był inny czas.

Ale w ogólnym rozrachunku był to sukces. Były gratulacje?

Tak. Minister spraw wewnętrznych Austrii Ernst Strasser zaprosił do Wiednia prokuratora Komosę oraz całą grupę polskich policjantów, którzy pracowali przy tej sprawie, i osobiście nam podziękował. Pamiątkowy zegar z dedykacją od niego stoi w mojej bibliotece do dziś.

Jak to z „Nikosiem”, królem złodziei samochodowych, było

Jak policjanci ryzykowali życie podczas zatrzymywania „Nikosia”, dlaczego to zatrzymanie było dla policji sprawą honorową i z jakiego powodu policjanci niemieccy stracili zaufanie do gdańskiej prokuratury…

Jak układała się współpraca naszej nowo powstałej policji z policjami Europy Zachodniej? Jakie były pierwsze kontakty?

Na początku lat dziewięćdziesiątych zachodni partnerzy byli wobec nas ostrożni i bardzo nieufni. Przekonywanie ich do tego, że polska policja nie jest gorsza i głupsza od nich, że nie jest skorumpowana, szło powoli, drobnymi kroczkami. Tymczasem przestępczość zorganizowana zaczęła przekraczać granice i wielu naszych rodzimych gangsterów działało na Zachodzie, zwłaszcza w Niemczech. Niemieccy policjanci uważali, że wielu liderów tych grup jest ochranianych przez byłych funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa.

Byliście przecież z kraju, który dopiero niedawno wyszedł ze strefy wpływów radzieckich…

I tak nas na początku postrzegano. W tej robocie zawsze wiele zależało od bezpośrednich kontaktów personalnych, więc trzeba było zrobić coś wspólnie i pokazać, że zasługujemy na zaufanie.

Tak się stało?

I to dość szybko, bo doszło do sprawy, w której mogliśmy prowadzić wspólne działania, wymieniać się informacjami, pokazać, że my też dużo wiemy i możemy.

To była sprawa „Nikosia”?

Tak. Jednym z liderów świata przestępczego w Europie Zachodniej, głównie w Niemczech, był właśnie Nikodem Skotarczak, pseudonim „Nikoś”, złodziej samochodów z Wybrzeża, okrzyknięty później przez dziennikarzy ojcem chrzestnym polskiej mafii. Pod koniec lat osiemdziesiątych „Nikoś”, gdy już za mocno interesowała się nim gdańska policja, uciekł do Niemiec. Tam bardzo szybko zorganizował ogromną, świetnie działającą sieć złodziei samochodów. Kradli auta w Niemczech, Austrii, Holandii, Belgii i innych krajach zachodnich, przemycali je do Polski albo jeszcze dalej, za naszą wschodnią granicę. „Nikoś” miał rozmach: nie tylko rozszerzał terytorium działania swojej grupy, ale też wprowadzał coraz to nowe formy „zarabiania” pieniędzy.

Na przykład?

Jego ludzie dogadywali się z niektórymi właścicielami luksusowych samochodów, aby przekazywali im kluczyki i dowody rejestracyjne swoich aut, potem specjalny kurier wyprowadzał takie auto z kraju, a gdy było już bezpieczne poza zasięgiem niemieckiej policji, właściciel zgłaszał kradzież. I wkrótce otrzymywał odszkodowanie od firmy ubezpieczeniowej. To były tak zwane kradzieże na układ. W ten i w klasyczny sposób kradzione były głównie mercedesy, audi, passaty, bmw, a skala tych kradzieży była tak wielka, że stała się dla niemieckich firm ubezpieczeniowych potężnym problemem.

Niemiecka policja nie mogła sobie poradzić z jednym polskim gangsterem?

Nie jednym gangsterem, tylko z potężną strukturą przestępczą. „Nikoś” był doskonałym organizatorem, zbudował potężną międzynarodową strukturę przestępczą działającą na terenie Europy. Poza tym Niemcy uważali, że „Nikoś” jest gangsterem numer jeden, a polskie organa ścigania nic mu nie robią, bo on współpracuje ze służbami specjalnymi.

A współpracował?

Prawdopodobnie tak, bo zbyt dużo było zdarzeń w jego życiorysie, które nie znajdowały wytłumaczenia. Na przykład jakimś cudem w dzień, kiedy miał być zatrzymany przez gdańską policję, wyjechał z Polski. Dlaczego, a raczej na czyje polecenie wydano mu paszport, skoro ten był zastrzeżony? A paszportów nie trzymało się wtedy w domu, tylko w wydziałach paszportowych będących w strukturze Służby Bezpieczeństwa…

Zabolała was ta opinia niemieckich kolegów, że „Nikosiowi” nic nie możecie zrobić?

Oczywiście. W grupie „Maraton” zajmowaliśmy się przestępczością zorganizowaną i „Nikoś” był jednym z obiektów naszego zainteresowania. Potraktowaliśmy te opinie niemieckich kolegów jak wyzwanie i postanowiliśmy im udowodnić, że polska policja jest jednak w stanie coś w tej sprawie zrobić. Problem polegał na tym, że wprawdzie Skotarczak był poszukiwany listem gończym przez policję niemiecką, ale Polska wtedy jeszcze nie wydawała swoich obywateli organom ścigania innych państw, więc gdybyśmy go zatrzymali, to trzeba by go było sądzić w Polsce.

To w czym problem? Byłoby to niekorzystne dla sprawy?

Tak, bo zbilansowaliśmy wiedzę na temat przestępczej działalności „Nikosia” na terenie Polski i niestety, z punktu widzenia procesowego było tego stosunkowo niewiele. Parę kradzieży samochodów, jakieś drobne sprawy, więc wyrok zapadłby raczej symboliczny.

Istniały realne szanse na zatrzymanie „Nikosia”?

Uruchomiliśmy ludzi współpracujących z „Maratonem” w różnych ogniwach policji kryminalnej w kraju i oni też zbierali wszelkie informacje o „Nikosiu”. I oto któregoś dnia w lutym 1993 roku od kolegów z Krakowa dostaliśmy wiadomość, że Skotarczak pojawi się wieczorem w Warszawie pod określonym adresem na Żoliborzu. Ta informacja przyszła późnym popołudniem. Ponieważ dość często pracowaliśmy do wieczora, była wtedy w komendzie całkiem spora ekipa: Zdzisiek Czarnecki, Stasiek Szymański, Waldek Czarnecki i ja. Żaden z nas nie miał wątpliwości, co robić. Na to przecież czekaliśmy, więc szybka decyzja, broń pod pachę i jedziemy zatrzymywać „Nikosia”!

