Tytuł oryginału
LIZENZ ZUM TÖTEN Die Mordkommandos der Geheimdienste

Redakcja
Paweł Luboński

Projekt okładki i projekt graficzny serii
Magda Kuc

Zdjęcie na okładce
© Ivan Bliznetsov / Shutterstock

Korekta
Igor Mazur

Redaktor prowadzący
Anna Brzezińska

Egmont R. Koch: LIZENZ ZUM TÖTEN. Die Mordkommandos der Geheimdienste
© Aufbau Verlag GmbH & Co. KG, Berlin 2013
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-7554-945-4

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Szczególne okoliczności tego przestępstwa, popełnionego na zlecenie państwa, w żadnym razie nie uwalniają jego sprawców od winy z punktu widzenia prawa karnego. Każda państwowa wspólnota może i musi wymagać, aby jej członkowie w sposób bezwzględny unikali popełniania przestępstw, również tych dochodzących do skutku w wyniku nadużywania kompetencji państwa. W przeciwnym wypadku rozpadzie ulegnie każdy ustrój, a przestępstwom natury politycznej otwarte zostaną drzwi na oścież.

Niemiecki Trybunał Federalny w uzasadnieniu wyroku przeciwko mordercy z KGB Bogdanowi Staszynskiemu z 19 października 1962 roku

Przedmowa

W styczniu 2012 roku, kiedy do opinii publicznej przedostały się pierwsze przerażające informacje o morderczej kampanii amerykańskiej tajnej służby CIA prowadzonej przy użyciu dronów, której ofiarą padło rok wcześniej w Wazyrystanie (Pakistan) ponad pięćset osób, ZDF¹ zlecił dokonanie reprezentatywnych badań społecznych. Stacja telewizyjna chciała w ten sposób zareklamować swój nowy cykl dokumentalny, którego pierwszy odcinek zapowiadał wgląd w kulisy sławnego świata Jamesów Bondów dnia dzisiejszego. We wstępnym materiale nie było oczywiście ani słowa o Wazyrystanie. Natomiast wyniki przeprowadzonego przez „Grupę Badawczą Wybory” reprezentatywnego sondażu okazały się zaskakujące: pięćdziesiąt cztery procent wszystkich Niemców uważa, że również niemieckie tajne służby potrzebują, podobnie jak CIA i Mossad, „licencji na zabijanie”. Wśród mieszkańców Niemiec poniżej dwudziestego czwartego roku życia gotowość do akceptacji komand złożonych z zabójców deklaruje nawet siedemdziesiąt procent.

Wyniki tego sondażu przywodzą na myśl wcześniejsze tego typu badania, w których stawiano pytanie, czy w Niemczech należałoby wprowadzić karę śmierci za określone przestępstwa, a więc na podstawie odpowiednich przepisów pozbawiać życia najcięższych zbrodniarzy, morderców z pobudek seksualnych oraz zabójców dzieci. Podczas gdy jeszcze w 1977 roku dwie trzecie wszystkich obywateli Republiki Federalnej popierało takie plany, to w następnych dekadach drastycznie obniżył się ich odsetek: w 2007 roku siedemdziesiąt sześć procent opowiadało się przeciwko karze śmierci. Jeżeli wierzyć temu najnowszemu sondażowi, to większość chce dzisiaj zaakceptować karę śmierci, ale jakby tylnymi drzwiami, nieoficjalnie, gdyż inaczej byłoby to sprzeczne z liberalnym, oświeconym duchem czasu, pokątnie, w formie rozszerzonych uprawnień dla agentów i wojskowych sił elitarnych operujących potajemnie. Czyż nie mogliby oni, tak jak dzieje się to w Stanach Zjednoczonych lub w Izraelu, wziąć na siebie brudnej roboty w interesie ojczyzny, aby zapobiec groźbie terroryzmu bez mieszania od razu do tego wolnościowego, otwartego, humanitarnie nastawionego społeczeństwa? Czy rzeczywiście mordy dokonywane na zlecenie państwa uzyskałyby poparcie większości w Niemczech? Czy jest możliwe, żeby siedmiu na dziesięciu młodych ludzi z „pokolenia wojennych gier wideo” uważało za całkowicie słuszne tworzenie przez rząd specjalnych oddziałów do wykonywania egzekucji?

Kiedy 27 czerwca 1993 roku na opuszczonym dworcu prowincjonalnym w Bad Kleinen akcja aresztowania przez GSG 9² głównych członków RAF³ wymknęła się spod kontroli i zabito rzekomego lewicowego terrorystę Wolfganga Gramsa, stopniowo zaczęły pojawiać się podejrzenia, iż jeden lub dwóch funkcjonariuszy GSG 9 dokonało na nim prawdziwej egzekucji. Dyskusja na ten temat toczyła się przez kilka miesięcy, wielu przedstawicieli mediów dopatrywało się tutaj co najmniej zabójstwa w afekcie, a spekulacje na ten temat cały czas były podgrzewane nowymi doniesieniami dotyczącymi ogromnych zaniedbań ze strony Federalnego Urzędu Kryminalnego oraz szeroko zakrojonej akcji tuszowania (związanej z rolą, jaką w tym wszystkim odegrał tajny agent). Kiedy w rezultacie dochodzenia prokuratorskiego okazało się w sposób jednoznaczny, iż Grams zginął z własnej broni, cała republika wyraźnie odetchnęła. Okazało się, że członkowie elitarnego oddziału policji jednak nikogo nie zamordowali, ani z premedytacją, ani w afekcie.

Dwadzieścia lat później, po wielu zamachach terrorystycznych, kryteria uległy wyraźnej zmianie. Obecnie wydaje się, że bezpieczeństwo ma prymat przed państwem prawa. Zabicie kogoś z premedytacją to według prawa morderstwo, chyba że zaistniała konkretna sytuacja związana z obroną konieczną. Dopuszcza się finalny strzał ratunkowy policji, który regulują i definiują określone przepisy. Zgodnie z nimi celowe zabicie, jako ultima ratio, jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy „stanowi jedyny środek obrony bezpośrednio zagrożonego życia, ewentualnie likwidacji zagrożenia ciężkimi obrażeniami natury fizycznej” (tak jest to sformułowane w wielu przepisach policyjnych krajów związkowych Niemiec). Bundeswehra może podczas zbrojnego konfliktu lub wojny zabijać celowo żołnierzy przeciwnika, a uzbrojonych cywilów tylko wtedy, gdy biorą oni bezpośredni udział w działaniach bojowych. Z tego punktu widzenia atak dronami w celu wsparcia własnych oddziałów naziemnych w ramach konfliktu zbrojnego byłby raczej uzasadniony, jednakże każdy celowy atak na ludzi, których bezpośredni udział w walkach nie jest pewny, lecz tylko przypuszczalny, względnie ich udział nie jest bezpośredni albo ma nastąpić dopiero za kilka tygodni lub miesięcy, byłby złamaniem postanowień prawa międzynarodowego. Jednak o interpretacji decyduje tutaj zawsze napastnik. Może on stwierdzić, iż posiada wystarczające informacje o tej czy innej osobie będącej celem ataku. Może również, jak to było w przypadku Wazyrystanu, oświadczyć, że cały region jest generalnie podejrzany, zgodnie z założeniem mówiącym, iż wszyscy dorośli mężczyźni z tej okolicy, których widzimy na ekranach monitorów w podziemiach CIA w Langley, mogą być pomocnikami, a przynajmniej sympatykami Al-Kaidy lub talibów i tym samym są uzasadnionymi celami. W ten czy inny sposób. Kontrola decyzji prowadzących do wyroku śmierci jest tutaj wykluczona. Państwo prawa działa jednak inaczej.

Mimo to Bundeswehra ma zamiar nabyć drony bojowe. Chce trzymać się tych planów, mimo iż Eurohawk (nieuzbrojony dron obserwacyjny) okazał się gigantycznym fiaskiem inwestycyjnym. Ale po co to właściwie? Drony te nie nadają się raczej do obrony kraju, ponieważ w walce powietrznej przeciwko myśliwcom wroga byłyby bez szans – a poza tym nawet nieuzbrojone drony obserwacyjne nie mogłyby zapewne uzyskać pozwolenia na loty w niemieckim obszarze powietrznym. Natomiast drony uzbrojone mają sens przede wszystkim podczas akcji za granicą, w regionach, w których operują oddziały kamuflujące się jako cywile i w których nie chodzi o wojnę przeciwko regularnej armii, z regularnymi siłami powietrznymi. Jak na przykład w Hindukuszu, gdzie trzeba przecież bronić bezpieczeństwa Niemiec. Po co więc nasi generałowie potrzebują tych militarnych zabawek? Aby wziąć udział w dzielnym polowaniu na terrorystów, rzekomych terrorystów lub przynajmniej rzekomych podejrzanych o terroryzm w innych regionach świata? Aby zabijać w sposób celowy?

W Waszyngtonie i Jerozolimie prawne czy wręcz moralne rozważania na ten temat uważa się od lat w najlepszym razie za dyskusję akademicką. Nawet jeżeli specjaliści od prawa międzynarodowego i praw człowieka w sposób niesłychanie ostry krytykują mordercze programy tajnych służb, to rządowi prawnicy w Stanach Zjednoczonych i Izraelu ignorują wszelkie zastrzeżenia albo sporządzają tasiemcowe, bardzo naciągane pod względem argumentów rozprawy, aby uzasadnić te egzekucje. Wytyczne są jasne: dobre jest to, co służy bezpieczeństwu kraju, ewentualnie służyć powinno, i temu musi zostać podporządkowane wszystko inne. Dotyczy to zarówno gigantycznych programów inwigilacji NSA czy też izraelskich ich odpowiedników, Unit 8200, jak również „licencji na zabijanie” dla CIA, Shin Bet, Mossadu i innych specjalnych jednostek militarnych. W razie wątpliwości opowiadamy się za wolnością? Dzisiaj brzmi to jak nostalgiczna paplanina.

Czy ktokolwiek zwrócił uwagę na to, że kampanie egzekucyjne wywołują jeszcze więcej nienawiści i wściekłości z powodu „strat ubocznych” wśród ludności cywilnej i tym samym produkują więcej terroryzmu, niż go eliminują? W latach 2010–2012 amerykańskie i izraelskie tajne służby zlikwidowały w walce z terroryzmem ponad dwa tysiące ludzi. „Nie uważam tego za skuteczną metodę zwalczania terroryzmu” – tak skrytykował to celowe zabijanie były specjalny sprawozdawca ONZ Philip G. Alston. Tam raczej odhaczana jest pewna lista. Alston: „To można ciągnąć w nieskończoność. Ale wielkim błędem byłoby wierzyć, że jeżeli zabije się setki, tysiące, dziesiątki tysięcy ludzi, to w ten sposób można zwyciężyć terroryzm”.

Kiedy wiele lat temu zacząłem zajmować się tematem zamachów na życie ludzkie celowo dokonywanych przez tajne służby, wiele związanych z tym spraw należało wówczas do sfery bajek. Tak jak James Bond. Oczywiście, że pojawiały się spekulacje na temat operacji Mossadu, które zostały przeprowadzone w odpowiedzi na masakrę podczas igrzysk olimpijskich w Monachium w 1972 roku. Ale były to tylko pogłoski. Z upływem lat stało się jasne, że w tym wypadku chodziło o ślepy odwet Izraelczyków, o zemstę na Palestyńczykach jako taką, a nie o ukaranie ludzi z Monachium. Według dzisiejszego stanu wiedzy niektóre ofiary tych akcji odwetowych nie miały nic wspólnego z planowaniem zamachu na wioskę olimpijską. Ludzie ci musieli umrzeć, ponieważ byli łatwym celem (jak Wael Zuaiter⁴) albo dlatego, że już od dawna byli Izraelczykom solą w oku (jak Ali Hassan Salameh).

Poza tym znane były już wtedy niektóre zamachy na życie wykonane przez wschodnioeuropejskie tajne służby. Odpowiadało to wizerunkowi wroga w okresie zimnej wojny. Uważano, że KGB⁵ i STASI⁶ są zdolne do wszystkiego, i nie bez pewnej racji. Dopiero badania zlecone przez amerykański Kongres ujawniły, że również CIA zabijała ludzi, i to nawet w sposób dosyć systematyczny, jak w przypadku programu „Phoenix” w Wietnamie. To prezydent USA Richard Nixon spuścił ze smyczy te wściekłe psy, a one zaczęły gryźć. Później egzekucje nieobjęte obowiązującym prawodawstwem zostały zakazane dekretem wydanym przez następcę Nixona, Geralda Forda. To było w 1976 roku. Mimo iż ten Executive Order nigdy nie został cofnięty, prezydenci Bill Clinton, George W. Bush (jeszcze przed zamachami z 11 września 2001 roku) oraz Barack Obama nie czuli się zobowiązani do jego przestrzegania.

W Izraelu praktyka celowych ataków na życie zmieniła się wraz z początkiem drugiej intifady, powstania młodzieży palestyńskiej na obszarach okupowanych Zachodniego Brzegu Jordanu oraz w Strefie Gazy w 2000 roku. Wówczas także inne tajne służby i oddziały specjalne Izraela otrzymały „licencję na zabijanie”, jako że Mossad operował tylko za granicą, ale nie na obszarach palestyńskich. Do czasu, gdy w 2005 roku intifada została zakończona, ofiarą morderczych ataków padło ponad pięciuset Palestyńczyków. Akcja i reakcja: w tym samym czasie w wyniku samobójczych zamachów Palestyńczyków zginęło pięciokrotnie więcej Izraelczyków. Po 2005 roku proporcje te odwróciły się: stu zabitych w celowych zamachach Palestyńczyków oraz pięćdziesiąt pięć ofiar śmiertelnych po stronie izraelskiej do dnia dzisiejszego. Wynikało to z zastosowania nowych metod walki z terroryzmem, polegających na ścisłej izolacji (płoty, mury) i połączonych z efektywną pracą służb wywiadowczych, ale z pewnością nie zadziałał efekt odstraszający celowych egzekucji. A od 2008 roku w wyniku ataków dronów amerykańskich śmierć poniosło szacunkowo od 2500 do ponad 4000 ludzi – mniej więcej taka sama liczba ofiar zginęła w zamachach terrorystów islamskich zarówno przed, jak i po 11 września 2001 roku (zob. aneks).

Body counting, liczenie ciał – ich ofiary przeciwko naszym ofiarom? Jednak nie widać końca. Celowe zabijanie stało się powszechnie stosowaną praktyką w Izraelu i Stanach Zjednoczonych – sytuacji w niczym nie zmieniło nawet moratorium Obamy z maja 2013 roku. Na Zachodnim Brzegu, w Strefie Gazy, Wazyrystanie, Jemenie i Somalii, a wkrótce być może także w innych regionach świata, nadal prowadzone są polowania na ludzi – i wydaje się, że nikt nie ma zamiaru tego przerwać.

Po mordzie dokonanym przez Mossad w Dubaju w styczniu 2010 roku redakcja programu „Die Story” w WDR⁷ zapytała mnie, czy nie byłbym zainteresowany nakręceniem filmu na temat izraelskiej „licencji na zabijanie”. Byłem. Podczas dwóch podróży w poszukiwaniu materiałów odnowiłem swoje stare kontakty, zwłaszcza z Gadem Shimronem, byłym agentem Mossadu, a później dziennikarzem. Jeździliśmy po kraju, a on pokazywał mi historyczne miejsca oraz nowe „dokonania”, takie jak umocnienia graniczne wokół niektórych obszarów Zachodniego Brzegu. Siedzieliśmy też w starej części Jerozolimy, rozmawiając godzinami na temat celowego zabijania. Shimron, jak się okazało, ma krytyczny stosunek do polityki Izraela, a zwłaszcza do „manii strzelania” wojskowych oddziałów specjalnych. Z drugiej jednak strony uważa egzekucje dokonywane przez Mossad, jak na przykład tę na handlarzu broni Hamasu al-Mabhouhu, za ultima ratio. Książka ta wiele zawdzięcza jego wyważonej ocenie, nawet jeżeli nie we wszystkich przypadkach dochodziliśmy do tych samych wniosków. Według mnie na przykład książka weterana Mossadu Jokoba Meidada alias Anton Künzle na temat zamordowania zbrodniarza wojennego Herberta Cukursa Der Tod des Henkers von Riga (Śmierć kata Rygi), której Shimron, jako dziennikarz, był współautorem, jest raczej budowaniem legendy Mossadu niż poszukiwaniem prawdy (zob. str. 152). W ogóle wydaje mi się, że „mit Mossadu” jest bardzo przesadzony, jeżeli wziąć pod uwagę, w jak prostacki i niedbały sposób postępowała dotychczas ta tajna służba.