Jak to? Tak bez rozpoznania?

Rozpoznanie mieliśmy dopiero zrobić. Przyjechaliśmy znacznie wcześniej, niż według informacji miał się pojawić „Nikoś”. Zorientowaliśmy się w okolicy, samochody zaparkowaliśmy ulicę dalej, rozstawiliśmy się w różnych miejscach i prowadzimy obserwację. Czekamy, czekamy, mija godzina, potem druga, kolejna, wreszcie koledzy mówią: „Nie! Chyba już nic z tego nie będzie!”. Mimo wszystko podejmuję decyzję, że jednak jeszcze pół godziny zaczekamy. I wtedy właśnie pojawia się czarny mercedes. Przejeżdża koło budynku, który obserwujemy, i parkuje nieco dalej. Wysiada z niego czterech facetów.

„Nikoś” walczył z innymi gangami i nie ruszał się bez obstawy. Przewidzieliście to?

Oczywiście. Nie mieliśmy wątpliwości, że nie będzie sam.

Wiedzieliście, jak „Nikoś” wygląda?

Z grubsza, bo on w tym czasie często zmieniał wygląd, o czym informowały nas źródła. Rozpoznaliśmy go z daleka po sylwetce, był nieco niższy od swoich ochroniarzy.

Nie spodziewali się niczego?

Byli bardzo czujni. Rozejrzeli się dookoła i coś im się chyba nie spodobało. My wprawdzie nie staliśmy pod tym budynkiem, do którego mieli wejść, tylko w znacznej odległości, próbując wtopić się w otoczenie, ale chyba byli tak uwrażliwieni na policję, że czuli nas przez skórę. Albo po prostu tak bardzo się asekurowali. A my z kolei wiedzieliśmy, że już nie odpuścimy.

Zatrzymaliście ich na ulicy?

Nie, to nie był jeszcze ten moment. Nas było niewielu i zbyt łatwo byłoby im uciec. Obserwowaliśmy i czekaliśmy, co zrobią. A oni tymczasem się rozdzielili i dwaj z tej zwartej czteroosobowej grupy poszli dalej ulicą, a „Nikoś” z jednym ochroniarzem weszli do budynku. Ale wcale nie na tę klatkę schodową, co powinni, tylko na następną. Próbowali zmylić ewentualny trop. Wtedy na moje hasło szybko weszliśmy za nimi. Zaczęli iść schodami na górę, my też. Budynek czteropiętrowy bez windy, tamci wchodzą coraz wyżej, nie zatrzymując się. Wiedzieliśmy, że do żadnego mieszkania nie wejdą, bo nie pod tym adresem mieszkał ich znajomy, tylko sprawdzają, czy my gdzieś wejdziemy. A skoro nigdzie nie weszliśmy, to zorientowali się, kim jesteśmy. Nie było wyjścia, wyciągnęliśmy swoje P-64, przeładowaliśmy i krzyknąłem: „Policja!”. Na to ochroniarz „Nikosia” wyciągnął broń i skierował ją w naszą stronę. Na szczęście „Nikoś” krzyknął: „Spokojnie! To tylko gliny!”, i powstrzymał go. Szybko wyjęliśmy kajdanki i założyliśmy im obydwu.

Tak spokojnie? Jak pierwszym lepszym złodziejom?

O ile pierwsi lepsi złodzieje są uzbrojeni i tak napakowani jak był ochroniarz „Nikosia”. Nasze bransoletki ledwo obejmowały jego ręce.

Co z pozostałymi, tymi, którzy poszli dalej ulicą?

Tamtych zdjęli dwaj nasi koledzy. Oczywiście przeszukaliśmy ich, czy nie mają przy sobie innej broni, wsadziliśmy do naszych samochodów i zabraliśmy do komendy głównej na rozmowy.

Udało się wyciągnąć z nich coś istotnego?

Początkowo „Nikoś” udawał, że jest kimś całkiem innym, licząc na dokumenty, którymi się posługiwał, wystawione na inne nazwisko. „Panowie, to jakaś pomyłka!” – powtarzał i przedstawiał się nie pamiętam już jakim nazwiskiem, zapisanym w paszporcie. A ja z kolei powtarzałem: „Panie Skotarczak, niech pan przestanie czarować, my naprawdę wiemy, kim pan jest i jakie sprawy ma pan na koncie”. To trochę trwało, zanim wreszcie doszedł do wniosku, że udawanie nic nie da. Zmienił taktykę, ale był bardzo pewny siebie, że niby „owszem, jestem Nikodem Skotarczak, ale tu, w Polsce, jestem czysty i nic na mnie nie znajdziecie”. Po kilku godzinach przesłuchań odstawiliśmy jego i pozostałą trójkę na dołek do komendy stołecznej, bo w KGP nie mieliśmy izby zatrzymań. Zabezpieczyliśmy ich telefony komórkowe, jakieś notesy z zapiskami, to, co mieli przy sobie i w samochodzie.

To wszystko działo się jednej nocy?

Tak, a z samego rana uruchomiliśmy kilka zespołów policjantów do przeprowadzenia przeszukań w mieszkaniach wszystkich zatrzymanych. „Nikoś” miał kilka mieszkań. W Warszawie zajmował lokal wraz ze swoją partnerką, późniejszą żoną. Uczestniczyłem z naszą ekipą w przeszukaniu jego warszawskiego mieszkania i poznałem tę dziewczynę. Byłem pod wrażeniem, że taka ładna i inteligentna kobieta jest tak zakochana w gangsterze. Broniła „Nikosia” jak lwica. Szybko zorganizowała mu najlepszych adwokatów, cały czas go wspierała. Miała ogromną wiedzę na temat jego działalności, ale nie powiedziała nic, co mogłoby mu zaszkodzić.

Czy ta akcja zatrzymania „Nikosia” nie była przeprowadzona trochę po kowbojsku? Ktoś powiedział później, że tylko łaskawości „Nikosia” zawdzięcza pan życie.

Być może było to trochę na granicy ryzyka, nie mieliśmy przecież nawet kamizelek kuloodpornych. Ale po pierwsze – na precyzyjniejsze przygotowanie akcji nie było czasu, po drugie – gangsterzy wtedy jeszcze tak nie strzelali do policjantów. Więc nie tyle łaskawości „Nikosia” zawdzięczam życie, ile jego rozsądkowi. Za kradzieże groziło mu najwyżej kilka lat, po co miał strzelać do glin i ryzykować dożywocie? No a poza tym my również byliśmy przygotowani do strzelania…

Zatrzymanie gangstera numer jeden było niewątpliwym sukcesem. Jak na to zareagowali przełożeni?