Szczególne podziękowania należą się tym, którzy pomagali mi podczas szukania materiałów w Izraelu i w palestyńskiej części Zachodniego Brzegu, a zwłaszcza Anicie Abdullah, jak również takim ludziom, jak: Oren Geller, Asaf Zussman, Uri Blau, Shawan Jabarin, Samer Burnat, Sam Bahour, Salwa Duaibes, Hisham Sharabti, Majed Ghanayem, Ephraim Asculai, Ethan Bronner. Podziękować chciałbym także tym moim rozmówcom, którzy zaznajomili mnie z „oficjalną” argumentacją strony izraelskiej. Byli wśród nich: Moti Kfir, Eliezer „Geizi” Tsafrir, Mishka Ben-David, Asa Kasher, Arye Shalicar, Iftach Spector, Amnon Straschnov. Za analizy z punktu widzenia prawa międzynarodowego dziękuję Heike Krieger, Philipowi Alstonowi, Eyalowi Benevenistiemu oraz Mordechajowi Kremnitzerowi.

Na potrzeby tej książki poszerzyłem temat mojego filmu dokumentalnego, który był emitowany w kwietniu 2013 roku w ARD⁸, o kampanię egzekucji Stanów Zjednoczonych, a także o spektakularne przypadki historyczne. Mogłem przy tym korzystać zarówno z opublikowanych, jak i niepublikowanych materiałów. Podczas rekonstrukcji zamachu na Wadi Haddada, dokonanego przy pomocy trucizny, i mającego miejsce w tym samym czasie porwania samolotu „Landshut”⁹, na temat których nakręciłem już w 2010 roku dla ARD film dokumentalny Tödliche Schokolade (Zabójcza czekolada), nieocenionego wsparcia udzielili mi Tim Geiger i Thomas Skelton Robinson. Christiane Stegemann, pracowniczka archiwum STASI BStU¹⁰, po szeroko zakrojonych poszukiwaniach odnalazła w końcu materiały na temat śmierci pewnego człowieka w wyniku otrucia w klinice Charité. Zamordowanym był najprawdopodobniej Wadi Haddad (zob. str. 191). Szczególnie wielkie podziękowania należą się byłym uczestnikom tych wydarzeń i świadkom historii, takim jak Bassam Abu Sharif, Hans-Joachim Klein i Peter-Jürgen Boock, jak również mojej koleżance Ninie Svensson. Wymienić tutaj chciałbym także Wolfganga Welscha i Henninga Sietza, którzy udostępnili mi dokumenty i fotografie.

Last but not least: wiele informacji i analiz zawdzięczam różnym izraelskim, amerykańskim oraz niemieckim źródłom osobowym, które prosiły z naciskiem o niewymienianie ich nazwisk w tym miejscu. U wielu z nich spotkałem się z dużą dozą sympatii dla tego projektu książkowego, ponieważ oni także mają dość systematycznego naruszania zasad państwa prawa i wartości moralnych.

Egmont R. Koch

Brema, 30 czerwca 2013 roku

Sąd bez sędziów – mordercza kampania tajnych służb

Z politycznego punktu widzenia jest to bardzo korzystna sprawa – niskie koszty, żadnych ofiar po stronie amerykańskiej i do tego pozostaje wrażenie siły (…), we własnym kraju ma to wyłącznie zalety. Niepopularne jest tylko za granicą. Wyrządzone w ten sposób szkody staną się widoczne dopiero w dłuższej perspektywie.

Dennis C. Blair, były amerykański Director of National Intelligence¹¹, na temat programu egzekucji prowadzonego przez USA przy pomocy uzbrojonych dronów

Było to wydarzenie, które miało skutecznie zniszczyć dobre imię liberalnego profesora prawa stojącego na czele państwa. Jak do tego doszło, zostało później opisane przez „New York Timesa”.

Tego dnia, 19 stycznia 2000 roku, w situation room Białego Domu około dwudziestu doradców do spraw bezpieczeństwa zgromadziło się na cotygodniowym spotkaniu dotyczącym sytuacji na świecie. W wewnętrznym żargonie rządowym spotkania te nazywane są Terror Tuesday meeting. W ich trakcie funkcjonariusze tajnych służb informują prezydenta o bieżącym stanie walki przeciwko Al-Kaidzie i międzynarodowemu terroryzmowi, uzyskują zgodę na taką czy inną operację planowaną w tej wojnie, a także prezentują mu najnowszą „listę nominacji”. Sama rutyna. Biurokratyczny rytuał programu zabijania.

Coraz bardziej perfekcyjne maszyny do zabijania: wystrzelenie rakiety hell-fire przez dron predator.

Ta short list jest wynikiem wielu tajnych konferencji wideo, w których podczas tygodni poprzedzających spotkanie bierze udział być może nawet ponad stu współpracowników. Każdy może wnieść swoje propozycje. Później, poprzez zabezpieczone łącza, następują dyskusje na temat biografii wybranych osób, potencjału zagrożenia, ich kontaktów ze znanymi sieciami terrorystycznymi oraz najnowszych informacji z danego regionu. Z pewnością dyskutuje się również o tym, czy mogą być cywilne ofiary oraz czy ich liczba może być uważana za „proporcjonalną”. Z całą pewnością rozmowom tym towarzyszą zażarte spory. CIA bowiem często wysuwa na pierwszy plan swoich „kandydatów” z przygranicznego regionu między Pakistanem i Afganistanem, gdzie drony znajdują się pod jej rozkazami. Wtedy przedstawiciele innych tajnych służb oraz Pentagonu muszą bacznie uważać, aby nie znaleźć się na gorszej pozycji. Niekiedy, jak pisze „New York Times”, sprawdzanie jednego przypadku, omawianie go ze wszystkich stron oraz rozważanie różnych ewentualności z nim związanych trwa przez pięć lub sześć takich posiedzeń. Dopiero kiedy w wyniku tego skomplikowanego procesu omawiany przypadek zostanie zaakceptowany i nikt go nie skreśli z powodu jakichś nowych doniesień oraz kiedy nadal istnieje możliwość wykonania takiej akcji, jest on wciągany na listę i przedstawiany prezydentowi podczas Terror Tuesday meeting.

Kiedyś w trakcie takiego spotkania prezydent spojrzał na dołączoną do wyroku śmierci fotografię dwudziestoletniego Niemca: Bünyamin Erdogan z Wuppertalu stał się islamskim terrorystą w jednym z obozów szkoleniowych w Uzbekistanie. Jak przeczytała głowa państwa USA, ten młody człowiek miał brać udział w przygotowaniu zamachów samobójczych w Wazyrystanie. Obama zrobił wtedy mały znaczek przy jego nazwisku. Approved.

Zabijanie z wygodnego fotela: miejsce dowodzenia dronami predator.

Barack Obama rozpoczął dopiero swoje urzędowanie i nadal obdarzany jest ogromną sympatią. Jest pierwszym kolorowym politykiem, który trafił do Białego Domu, ma charyzmę oraz rzadki dar zjednywania sobie ludzi poprzez swoje występy, przemówienia, swoją aurę. Jednak wygląda na to, że prezydent już dawno pogodził się z koniecznością podejmowania decyzji mających ogromne konsekwencje, decyzji, które są absolutnie sprzeczne z tym, co przyrzekał w trakcie swojej kampanii wyborczej: koniec z torturami (które jego poprzednik nazywał „kreatywnymi metodami przesłuchania”), zamknięcie Guantanamo oraz przestrzeganie wartości amerykańskich, nawet w walce z najgorszymi wrogami kraju, czyli terrorystami islamskimi. Stało się inaczej. Jeszcze mógłby zahamować rozwój sytuacji, mógłby powstrzymać tę fatalną tendencję. To on jest commander in chief, to on ma ostatnie słowo – także i w tej najbrudniejszej z brudnych wojen. Jednak w ten poranek wtorkowy oczekiwana jest jego decyzja dotycząca życia i śmierci. W ten styczniowy wtorek 2010 roku na „liście nominacji” znajduje się piętnastu podejrzanych członków Al-Kaidy z Jemenu.

Jeden z funkcjonariuszy tajnych służb przedkłada Obamie dossier. W odniesieniu do tych materiałów w aparacie rządowym zadomowiło się określenie baseball cards, tak jakby chodziło tutaj o wyniki sportowe i osiągnięcia w bieżącym sezonie baseballu. Na owych „kartach” znajdują się jednak fotografie, z reguły zrobione potajemnie, oraz krótka biografia delikwenta. W tym tygodniu chodzi o kilkoro mężczyzn i kobiet, a właściwie chłopców i dziewczyn, którzy mają swoje korzenie na Zachodzie, a więc dokonali konwersji. W tym gronie jest nawet paru obywateli amerykańskich. W przypadku tej grupy wywiad obawia się, iż mogą wrócić do swoich krajów ojczystych i dokonać tam zamachu.

„Ile lat mają ci ludzie? – pyta prezydent. – Jeśli zaczną angażować do tego dzieci, to wkroczymy w zupełnie inną fazę!”.

Pytanie to jest jak najbardziej uzasadnione: w przypadku dwóch osób na liście chodzi o nastolatków, dziewczyna wygląda nawet na podany na karcie wiek: siedemnaście lat. Obama chce się jeszcze upewnić, na jakich informacjach wywiadu wewnętrznego i zewnętrznego opiera się wstępna decyzja. Wielu z wyselekcjonowanych osób, o których życiu prezydent zadecyduje w następnych minutach, nie podejrzewa się o popełnienie konkretnego przestępstwa. Tak więc nie chodzi tu o karę, jak również nie o namiastkę wyroku sądowego, którego i tak nie można wydać, ponieważ ramię amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości nie sięga na teren Pakistanu czy Jemenu. O co więc chodzi? O zemstę za 9/11?¹² Czy też może o działania prewencyjne, jak nieustannie podkreślają tajne służby? Czy Amerykanie muszą ich zabić, zanim oni zabiją Amerykanów? Uzyskane informacje wskazują – o czym eksperci tajnych służb przekonują prezydenta – na niebezpieczeństwo, iż ci młodzi ludzie dokonają zamachów terrorystycznych w swoich ojczystych krajach. Być może także i w Stanach Zjednoczonych. Tak wynika przynajmniej z doświadczenia. Ale czy ta obawa uprawnia do wydania rozkazu popełnienia mordu na państwowe zlecenie przed dojściem do skutku rzekomego przestępstwa? Bez aktu oskarżenia, bez procesu, bez prawa do obrony i bez wyroku? Czyż istnieją wartości wyższe od tych, na których opiera się państwo prawa w demokratycznym systemie z podziałem władzy?

Do tego czasu, do stycznia 2010 roku, Barack Obama sprawujący od roku urząd prezydenta wielokrotnie już przychylił się do propozycji i życzeń swoich doradców: w 2009 roku 549 osób w Pakistanie, Afganistanie i Jemenie (później dołączono jeszcze do tego afrykańską Somalię) zostało zabitych przez amerykańskie drony noszące takie nazwy jak „drapieżnik” (predator), „jastrząb” (global hawk) czy też „żniwiarz” (reaper). To więcej niż w okresie wszystkich ośmiu lat rządów George’a W. Busha. W większej części (w przypadku około 350 zabitych) chodziło prawdopodobnie o uzbrojonych członków Al-Kaidy lub innych organizacji terrorystycznych, pozostali zaś to cywile, którzy w niewłaściwym czasie znaleźli się w niewłaściwym miejscu (około 250 zabitych). Także przy precyzyjnych rzekomo, prawie „chirurgicznych” metodach zabijania, jak wystrzeliwanie rakiet z dronów, były i są nadal, co nie jest niczym zaskakującym, straty uboczne.

Nie dowiemy się, ile razy podczas tego terrorystycznego wtorku Barack Obama podniósł lub opuścił kciuk, wiadomo jednak, że w przeciągu całego 2010 roku prezydent podpisał tak dużo wyroków śmierci jak nigdy dotąd. Według nieoficjalnych szacunków fundacji The National Security Studies Program liczba straconych osób wzrosła do 849. Do czasu gdy w końcu maja 2013 roku, wobec zmasowanych protestów i rosnącego sprzeciwu także wśród własnych zwolenników, Obama ogłosił swoje „moratorium”, z rąk komand śmierci CIA oraz Pentagonu zginęło od 2500 do 4000 ludzi. Oczywiście dokładna liczba jest tajna. Dotychczas ani CIA, ani rząd nie przedłożyli żadnego raportu ze swoich akcji celowego mordowania.

Krytycy tych morderczych akcji Białego Domu, tacy jak Dennis C. Blair, były amerykański Director of National Intelligence, porównywali je już z programem „Phoenix” w Wietnamie. To bardzo poważny zarzut. Ten admirał marynarki wojennej ustąpił w maju 2010 roku ze swojego stanowiska, kiedy obwiniono go o nieudolność po zakończonym fiaskiem zamachu na lot 253 Northwest Airlines¹³ dokonanym pół roku wcześniej. W 1969 roku, w szczytowym okresie systematycznej „neutralizacji” wietnamskich cywilów, którzy rzekomo współpracowali z Wietkongiem, komanda śmierci CIA otrzymały wytyczne z miesięcznymi kwotami eliminacji rzekomych lub prawdziwych kolaborantów. W wyniku programu „Phoenix” ponad 20 tysięcy Wietnamczyków, a niektórzy mówią nawet o 40 tysiącach, poniosło śmierć z rąk amerykańskich zabójców (zob. str. 75). Czyżby historia się powtarzała? Czy prezydent Obama wspiera szeroko zakrojone, zarówno pod względem środków, jak i terenu dokonywania operacji, działania przeciwko islamistom, tak jak robił to wówczas prezydent Richard M. Nixon przeciwko komunistom?

Pozasądowe egzekucje rzekomych wrogów państwa mają w takich krajach jak Stany Zjednoczone oraz Izrael pewną tradycję. Już w 1953 roku ekspert CIA sporządził w formie maszynopisu poradnik dokonywania egzekucji, w którym w pierwszym rzędzie zajął się analizą mordów politycznych, aby później wyciągać z nich wnioski na temat perfekcyjnych zamachów na życie (zob. str. 39). W tym samym czasie zwolennicy późniejszego premiera (i laureata Pokojowej Nagrody Nobla) Menachema Begina wysyłali bomby w listach i paczkach do niemieckich polityków, między innymi do kanclerza federalnego Konrada Adenauera. Metody te przejęte zostały następnie przez Mossad i zastosowane przeciwko niemieckim nazistom konstruującym rakiety w Egipcie (zob. str. 138). Gdzie Izrael widział zagrożenie dla swojego bezpieczeństwa, czy to ze strony terrorystów palestyńskich, czy też poprzez budowę broni masowej zagłady we wrogo do niego nastawionych krajach, tam jego rząd aprobował profilaktyczne egzekucje.

Chłodne pożegnanie: Dennis C. Blair, były amerykański Director of National Intelligence, porównał kampanię prowadzoną przez Obamę z użyciem dronów do programu „Phoenix”, w wyniku którego na początku lat siedemdziesiątych dokonano egzekucji na tysiącach Wietnamczyków. Fot. PAP/EPA

Jednak również inne zachodnie demokracje, które zobowiązały się do przestrzegania zasad państwa prawa, decydowały się w szczególnych wypadkach na stosowanie środków antyterrorystycznych, kiedy czuły się zagrożone przez terroryzm. Podczas konfliktu w Irlandii Północnej specjalna jednostka SAS¹⁴ armii brytyjskiej posiadała pozwolenie na dokonywanie celowych zabójstw, jeżeli istniały przesłanki mówiące, iż przygotowywana jest bezpośrednia operacja IRA¹⁵. 8 maja 1987 roku terroryści z IRA planowali dokonanie potężnego zamachu bombowego na pusty w tamtym czasie posterunek Royal Ulster Constabulary¹⁶ w północnoirlandzkim Loughgall. Dowiedział się o tym wywiad brytyjski, prawdopodobnie od szpicla w IRA, i podał SAS wszystkie szczegóły, takie jak liczba zamachowców oraz termin planowanego zamachu. Wówczas 24 żołnierzy SAS ukryło się wokół posterunku i czekało, co się wydarzy. W umówionym czasie na miejsce przybyło ośmiu terrorystów. Podjechali traktorem wyładowanym dziewięćdziesięcioma kilogramami materiałów wybuchowych pod same drzwi posterunku. Kiedy nastąpił wybuch, ukryci żołnierze SAS otworzyli do nich ogień. Wszyscy członkowie IRA zginęli w gradzie kul, mimo że mieli na sobie kamizelki kuloodporne. Zastrzelony został także przypadkowy, przejeżdżający w pobliżu mężczyzna, który wracał z pracy. Świadkowie zeznali także później, iż trzej terroryści z IRA leżeli już bezbronni na ziemi, kiedy zostali zlikwidowani.

Europejski Trybunał Sprawiedliwości uznał, że zabijając zwabionych w zasadzkę Irlandczyków, naruszono prawa człowieka, między innymi dlatego, że rząd brytyjski nie wyjaśnił później w sposób zadowalający tej sprawy. Krytycy zarzucali rządowi dokonanie prawdziwej masakry, chociaż posterunek policji był nieobsadzony. Twierdzili oni, że organizatorzy takiej zasadzki jak w Loughgall powinni spróbować aresztować sprawców i postawić ich przed sądem, a nie dokonywać egzekucji z zimną krwią.

W latach osiemdziesiątych także rząd Hiszpanii utworzył tajne oddziały specjalne, Grupos Antiterroristas de Liberación (GAL). Ich jedynym przeciwnikiem byli baskijscy separatyści, a zwłaszcza ETA¹⁷. Bardzo szybko jednak operacje przeprowadzane przez te nowo powstałe elitarne jednostki przekształciły się w brudną wojnę. Między 1983 i 1987 rokiem GAL, aby dotrzeć do informacji na temat terrorystów, porwał i torturował setki Basków. Później doliczono się dwudziestu ośmiu morderstw, w tym wielu celowych egzekucji; jedna trzecia ofiar, jak się potem okazało, nie miała żadnych powiązań z ETA. Gdy te samowolne, okrutne czyny wyszły na jaw, kilku członków GAL postawiono przed sądem i skazano. Po raz kolejny wydanie „licencji na zabijanie” zakończyło się „polityczną, moralną i prawną katastrofą”, jak napisał politolog Avery Plaw w swojej książce Targeting Terrorists. Tam, gdzie zniesiony zostaje podział władzy, a tym samym kontrola nad sferą wykonawczą, skutki są łatwe do przewidzenia.

Dziś usprawiedliwienia likwidacji terrorystów z Al-Kaidy i innych gotowych do używania przemocy islamistów brzmią podobnie jak wówczas, w trakcie konfliktów z IRA i z ETA. Zawsze chodzi o bezpieczeństwo obywateli własnego państwa, a więc o obawy przed nowymi zamachami. Uzasadnienie to jest już choćby z tego powodu nieprzekonujące, że owej hydrze, która obecnie nazywa się Al-Kaida i Hamas, a w przeszłości IRA oraz ETA, nieustannie wyrastają nowe głowy, bez względu na to, jak często są one odcinane. Efektywność tych działań jest wysoce problematyczna, nie mówiąc już o ich legalności.

Wyjaśnienia rządowych prawników, zarówno wtedy, jak i obecnie, brzmią następująco: w przypadku terrorystów chodzi w pewnym sensie o bojowników bez mundurów. Podczas tak zwanej wojny asymetrycznej, kiedy naprzeciwko siebie stoją nie dwie armie, lecz regularne oddziały oraz walczący przeciwko nim cywile, ci ostatni mogą być zabijani jak żołnierze wroga, w sposób celowy albo przypadkowy, gdziekolwiek by się znajdowali. Takie jest, według tych specjalistów, prawo międzynarodowe. Jednakże prawo to przyznaje status cywilnego bojownika tylko tym, którzy biorą bezpośredni udział we wrogich działaniach – odpowiadają krytycy.

To zastrzeżenie rządy obalają z kolei argumentem, iż tego typu przypadki i tak można uważać za obronę konieczną, ponieważ poprzez celowe zabijanie zapobiega się konkretnym zamachom terrorystycznym. Terroryści to w pewnym sensie „tykające bomby zegarowe”, które muszą być natychmiast i skutecznie rozbrojone. Ale czy rzeczywiście chodzi tutaj o prewencyjną samoobronę? Czy też raczej centralnym zadaniem tych niezbyt legalnych egzekucji jest odstraszanie? Z naciskiem natomiast zaprzecza się, jakoby chodziło o zemstę i odwet, chociaż te właśnie motywy często stają się widoczne, na przykład w przypadku kampanii egzekucyjnej Mossadu po zamachu na sportowców izraelskich w trakcie igrzysk olimpijskich w Monachium w 1972 roku (zob. str. 164).

4 października 2010 roku niedaleko wsi Mior Ali w Wazyrystanie wykonany został na Niemcu Bünyaminie Erdoganie wyrok wydany przez prezydenta Obamę. Śmierć jak zawsze nadeszła jak grom z jasnego nieba. Ofiara nie była zapewne niewiniątkiem. Ten młody Niemiec tureckiego pochodzenia chciał prawdopodobnie wziąć udział w walkach przeciwko armii pakistańskiej. Być może chciał również powrócić do Niemiec jako konstruktor bomb. Prokuratura w Düsseldorfie wszczęła już postępowanie przygotowawcze z podejrzenia o planowanie poważnego przestępstwa przeciwko władzy państwowej: w kodeksie karnym znajduje się na to nowy paragraf 89a. Od 11 września 2001 roku stało się rutyną, że Amerykanie otrzymują tego typu informacje od niemieckiego Urzędu Ochrony Konstytucji. W ten zapewne sposób numer telefonu komórkowego, telefonu jednej z osób kontaktowych w Turcji, oraz adres kawiarni w Pakistanie dostał się do mózgu elektronicznego amerykańskiej National Security Agency (NSA)¹⁸. Do dzisiaj nie wiadomo, w jaki sposób dane te umożliwiły ustalenie współrzędnych celu dla ataku dronem.

Koledzy z klasy tego Niemca tureckiego pochodzenia pamiętają go jako miłego chłopca, a nauczyciele jako dobrego ucznia. Przypuszczają, że Bünyamin wyjechał z kraju wiosną 2010 roku na życzenie ojca, aby studiować Koran u religijnych mędrców, razem ze swoim dwudziestotrzyletnim bratem Emrahem i jego młodą żoną. „Z własnej inicjatywy nigdy by tego nie zrobił” – mówi Ergin Celikel, w którego gospodarstwie rolnym Bünyamin dorabiał niekiedy do swojego kieszonkowego. Wiele kwestii jest tutaj niejasnych i tak też chyba, według woli władz niemieckich, ma pozostać. Dlaczego bracia zatrzymali się w Uzbekistanie? Czy tam ich indoktrynowano?

Zamierzone zabicie tego Niemca postawiło rząd Republiki Federalnej w niewygodnej sytuacji, ponieważ każdy przypadek gwałtownej śmierci obywatela niemieckiego za granicą nakłada na odpowiednie władze obowiązek wyjaśnienia okoliczności zgonu. W tej sytuacji jednak mogło to szybko doprowadzić do powikłań dyplomatycznych z Amerykanami. A kto chciałby takich powikłań? „To bardzo poważne zdarzenie, które wymaga oceny od strony zarówno moralnej i politycznej, jak i prawnej” – stwierdził w swoim przemówieniu w Bundestagu Werner Hoyer, podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. I tak też wyglądało to w rzeczywistości. Prokurator generalny wdrożył najpierw „procedurę kontroli” w celu zgromadzenia bliższych informacji, następnie, po jakimś czasie, powinien uruchomić postępowanie przygotowawcze z powodu podejrzenia o popełnienie zbrodni wojennej według kodeksu prawa międzynarodowego.

1 lipca 2013 roku Karlsruhe¹⁹ umorzyło to postępowanie z powodu „braku podejrzenia wystarczającego do wniesienia aktu oskarżenia”. Godne uwagi jest przy tym uzasadnienie tej decyzji. Trybunał bowiem stwierdził, iż amerykański atak dronem, którego ofiarą padł Bünyamin Erdogan, był częścią zbrojnego konfliktu między powstańcami afgańskimi i rządem pakistańskim, „który jest praktycznie wspierany przez USA”. Zgadza się. Jednakże w obliczu masowych protestów rządu w Islamabadzie przeciwko amerykańskim atakom dokonywanym przy pomocy dronów w Wazyrystanie jest to bardzo odważna interpretacja. CIA bowiem zabija tych bojowników nie po to, aby wspierać armię pakistańską, tylko w celu likwidacji terroryzmu islamskiego u jego korzeni. Według interpretacji Amerykanów należało tutaj odstrzelić ową „tykającą bombę zegarową”. Militarne akcje amerykańskie przeprowadzane bez zezwolenia w przestrzeni powietrznej Pakistanu stanowią poważne naruszenie suwerenności tego kraju. To tak, jakby CIA strzelała rakietami hellfire do islamskich terrorystów na terytorium Niemiec. Stąd też Prokuratura Generalna ze swoją interpretacją egzekucji Bünyamina Erdogana porusza się po bardzo cienkim lodzie.

Najpierw umiera człowiek, potem prawo. Kiedy Obama odbierał Pokojową Nagrodę Nobla, powiedział, że jego kraj musi wzorowo zachowywać się także na polu bitwy. Zamiast tego amerykańska kampania prowadzona przy pomocy dronów stała się przykładem pozbawionego wszelkich zahamowań programu zabijania. Podczas gdy jego poprzednik na tym urzędzie, George W. Bush, kazał wyłapywać podejrzanych o terroryzm, porywać ich i torturować, Barack Obama przeszedł od razu do fazy mordowania ich z bezpiecznego dystansu. Zanim w maju 2013 roku nakazał zrobienie swojego rodzaju przerwy na myślenie w zdalnie sterowanym zabijaniu na odległość, a tym samym we własnych działaniach, kilkaset razy wszedł w rolę pana życia i śmierci. Działał jak sędzia i kat w jednej osobie. Cyniczny prezydent.

W 2008, ostatnim roku prezydentury Busha, zapoczątkowano program egzekucyjny CIA oraz Pentagonu z użyciem bezzałogowych dronów, który pod rządami Obamy został drastycznie zintensyfikowany (źródło: The National Security Studies Program, dane z 15 czerwca 2013 roku).

TAJNE SŁUŻBY USA

Zabić Osamę!

Przynajmniej jeden pocisk zmasakrował mężczyźnie twarz, zalewając ją krwią. Strzał w głowę roztrzaskał prawą stronę czaszki, a kilka kolejnych rozszarpało pierś. Leżał w rozrastającej się kałuży krwi. Gdy kucnąłem, by lepiej mu się przyjrzeć, dołączył do mnie Tom. – To chyba nasz chłoptaś – stwierdził.

Komandos marynarki Mark Bissonette w swojej książce No Easy Day o zabiciu Osamy bin Ladena²⁰

Mieli nie brać jeńców, to było jasne od samego początku, nawet jeżeli później Biały Dom twierdził, iż ON opierał się aresztowaniu, a więc członkowie SEAL²¹ działali w samoobronie. W rzeczywistości jednak ON nie był przygotowany do obrony: jego makarow i AK-47 nie były nawet naładowane.

Nie, operacja „Trójząb Neptuna” to była akcja w stylu find-and-kill-mission. Dokąd mieliby zabrać GO, wraz z rodziną, personelem, zaufanymi ludźmi, ochroniarzami, gdzie postawić przed sądem? Poza tym elitarne oddziały Navy-SEAL, którym powierzono atak na dom w Abbottabad i przebywającego w nim najbardziej poszukiwanego na świecie człowieka, nie specjalizują się w braniu jeńców, lecz są wytrenowanymi i znakomicie technicznie wyposażonymi zabójcami. A ich zadaniem jest właśnie: find and kill.

Akcja ta była planowana od dawna. Kiedy namierzony telefon komórkowy Ahmeda al-Kuwaitiego, kuriera i zaufanego człowieka bin Ladena, doprowadził CIA do tego właśnie domu, a wszelkie informacje sprawdzone zostały w możliwie szczegółowy sposób przez agentów przebywających na miejscu, bardzo szybko opracowano plan operacji. Abbottabad położony jest około sześćdziesięciu kilometrów na północ od stolicy Pakistanu Islamabadu i ze względu na swoje położenie w dolinie uważany jest za jedno z najpiękniejszych miast w kraju. Pakistan, najważniejszy sojusznik amerykański w tym regionie, został zaskoczony przez operację „Trójząb Neptuna”, co tylko pogłębiło tarcia z USA wynikające już wcześniej z ataków dronami przeprowadzanymi przez Waszyngton. Ale było to nieuniknione. Amerykanie uważali bowiem za całkowicie niedopuszczalne, aby wcześniej poinformować o całym przedsięwzięciu naszpikowane sympatykami Al-Kaidy pakistańskie organy bezpieczeństwa i tajne służby. Równie dobrze można by wówczas postawić jednego z żołnierzy SEAL z megafonem przed wielkim meczetem w Abbottabadzie.

Plan operacji wyglądał następująco: dwa helikoptery Black Hawk wyposażone w urządzenia stealth, utrudniające rozpoznanie przez radar, miały pod osłoną nocy polecieć z afgańskiej miejscowości Dżalalabad do obiektu stanowiącego cel w Abbottabadzie. Na pokładzie miało znajdować się w sumie dwudziestu dwóch żołnierzy SEAL, technik oraz tłumacz z CIA. Dwa większe helikoptery chinook typu CH-47 z zespołem ratowniczym złożonym z żołnierzy SEAL oraz rezerwami paliwa dla black hawków miały wylądować w odległości piętnastu minut lotu od posiadłości bin Ladena i czekać na rozwój wypadków.

Mark Bissonette należał do tej grupy komandosów, którzy 1 maja 2011 roku wsiedli w Dżalalabadzie do jednego z dwóch helikopterów Black Hawk, i jest jedynym z tego grona, który po odejściu ze służby opowiedział tę historię opinii publicznej (No Easy Day). Ponieważ jego pseudonim Mark Owen szybko został rozszyfrowany, Bissonette musi teraz obawiać się zarówno prawników Białego Domu, którzy zarzucają mu złamanie tajemnicy, jak i mścicieli z Al-Kaidy. Jego relacja z wydarzeń w domu bin Ladena różni się kilkoma szczegółami od opisów innych autorów, zwłaszcza w decydującej kwestii: jaki cel wyznaczono tej operacji, dead or alive?

Nikt raczej nie wątpi w to, iż Bissonette jest człowiekiem poważnym, nawet jeżeli ghostwriter spisał jego wspomnienia miejscami w formie przypominającej tanie powieścidła. Także znany dziennikarz Mark Bowden, który opublikował własną książkę o śmierci bin Ladena (The Finish), oparł się na relacji byłego żołnierza SEAL Bissonette’a. Bowden uważa jego przekaz za „bardziej wiarygodny” niż wersja, jaką przedstawili mu podczas poszukiwania materiałów ludzie z kręgów służb bezpieczeństwa. Ale również i to jest rzeczą charakterystyczną: administracja Obamy, z której wywodzi się najprawdopodobniej większość informatorów Bowdena, usiłowała uniknąć wrażenia, że od samego początku chodziło tylko o zabicie szefa Al-Kaidy.

Amerykańscy wojskowi w swojej skłonności do używania skrótów nazywają to infi, od „infiltracji”, czyli podkradania się i wdzierania do środka. Jest niedziela, 1 maja 2011 roku, godzina czternasta. Właśnie rozpoczęło się infi. W pokoju konferencyjnym Białego Domu zgromadził się sztab kryzysowy Obamy; gospodarz spędził przedpołudnie na grze w golfa, właśnie niedawno wrócił. W Pakistanie, oddalonym o ponad 11 tysięcy kilometrów oraz osiem godzin różnicy czasu, zapadała noc, kiedy z hangaru wypchnięte zostały dwa helikoptery stealth.

Na skraju lotniska w Dżalalabadzie obie drużyny żołnierzy SEAL, Chalk One i Chalk Two, czekają na admirała Williama McRavena, głównego planistę operacji. Jak wspominał później Bissonette, przybyciu admirała nie towarzyszyły żadne „fanfary”. Wysoki dowódca mówił o sprawach dotyczących „poziomu strategicznego misji”. Myśli Bissonette’a krążyły w tamtej chwili wokół osób, które miały się znajdować w obiekcie docelowym i których dane osobowe oraz fotografie miał przy sobie w małym zeszycie tkwiącym w kieszeni na piersiach: najbliższego współpracownika bin Ladena Ahmeda al-Kuwaitiego, który naprawdę nazywał się Ibrahim Said Ahmad Abd al-Hamid, jego brata Abrara oraz obu rodzin, trzech żon bin Ladena, Amal, Siham i Khayriyi, jego synów Chaleda i Hamzy oraz córek Safdiyah, Miriam i Sumayi. Lot trwa półtorej godziny i przebiega bez żadnych zakłóceń.

W tym czasie Barack Obama zabija czas grą w karty. „Nie mogę tu siedzieć, nie wytrzymuję tego napięcia” – mówi prezydent, według wspomnień jego ówczesnego osobistego asystenta Reggiego Love’a, do grupy zgromadzonej w pokoju kryzysowym, w którym transmitowane jest przez satelitę polowanie na bin Ladena. Po tych słowach wychodzi z Love’em i fotografem Białego Domu do prywatnej jadalni, aby zająć myśli grą w karty.

Jest już po północy, kiedy helikoptery Black Hawk zbliżają się do posiadłości w Abbottabadzie, pogrążonej w całkowitej ciemności. Także w okolicznych domach nie pali się żadne światło. W chwili gdy żołnierze SEAL z grupy Chalk One mają spuścić się na linach nad domem bin Ladena, helikopter wpada w turbulencje, obraca się o dziewięćdziesiąt stopni, opada i wbija się dziobem w miękki grunt. Przymusowe lądowanie w ogrodzie największego wroga. Ogon hawka opiera się od środka o trzymetrowej wysokości mur zewnętrzny posiadłości i wystaje ponad nią. Na szczęście nikt nie został ranny. Żołnierze elitarnej jednostki szybko opuszczają kabinę, nad którą nadal obracają się z jękiem płaty śmigła. „Cieszyłem się, że żyjemy i mimo wszystko dostaliśmy się na podwórze” – pisze Bissonette. Nawet jeżeli to uderzenie obudziło mieszkańców domu i całe sąsiedztwo, to „nasze zadanie się nie zmieniło”. Ludzie z Chalk Two widzą awarię nad dachem głównego budynku i natychmiast decydują się na lądowanie poza obszarem murów, w pobliżu bramy głównej.