Marek Ochocki, ówczesny dyrektor Biura do spraw PG, zameldował o zatrzymaniu „Nikosia” komendantowi głównemu Zenonowi Smolarkowi. Oczywiście szefowie ucieszyli się, bo był to jakiś sukces. Następnego dnia powiadomiliśmy kolegów niemieckich z Bundeskriminalamt, którzy od lat zajmowali się rozpracowywaniem przestępczej struktury zorganizowanej przez „Nikosia”. Po kilku dniach ekipa niemieckich policjantów przyjechała na nasze zaproszenie do Warszawy. Nasi zachodni koledzy byli naprawdę szczęśliwi i szczerze nam gratulowali. Wspólnie zaczęliśmy się zastanawiać, jak wykorzystać materiały ze śledztw prowadzonych w Niemczech.

Wy mieliście na niego swoje materiały, a Niemcy swoje…

Polskie grzeszki „Nikosia” mieliśmy już w grupie „Maraton” zbilansowane. W 1992 roku w Krakowie uciekł z policyjnego kotła samochodem na fałszywych tablicach dyplomatycznych. Przez jakiś czas był poszukiwany listem gończym i kilka miesięcy później został zatrzymany przed hotelem w Warszawie. Zasadzka była udana, Skotarczak właśnie wsiadał do auta, które okazało się kradzione. Parę dni później, kiedy wieźli go z aresztu na przesłuchanie, zbiegł z policyjnego konwoju. To kolejny z tych „dziwnych przypadków”. No i to ostatnie zatrzymanie na Żoliborzu. Tym razem miał legalny samochód, za to fałszywy paszport. To było wszystko.

Tylko tyle mogliście zarzucić szefowi dobrze zorganizowanej grupy przestępczej, który działał od wielu lat? I miał na koncie dziesiątki, jeśli nie setki przestępstw?

Niestety, po polskiej stronie było tylko tyle. Materiały wszystkich dochodzeń przeciwko Skotarczakowi przekazaliśmy prokuraturze. Został tymczasowo aresztowany, ale mieliśmy świadomość, że nie ma perspektyw na jakiś większy wyrok skazujący. Za to Niemcy mieli udokumentowane tyle jego czynów, że mogło to skutkować wysokim wyrokiem i wyeliminowaniem „Nikosia” z przestępczej działalności na długie lata. Ale, jak już mówiłem, Polska nie wydawała wtedy swoich obywateli organom ścigania innych państw. Wiedząc o tym, zaraz po zatrzymaniu „Nikosia” miałem przez chwilę taki szatański pomysł, żeby ukryć go w samochodzie, przewieźć przez granicę i powiadomić policję niemiecką, żeby go podjęła (śmiech)… Ale szybko zrezygnowałem, bo to byłoby oczywiście działanie bezprawne.

Taki pomysł wziął się chyba z bezradności, z poczucia, że niewiele można zrobić przestępcy tak grubego kalibru?

No właśnie. Powstała taka sytuacja, że my mieliśmy „Nikosia” i słabe materiały dowodowe, a Niemcy mieli mocne materiały, ale nie mieli podejrzanego. I nie mieli szansy go dostać, bo „Nikoś” nie zamierzał pokazywać się w Niemczech, gdzie udowodniono by mu kierowanie zorganizowaną grupą przestępczą, posiadanie broni palnej, organizację kradzieży ponad trzydziestu samochodów, choć w rzeczywistości miał ich na koncie ponad sto, i wiele innych przestępstw. Poza tym wiedział, że wsadzenie go do więzienia było dla niemieckiej policji sprawą honorową.

Dlaczego?

Cztery lata wcześniej, w 1989 roku, był w Niemczech aresztowany i skazany na rok i dziewięć miesięcy pozbawienia wolności. Został osadzony w słynnym berlińskim więzieniu Moabit, jednym z najlepiej strzeżonych w kraju. Tam po paru miesiącach odwiedził go brat, podczas widzenia przebrali się, brat został, a „Nikoś” wyszedł spokojnie z więzienia i natychmiast uciekł. Odkryto to dopiero po paru dniach, kiedy „Nikoś” był już poza granicami Niemiec, w bezpiecznym miejscu. Udał się najpierw do Austrii, jakiś czas potem przyjechał do Polski. Wiedział, że do Niemiec nie ma szans wjechać, bo jak go złapią, to trafi za kratki. Kiedy po czterech latach od tamtego zdarzenia my go złapaliśmy, dobrze wiedziałem, że wsadzić Skotarczaka do więzienia to dla niemieckiej policji punkt honoru. Namówiłem więc ówczesnego szefa pionu do zwalczanie przestępczości zorganizowanej w Bundeskriminalamcie: „Przekażcie nam ściganie. Dajcie swoje materiały śledztw przeciwko Skotarczakowi, zostanie u nas osądzony i pójdzie siedzieć”.

Czy to w ogóle w tamtym czasie było możliwe?

W 1993 roku takie przekazanie ścigania wydawało się czymś całkiem nowym. Wcześniej tego nie praktykowano. Tłumaczyłem kolegom niemieckim: „Te przestępstwa, za które go ścigacie, są spenalizowane również w Polsce. Wasze materiały przeciwko Skotarczakowi możecie oficjalnie przekazać naszemu Ministerstwu Sprawiedliwości, bo umożliwiają to odpowiednie umowy międzynarodowe”.

Zgodzili się?

Byli trochę nieufni, ale widzieli, że nam naprawdę zależy na skazaniu „Nikosia”. Przekonali się, że potrafiliśmy go zatrzymać, więc uwierzyli, że zostanie też przykładnie ukarany. Zgodzili się z naszą argumentacją i po pewnym czasie przekazali materiały swoich śledztw do naszego Ministerstwa Sprawiedliwości. Tutaj akta śledztwa były tłumaczone przez cały rok! I wreszcie zostały przekazane do prokuratury w Gdańsku.

Jak się ta sprawa skończyła?

Za przestępstwa popełnione w Polsce – małym wyrokiem. Nikodem Skotarczak został skazany na półtora roku pozbawienia wolności, a po roku wyszedł za dobre sprawowanie. Ale to nie wszystko. Jakiś czas później, gdy pracowałem już w innym miejscu, dowiedziałem się, że stało się tak dlatego, że te niemieckie materiały „w niewyjaśniony sposób” zginęły z prokuratury. Było to, mówiąc delikatnie, bardzo nie w porządku w stosunku do naszych niemieckich partnerów i stawiało w fatalnym świetle cały nasz wymiar sprawiedliwości. Wstyd jak diabli!

Kto mógł stać za tym zaginięciem materiałów?

Proszę wrócić do jednego z pierwszych pytań o „Nikosia”…

Po tej sprawie z zaginięciem akt niemieccy policjanci stracili chyba do was zaufanie?

Nie do mnie i moich ludzi. Stracili je do niektórych instytucji, nie do osób, z którymi pracowali. Relacje z naszą policją nadal układały się dobrze, chętnie współpracowali z konkretnymi osobami, które znali, ze mną i innymi policjantami z pionu do Walki z PZ, ale jeśli chodzi o prokuraturę, a już zwłaszcza gdańską, przez kilka lat byli bardzo nieufni. I trudno się dziwić…

Nikodem Skotarczak obrósł wyjątkową legendą. Był podobno inny od gangsterów pruszkowskich czy wołomińskich, pozował na dżentelmena, intelektualistę. Czy to prawda?

Spędziłem wiele godzin na rozmowach z „Nikosiem” w Zakładzie Karnym w Sieradzu i mogę stwierdzić, że był to charakterny gangster. Zgadzam się z opinią, że reprezentował typ zupełnie odmienny od większości pruszkowiaków. Miał barwny życiorys, ale – inaczej niż większość „pruszkowskich” – nie był takim zwykłym prymitywnym bandziorem, nie torturował, nie przypalał żelazkiem, nie oblewał kwasem. Z naszego rozpoznania wynika też, że nigdy nie dokonał ani nie zlecił żadnego zabójstwa.

Był wykształcony?

Z wykształcenia był mechanikiem. Zanim został organizatorem międzynarodowych grup przestępczych specjalizujących się w kradzieżach samochodów, pracował jako ochroniarz, potem jako cinkciarz. Na początku lat osiemdziesiątych stał się zamożnym człowiekiem, znanym w Gdańsku. Od kolegów stamtąd słyszałem, że zawsze miał ciągoty, by się pokazywać, bywać, zdobywać uznanie. Na początku lat osiemdziesiątych był sponsorem Lechii Gdańsk i kiedy ten klub, wtedy chyba trzecioligowy, zdobył puchar, ówczesny prezydent miasta przyznał Skotarczakowi tytuł Zasłużony dla Gdańska.

Ale po wyroku chyba to się zmieniło?

Skądże! Po tym, jak zatrzymaliśmy go na Żoliborzu, po skazaniu i po odbyciu wyroku, kiedy „Nikoś” był powszechnie znany jako domniemany ojciec polskiej mafii, wystąpił w 1997 roku w filmie Sztos. Zagrał samego siebie, gangstera z Wybrzeża o pseudonimie „Nikoś”, wprawdzie w maleńkim epizodzie, ale jednak. Taką cieszył się popularnością! Zresztą pod koniec kariery zaczął prowadzić legalny biznes. Zajął się podobno wydobyciem bursztynu, na co uzyskał licencję.

„Nikoś” zginął w 1998 roku. W jakich okolicznościach?

Przebywał w swojej ulubionej agencji towarzyskiej Las Vegas w Gdyni, siedział przy stoliku ze znajomym, kiedy wszedł zamaskowany osobnik, oddał do niego kilka strzałów i zbiegł. Skotarczak zginął na miejscu.

Sprawcy zostali ustaleni?

Nie. Z tego, co wiem, były różne wersje śledcze. Podejrzewano konkurencyjne grupy przestępcze, między innymi niejakiego „Zachara”, zakładano, że może zlikwidował go jakiś niewypłacalny dłużnik, przez pewien czas przymierzano też Siergieja S., który miał opinię zawodowego cyngla pracującego na zlecenie różnych grup. Ale żadna wersja nie znalazła potwierdzenia.

Jego śmierć wprowadziła zamieszanie w światku przestępczym?

„Nikoś” już wtedy próbował się przekwalifikować na porządnego obywatela, który inwestuje w legalne biznesy. Jego śmierć spowodowała za to zamieszanie innego rodzaju, bo proboszcz odmówił poprowadzenia mszy żałobnej w kościele parafialnym. Osobiście interweniował biskup i w efekcie uroczyste nabożeństwo odbyło się w katedrze oliwskiej, a w mowie pożegnalnej biskup rozpływał się nad tym, jak wiele dobrego uczynił Nikodem Skotarczak dla swojego miasta.

Mafia a służby specjalne

O tym, jak i dlaczego Służba Bezpieczeństwa próbowała inwigilować porucznika Rapackiego, jak „Nikoś”, „Baranina” i inni korzystali z pomocy ludzi służb, o rosyjskim mafiosie, który ograł FBI, i o tym, jak dochodziło do kolizji z funkcjonariuszami innych służb podczas realizacji spraw prowadzonych przez policjantów PZ…

Czy uważa pan, że mafia była powiązana ze służbami specjalnymi?

W przypadku niektórych gangsterów wiele na to wskazywało. „Nikoś” na przykład nagle, w ciągu jednego wieczoru dostał paszport i umknął za granicę w przeddzień planowanego zatrzymania. Człowiekiem związanym ze służbami, i to nie tylko polskimi, był też niewątpliwie „Baranina”, o czym mówiłem wcześniej.

„Wańka”, jeden z gangsterów pruszkowskich, powiedział, że mafia powstała dzięki ludziom ze służb specjalnych i od nich pochodziły pierwsze zlecenia…

Po części to prawda. Jeśli prześledzić początki kariery wielu mafiosów, wszystko na to wskazuje.

Na przykład?

W pierwszej połowie lat osiemdziesiątych Polacy jeździli handlować do Bułgarii, na Węgry, do ZSRR. Za nimi podążali nasi rodzimi złodzieje i różnego rodzaju cwaniacy. Na początku byli to drobni przestępcy, którzy tam, na miejscu, organizowali skup towaru, żeby potem sprzedawać go dalej z zyskiem. Zajmowali się też wymianą waluty, przy okazji robiąc często „wałki”. Klient przygotowywał pieniądze do wymiany na dolary, w tym czasie ktoś z grupy wywoływał panikę, krzycząc na przykład: „Policja!”, oszuści podmieniali zwitek banknotów i wręczali kupującemu rulon, gdzie tylko na wierzchu były prawdziwe pieniądze, a w środku pocięte gazety. Kradli, popełniali rozboje, sprzedawali fałszywe diamenty czy złoto. Oszukani rodacy doskonale zdawali sobie sprawę, że ich handelek za granicą jest nielegalny, i nie zgłaszali miejscowej policji przestępstw popełnionych na ich szkodę. Dzięki temu polscy oszuści byli niemal bezkarni, rośli w siłę, nawiązywali kontakty z innymi międzynarodowymi grupami przestępczymi.