To, co teraz następuje, to wystudiowana choreografia antyterrorystyczna. Żołnierze SEAL znają każdy zakątek tej liczącej cztery tysiące metrów kwadratowych posiadłości, z zakamarkami podwórza, murami, bramami, budynkami gospodarczymi. Przy pomocy bardzo ostrych zdjęć satelitarnych oraz fotografii potajemnie zrobionych na miejscu wielokrotnie ćwiczyli swoją akcję na modelach. Poszczególne zespoły rozpraszają się po terenie, aby z różnych stron wedrzeć się do dwupiętrowego domu. Wszędzie wysadzane są bramy zewnętrzne i stalowe drzwi, na dachu pozycję zajmuje strzelec wyborowy, na zewnątrz dwóch żołnierzy (assaulter) patroluje teren z psem. Nic nie jest pozostawione przypadkowi. Zespół Bissonette’a „oczyszcza” jeden z wewnętrznych dziedzińców, a następnie biegnie do głównego budynku, aby wesprzeć atak.

Nagle „ktoś otworzył ogień z kbk AK, rozbijając okienko – pisze Bissonette. – Odtoczyłem się, gdy kolejne kule zaświszczały centymetry nad moją głową”. Ahmed al-Kuwaiti znalazł się w pułapce, ale nie chce poddać się bez walki. Bissonette i jego kolega z zespołu natychmiast odpowiadają ogniem. Po chwili słyszą kobietę krzyczącą z pokoju, kilka sekund później pojawia się z zawiniątkiem na rękach na linii ognia. Punkty laserowe ich broni tańczą wokół jej głowy. Żona al-Kuwaitiego Mariam przyciska niemowlaka do piersi. „Nie żyje! – woła po arabsku. – Zastrzeliliście go, nie żyje. Zabiliście go”.

„Z drzwi sypialni wystawały stopy. W żaden sposób nie mogliśmy sprawdzić, czy facet jeszcze oddycha, a ja nie chciałem ryzykować. Will ścisnął mnie za ramię, by dać mi do zrozumienia, że jest gotów, i razem weszliśmy do korytarza. Przytknąłem kolbę karabinu do ramienia i strzeliłem kilka razy do ciała, na wszelki wypadek” – pisze żołnierz SEAL. Oczywiście, że historia Bissonette’a brzmi jak z taniej powieści, jak epos o bardzo twardych chłopakach do bardzo twardych zadań. Jednak jest to autentyczny dowód na to, że w przypadku misji „Trójząb Neptuna” chodziło o krwawą orgię, podczas której nie oszczędzano także i kobiet. „Gość na szpicy pociągnął za spust, a trafiony mężczyzna – później stwierdziliśmy, że był to Abrar al-Kuwaiti – zniknął w pomieszczeniu. Ostrożnie przesunąwszy się dalej, zespół Toma stanął przy drzwiach. Ranny Abrar al-Kuwaiti wił się na podłodze. W momencie gdy nasi chłopcy po raz drugi otwierali ogień, żona Abrara, Bushra, wyskoczyła, żeby osłonić męża własnym ciałem. Druga seria zabiła ich oboje”.

Strzelanie do człowieka, który wije się ranny na podłodze, strzelanie do bezbronnej zapewne kobiety – według powszechnie przyjętych norm takie zachowanie powinno być uznane za zbrodnię wojenną, jeżeli przyjąć, że operacja tego komanda w pakistańskim Abbottabadzie była działaniem wojennym (przeciwko terrorowi). Gdyby jednak była to ekspedycja karna, mająca służyć przede wszystkim zaspokojeniu chęci zemsty, nawet jeżeli zrozumiałej z ludzkiego punktu widzenia ze względu na atak z 11 września i tysiące ofiar, które zginęły z rąk Al-Kaidy, to byłaby prawdziwą zbrodnią, która ścigana powinna być zarówno w Pakistanie, jak i w Stanach Zjednoczonych. Mark Bissonette nie zastanawia się jednak nad tego typu prawnymi czy moralnymi kwestiami. Ma do wykonania rozkaz, którego najważniejsza część składowa nie została jeszcze załatwiona.

Jego zespół przedziera się na pierwsze piętro głównego budynku, przeszukiwany jest każdy pokój, „oczyszczany”, jak oni to nazywają. Idą dosłownie po trupach, marmurowe kafle na podłodze są „śliskie od wody i krwi al-Kuwaitiego, która pobrudziła nam buty”. Na klatce schodowej nagle za rogiem pojawia się głowa mężczyzny i natychmiast znika. Młody facet, około dwudziestu lat, nie ma brody. Syn bin Ladena? „«Chaled» – szeptał operator²². – «Chaled». Mieszkańcy rezydencji na pewno usłyszeli silniki śmigłowców, a także strzały, które padły w domku dla gości, i eksplozje ładunków do wysadzania drzwi. Zaraz potem jednak ponownie zapadła cisza, w której rozchodziło się tylko echo naszych kroków. Mężczyzna na schodach usłyszał, jak ktoś wypowiada jego imię. Skąd znają moje imię? – musiał się zastanawiać. Ciekawość wzięła nad nim górę i wychylił głowę. W tej samej chwili nasz człowiek strzelił mu w twarz. Chaled stoczył się ze schodów, a jego ciało zaległo na półpiętrze”.

Teraz idą na drugie piętro. Dotychczas napotkali niewielki opór. Tylko obaj bracia al-Kuwaiti chwycili za broń. Być może strzelałby także i Chaled, gdyby miał na to czas. „Na najbardziej podstawowym poziomie czyściliśmy pomieszczenia dokładnie tak, jak na kursie (…). Tylko dwie rzeczy sprawiały, że ta operacja była wyjątkowa: nasz cel oraz fakt, że znajdowaliśmy się na terenie Pakistanu” – pisze Bissonette.

Kiedy żołnierze docierają do szczytu schodów, mają nerwy napięte do granic możliwości. Z doniesień CIA wiedzą, że Osama i jego żony znajdują się najprawdopodobniej na tym właśnie piętrze. Nadal panuje zupełna ciemność. Tylko przez okulary z noktowizorami widzą wszystko jakby zanurzone w zielonkawej farbie. Wtedy ON otwiera drzwi swojej sypialni, aby rzucić okiem na to, co dzieje się w korytarzu. W tym samym momencie padają dwa wygłuszone tłumikami strzały, które wwiercają się w jego czaszkę. Udaje mu się jeszcze wycofać do pokoju. Czy go dorwali? Tak mało spektakularnie? Żołnierze SEAL ostrożnie zbliżają się do drzwi, które pozostały uchylone. Idący na czele zespołu, tak zwany point man, kieruje karabin do pokoju, ostrożnie zagląda do środka. Dostrzega przed sobą sylwetki dwóch płaczących i zawodzących po arabsku kobiet. Młodsza, Amal, chce rzucić się na point mana, ale ten ją odpycha.

Także Bissonette i jego kolega wchodzą do pokoju, leżącego na podłodze mężczyznę trzymają na muszce. Ma na sobie jasnobrązową tunikę, która nasiąknięta jest już krwią. ON leży w agonii.

„Kule trafiły go w prawy bok głowy, z otworów trysnęła krew i fragmenty mózgu. Mężczyzna trząsł się w pośmiertnych konwulsjach. Razem z drugim operatorem wycelowaliśmy w jego pierś i pociągnęliśmy za spust. Dopiero kilka kolejnych pocisków sprawiło, że przestał się ruszać”.

Był 2 maja 2011 roku, prawie dziesięć lat po 9/11, koniec polowania. Osama bin Laden został odnaleziony przez amerykańskich agentów specjalnych, wytropiony, osaczony i zlikwidowany. O godzinie 23.35 tamtego dnia, kiedy nie było już żadnych wątpliwości co do tożsamości zabitego, Barack Obama wygłosił przemówienie do społeczeństwa amerykańskiego. Mówił o zamachach z 11 września, które „zapisały się w naszej narodowej pamięci”, przeprowadzoną operację określił jako słuszną. Nie wypowiedział jednak słowa „odwet”.

„Autoryzowałem operację mającą na celu ujęcie bin Ladena i przekazanie go wymiarowi sprawiedliwości. Zgodnie z moim poleceniem Stany Zjednoczone przeprowadziły dzisiaj operację specjalną na terenie posiadłości w pakistańskim Abbottabadzie. Niewielki zespół Amerykanów dokonał tej operacji z wyjątkową odwagą i umiejętnością. Żaden z Amerykanów nie został ranny. Starali się unikać ofiar cywilnych. Po wymianie ognia zabili Osamę bin Ladena i zabezpieczyli jego zwłoki”.

W ten sposób prezydent amerykański, Barack Obama, usiłował zafałszować historię masakry z Abbottabadu.

Poradnik

Celowe zabijanie rzadko może być przeprowadzone z czystym sumieniem. Z tego też powodu nie powinno się tego zlecać ludziom, którzy są wrażliwi pod względem moralnym.

Poradnik CIA celowego zabijania, 1953

Autor tego wewnętrznego poradnika doskonale orientuje się w materii, którą opisuje: w przypadku jednego z zamachów (assassination) wymienionego w tym tekście chodzi o „zaplanowane zabicie osoby, która nie znajdowała się w obszarze władzy sądowej zabójcy”, jednak została „wybrana”, ponieważ „jej śmierć była korzystna dla organizacji”.

Autor zdaje sobie również sprawę, że to, co notuje, nie powinno raczej znaleźć się na papierze. „Instrukcje dotyczące przeprowadzania egzekucji nie powinny być nigdy spisywane” – stwierdza, a celowe zabójstwa nigdy nie zostaną „zlecone lub autoryzowane” przez jakąkolwiek oficjalną instytucję. Władza decyzyjna w tej kwestii musi „zostać ograniczona do absolutnie minimalnej liczby osób”, a zwłaszcza: „Nie może być sporządzony żaden raport!”.

Pewnego dnia na jesieni 1953 roku niewymieniony z nazwiska ekspert CIA otrzymał zadanie opracowania rodzaju poradnika morderczej działalności własnej tajnej służby. Aby sformułować te porady, zasięgnął być może pomocy z zewnątrz, od zawodowych morderców mafii, lub też konsultował się z ekspertami od broni, psychologami i lekarzami, a z całą pewnością wykorzystał zasadnicze elementy historycznych zamachów, między innymi na Cezara, Lincolna i Trockiego. Podstawa jego analizy była przy tym bardzo konkretnej natury i posłużyła do opracowania planów operacji CIA pod kryptonimem „PB Success”, podczas której jego zalecenia zostały po raz pierwszy wprowadzone w życie. Konkretne plany tej akcji leżały już gotowe w szufladzie, włącznie z listą pięćdziesięciu ośmiu nazwisk potencjalnych ofiar, wobec których miały zostać zastosowane nowo opracowane zasady. Kiedy po ponad czterdziestu latach dokumenty dotyczące akcji „PB Success” zostały odtajnione, okazało się, iż plany te znajdowały się w segregatorze z napisem „program treningowy”.

„Studium dokonywania egzekucji”, tak w 1953 roku nieznany autor CIA nazwał swój poradnik dla agentów.

„Techniki, jakie zostaną wykorzystane, uzależnione są od tego, czy ofiara czuje się niezagrożona, jest zagrożona, ale nie chroniona, czy też ma ochronę. [Pierwsza z nich] określana jest jako «łatwa», [druga] jako «groźna», [a ostatnia] jako «chroniona».

Jeżeli morderca ma umrzeć wraz z ofiarą, działanie takie określane jest jako «straceńcze», jeżeli ma uciec, jako «bezpieczne». Należy tutaj podkreślić, że w tych wypadkach nie może być żadnych kompromisów. Sprawca nie może dostać się żywy w ręce wroga.

Inne kryterium rozróżnienia wiąże się z potrzebą zakamuflowania faktu, iż obiekt padł ofiarą zamierzonego zabójstwa, a nie zginął w wypadku lub zmarł śmiercią naturalną. Jeżeli niezbędny jest taki kamuflaż, wtedy operacja określana jest jako «tajna», jeżeli nie jest to konieczne, jako «otwarta», a kiedy mord musi być dokonany na oczach opinii publicznej, aby odniósł zamierzony efekt, wówczas nazywa się go «terrorystycznym».

Zgodnie z tą definicją zamordowanie Juliusza Cezara było «bezpieczne», «łatwe» oraz «terrorystyczne», a zabicie Hueya Pierce’a Longa²³ «straceńcze», «chronione» i «otwarte»” – czytamy w poradniku celowego zabijania z 1953 roku. Cezar umarł 15 marca 44 roku p.n.e., otrzymawszy 23 ciosy sztyletami, zadane przez grupę senatorów w rzymskim teatrze Pompejusza. Amerykański senator Huey Pierce Long zginął 8 września 1935 roku od dwóch kul z pistoletu zamachowca Carla Weissa, który został następnie zastrzelony przez ochroniarzy senatora i policję.

Rysunek z poradnika CIA objaśniający sposób, w jaki dwóch zaledwie agentów może zamordować z broni automatycznej wielu uczestników konferencji.

Na początku 1953 roku nowa administracja prezydenta USA Dwighta D. Eisenhowera obserwowała z rosnącym zaniepokojeniem coraz silniejsze lewicowe tendencje u swojego południowego sąsiada, Gwatemali. Jacobo Arbenz Guzman, który w listopadzie 1950 roku wygrał wybory prezydenckie w tym kraju, rozpoczął ambitną reformę rolną, rozdzielając między innymi pomiędzy setki tysięcy biednych chłopów leżące odłogiem pola koncernu United Fruit. Z tego powodu amerykański koncern bananowy oskarżył Arbenza o to, że jest czerwoną marionetką Kremla, i dzięki swoim ogromnym wpływom politycznym, sięgającym aż do osoby nowego szefa CIA Allena W. Dullesa, udało mu się wmówić także Waszyngtonowi, iż w Ameryce Środkowej powstaje widmo sowieckiego przyczółka. Jednak CIA, z powodu braku własnych szpiegów w tym kraju, nie posiadała żadnych konkretnych informacji na temat tego, czy prezydent, względnie komunistyczna partia Gwatemali są sterowani przez Moskwę, czy też nie (nie byli).

Pierwsze plany wspieranego przez CIA obalenia prezydenta Jacobo Arbenza Guzmana powstały już w 1952 roku i w ciągu tamtego roku stawały się coraz bardziej konkretne. Jednak początkowo organizatorom tej akcji szczęście nie sprzyjało. Wybór padł wówczas na żyjącego na emigracji pułkownika armii gwatemalskiej, Carlosa Castilla Armasa. To jemu właśnie CIA usiłowała dostarczyć zakamuflowany jako maszyny rolnicze transport broni (była to tak zwana operacja „PB Fortune”). Dwukrotnie transport ten musiano odwoływać, gdyż informacje na jego temat przedostawały się na zewnątrz. Trzecia próba nie powiodła się, ponieważ na pełnym morzu zepsuły się silniki statku szmuglującego broń. Mimo to w marcu 1953 roku Castillo Armas usiłował wraz z dwustoma swoimi desperados zająć położony na uboczu garnizon. Jego oddział został jednak dokumentnie rozbity, a jemu samemu i jego ludziom tylko z trudem udało się zbiec do Hondurasu.

Jako że operacji „PBFortune” zabrakło najpewniej właśnie fortuny, CIA przemianowało akcję na „PBSuccess”, co miało już przez samą nazwę przysporzyć jej sukcesów. Oberst Castillo (pseudonim „Calligeris”) rozpoczął wówczas tworzenie specjalnych „komand-K”, czyli szwadronów śmierci, które natychmiast po inwazji miały wymordować gwatemalskich komunistów oraz zwolenników Arbenza. Za pośrednictwem agenta CIA o pseudonimie „Seekford” przekazał on do kwatery głównej tej służby dwie listy imienne: jedną z pięćdziesięcioma ośmioma nazwiskami (kategoria 1) i drugą z siedemdziesięcioma czterema (kategoria 2). Zestawienia te zawierały również szczegółowe dane o adresach zamieszkania i miejscu pracy ludzi przeznaczonych do zabicia lub internowania. Do wykonania tej roboty z terenu Nikaragui, Hondurasu i Salwadoru miały zostać przemycone do Gwatemali hit teams²⁴ złożone z żołnierzy w cywilnych ubraniach.