Ale co takie drobne przekręty miały wspólnego z mafią?

Z tych złodziei i cwaniaków wyrosło wielu późniejszych tuzów świata przestępczego. Zaczynali właśnie od takich drobnych przekrętów za granicą. W rejonie dworca Keleti w Budapeszcie działali „Nikoś”, „Żaba”, „Baranina”, „Kanada”, „Pershing”, tam zaczynał „Fanchini”, kolejna gruba ryba międzynarodowego świata przestępczego.

Jaki to miało związek ze służbami?

Taki, że oni wszyscy wyjeżdżali za granicę regularnie, a wiadomo, że wydziały paszportów w tamtym czasie były w strukturze SB. I że paszportu nie dostawało się tak łatwo na każde żądanie. Musieli więc mieć z funkcjonariuszami tej służby swoje układy.

Czyli działali na rzecz służb?

Nie służb, tyko niektórych funkcjonariuszy. Organizując działalność przestępczą w krajach zachodnich, przysparzali tamtym służbom sporo kłopotów, destabilizowali sytuację. Osobiście wątpię, żeby ci gangsterzy realizowali na rzecz Polski jakiekolwiek zadania wywiadowcze. Realizowali raczej – wspólnie z niektórymi funkcjonariuszami tych służb – nielegalne prywatne interesy. A później wielu z nich całkiem wymknęło się spod kontroli swoich patronów.

Liczni przestępcy, którzy zaczynali w taki sposób, pozostali później za granicą na stałe, prowadząc nielegalne interesy między Polską a krajami europejskimi. Dość swobodnie się przemieszczali…

Tak było z „Fanchinim”, który operował w rejonie Włoch, Belgii, Holandii, Austrii, a w Polsce i krajach byłego ZSRR współpracował z mafią rosyjską. W Austrii osiadł Jeremiasz Barański – „Baranina”, w Niemczech Nawrot, czyli „Kanada”, i Skotarczak, czyli „Nikoś”, „Kartofel” pozostał w Szwecji – tam sprowadzał narkotyki i handlował nimi prawie z całą Europą.

Czy kiedy ci najwięksi gangsterzy byli już w obrębie zainteresowania policji, dotarliście do jakichś dokumentów, z których wynikałoby, że współpracowali z SB?

Służby specjalne skrzętnie skrywały swoje tajemnice. Za czasów milicji nigdy byśmy takich informacji nie dostali, a później, po transformacji, wiele teczek agentów SB było już po prostu zlikwidowanych albo wyczyszczonych.

Czy zetknął się pan osobiście z przypadkiem, że SB maczała palce w kryciu jakiegoś przestępcy?

Tak, i to znacznie wcześniej niż w czasach PZ. W połowie lat osiemdziesiątych, kiedy pracowałem w Wydziale do spraw PG w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Skierniewicach, rozpracowywaliśmy firmę podejrzewaną o oszustwa podatkowe na wielką skalę. Ta firma produkowała bardzo wtedy modne zegarki elektroniczne. A właściwie to nie produkowała, tylko montowała z podzespołów sprowadzanych z zagranicy. Formalnie właścicielką firmy była Amerykanka, ale faktycznie ona tylko użyczała swojego nazwiska, a prawdziwym właścicielem był obywatel Polski. To był bardzo atrakcyjny biznes i ten cichy wspólnik, a faktyczny właściciel, był jednym z najbogatszych ludzi w centralnej Polsce. Kiedy mieliśmy już zgromadzone materiały świadczące ewidentnie o oszustwach podatkowych i następnego dnia ten człowiek miał zeznawać w prokuraturze, okazało się, że nie stawił się na przesłuchanie, bo wyjechał za granicę. Mimo że paszport miał przez nas zastrzeżony.

Czyli ktoś zaryzykował i mimo zastrzeżenia ten paszport mu wydał?

Tak, i to w odpowiednim momencie, czyli ktoś go ostrzegł…

Udało się ustalić kto?

Zdobyłem operacyjną informację, że za wydanie paszportu i umożliwienie wyjazdu jeden z wysokich oficerów SB dostał łapówkę w postaci nowego fiata 125p.

Miał tego fiata rzeczywiście?

Tak. Ale na tym nie koniec. W MSW istniała wtedy taka komórka specjalna, która zajmowała się sprawami dotyczącymi funkcjonariuszy – Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy. Z ochroną to nie miało wiele wspólnego, raczej była to taka komórka mająca wyłapywać nieprawidłowości w służbie, wykroczenia, przestępstwa itp. Do tego ZOF wysłałem informację – dla pewności z pominięciem drogi służbowej – że wiem od swoich źródeł, że pan X wziął potężną łapówkę w zamian za wydanie paszportu człowiekowi, który powinien odpowiadać karnie za wielomilionowe przekręty podatkowe.

Jaka była reakcja?

Żadna. Czekałem, co będzie dalej, ale była cisza i spokój. Nic się nie zmieniło na stanowiskach kierowniczych w komendzie, pan X pracował nadal.

Co pan wtedy zrobił?

Skoro powołana do tego służba nie podjęła tematu, to sam niewiele mogłem. Za to po jakimś czasie, gdy już nie pracowałem w Skierniewicach, dowiedziałem się od kolegów z techniki operacyjnej, że wkrótce po tym, jak tamten uciekł za granicę, na zlecenie paru hochsztaplerów ze Służby Bezpieczeństwa byłem podsłuchiwany, chodziła za mną obserwacja, szukano na mnie haków, próbowano uwikłać w coś, w cokolwiek, bylebym wyleciał za to z milicji.

A co z organizatorem tego zegarkowego biznesu, człowiekiem, który panu wtedy umknął?

Warto podkreślić, że dostawcami zegarków byli liderzy międzynarodowych zorganizowanych grup przestępczych, a odbiór sprowadzanych części w Polsce umożliwiał były dyrektor urzędu celnego w Warszawie, który pracował u tego przedsiębiorcy. Jego zadaniem było takie załatwianie odpraw celnych, żeby nie było niespodziewanych kontroli i żeby tylko minimalna część towaru podlegała opodatkowaniu. W tej rzekomo polonijnej firmie ciągle kręcili się ludzie ze służb i z państwowych instytucji kontrolnych, wielu z nich było tam fikcyjnie zatrudnionych.

Czyli zaczynały się tworzyć układy o charakterze mafijnym.

Można tak powiedzieć.

A wracając do tego biznesmena…

Zrobiono z niego agenta współpracującego z SB. Wyjechał wtedy, umykając wymiarowi sprawiedliwości, i nie pokazywał się w Polsce bardzo długo. Po wielu latach miałem z nim kontakt i trochę się o tamtej sprawie dowiedziałem. Potwierdził wersję łapówki za paszport, a także poszerzył moją wiedzę na temat wielu grup przestępczych z udziałem Polaków. Facet znał wszystkich ważniejszych bossów zorganizowanych grup przestępczych, zarówno tych krajowych, jak i międzynarodowych, z którymi walczyliśmy. Było dla mnie jasne, że po to zrobiono z niego agenta służb i wysłano za granicę, żeby tam rozwijał działalność…

To świadczy o roli służb specjalnych w powstawaniu przestępczości zorganizowanej.

Powtarzam – nie służb, ale niektórych ludzi, którzy wykorzystywali swoje stanowiska do robienia prywatnych interesów. Niektórzy dogadywali się z gangsterami i dawali im parasol ochronny, to pewne. Tak było też w przypadku „Nikosia”. Policjanci niemieccy wprost nam mówili, że on ma taki parasol ze strony Służby Bezpieczeństwa.

Ale kiedy go zatrzymaliście, ta ochrona na nic mu się jednak nie zdała…

To był już 1993 rok, inne czasy. My nie czekaliśmy na niczyje pozwolenie, robiliśmy swoje. Ale protektorzy ze Służby Bezpieczeństwa potem go wsparli. Bo jak inaczej tłumaczyć to dziwne, niewyjaśnione zaginięcie w prokuraturze w Gdańsku akt niemieckich śledztw dotyczących „Nikosia”? Akt, których uzyskanie od Niemców kosztowało mnie tyle zabiegów, tłumaczeń i zapewnień.

A jak było z „Baraniną”?

Jeremiasz Barański to był zręczny gracz, wielki cwaniak. Kiedy policja niemiecka zebrała przeciwko niemu bardzo mocne materiały dotyczące przemytu papierosów na ogromną skalę, sprytnie obciążył innych ludzi, z którymi robił przestępcze interesy, a sam się wybronił. Jeździliśmy do Niemiec wykonywać czynności dotyczące „Baraniny” i byłem zdumiony, widząc, jak bardzo niemiecki prokurator wierzy we wszystko, co ten przestępca mówi. Nie bez znaczenia był też chyba fakt, że bliskim przyjacielem „Baraniny” był pewien pułkownik z wojska, który zawsze się przy nim kręcił…

Czy prowadząc sprawę przeciwko „Baraninie”, policja miała dowody na jego powiązania ze służbami? Czy ktoś ze służb się odzywał, zakazywał wam czegoś bądź sugerował, żeby od tej sprawy odstąpić albo poprowadzić ją w takim czy innym kierunku?

Nie, nigdy takich sytuacji nie było. Za to było kilka przypadków, gdy „Baranina” wyślizgiwał nam się w sposób co najmniej dziwny, tajemniczy. Między innymi, jak już wspominałem, kiedy zrobiliśmy na niego zasadzkę na Żoliborzu w dniu otwarcia jego restauracji.

„Baranina” współpracował podobno nie tylko z naszymi służbami…

Tak, w jego otoczeniu ciągle kręcili się ludzie ze służb nie tylko naszych, lecz także austriackich i niemieckich. Kiedy prowadziliśmy śledztwo w sprawie zabójstwa Jacka Dębskiego, okazało się, że „Baranina” skorumpował prawie całe kierownictwo pionu do walki z przestępczością zorganizowaną EDOK w Wiedniu. Kilku austriackich policjantów, w tym dwóch wysokich oficerów, zostało skazanych za to, że pracowali dla niego, a nie przeciwko niemu. To był tak wielki skandal, że cały pion EDOK rozwiązano.

Byli jeszcze inni, którzy współpracowali z obcymi służbami?

Można by się zastanawiać, dlaczego na przykład „Pershing”, „Wariat” czy „Słowik” dostawali bez problemów wizy do Stanów, podczas gdy dla innych było to bardzo trudne…

W Wiedniu „Baranina” nie działał chyba sam?

Na pewno. W Wiedniu takich szemranych biznesmenów było w tamtym czasie wielu. Organizowali przemyt papierosów i alkoholu. Część z nich dorobiła się, wyszła z tej nielegalnej działalności i funkcjonuje do dziś w legalnym biznesie, część została skazana w procesach karnych, kilku już nie żyje, zginęli w wyniku porachunków.

A inni znani gangsterzy?

Ze służbami z pewnością współpracował niejaki Kazimierz Hedberg, pseudonim „Kartofel”. Podobno podpisał dla funkcjonariusza SB zobowiązanie do śledzenia opozycji w Szwecji.

Podobno?

Tak, bo oczywiście po latach okazało się, że te dokumenty zaginęły, więc wiedzieliśmy to tylko z ustaleń operacyjnych. „Kartofel” organizował przemyt narkotyków do krajów skandynawskich, a potem został w Szwecji i tam działał.

Został zatrzymany?

Dopadliśmy go po wielu miesiącach pracy operacyjnej prowadzonej wspólnie ze Szwedami. Został zatrzymany z dużą ilością narkotyków, fałszywym paszportem i nielegalnie posiadanym pistoletem. Był u nich sądzony, dostał wysoki wyrok, dwanaście lat pozbawienia wolności, za przemyt narkotyków na wielką skalę. Nasze Ministerstwo Sprawiedliwości wystąpiło do Szwecji o przekazanie go Polsce, żeby karę pozbawienia wolności odbywał w kraju. I tak się stało, „Kartofel” został przywieziony do kraju i osadzony w jednym z naszych zakładów karnych. I parę miesięcy później, ze względu na zły stan zdrowia, był już na wolności.

Wypuszczono go ze względu na zły stan zdrowia i tak sobie normalnie funkcjonował na wolności?

Ale niedługo. Wkrótce zmarł na jakiś rodzaj nowotworu. Mieliśmy wtedy niemałe wątpliwości, czy on naprawdę zmarł, czy też była to zagrywka służb, żeby go całkowicie usunąć z pola naszego zainteresowania. Bo my wciąż poświęcaliśmy mu uwagę, ponieważ wychodziło nam jeszcze wiele innych przestępstw z jego udziałem. „Kartofel” był jednym z tuzów świata przestępczego, ale mniej znanym niż inni, bo lepiej się kamuflował.