CIA uważała, że ten plan da się zrealizować. Jednak również dla amerykańskich tajnych służb akcja ta była wkroczeniem na nieznany teren. Wyglądało na to, że oprócz akademickich rozważań dotyczących tego, w jaki sposób dokonać zamierzonych zabójstw w sposób efektywny i możliwie dyskretny, nie przeprowadzono żadnych wewnętrznych badań ani opracowań. To był właśnie moment, w którym do gry wszedł ów nieznany ekspert, otrzymując zlecenie dokładnej analizy kwestii mordu doskonałego i opracowania wytycznych dla programu treningowego gwatemalskich „komand-K”. „Człowiek może zostać zabity na wiele sposobów, ale często przeoczony zostaje przy tym fakt, iż sprawcy nie mają nigdy pewności [że ofiara naprawdę nie żyje], ponieważ znajdują się pod ogromną presją wynikającą z emocjonalnych reakcji na popełnienie tak ciężkiego czynu. Specyficzna technika, jaka znajdzie zastosowanie, może być uzależniona od sporej liczby różnorodnych czynników. Jedno jest jednak całkowicie niezbędne: śmierć musi być absolutnie pewna! Zamach na Hitlera nie powiódł się dlatego, że spiskowcy nie poświęcili tej sprawie odpowiedniej uwagi” (poradnik CIA celowego zabijania, 1953).

W styczniu 1954 roku rozpoczęło się w Hondurasie szkolenie komand zabójców mających służyć pod wodzą Castilla – zgodnie z zaleceniami nieznanego fachowca z CIA, specjalisty od celowego zabijania. Jednakże w tym samym czasie miała miejsce dyskusja między Kwaterą Główną CIA oraz Departamentem Stanu na temat „listy 58”. W jednym z udostępnionych później opinii publicznej dokumentów cytowany jest oficer wywiadu CIA, który twierdzi, że „wyeliminowanie ludzi na wysokich stanowiskach w rządzie Arbenza pozwoli wywołać chaos […], ale wystarczy do tego mniejsza liczba, być może około dwudziestu osób”. Oficerowie wywiadu CIA używali przy tym określenia disposal list, co można przetłumaczyć jako „lista do zbycia”, lista ludzi w Gwatemali przeznaczonych do usunięcia jak śmieci.

Podczas kolejnego spotkania wysokich rangą pracowników CIA, 9 marca 1954 roku, zalecenie to zostało uzupełnione o propozycję, aby do tych zamachów zatrudnić „pistoleros Trujillo”, którzy mieli spore doświadczenie w takich likwidacjach. Rafael Leonidas Trujillo Molina, dyktator Republiki Dominikany, uważany był wtedy za bliskiego sojusznika Stanów Zjednoczonych. Kilka lat później jego polityka represji i ucisku wobec własnego społeczeństwa przybrała takie rozmiary, że Amerykanie zaczęli obawiać się komunistycznego przewrotu w tym kraju. A ponieważ Trujillo odmawiał ustąpienia ze stanowiska prezydenta, sam padł ofiarą spisku wspieranego przez CIA, mimo że był dokładnym przeciwieństwem komunisty (zob. str. 70).

Podczas gdy szef biura regionalnego CIA usiłował przy pomocy dolarów kupić wsparcie czołowych wojskowych gwatemalskich (z członków ekipy rządowej udało mu się przekupić tylko jednego), ambasador amerykański w Gwatemala City domagał się interwencji zbrojnej. Trzy dni później u wybrzeży Gwatemali pojawiły się okręty wojenne i łodzie podwodne marynarki USA, aby zablokować dowóz zaopatrzenia. 26 maja samolot CIA przeleciał lotem koszącym nad pałacem prezydenckim, zrzucając ulotki skierowane przeciwko Arbenzowi. Rozpoczęła się kampania terroru wobec tego małego kraju. Prokurowanie fałszywych informacji i stosowanie metod wojny psychologicznej doprowadziły do panicznych reakcji w kręgach rządowych. Ambasador USA raz jeszcze poprosił z naciskiem o wsparcie z powietrza: „Bombardować! Powtarzam: bombardować!”.

16 czerwca 1954 roku na teren Gwatemali wdarło się z różnych stron kilkuset niezbyt dobrze wyposażonych przez CIA rebeliantów. Sam pułkownik Castillo Armas z setką ludzi przekroczył w sfatygowanych ciężarówkach granicę z Hondurasem. Większość z nich została zabita w przeciągu kilku godzin. Puczowi groziła klęska, zanim zaczął się na dobre. Kiedy Kwatera Główna CIA stwierdziła, iż jej nadzieje na powodzenie planu się rozwiewają, zmieniła radykalnie taktykę i poprosiła prezydenta Eisenhowera o wydanie zgody na operację wojsk powietrznych. 25 czerwca trzy maszyny typu Thunderbolt, które kilka godzin wcześniej przeszły na mocy błyskawicznie zawartej umowy na własność lotnictwa Nikaragui, zbombardowały największą bazę wojskową w Gwatemala City. „Prezydent Arbenz, który upił się do nieprzytomności, zrozumiał jak przez mgłę, że został zaatakowany przez Stany Zjednoczone” – pisał dziennikarz „New York Timesa” Tim Weiner w swojej książce Legacy of Ashes.

27 czerwca Arbenz ustąpił ze stanowiska, wygłaszając antyamerykańskie, przepojone nienawiścią przemówienie, i poprosił o azyl w ambasadzie Meksyku. On sam oraz członkowie rządu i komuniści w liczbie około 120 osób otrzymali od nowego rządu Castilla Armasa gwarancję swobodnego wyjazdu.

„Pucz ten udał się jedynie dzięki zastosowaniu nagiej siły oraz łutowi szczęścia” – pisał Weiner. Kiedy jednak CIA kilka tygodni później składała w Białym Domu raport z tej operacji prezydentowi Eisenhowerowi, zawierał on upiększoną wersję wydarzeń: przedstawiciele Agencji określili tę misję jako „arcydzieło”.

„Dokonano wyboru zamachowców, rozpoczęto treningi i sporządzono prowizoryczne «hit-listy»²⁵” – tak w 1995 roku historyk CIA Gerald K. Haines podsumował po analizie wszystkich tajnych dokumentów swoje opracowanie na temat programu egzekucji przeprowadzanych przez CIA. W dostępnych aktach nie ma jednak „żadnych informacji o tym, czy rzeczywiście dokonano egzekucji na obywatelach Gwatemali”. Case closed.

Ale co stało się po przewrocie w Gwatemali z ową analizą dotyczącą planów bezgłośnego i efektywnego zabijania? Z całą pewnością ekspertyza ta nie zniknęła w archiwum CIA, a wręcz przeciwnie: należy przypuszczać, iż korzystano z niej także w późniejszym okresie, kiedy pojawiały się projekty lub realizowano konkretne akcje tego rodzaju. W tym samym mniej więcej czasie również izraelska tajna służba Mossad zaczęła odkrywać zamachy oraz pozasądowe egzekucje jako swoją nową broń. Zaskakujące jest to, że późniejsze zabójstwa dokonywane były zadziwiająco zgodnie z zasadami sformułowanymi w poradniku CIA. Mogło to wynikać z faktu istnienia generalnych wytycznych mówiących o celowym likwidowaniu wrogów i zacieraniu wszelkich śladów po sprawcach. Mogło to również oznaczać, że zalecenia CIA z 1953 roku stały się wzorcem do podobnego poradnika opracowanego przez izraelskie tajne służby.

„Przy «bezpiecznych» egzekucjach zamachowiec powinien posiadać umiejętności większe niż zwykły agent. Powinien być zdecydowany, odważny, inteligentny, pomysłowy i wytrenowany pod względem fizycznym. Jeżeli niezbędne jest specjalne wyposażenie, takie jak broń palna czy narkotyki, to jest rzeczą oczywistą, iż musi on posiadać wyjątkowe umiejętności.

Pożądane jest także, aby zamachowiec, z wyjątkiem przypadków egzekucji «terrorystycznych», przebywał na obszarze akcji możliwie krótko. Powinien utrzymywać minimalne kontakty z resztą organizacji, a polecenia otrzymywać wyłącznie w formie ustnej od jednej tylko osoby. Jego ewakuacja po wykonaniu zadania jest absolutnie niezbędna, ale również i w tym przypadku kontakty powinny być ograniczane, jak tylko to możliwe. Osoba, która wydaje rozkazy, powinna być również, w interesie przeprowadzanej akcji, odpowiedzialna za ewakuację albo kamuflaż” (Poradnik celowego zabijania CIA, 1953).

Te ogólne zalecenia z poradnika celowego zabijania CIA brzmią jak opis pracy izraelskich agentów należących do Kidonu. Jest to grupa specjalistów Mossadu, zajmujących się różnorodnymi formami umyślnego zabijania, które praktykują co najmniej od czasu zamachu Palestyńczyków na drużynę izraelską podczas igrzysk olimpijskich w 1972 roku w Monachium. Oczywiście z biegiem lat niektóre reguły zostały uzupełnione i zaktualizowane. Doszły do tego nowości z dziedziny farmacji, techniki i elektroniki – ostatecznie Mossad zatrudnia całą armię specjalistów nauk przyrodniczych, w tym toksykologów i chemików, w których laboratoriach powstają nowe efektywne i niepozostawiające śladów materiały, tynktury, medykamenty, środki odurzające i śmiertelne narkotyki. Dziś Mossad z pewnością nie popełniłby żadnego mordu przy pomocy strychniny czy arszeniku, jak zalecali to eksperci CIA w 1953 roku.

Natomiast zalecenia natury taktycznej z 1953 roku wydają się obecnie równie aktualne co w owym czasie, kiedy chodziło o wysłanie na tamten świat komunistów z Gwatemali.

Magik

Czarodziejskie sztuczki i magia (…) są także dziełem diabła oraz złych duchów!

John Mulholland w przedmowie do swojej książki Book of Magic (1963)

Ladies and Gentlemen, the one and only John Mulholland! Radio City Music Hall szaleje. W świetle reflektorów na scenie pojawia się bardzo wysoki, uśmiechnięty pięćdziesięcioparolatek w smokingu – wielki mistrz amerykańskiej sztuki iluzji, żywa legenda magii.

Nowy Jork wiosną 1953 roku. W dalekiej Korei dzielni GIs²⁶ walczą przeciwko czerwonym agresorom z Północy, w całej Afryce komuniści wypełzają ze swoich nor, pokój światowy wydaje się zagrożony. Na całym globie panuje zimna wojna ze Związkiem Radzieckim, a gorąca, być może nuklearna wojna wisi już w powietrzu. W Stanach Zjednoczonych rozprzestrzenia się niepewność. W takich okresach rośnie fascynacja światem iluzji, w którym wszystko wydaje się tak idealne. Wygląda to tak, jakby każdy miał nadzieję, że gestem magika lub zaklęciem „abrakadabra” można oddalić mroczną perspektywę konfrontacji militarnej.

Kiedy w programie jest John Mulholland i jego sztuki magiczne, miejsca w Radio City Music Hall są zazwyczaj wypełnione do ostatniego. Swoimi szczupłymi dłońmi przyciąga w sposób wręcz magnetyczny wzrok widzów, kilkoma zręcznymi ruchami kieruje ich uwagę na lewą rękę, podczas gdy cały trik wykonuje prawą. Zręczność jego palców, jego oddziaływanie na widzów zachwycają również trzydziestoczteroletniego doktora nauk przyrodniczych, który siedzi wśród publiczności i zauroczony obserwuje przedstawienie. Jest to dr Sidney Gottlieb, oficer CIA i kierownik Wydziału Operacji Specjalnych. Wizyta Gottlieba na przedstawieniu ma charakter zawodowy. Ten członek tajnych służb zamierza zaangażować kuglarza o zręcznych dłoniach jako doradcę. Ma on napisać specjalny podręcznik, oczywiście top secret.

Triki wielkiego mistrza mają umożliwić agentom CIA umieszczanie w sposób niezauważony śmiertelnych pigułek i tynktur z trującego arsenału Gottlieba w szklankach z koktajlami i filiżankach z kawą sowieckich szpiegów, komunistycznych prowodyrów lub szefów innych krajów, których zapatrywania polityczne są diametralnie sprzeczne z amerykańskimi interesami.

Magik i doradca: John Mulholland nie tylko wyczarowywał króliki z cylindra, ale także uczył agentów CIA śmiercionośnych trików.

Sidney Gottlieb przyszedł na świat 3 sierpnia 1918 roku w Nowym Jorku jako syn emigrantów żydowskich z Węgier. Miał wadę wrodzoną: szpotawe stopy. Przez lata całe nie mógł dobrze chodzić, przeszedł trzy operacje chirurgiczne, zanim wadę tę udało się w miarę skorygować. Sid miał też inną ułomność: jąkał się. Jednak również to udało się zlikwidować przy pomocy terapii. W 1939 roku rozpoczął studia agronomiczne, w 1943 uzyskał doktorat z chemii. Pracował na wielu posadach w różnych ministerstwach amerykańskich. Jako pracownik University of Maryland wstąpił do CIA. „Sid chciał w pewnym sensie spłacić dług wobec państwa – wspominał później Stanley Mehr, jego przyjaciel ze studiów – ponieważ z powodu szpotawych stóp nie był w stanie pełnić służby wojskowej podczas drugiej wojny światowej”.

Kiedy Gottlieb rozpoczął pracę w Wydziale TSS (Technical Services Staff) zajmującym się technicznym wyposażeniem agentów, znalazł naukowe notatki nieznanego doradcy z listopada 1949 roku. W tej branży „ważne jest, aby pozostawiać tylko takie trupy, w przypadku których najbardziej nawet zaawansowane badania nie będą w stanie stwierdzić rzeczywistej przyczyny zgonu. Mało tego: należy stwarzać wrażenie, iż śmierć była wynikiem wypadku, samobójstwa lub naturalnego zgonu”. Ekspert ten proponował na przykład dodawanie do pożywienia fluorooctanu sodu w proszku albo w tabletkach, względnie umieszczanie na skórze niewielkich ilości tetraetyloołowiu. Obie substancje gwarantują „szybką śmierć”. Tym samym wyznaczony został kierunek, jaki miała przybrać kariera Sidneya Gottlieba w tajnych służbach.

Gottlieb i Mulholland musieli się spotkać po raz pierwszy gdzieś pod koniec 1952 lub na początku 1953 roku. Udokumentowane jest ich spotkanie 13 kwietnia 1953 roku, podczas którego oficer CIA zapytał magika, czy zgodziłby się napisać podręcznik dla agentów. Tydzień później Mulholland wyraził zgodę: „Jeżeli jest to konieczne, mogę zacząć natychmiast” – napisał. Był to początek zadziwiającej współpracy między wynalazcą trucizn i prawdopodobnie największym amerykańskim magikiem tamtego czasu.

John Mulholland urodził się 9 czerwca 1898 roku w Chicago, przed publicznością debiutował już w wieku piętnastu lat, później przerwał studia i zarabiał na życie jako księgowy i nauczyciel sztuk plastycznych, zanim w 1927 roku zaczął robić karierę jako iluzjonista, nauczyciel młodych adeptów sztuk magicznych oraz autor licznych książek na ten temat. Od 1930 roku wydawał czasopismo „The Sphinx”, poważny periodyk ze sfery jego rzemiosła. W czerwcu zakończył tę działalność, głównie z powodu zbytniego przeciążenia podwójną pracą magika i doradcy CIA.

Mulholland z ogromnym zapałem zabrał się do pracy, czyli pisania podręcznika dla agentów. Termin wykonania wynosił początkowo sześć miesięcy, a honorarium trzy tysiące dolarów. Jako że nigdy nie miał poznać swoich uczniów, a więc nie mógłby udzielać im porad osobiście, jego triki musiały dobrze funkcjonować na odległość. W przeciwnym wypadku narażone byłoby życie mężczyzn i kobiet z CIA. W tym interesie nikt nie dostaje drugiej szansy, jak powiedział Gottlieb. Tak więc w dzień Mulholland wypróbowywał i modyfikował swoje triki, przy pomocy których mieli być zabijani ludzie, i pracował nad tekstem podręcznika, a wieczorami występował na scenie.

Dlaczego mistrz magii zgodził się pójść na usługi zła? Przez całe lata dawni przyjaciele i inni ludzie, którzy go znali, zastanawiali się nad motywami podjęcia takiej współpracy przez liberalnego przecież i wolnomyślnego Amerykanina. Jego samego nie można już było o to zapytać, gdyż pierwsze dokumenty demaskujące jego podejrzaną współpracę z CIA wyszły na jaw dopiero w 1977 roku, siedem lat po jego śmierci. „John nie zrobił tego z pobudek politycznych – uważa George N. Gordon, jego były kolega – lecz dlatego, że poprosił go o to jego rząd”. Mulholland był patriotą – tak jak Gottlieb. Już w 1944 roku, kiedy żołnierze amerykańscy wysłani zostali do Europy, artysta był dumny z faktu, że w kieszeniach wielu mundurów tkwiło miniaturowe wydanie jego bestsellera The Art of Illusion, służące jako lektura rozrywkowa podczas przerw w walkach. Prawdopodobnie uważał za obowiązek oddanie swoich umiejętności na służbę krajowi. I zapewne pochlebiała mu propozycja współpracy ze strony służb specjalnych. „Oczywiście – jeżeli jest to konieczne, postępy pracy mogą być kontrolowane co dwa tygodnie” – pisał do Gottlieba, jakby nie mógł się doczekać kolejnego konspiracyjnego spotkania. Wielki magik był zapewne zafascynowany otchłaniami tajnego świata, w którym tak łatwo można ignorować moralne reguły gry i prawne ograniczenia. Młoda jeszcze wtedy CIA przyciągała do siebie swoimi covert operations, tajnymi operacjami, wielu intelektualistów ze Wschodniego Wybrzeża. Poszukiwani byli the very best men, młodzi, energiczni, inteligentni, ale także pozbawieni skrupułów absolwenci elitarnych uniwersytetów, którzy bez wahania pójdą na służbę rzekomo słusznej i sprawiedliwej sprawy.

W listopadzie 1953 roku Mulholland przekazał CIA pierwsze pięć rozdziałów swojego podręcznika. Jednak od razu wskazał na luki we własnym opracowaniu: na przykład w akcjach, w których biorą udział agentki, należałoby zastosować zupełnie inne techniki niż w przypadku ich męskich kolegów. Różnice płci należy uwzględniać, kiedy chodzi o zamordowanie szpiega przeciwnika lub wroga politycznego, co staje się widoczne przy bliższej analizie jednego z bardziej znanych trików zawartych w podręczniku Mulhollanda. A wygląda on następująco:

Człowiek z CIA siedzi ze swoją ofiarą przy stoliku, przed nimi stoją, powiedzmy, szklanki whisky. Potencjalna ofiara chce zapalić papierosa. Agent błyskawicznie wyjmuje z kieszeni lewą ręką pudełko zapałek, trzyma je między kciukiem i palcem wskazującym, prawą ręką zapala zapałkę i przysuwa ją do papierosa. W tamtym czasie byłby to zrozumiały gest zwykłej uprzejmości, dlatego też kandydat na śmierć nie podejrzewałby żadnych złych zamiarów, lecz skoncentrował się raczej na płomieniu, aby nie oparzyć się przez nieuwagę. Ten moment wykorzystuje agent, przesuwa pudełko zapałek, jakby przypadkowo, nad szklanką ofiary, zdrapuje środkowym palcem umieszczony na bocznej ściance, dobrze zakamuflowany proszek i zasłaniając wierzchem dłoni, wsypuje go do whisky, gdzie trucizna natychmiast się rozpuszcza, nie pozostawiając śladów.

Trudno sobie wyobrazić, aby kobieta zachowała się w taki właśnie sposób w stosunku do mężczyzny, stąd też było rzeczą oczywistą, że Mulholland musiał wymyślić inne triki i wybiegi dla żeńskich agentów CIA. Na Sidneyu Gottliebie profesjonalizm, z jakim pracował jego doradca, musiał zrobić spore wrażenie, gdyż przedłużył ten projekt najpierw do wiosny, a później do jesieni 1954 roku. Między magikiem i wynalazcą trucizn powstała atmosfera zażyłości i zaufania. Pod koniec tego samego roku gotowy był podręcznik zatytułowany C.I.A. Manual of Trickery And Deception z przejrzystymi ilustracjami, które wyszły spod ręki samego mistrza. Książka ta stanowiła znakomite uzupełnienie poradnika celowego zabijania z 1953 roku. Udokumentowana jest także dalsza współpraca między Sidem i Johnem, aż do 1958 roku. W ostatnim okresie Mulholland otrzymywał od CIA wynagrodzenie w wysokości dwustu dolarów tygodniowo.

W 1963 roku John Mulholland opublikował swoją Book of Magic, w której zdradził wiele ze swoich magicznych sztuczek, ale wiążąc to w pewnym sensie z czarami i czarną magią. „Czarodziejskie sztuczki i magia (…) są także – jak napisał w przedmowie – dziełem diabła oraz złych duchów!” Wygląda na to, że wiedział, o czym mówi. Ilu ludzi padło ofiarą jego trików, pozostanie wieczną tajemnicą CIA, o ile w ogóle gdzieś to odnotowywano, z reguły bowiem agencja nie pozostawiała dla przyszłych pokoleń informacji na temat martwych szpiegów i wrogich ofiar. Można jednak przypuszczać, iż sztuki magiczne Mulhollanda znalazły się później w programie treningów państwowych komand śmierci, na przykład izraelskich agentów Kidonu, którzy rzeczywiście nawiązują w wielu przypadkach bliższy kontakt ze swoimi ofiarami – w odróżnieniu od swoich amerykańskich kolegów po fachu, którzy wrogów państwa likwidują dziś przede wszystkim z bezzałogowych dronów, z bezpiecznej odległości.

Komitet

Mr. Schwarz: „Kiedy pytano pana o zabicie Lumumby, czy też jak tam się to określało, nie pomyślał pan, aby odmówić? A jeżeli nie, to dlaczego?”.

Mr. Gottlieb: „Biorąc pod uwagę moją ówczesną pracę oraz odpowiedzialność, jaką ponosiłem w tej cichej wojnie, moja odmowa byłaby decyzją kogoś, kto odmawia służby wojskowej, ale tak nie było. Uważałem, że tę decyzję przedyskutowano i podjęto na najwyższym szczeblu i że moim zadaniem była teraz realizacja tej być może nawet bardzo nieprzyjemnej sprawy”.

Oficer CIA dr Sidney Gottlieb podczas przesłuchania przez Komitet Churcha, 9 października 1975 roku

To był niespokojny czas w Stanach Zjednoczonych. Po tym, jak w sierpniu 1974 roku Richard M. Nixon ustąpił ze stanowiska z powodu afery Watergate, reporter „New York Timesa” Seymour Hersh ujawnił w grudniu 1974 roku w serii artykułów potajemne szpiegowanie tysięcy amerykańskich obywateli, w tym także parlamentarzystów, dziennikarzy oraz aktorów, których tajne służby uważały za przeciwników wojny w Wietnamie. Hersh napisał także o tajnych operacjach CIA, podczas których mordowano szefów innych państw. Publikacje te opierały się na wewnętrznym dochodzeniu Agencji, które zostało zlecone na początku maja 1973 roku przez ówczesnego dyrektora CIA Jamesa R. Schlesingera. W reakcji na zarzuty, iż CIA była zamieszana w aferę Watergate, nakazał on wówczas skompletowanie wszystkich dokumentów świadczących o tym, że oficerowie tej tajnej służby naruszali obowiązujące prawo lub wewnętrzne przepisy Agencji. Już 8 maja generalny inspektor CIA, rodzaj szefa wewnętrznego dochodzenia, streścił pierwsze wyniki kontroli dotyczącej „potencjalnie haniebnych działań Agencji” w swoim memorandum, które zostało zakwalifikowane jako secret / eyes only²⁷. Do memorandum tego dołączono aneks złożony z 693 luźnych stronic, które weszły do annałów historii amerykańskiej jako „klejnoty rodzinne” Agencji. Tymczasem nowym dyrektorem CIA i następcą Schlesingera został William E. Colby, który musiał teraz zmagać się z tym problemem.

Jednak „skarbiec” nie zawierał wszystkich precjozów CIA, jako że już poprzednik Schlesingera na stanowisku dyrektora tej Agencji, Richard Helms, zaraz po odwołaniu go przez prezydenta Nixona miał zamiar zniszczyć wszystkie kompromitujące dokumenty. Na wszelki wypadek. Wraz z Helmsem z Agencji postanowił odejść i przejść na emeryturę także jego zaufany, doktor Sidney Gottlieb, a więc człowiek, który był odpowiedzialny za nawiązanie przed dwudziestu laty współpracy z magikiem Johnem Mulhollandem. Helms i Gottlieb, w ramach ostatniej wspólnie przeprowadzanej akcji, wyczyścili swoje szafy pancerne i 30 oraz 31 stycznia 1973 roku przepuścili wszystkie dyskredytujące ich dokumenty przez niszczarkę. 2 lutego energicznie zaprotestował szef Record Centers, ale było już za późno. Helms i Gottlieb przeoczyli jednak fakt, że siedem kartonów z kopiami ściśle tajnych dokumentów przekazano do kontroli finansowej w wydziale budżetowym w celu sprawdzenia wydatków Gottlieba. W ten sposób przetrwało kilka bardzo wartościowych pod względem historycznym egzemplarzy z tej kolekcji, które w konsekwencji doprowadziły tych dwóch funkcjonariuszy przed parlamentarną komisję dochodzeniową.

Klejnoty rodzinne, szpiegowanie własnych obywateli, tajne plany egzekucji niewygodnych polityków za granicą – wszystko to na początku 1975 roku przekroczyło, według Kongresu, wszelką miarę. Powołano wówczas do życia komitet o karkołomnej nazwie: US Senate Select Committee to Study Governmental Operations with Respect to Intelligence Activities, który szybko nazywany był już tylko Komitetem Churcha, od nazwiska przewodniczącego tego gremium, senatora Franka Churcha. Ten bystry demokrata postawił sobie za cel wyjaśnienie tajnych operacji potężnej tajnej służby, która, jak wiele na to wskazywało, wymknęła się spod wszelkiej politycznej kontroli. Na Wzgórzu Kapitolu, w siedzibie Kongresu, rozpoczęło się wielkie sprzątanie.

17 września 1975 roku William E. Colby miał swój wielki występ przed Komitetem Churcha. Chciał go wykorzystać, aby zaprezentować siebie jako „człowieka honoru” (taki też nosiły tytuł jego wydane trzy lata później wspomnienia), który zerwał z podejrzaną przeszłością Agencji i wyłożył na stół wszystkie klejnoty rodzinne. W Kwaterze Głównej CIA od razu wzięto mu to za złe, niektórzy zaczęli nawet go piętnować jako „zdrajcę”. Według jego krytyków nie było absolutnie żadnej potrzeby informowania parlamentu o najbardziej tajnych planach i haniebnych czynach CIA. Jednak Colby nie dał się przekonać.

Zademonstrował na przykład członkom komitetu pistolet na lotki, przy pomocy którego można było prawie bezgłośnie wystrzeliwać na odległość mniej więcej stu metrów niewielkie zatrute strzały, przechodzące bez trudu przez ubranie. W tym przypadku jedynie bardzo dobrze wyszkoleni lekarze sądowi, posiadający w dodatku najnowsze wyposażenie techniczne, byliby w stanie stwierdzić rzeczywistą przyczynę śmierci. William E. Colby zapewniał przed komitetem, że dopiero niedawno dowiedział się o projekcie MK-NAOMI oraz tak zwanym mikrobioinkubatorze, stąd też nie jest w stanie powiedzieć, czy został już zastosowany przeciwko ludziom. „Na ten temat nie znaleźliśmy żadnych dokumentów w sejfach” – zapewniał dyrektor CIA, jednakże rozumie się samo przez się, iż przy tego typu działaniach z reguły „nie jest prowadzona dokumentacja dotycząca konkretnego zastosowania”. Colby powołał się przy tym na zeznania współpracownika przy tym projekcie, doktora Stevensa, który stwierdził do protokołu, że w przypadku MK-NAOMI miała miejsce „całkowicie normalna procedura niezapisywania niczego na papierze lub [robienia tego] w możliwie małym zakresie”. Czcigodni senatorzy nie wierzyli własnym uszom.

Współpracownicy Colby’ego sporządzili mu na przesłuchanie na Kapitolu obszerne notatki dotyczące tajnego projektu MK-NAOMI. Stwierdzono w nich między innymi, że ów pistolet na lotki został skonstruowany w celu bezgłośnego i bezbolesnego uśpienia psów wartowniczych w północnowietnamskiej ambasadzie, gdzieś w Azji Południowo-Wschodniej, aby agenci mogli potajemnie założyć podsłuchy w budynku. Później zwierzęta te miały być drugim strzałem przywrócone do życia. Czcigodni senatorzy nie uznali tego za zabawne.

Projekt MK-NAOMI zapoczątkowano w 1952 roku, a zakończony został w lutym 1970 roku, po wydaniu przez prezydenta Nixona dyrektywy o natychmiastowym wstrzymaniu wszelkich badań nad broniami biologicznymi. Po skonstruowaniu pistoletu na lotki, na ile dało się te informacje zrekonstruować, wytwarzano i magazynowano w ramach tego projektu różnego rodzaju zarazki i trucizny, a więc organiczne substancje trujące mające służyć w tajnych operacjach CIA, zamachach i skrytobójczych mordach.

Poza tym ludzie Gottlieba otrzymali zadanie wyprodukowania pigułek samobójczych (L-pills) stanowiących ostatnie wyjście dla agentów, którzy dostali się w ręce wroga i obawiają się wydania tajemnic w wyniku tortur. W tym celu naukowcy z wydziału CIA Special Operations wyodrębnili przy pomocy skomplikowanej aparatury laboratoryjnej tak zwaną paralytic shellfish poison (kryptonim: „SS”), wyjątkowo silną neurotoksynę produkowaną przez mikroskopijnej wielkości algi morskie oraz gromadzoną przez niektóre małże. W rezultacie w arsenale CIA, w budynku 1412 na terenie Camp Detrick w miejscowości Frederick w stanie Maryland, przechowywano dziesięć bardzo silnych biologicznych i sześć chemicznych trucizn służących do zabijania ludzi lub przynajmniej obezwładniania ich na dłuższy czas. Wśród tych substancji było sto gramów zarodników wąglika, dwadzieścia gramów wirusa wenezuelskiego zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego oraz trzy gramy zarazków gruźlicy, jak również dziesięć gramów enterotoksyny do zatruwania środków żywności, dwa gramy śmiertelnego jadu żmij oraz ponad pięć gramów „SS”. Dwa duże pojemniki z ogólną zawartością prawie jedenastu gramów „SS” zniknęły bez śladu z mało używanego laboratorium CIA w Waszyngtonie. Taka ilość neurotoksyny wystarczyłaby teoretycznie do zabicia od pięciu do sześciu tysięcy ludzi. Broń biologiczna Gottlieba pozostała w obu lodówkach jego wydziału także po ogłoszeniu dyrektywy prezydenta Nixona – tak na wszelki wypadek.

Trzy tygodnie po Colbym przed komitetem musiał stanąć jako świadek także Gottlieb. Przyszedł w towarzystwie adwokata. Na przesłuchanie przyjechał z Indii, gdzie od chwili przejścia na emeryturę pracował jako ochotnik w jednym ze szpitali – jakby chciał zrównoważyć straty i zyski swojego życiowego bilansu. Jednakże ten producent trucizn otrzymał od rządu w zamian za swoje zeznanie immunitet oraz obietnicę całkowitego utajnienia swojego wystąpienia w roli świadka. Zeznawał w pomieszczeniu bez publiczności, a w późniejszym raporcie końcowym jego tożsamość była chroniona poprzez użycie pseudonimu „Victor Scheider”. To było długie i intensywne przesłuchanie prowadzone przez senatora Franka Churcha oraz jego kolegów.

Doktor Sidney Gottlieb przyznał, że przez szereg lat prowadził z szefostwem CIA ciągłe rozmowy, których przedmiotem były skrytobójcze zamachy na zagranicznych polityków. W tamtym czasie rząd amerykański nie miał większych skrupułów, jeżeli chodzi o eliminowanie szefów państw oraz reprezentantów krajów, które sympatyzowały z komunistami – udowodniły to amerykańskie służby specjalne już wiosną 1954 roku, podczas spisku przeciwko lewicowo nastawionemu prezydentowi Arbenzowi w Gwatemali (zob. str. 42). Później ówczesny dyrektor CIA Allen W. Dulles zatwierdził plan zamordowania irakijskiego generała Abdula Karima Kassema, który także sympatyzował z ideologią komunistyczną. Gottlieb zaproponował wtedy, żeby CIA przekazała temu Irakijczykowi odpowiednimi kanałami chusteczkę z monogramem, która prawdopodobnie zawierała bakterie brucelozy, jednakże nikt nie wie, czy ten obiekt dotarł do celu. W każdym razie generał żył dalej i jakiś czas potem został zastrzelony w biały dzień na ulicy, co automatycznie kwestii skuteczności zamachu przy pomocy trucizny nadało wyłącznie akademicki charakter. Później Gottlieb opowiadał także o sprawie Patrice’a Lumumby, wybranego w wolnych wyborach premiera Konga.

Rok 1960 był przełomowy dla kontynentu afrykańskiego: kilkanaście krajów uzyskało suwerenność od swoich mocarstw kolonialnych. Wszędzie też pojawiali się militarni doradcy sowieccy, aby natychmiast wykorzystać powstałą w ten sposób polityczną próżnię. Administracja Eisenhowera w Waszyngtonie obawiała się przede wszystkim tego, że w ręce bloku wschodniego mogłoby wpaść bogate w złoża miedzi i diamentów Kongo. Bogactwa naturalne od dawna odgrywały ogromną rolę dla Amerykanów, jeżeli chodziło o zabezpieczanie interesów „wolnego świata”, o wiele większą niż eksport demokracji i jej ideałów.

Po ogłoszeniu niepodległości Konga, co oznaczało koniec brutalnych rządów kolonialnych Belgii, w stolicy tego kraju wylądowali na spadochronach belgijscy komandosi, aby odzyskać kontrolę nad sytuacją. Wtedy Lumumba zaakceptował propozycję Moskwy wysłania do Konga samolotów, ciężarówek i ekspertów. Dla Związku Radzieckiego była to znakomita okazja, aby włożyć stopę w drzwi. Dyrektor CIA Dulles uznał to natomiast za wyraźny sygnał alarmowy do podjęcia odpowiednich działań i do Leopoldville wysłał swojego namiestnika z Brukseli, Lawrence’a R. Devlina.

18 sierpnia 1960 roku Devlin przekazał telegraficznie do Kwatery Głównej CIA w Langley w Wirginii zaszyfrowaną wiadomość, że Lumumba jest wprawdzie popularny, ale jest także kryptokomunistą: „Ambasada i nasze biuro uważają, że w Kongo ma miejsce klasyczna próba przejęcia władzy przez komunistów (…), a decydująca faza [tego procesu] jest już niedaleka. Niezależnie od tego, czy Lumumba rzeczywiście jest komuchem, czy też tylko udaje komucha, aby umocnić swoją pozycję, nieustannie wzrastają wpływy sił antyzachodnich i prawdopodobnie pozostało już niewiele czasu, aby zapobiec powstaniu drugiej Kuby”.

Allen W. Dulles uznał, że potwierdziły się jego najgorsze obawy i jeszcze tego samego dnia przedstawił swoją ocenę sytuacji Radzie Bezpieczeństwa Narodowego²⁸. Prezydent Eisenhower po wysłuchaniu relacji szefa CIA w Białym Domu zwrócił się do niego z kategorycznym żądaniem likwidacji Lumumby. Po tych słowach prezydenta zapadła na mniej więcej piętnaście sekund całkowita cisza, jak zeznał protokolant Rady Bezpieczeństwa Narodowego podczas utajnionego posiedzenia Komitetu Churcha. Osiem dni później Dulles odpowiedział telegraficznie Devlinowi: „Jednoznaczna decyzja na najwyższym szczeblu – jeżeli [Lumumba] będzie nadal rządził, to umożliwi przejęcie władzy przez komunistów (…), co będzie miało straszliwe konsekwencje dla wolnego świata. Wnioskujemy z tego, że likwidacja [Lumumby] musi stać się nadrzędnym celem naszej tajnej operacji”.

Pod koniec sierpnia 1960 roku plan usunięcia Lumumby siłą zaczął przybierać konkretne kształty. Sidney Gottlieb otrzymał zadanie przejrzenia swojego arsenału trucizn oraz bakterii i zaproponowania sensownego rozwiązania tego problemu. Na jaką chorobę mógłby zapaść afrykański polityk bez wzbudzania natychmiastowego podejrzenia, że maczali w tym palce Amerykanie? Gruźlica? Wąglik? Tularemia? Wybór Gottlieba padł na toksynę botulinową²⁹, stężoną i przez to oddziałującą śmiertelnie w przeciągu kilku sekund truciznę obecną w zepsutym mięsie.

Gottlieb zaproponował swoim przełożonym wstrzyknięcie tej trucizny cienką igłą do pasty do zębów Lumumby albo wymieszanie jej z podawanym mu jedzeniem. Komitetowi Churcha opowiedział szczegółowo o czynionych przez siebie przygotowaniach do tej operacji. Zapakował do walizki fiolki z trucizną, rękawice gumowe, strzykawki i maskę ochronną na twarz, dodatkowo jeszcze: roztwór chloru, przy pomocy którego trucizna mogłaby zostać zneutralizowana w razie potrzeby. Następnie przygotował się do podróży z międzylądowaniem w Paryżu.

„Przyjedzie 27 września i zamelduje się u was jako «Joe z Paryża». Spotkajcie się z nim jak najszybciej. Wtedy zidentyfikuje się w odpowiedni sposób i objaśni swoje zadanie” – telegram tej treści Kwatera Główna CIA wysłała do swojego biura w Leopoldville.

26 września Gottlieb przyjeżdża z ampułkami do Leopoldville. W drodze z lotniska do safe house Agencji „Joe” opowiada Devlinowi w starym peugeocie 403 o swoim planie, podczas gdy z radia w samochodzie dobiega głośna muzyka – stary trik agentów, aby utrudnić pracę drugiej stronie, która mogłaby ich podsłuchiwać przy pomocy ukrytych pluskiew. „Na miłość boską – wyrwało się szefowi miejscowej placówki CIA, kiedy Gottlieb wyjawił cel operacji – kto to zatwierdził?”. „Prezydent!”.

Ale w jaki sposób umieścić truciznę w paście do zębów Lumumby lub w jego jedzeniu? Premier kraju przebywa w rezydencji byłego belgijskiego gubernatora generalnego, położonej wysoko nad rzeką Kongo. Poza tym Lumumba znajduje się pod ochroną oddziałów pokojowych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Formalnie Lumumba został zdymisjonowany ze stanowiska premiera przez prezydenta państwa, ale odmówił uznania tej decyzji. A Amerykanie nadal obawiają się jego wpływu na politykę w kraju. Jednak Gottlieb nie mógł wymyślić odpowiedniego sposobu, w jaki można by podrzucić truciznę Lumumbie. Sfrustrowany zakończył swoją wizytę w Kongu 5 października i wrócił samolotem do domu.

„Joe zostawił tu parę rzeczy, które mogą się jeszcze przydać. Szef biura będzie usiłował kontynuować Op.³⁰” (Telegram biura CIA w Leopoldville do Kwatery Głównej CIA z 7 października 1960 roku).

W rzeczywistości Lawrence Devlin w ogóle nie miał zamiaru urzeczywistniać tego planu. Później, podczas tajnego przesłuchania, przyznał, że się wstydził. W tamtym czasie nie miał jednak odwagi wyznać tego swojemu szefowi Allenowi W. Dullesowi, ostatecznie operacja ta zatwierdzona została przez górę, i to na najwyższym szczeblu. Jak się okazuje, agenci umieszczeni w dalekich krajach wiodą często własne życie, a niekiedy nawet pozwalają sobie podejmować decyzje bez wcześniejszych konsultacji z centralą. Langley jest bardzo daleko i biurokraci w Kwaterze Głównej nie mają często pojęcia, jak naprawdę sytuacja wygląda na miejscu. Tak więc Devlin z ogromną ostrożnością wyjął ampułki z trucizną ze swojego sejfu, poszedł nad brzeg Konga i tam je zakopał.

Sidney Gottlieb zaraz po powrocie wezwany został do złożenia raportu. Nie robiono mu żadnych wyrzutów, jak poinformował senatorów z Komitetu Churcha podczas swojego przesłuchania w październiku 1975 roku, jednak, jak dodał, Dulles oraz jego ludzie odłożyli wtedy ad acta wszelkie plany zamachów dokonywanych przy pomocy trucizn.

„Jeżeli to możliwe, zatrudnić komando z zadaniem porwania Lumumby w drodze napadu na jego posiadłość!” (Telegram Kwatery Głównej CIA do biura CIA w Leopoldville z 15 października 1960 roku).

„Nie byłem w stanie pozyskać kogoś z jego otoczenia, domagam się możliwie szybkiej dostawy karabinu snajperskiego zagranicznego pochodzenia z optycznym celownikiem i tłumikiem. Można tutaj znakomicie polować, kiedy warunki świetlne są korzystne” (Telegram biura CIA w Leopoldville do Kwatery Głównej CIA z 17 października 1960 roku).

1 grudnia 1960 roku Patrice Lumumba został uwięziony po puczu zorganizowanym przez jego przeciwnika, pułkownika Josepha Mobutu, wywieziony do prowincji Katanga i tam stracony 17 stycznia 1961 roku przez belgijskiego oficera serią z pistoletu maszynowego. Jeszcze tego samego dnia baza CIA w Elisabethville, stolicy prowincji Katanga, zatelegrafowała do Langley: „Wielkie dzięki za Patrice’a. Gdybyśmy wiedzieli, że przyjedzie, to upieklibyśmy dla niego żmiję!”.

Seria z pistoletu maszynowego zamiast trucizny: charyzmatyczny premier Konga Patrice Lumumba zaraz po aresztowaniu w styczniu 1961 roku.

Parlamentarna komisja dochodzeniowa doszła w 1975 roku do wniosku, że nie istnieje żaden ścisły związek między planowanym przez CIA zamachem przy pomocy trucizny a późniejszym zamordowaniem Lumumby. Z drugiej jednak strony Frank Church i jego koledzy byli zszokowani faktem, że rząd amerykański był gotów zlecić zabójstwo wybranego w wolnych wyborach premiera innego kraju, mimo że nie popełnił on żadnego przestępstwa, a nawet nie wystosował żadnej groźby pod adresem Stanów Zjednoczonych. Jedynym błędem Lumumby było to, że szukał poparcia u Sowietów, aby utrzymać w jedności swój rozpadający się kraj. Tym samym stanął na drodze interesom amerykańskim w Afryce. To wystarczyło, by prezydent Eisenhower wydał na niego wyrok śmierci. Minęło ponad pięćdziesiąt lat, zanim belgijski wymiar sprawiedliwości w grudniu 2012 roku rozpoczął dochodzenie w sprawie śmierci Lumumby.

Kiedy Sidney Gottlieb wrócił z Leopoldville, czekało już na niego nowe zadanie. W latach 1960–1965, jak wykrył to Komitet Churcha, amerykańska tajna służba zorganizowała w ramach tak zwanej „operacji Mongoose” co najmniej osiem akcji, wszystkie one miały na celu zamordowanie kubańskiego przywódcy Fidela Castro; w większości tych przedsięwzięć Gottlieb brał bezpośredni udział.

1 stycznia 1959 roku, po ciężkiej wojnie partyzanckiej, oddziały Castro tryumfalnie wkroczyły do Hawany i obaliły autorytarny, ale przyjazny Ameryce reżim Fulgencia Batisty. Utworzony został nowy rząd, Castro mianował siebie 16 lutego premierem wyspiarskiego państwa i jakiś czas później rozpoczął proces upaństwowienia amerykańskich przedsiębiorstw. To z kolei spowodowało najpierw sankcje gospodarcze, a później ogłoszenie całkowitego embarga. Jeszcze większą wściekłość Castro ściągnął na siebie, kiedy jako model rozwoju tego kraju należącego do Trzeciego Świata wybrał socjalizm i zaczął dążyć do zacieśnienia stosunków ze Związkiem Radzieckim. Baza wojskowa Moskwy pod nosem Ameryki – tego administracja Eisenhowera nie mogła i nie chciała zaakceptować pod żadnym pozorem. W grudniu 1959 roku dyrektor CIA Allen W. Dulles polecił opracowanie konkretnych planów zamordowania kubańskiego przywódcy. Wyszkolony przez CIA strzelec wyborowy miał załatwić Castro na odległość, jednakże realizacja tej akcji okazała się niemożliwa. W sierpniu 1960 roku amerykańska tajna służba pracowała nad spiskiem, w którym mieli wziąć udział Kubańczycy przebywający na emigracji. „Czy jesteśmy w stanie zwerbować prawdziwie groźnego Kubańczyka?” – dowiadywał się szef operacji wymierzonej przeciwko wyspie trzciny cukrowej. Odpowiedź była negatywna. Wprawdzie w Miami roiło się od ludzi, którzy uciekli z Hawany i bardzo chętnie zgładziliby nowego władcę Kuby, ale wśród tych emigrantów pracowali już agenci Castro, którzy dzięki temu bardzo dużo wiedzieli o operacjach planowanych przez CIA.

Różnego rodzaju akcje przeciwko kubańskiemu reżimowi organizowano równolegle. Skoro nie można zabić komunistycznego dyktatora, to być może uda się go publicznie ośmieszyć? Wtedy ktoś przypomniał sobie o dirty tricks autorstwa Sidneya Gottlieba i Johna Mulhollanda. Znanych jest siedem planów zamachu na przywódcę Kuby za pomocą stworzonego przez nich arsenału.

Plan nr 1: w studiu radiowym w Hawanie, z którego Castro regularnie wygłaszał płomienne przemowy do swojego narodu, miało zostać potajemnie rozpylone LSD albo inny halucynogenny narkotyk w aerozolu, w nadziei, że maximo lider straci kontrolę nad tym, co mówi, i skompromituje się przed własnymi zwolennikami. Nie do zrealizowania – pomysł ten wylądował w koszu.

Plan nr 2: podczas jednej z zagranicznych podróży Castro jego buty miały zostać potajemnie zatrute przez jednego z agentów CIA talem, powoli działającą trucizną, która powoduje między innymi wypadanie włosów. Według twierdzeń psychologów łysy i pozbawiony brody przywódca w krótkim czasie straciłby szacunek u Kubańczyków, którzy w takiej sytuacji bardzo szybko pozbawiliby go władzy i przegonili z wyspy. Nie do zrealizowania – Castro odwołał tę podróż.

Plan nr 3: na rafie, gdzie Castro bardzo chętnie nurkował, miała zostać umieszczona mała mina, którą odpalono by z amerykańskiej miniaturowej łodzi podwodnej.

Kiedy wraz z odkryciem sowieckich rakiet średniego zasięgu na Kubie poważnie zaostrzyło się napięcie militarne, te niepoważne strategie psychologiczne zostały zastąpione jednoznacznym celem: Kill Castro, wszystko jedno jak!

Plan nr 4: CIA sprowadziło skrzynię ulubionych cygar Castro i zainfekowało je toksyną botulinową w tak wysokim stężeniu, że każdy, kto by dotknął tylko ustami jednego z tych cygar, umarłby w męczarniach w przeciągu krótkiego czasu. Cygara te zostały przeszmuglowane na Kubę, ale nie udało się ich przemycić do samego centrum władzy.

Na początku 1961 roku John F. Kennedy objął urząd głowy państwa jako trzydziesty piąty prezydent Stanów Zjednoczonych. Jednym z pierwszych zadań, jakie zlecił szefowi CIA Dullesowi, było wspieranie Kubańczyków przebywających w USA na emigracji w ich przygotowaniach do inwazji na Kubę w celu przepędzenia z wyspy komunistów. Misja ta zakończyła się w kwietniu 1961 roku katastrofalną klęską w Zatoce Świń, która kosztowała Dullesa stanowisko. Nowy szef tajnej służby John McCone kontynuował, za zgodą Kennedy’ego, to zamierzenie w miejscu, gdzie CIA przerwało je w 1960 roku: zaczęto ponownie opracowywać plany zamachów na Castro – przy pomocy trucizn i innych broni („Operacja Mongoose”). Sidney Gottlieb znowu wziął w tym udział.

Plan nr 5: CIA nawiązało przez pośrednika kontakt z rezydującym w Chicago gangsterem Johnem Rosellim (Handsome Johnny). W wyniku rewolucji zamknięte zostały jego kasyna w Hawanie, za co Roselli poprzysiągł komunistom zemstę. Bardzo spodobała mu się propozycja otrucia Castro. Z pomocą potężnych przyjaciół Rosellego z mafii działającej wśród kubańskich emigrantów, w tym między innymi Santo Trafficante, podjęto odpowiednie przygotowania. Jeden z członków cosa nostry miał znakomite kontakty z jednym z wysokich oficerów w najbliższym otoczeniu Castro, który był dodatkowo bardzo zadłużony u gangsterów. Oficer ten miał dodać kapsułkę z żelatyną zawierającą śmiertelną toksynę botulinową do koktajlu lub do potrawy podawanej na obiad w taki sposób, jak to szczegółowo opisał John Mulholland w swoim podręczniku dla CIA (zob. str. 53). Wysłannik CIA spotkał się z gangsterami w Miami, przekazał im pudełko po kremie z sześcioma śmiertelnie trującymi kapsułkami – oraz wynajętą ciężarówkę pełną broni. Podobno łącznicy gangsterów w Hawanie przekazali tę truciznę ówczesnej niemieckiej kochance Castro, Maricie Lorenz, która jednak w ostatniej chwili odmówiła zamordowania ukochanego i spuściła truciznę w toalecie.

Plan nr 6: Castro miał otrzymać przez nasłanego pośrednika zainfekowany grzybami kombinezon nurka, co miało doprowadzić do strasznej choroby skóry (eumycetoma), znanej jako Madura foot³¹. Plan ten musiał zostać zarzucony na początku 1963 roku, ponieważ maximo lider otrzymał już taki kombinezon od jednego z adwokatów amerykańskich. Na szczęście wynalazcy z CIA mieli w szufladzie kolejne rozwiązanie.

Plan nr 7: kubański dyktator miał od nasłanego pośrednika otrzymać w prezencie wartościowy długopis. Był on specjalnie skonstruowanym urządzeniem, które poprzez niewielką igłę wydzielało niepostrzeżenie na dłoń użytkownika siarczan nikotyny, bardzo skuteczną truciznę, znaną też pod nazwą „Black Leaf 40”. Wszystko było przygotowane, zwerbowano dysydenta kubańskiego do przekazania tego „prezentu”. Jednakże nowe wydarzenia zniweczyły również i ten plan. 22 listopada 1963 roku odbyło się w Paryżu przekazanie spreparowanego długopisu dla Castro. „Jest rzeczą prawdopodobną – stwierdził Komitet Churcha po swoich szeroko zakrojonych dochodzeniach – że dokładnie w tej samej minucie, kiedy oficer CIA spotkał się z agentem kubańskim, (…) w Dallas zastrzelony został prezydent John F. Kennedy”.

Sidney Gottlieb nie okazywał w ciągu całego trwającego półtorej godziny przesłuchania żadnej reakcji emocjonalnej. Na pytania odpowiadał w sposób uprzejmy, prawie uniżony, nie zdradzając jednak zbyt wielu szczegółów. Jego pamięć w przypadku wielu wydarzeń była, jak twierdził ten pięćdziesięciosiedmioletni mężczyzna, bardzo osłabiona. „Jeszcze ostatnie pytanie – zameldował się do głosu doradca prawny Komitetu, Frederick A.O. Schwarz Jr. – Czy kiedy otrzymał pan zadanie wyeliminowania Lumumby, nie pomyślał pan o tym, żeby odmówić?”.

Gottlieb zastanowił się przez moment, przeniósł wzrok z pytającego na podłogę i wymamrotał coś o „bezgłośnej wojnie” oraz o „odpowiedzialności”. „Uważałem, że tę decyzję przedyskutowano i podjęto na najwyższym szczeblu i że moim zadaniem była teraz realizacja tej być może nawet bardzo nieprzyjemnej sprawy”.

Po przesłuchaniu przez senatorów z Komitetu Churcha Gottlieb wraz z żoną Margaret przenieśli się do Kalifornii, aby rozpocząć tam nowe życie. Ten były jąkała zapisał się na San Jose State University na studia logopedyczne, które po kilku latach ukończył z dyplomem. Później wrócił na Wschodnie Wybrzeże, gdzie otworzył szkołę językową i poświęcił się głównie terapii małych dzieci, które tak jak i on we wczesnych latach miały problemy z jąkaniem. Sidney Gottlieb zmarł w marcu 1999 roku, nie wypowiadając się już nigdy na temat swojej działalności dla CIA w roli producenta trucizn.

Komitet Churcha badał jeszcze trzy dalsze przypadki mordów politycznych, które zostały zainicjowane przez amerykańskie tajne służby, były przez nie wspierane lub co najmniej tolerowane: sprawy Trujilla, Diema oraz Schneidera. Na temat pierwszych dwóch przypadków senatorzy posiadali już liczący sto trzydzieści trzy strony tajny raport generalnego inspektora CIA z 1967 roku, którego sporządzenie zlecił swojego czasu prezydent Lyndon B. Johnson, kiedy do opinii publicznej przedostały się pierwsze informacje na temat zabójstw politycznych. W dokumencie tym stwierdzono, iż mordercy Trujilla i Diema byli „zachęcani przez rząd USA, ale nie sterowani”. To właśnie Komitet bardzo chciał sam sprawdzić.

Generalissimus Rafael Leonidas Trujillo Molin, skorumpowany dyktator Republiki Dominikany, od prawie trzydziestu lat uciskał własny naród, posługując się przemocą i zastraszaniem, co jednakże nie przeszkadzało wszystkim rządom Stanów Zjednoczonych oraz amerykańskiemu światu biznesu owego czasu wspierać go i finansować jako pryncypialnego antykomunistę. Dyktator ten „posiadał własne sale tortur, a mordy polityczne były na porządku dziennym”, jak na początku 1961 roku donosił konsul generalny USA z tego kraju (stosunki dyplomatyczne zostały zerwane rok wcześniej, a personel ambasady wycofany).

Trujillo musiał zniknąć, gdyż w obszarze jego rządów nagromadziło się tyle nienawiści, że w każdej chwili, według oceny amerykańskiej, groził wybuch rewolucji komunistycznej – tak jak zdarzyło się to na Kubie. Dwight D. Eisenhower wysłał do Santo Domingo dwóch senatorów, którzy mieli nakłonić prezydenta do ustąpienia ze stanowiska, lecz ten, oburzony, odrzucił taką możliwość. Wówczas CIA postanowiło wesprzeć grupę spiskowców wyposażonych w karabiny maszynowe, których celem było zlikwidowanie dyktatora, ale bez dążeń do socjalistycznej przebudowy kraju. Konsul amerykański, który pozostał w Santo Domingo, otrzymał osobiście od nowego prezydenta Johna F. Kennedy’ego następujące polecenie: „Nie zmartwi nas zupełnie, jeżeli Trujillo zostanie zabity przez Dominikańczyków. To jest do przyjęcia. Ale pod żadnym pozorem nie chcemy, aby cokolwiek nas z tym łączyło!”.

30 maja 1961 roku Trujillo wpadł poza miastem, w godzinach nocnych, w zasadzkę zorganizowaną przez spiskowców i został zastrzelony. Nie udało się jednak później stwierdzić z całą pewnością, czy użyta do tego broń została dostarczona przez CIA. Tyran nie żył, jednak mimo to nie udało się doprowadzić do planowanej likwidacji jego reżimu, ponieważ syn Trujillo bardzo szybko przechwycił władzę. Jakiś czas później nowy władca kazał aresztować wspieranych przez Amerykanów zamachowców i dokonać na nich egzekucji.

Komitet nie znalazł wprawdzie żadnych konkretnych faktów wskazujących na to, że CIA brała bezpośredni udział w tym zabójstwie, jednak wiele wskazywało na to, że Agencja świadomie wspierała grupę spiskowców, których jednoznacznym celem było zabicie Trujilla. Jak wynikało z dochodzenia, prezydent Republiki Dominikany nie stanowił żadnego zagrożenia dla obywateli amerykańskich, między obydwoma krajami nie było również stanu wojny, stąd też, jak napisali Church i jego koledzy w swoim raporcie końcowym, wsparcie amerykańskie dla zamachowców należy uznać za współudział w dokonanej egzekucji. Z tego też powodu członkowie Komitetu określili tę operację CIA jako „niemoralną i nielegalną”.

Dotyczyło to także podobnego zamachu na południowowietnamskiego prezydenta Ngo Dinh Diema, który miał miejsce dwa lata później. Również Diem był właściwie „ulubieńcem” Amerykanów: administracja Kennedy’ego potrzebowała w tym podzielonym kraju stabilnego punktu oporu przeciwko komunistycznej Północy. Zmiana w jej stosunku do prezydenta Wietnamu Południowego nastąpiła po krwawym stłumieniu jednej z demonstracji i późniejszym samospaleniu się mnichów buddyjskich. W dalekopisowym doniesieniu biura CIA w Sajgonie skierowanym do Kwatery Głównej w Langley domagano się w sposób jednoznaczny poparcia spisku mającego na celu obalenie Diema. Dyrektor CIA John McCone odpowiedział, że Stany Zjednoczone nie powinny przy tym „znaleźć się w sytuacji inicjowania, wspierania lub nawet jedynie tolerowania egzekucji”. Był to wyraźny sygnał dla puczystów, którzy zinterpretowali go tak, jak powinni: „Macie wolną rękę, ale darujcie nam szczegóły!”.

1 listopada 1963 roku wojskowi dokonali przewrotu i zdobyli pałac prezydencki. Zrozpaczony Diem bezskutecznie usiłował w ostatniej chwili pozyskać poparcie amerykańskiego ambasadora w Sajgonie, jednak ten dał mu jednoznacznie do zrozumienia, że Waszyngton nie będzie się mieszał w wewnętrzne sprawy Wietnamu Południowego. Czas Diema już upłynął. Początkowo prezydentowi oraz jego młodszemu bratu udało się uciec z pałacu tajnymi korytarzami podziemnymi. Później jednak zostali złapani przez poszukujące ich oddziały i zastrzeleni. Ich podziurawione kulami ciała znaleziono następnego dnia w porzuconej ciężarówce.

Kolejnym mordem dokonanym przy współudziale CIA, jaki komisja dochodzeniowa wzięła pod lupę, było zabójstwo głównodowodzącego armią chilijską generała Rene Schneidera. Po zwycięstwie wyborczym Salvadora Allende 4 września 1970 roku administracja Nixona rozpoczęła natychmiast opracowywanie planów skierowanych przeciwko niemu. Henry Kissinger, doradca do spraw bezpieczeństwa, uważał Allende za lewicowego dyktatora podobnego do Fidela Castro w Hawanie i w związku z tym obawiał się podobnych „kubańskich stosunków”. Z tego powodu opowiadał się za podjęciem drastycznych środków: sfinansowania przez USA przewrotu, którego mieli dokonać chilijscy wojskowi, i to nawet wbrew radom amerykańskiego ambasadora w stolicy kraju Santiago. „Niech pan nawiąże kontakty z kręgami wojskowymi i powiadomi ich, że rząd USA dąży do rozwiązania militarnego oraz że mają nasze poparcie, teraz, jak i w przyszłości (…). Niech pan chociaż stworzy przychylną dla puczystów atmosferę!” (Telegram Kwatery Głównej CIA na zlecenie Kissingera do biura CIA w Santiago z 7 października 1970 roku).

Jednakże planowany spisek napotkał wielką przeszkodę w osobie generała Schneidera. Mimo że w żadnym razie nie sympatyzował on z socjalistycznym kursem polityki Allende, czuł się zobowiązany do przestrzegania postanowień konstytucji swojego kraju – a tym samym do wierności wybranemu prezydentowi. Z tego powodu już dwa tygodnie po zwycięstwie wyborczym Allende CIA podjęło decyzję, zapewne z błogosławieństwem Kissingera, a przynajmniej za jego wiedzą i akceptacją, o usunięciu z drogi tego lojalnego wobec głowy państwa naczelnego dowódcy sił zbrojnych. W tym kontekście rozważano porwanie, rozwiązanie parlamentu chilijskiego oraz przejęcie władzy przez wojskowych.

Według informacji uzyskanych przez Komitet Churcha CIA wypłaciło przeciwnikom Schneidera, którym przewodził generał Roberto Viaux, co najmniej 120 tysięcy dolarów w gotówce, a w celu porwania Schneidera oddała im do dyspozycji granaty z gazem łzawiącym i pistolety maszynowe ze startymi numerami seryjnymi. Jednak Amerykanie mieli wątpliwości, czy Viaux jest właściwym człowiekiem do takiej roboty: „Stwierdzono, iż w obecnym czasie pucz zorganizowany przez Viaux i będące w jego dyspozycji siły zbrojne nie powiedzie się (…). Proszę go naciskać, aby rozszerzył swoje plany” (Telegram Kwatery Głównej CIA na polecenie Kissingera do biura CIA w Santiago z 22 października 1970 roku).

Dwa zamachy spiskowców nie powiodły się. W trakcie trzeciego, z 22 października 1970 roku, ludzie Viaux zatrzymali samochód generała na skrzyżowaniu w Santiago i otoczyli go. Według późniejszych relacji żołnierzy szef sił zbrojnych natychmiast chwycił leżącą obok niego broń i dlatego został przez nich zastrzelony w obronie własnej. Tym samym usunięta została największa przeszkoda na drodze do wojskowego przewrotu przeciwko Allende. Sam zamach stanu miał jednak miejsce dopiero trzy lata później, 11 września 1973 roku, pod wodzą generała armii Augusta Pinocheta. Salvador Allende zginął w pałacu prezydenckim, albo zastrzelony przez puczystów, albo z własnej ręki, w poczuciu beznadziejności sytuacji. Według Komitetu Churcha współudział CIA w mordzie na generale Schneiderze został w sposób wystarczający potwierdzony, nawet jeżeli nie udało się udowodnić bezpośredniej jego autoryzacji przez agentów amerykańskich.

Pod koniec swojej działalności Komitet Churcha zajął się jeszcze jednym mrocznym rozdziałem w dziejach CIA, a mianowicie sankcjonowanymi zabójstwami i okrucieństwami popełnianymi w ramach tak zwanego programu „Phoenix” w Azji Południowo-Wschodniej. Zaangażowanie tajnych służb amerykańskich w Wietnamie Południowym rozpoczęło się już w 1962 roku, kiedy doradcy USA podjęli ścisłą współpracę z rządem w Sajgonie w celu utworzenia paramilitarnych organizacji mających walczyć z komunistami na Północy; w 1965 roku kooperacja ta została jeszcze bardziej zintensyfikowana. W 1967 roku, kiedy sytuacja militarna nadal się nie poprawiała, Agencja zainicjowała specjalny program, który otrzymał kryptonim „Phoenix” i został uruchomiony na początku 1968 roku, krótko po ofensywie Tet³². Polegał on na systematycznej „neutralizacji” operujących w ukryciu cywilnych pomocników Wietkongu (National Liberation Front³³) oraz jego regularnych jednostek i oddziałów partyzanckich. Początkowo CIA chciała nawet oficjalnie używać terminu „neutralizacja”: członkowie sieci VCI (Vietcong civilian infrastructure³⁴) mieli być przesłuchiwani, torturowani, zmuszani do zmiany frontu, więzieni lub mordowani.

„Mieliśmy bardzo dużo wspólnego z uruchomieniem tego programu – przyznał William E. Colby przed Komisją Kongresu w 1971 roku. – Byliśmy autorami pomysłu, rozważaliśmy różne ewentualności i wymyśliliśmy niektóre metody”. Ten późniejszy szef CIA znał Wietnam, gdyż przebywał w tym kraju do 1962 roku jako pracownik Agencji w ambasadzie USA w Sajgonie, a następnie jako nadzorca programu Civil Operations and Rural Development Support (CORDS)³⁵ kierował tajnym projektem „Phoenix”.

Do eskalacji działań doszło, kiedy Amerykanie zaczęli ustalać miesięczne kwoty przesłuchanych, uwięzionych lub zabitych pomocników Wietkongu. W Vietnam Information Notes amerykańskiego Departamentu Stanu zamieszczano dokładne liczby: „Celem na 1969 rok jest wyeliminowanie 1800 [członków] VCI miesięcznie”.

W 1970 roku w ramach programu „Phoenix” pracowało czterystu piętnastu amerykańskich „doradców wojskowych”. Jeden z nich, Barton Osborne, zeznał później przed komisją parlamentarną, że tysiące cywilów wietnamskich, których podejrzewano o to, że wspierają komunistyczną partyzantkę, sympatyzują z nią, lub którzy po prostu znaleźli się w niewłaściwym czasie w niewłaściwym miejscu, torturowano i zabijano tylko dlatego, że trzeba było wypełnić narzuconą kwotę. „Nie pamiętam żadnego więźnia, który (…) przeżyłby przesłuchanie. Oni wszyscy byli zabijani! (…) Większość była albo torturowana na śmierć, albo zrzucana z helikopterów”. Poza tym „nigdy nie podano przekonującego argumentu uzasadniającego twierdzenie”, że „chociaż jeden z tych nieszczęśników rzeczywiście współpracował z Wietkongiem” – dodał Osborne. Program „Phoenix” określił mianem „sterylnego, odpersonifikowanego programu mordowania”, który można porównać „do zbrodni nazistowskich”.

Komitet Churcha, który w 1975 roku po raz kolejny zajął się rolą CIA w ramach programu „Phoenix”, doszedł do wniosku, że od początku 1968 do maja 1971 roku, a więc w okresie ponad trzech i pół roku, ofiarą tego tajnego projektu padło 20 587 Wietnamczyków. Obecnie istnieją przesłanki wskazujące, iż liczba tych ofiar była nawet dwukrotnie większa i dochodziła do czterdziestu tysięcy.

W obliczu zbadanych przypadków komisja dochodzeniowa po zakończeniu prac nie miała żadnych wątpliwości, że CIA planowało, organizowało i przeprowadzało różnorodne działania z zamiarem dokonania zabójstw zagranicznych dostojników państwowych oraz wietnamskich cywilów. Mniej oczywista pozostała kwestia, czy wszystkie te plany zatwierdzane były przez samą górę, czyli przez Biały Dom, czy też tylko przez dyrektora Agencji. Według senatorów poszczególne wydziały, takie jak ten Sidneya Gottlieba, prowadziły w pewnym sensie samodzielną działalność, nie podlegając odpowiedniej kontroli, jak również nie przestrzegając określonych standardów. Prawdopodobnie niektórzy oficerowie Agencji działali w dobrej wierze, przekonani, iż te egzekucje są rodzajem „dopuszczalnego instrumentu” amerykańskiej polityki zagranicznej. Przy czym, co trzeba podkreślić, Frank Church oraz jego koledzy poza wydarzeniami konfliktu zbrojnego w Wietnamie analizowali tylko polityczne plots³⁶, a nie prawdziwe egzekucje dokonywane przez CIA na wrogich szpiegach, dezerterach oraz agentach, co stanowiło codzienną „brudną robotę” w okresie zimnej wojny.

Działalność Komitetu Churcha miała daleko idące konsekwencje. Po pierwsze, powołane zostały do życia, zarówno w Senacie, jak i w Izbie Reprezentantów, stałe komisje mające wzmocnić kontrolę nad tajnymi służbami Stanów Zjednoczonych. Po drugie, prezydent USA Gerald Ford wydał Executive Order nr 11905, w którym stwierdzono, iż „żaden współpracownik rządu amerykańskiego nie może brać udziału w morderstwach