To też daje do myślenia…

Właśnie…

Liderzy świata przestępczego, szczególnie ci ze szczebla międzynarodowego, mieli często dobre relacje z ludźmi ze służb, ale mieli też w służbach swoje wtyczki…

Oczywiście. Służby miały agentów wśród przestępców, a przestępcy wśród służb, to działało w dwie strony. Czasem zdarzały się sytuacje wprost szokujące…

Na przykład?

Było takie przeciekawe zdarzenie w 1993 lub 1994 roku. Lawinowo rosła wtedy w Europie przestępczość popełniana przez zorganizowane grupy z krajów postradzieckich. Zalewu mafii rosyjskiej bardzo się obawiali Amerykanie i zaczęli organizować robocze spotkania szefów służb zajmujących się zwalczaniem rosyjskiej przestępczości na świecie. Te spotkania odbywały się w Budapeszcie, w luksusowym hotelu Kempinski, oczywiście pod legendą narad biznesowych, a organizatorami były amerykańskie służby – FBI i DEA. Wszystko było ściśle tajne, nikt postronny nie wiedział, że zjechali tu sami ważni policjanci zwalczający przestępczość zorganizowaną. Wymienialiśmy się informacjami na temat mafii rosyjskiej i ustalaliśmy strategie. To się później bardzo dobrze przekładało na praktykę, na konkretne wspólne działania.

Uczestniczył pan w tych spotkaniach?

Tak, w dwóch pierwszych. Na kolejne pojechała koleżanka z komendy głównej. I na tym spotkaniu – wiem o tym z jej późniejszej relacji – odbywała się debata na temat działalności przestępczej grupy niejakiego Siemiona Mogilewicza.

To był rosyjski mafioso?

Miał obywatelstwa rosyjskie, ukraińskie, izraelskie i węgierskie. W latach siedemdziesiątych był skazany za nielegalny handel walutą, w osiemdziesiątych zdefraudował pieniądze powierzone mu przez Żydów emigrujących do Izraela, później handlował bronią, narkotykami, uranem, dokonywał oszustw na giełdzie. Uważany jest za twórcę i szefa tak zwanej mafii sołncewskiej. To bardzo ciekawa postać, przedsiębiorca i wor w zakonie – odpowiednik ojca chrzestnego z włoskiej mafii. W latach dziewięćdziesiątych był już jednym z najbogatszych ludzi na Ukrainie, robił interesy w Rosji, w Polsce i w całym bloku środkowo-wschodnim. W późniejszym okresie był doradcą prezydenta Ukrainy. No i w czasie tamtego spotkania w Budapeszcie – podkreślam: spotkania w najściślejszym tajnym policyjnym gronie – ktoś zapukał do drzwi i na salę konferencyjną weszła elegancka panienka, mówiąc, że wie, że tu odbywa się spotkanie szefów policji i że rozmawiają na temat działalności Siemiona Mogilewicza, czyli jej prezesa.

Szok?

Tak. Wszyscy oniemieli, a panienka mówi dalej: „Pan prezes jest do państwa dyspozycji. Jeśli chcecie, to może tu przybyć i opowiedzieć państwu o swojej działalności biznesowej. I wytłumaczyć, że to, o czym państwo tu debatują, nie ma nic wspólnego z prawdą. Przyniosłam materiały dotyczące działalności pana prezesa. Zostawię je, żeby mogli państwo się z nimi zapoznać”.

Niezła konsternacja musiała zapanować po czymś takim…

I to jaka! Spotkanie najtajniejsze z tajnych, przedstawiciele poważnych formacji policyjnych ze świata, a tu się okazuje, że wszystko było nieszczelne.

Rzeczywiście przedstawiła te materiały?

Tak. Były to wydruki z baz informacyjnych rosyjskiej milicji – to, co udało im się zebrać o działalności Siemiona Mogilewicza.

Nie zaproszono „pana prezesa” na to spotkanie?

Oczywiście, że nie, ale wszyscy długo nie mogli otrząsnąć się z szoku.

Ustalono, gdzie nastąpił przeciek?

Materiały, które pokazała, były wydrukami z baz rosyjskiego MSW, więc wskazówka była jasna.

Przedstawiciel rosyjskiego MSW był wśród obradujących?

Tak, gdy miało miejsce to zdarzenie, Rosjanie zostali już wprowadzeni do tego grona. Przecież oni też byli zainteresowani zwalczaniem mafii, która rosła im coraz szybciej. Ale wcześniej, kiedy ja jeździłem na te spotkania, rosyjscy policjanci jeszcze w tych spotkaniach nie uczestniczyli. Z bloku wschodniego w tej pierwszej fazie byliśmy tylko my, Węgrzy i Czesi.

Co się stało, kiedy uczestnicy spotkania domyślili się, gdzie nastąpił przeciek?

Spowodowało to ich wzmożoną czujność. Niektóre materiały były dostarczane do rosyjskiego MSW w ograniczonym zakresie i z opóźnieniem.

Czy były takie przypadki, że podczas działań pionu do walki z PZ czy później CBŚ dochodziło do kolizji z innymi służbami? Że krążyliście wokół tych samych osób, deptaliście sobie po piętach?

Były, i to dość często. My, w policji, zajmowaliśmy się zwalczaniem zorganizowanej przestępczości między innymi w sferze gospodarczej i często przy jakichś działaniach spotykaliśmy się z UOP-em, a potem z ABW. Bywało, że współpracowaliśmy, ale zdarzały się też przypadki, że zajmowaliśmy się tą samą sprawą, nie wiedząc o sobie wzajemnie. I mieliśmy inne zadania: naszym jest zawsze doprowadzenie przestępcy przed oblicze wymiaru sprawiedliwości, służby miewają czasem inne cele.

Na przykład jakie?

Wykorzystanie danej osoby jako informatora, pozyskanie większej wiedzy na potrzeby danej sprawy czy rozwiązanie innego problemu.

Nie można się było jakoś dogadywać, skoro już pracowaliście przy tym samym?

Dogadywaliśmy się, stworzyliśmy nawet system wspólnych rejestracji zainteresowań operacyjnych. Kiedy byłem w KGP i kierowałem pionem do walki z PZ, a potem, gdy nadzorowałem całą służbę kryminalną, to miałem ogólną wiedzę o najważniejszych sprawach, nad którymi pracowali policjanci. Jeśli stykaliśmy się w tych sprawach z innymi służbami, podejmowaliśmy współpracę. Jeśli koledzy z UOP-u czy ABW nie chcieli ujawniać swoich zainteresowań, to musieli liczyć się z tym, że zatrzymamy ich figurantów lub źródła osobowe. Ale bywało i tak, że zamiast współpracy była rywalizacja. Służby trzymały swoje działania w ścisłej tajemnicy, nie chciały się z nami dzielić informacjami. Trwała walka o wynik, o to, kto pierwszy ogłosi sukces.

Ta rywalizacja to była w środowisku policyjnym rzecz znana i nieraz psuła policjantom krew.

Obowiązywała taka zasada, że jeśli funkcjonariusz którejś ze służb zarejestrował swojego figuranta w bazie, to gdy ktoś inny sprawdzał tę osobę, autor rejestracji się o tym dowiadywał i mógł uzyskać informację, kto pytał o jego człowieka. Zdarzało się, że policjanci chcieli zatrzymać jakiegoś przestępcę i po sprawdzeniu w bazie danych okazywało się, że jest on figurantem którejś ze służb. Wysyłali wtedy standardowe w takiej sytuacji zapytanie. A służby bardzo często w ogóle nie odpowiadały. Kiedy to się powtarzało raz, drugi i kolejny, wydałem dyspozycję: „Jeżeli służby się do niego nie przyznają, nie udzielają odpowiedzi, to zawijamy klienta i robimy swoje!”.

Dochodziło do większych kolizji? Na przykład podczas operacji?

Kilkakrotnie. Kiedy pracowałem we Wrocławiu, policjanci prowadzili operację specjalną przeciw handlarzom narkotyków. Kupili próbkę, później większą partią i przystąpili do realizacji. Zatrzymali głównego dostawcę, a ten nagle mówi, że jest źródłem pracującym dla jednej ze służb specjalnych i sprzedaje towar za jej wiedzą i zgodą. No i był kłopot, bo prokuratura nie wiedziała, co z tym zrobić.

Na czym polegał problem?

W tamtym okresie nie było ustawowej zgody na dokonywanie tak zwanego zakupu zwrotnego, czyli kontrolowanej sprzedaży narkotyków. Działania naszych kolegów nie do końca były zgodne z prawem. A do tego nie zadziałał system koordynacji. Gdyby była prawidłowa, tobyśmy postąpili inaczej. Koledzy ze służby przez kilka lat musieli się potem tłumaczyć w prokuraturach.

Czy postępowanie w takich sytuacjach, gdy kilka służb rozpracowuje tę samą sprawę, nie jest uregulowane jakimiś przepisami? Właśnie po to, żeby nie dochodziło do podobnych kolizji?

Jest uregulowane i gdyby przestrzegano tych regulacji, toby do kolizji nie dochodziło. Gdyby koledzy ze służby specjalnej zarejestrowali swojego agenta i wszystko dalej robili zgodnie z procedurą, to widząc, że wszedł on w krąg zainteresowania policji, skontaktowaliby się z nami, żeby wyjaśnić, w czym jest problem. Ale ktoś tego zaniechał, walcząc o wynik. Podobno poprzez tę operację koledzy chcieli uwiarygodnić swojego agenta, wejść na wyższy poziom rozpoznania i dotrzeć do tuzów zorganizowanego świata przestępczego.

Ale przecież zwalczanie zorganizowanej przestępczości jest domeną policji, a nie UOP-u czy ABW. Te służby mają chyba inne zakresy działania?

Teoretycznie tak, ale u nich też istniał i nadal funkcjonuje departament, który zajmuje się przestępczością zorganizowaną, i funkcjonariusze tych służb realizują wiele spraw operacyjnych, a później prowadzą śledztwa.

Tym bardziej niezbędna jest dobra współpraca i koordynacja działań z policją.

Powiem szczerze, że tak naprawdę wiele zależało tu od osobistych relacji między szefami służb. Kiedy byłem zastępcą głównego, udawało mi się te dobre relacje utrzymywać, ale byłoby o wiele lepiej, gdyby kompetencje służb były wyraźnie oddzielone, żebyśmy nie przeszkadzali sobie wzajemnie.

Zwalczaniem przestępczości gospodarczej zajmuje się obecnie kilka służb. Czy musi być ich aż tyle?

Dokładnie jest ich siedem: Policja, ABW, CBA, Straż Graniczna, Służba Celna, GIIF, UKS, a każda ma nieco inny zakres uprawnień. Warto byłoby się zastanowić nad połączeniem niektórych służb, precyzyjniej określić zakresy kompetencji i poszerzyć uprawnienia. To usprawniłoby ściganie, zmniejszyło koszty, ograniczyło dyskusję, że mamy w Polsce za dużo służb ingerujących w prawa i wolności obywatelskie. To byłaby jednak duża reforma i nic nie wskazuje, żeby w najbliższych latach ktoś się jej podjął.

Kiedy jest tak wielu odpowiedzialnych, to w gruncie rzeczy nie ma żadnego…

Właśnie. Kiedy zapytamy, kto jest odpowiedzialny za ogromną skalę strat państwa na przykład w branży paliwowej, to usłyszymy, że wszyscy. Czyli nikt. A szara strefa w Polsce według Banku Światowego stanowi dziś około dwudziestu pięciu procent PKB, czyli czterysta miliardów rocznie.

PZ i operacje supertajne

O trudnych początkach przy tworzeniu tak zwanego pezetu, czyli Biura do Walki z Przestępczością Zorganizowaną, co to jest operacja specjalna, o przykrywkowcach, czyli najtajniejszych agentach, i o tym, jak policjanci razem z gangsterami napadli na hurtownię…

Grupa „Maraton” była prekursorem dzisiejszego CBŚ?

W pewnym sensie wzorem było też działające w tamtym okresie Biuro do spraw Przestępczości Gospodarczej, gdzie byłem naczelnikiem jednego z wydziałów, i tak zwane wydziały K-17. Korzystaliśmy ze zdobytych tam doświadczeń i wypracowanych metod, kiedy tworzyliśmy Biuro do Walki z Przestępczością Zorganizowaną i Biuro do Walki z Przestępczością Narkotykową, które kilka lat później połączono w Centralne Biuro Śledcze.

Usiłując nadążyć za nowymi zjawiskami w świecie przestępczym, musieliście szukać nowych rozwiązań, nowych metod pracy?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki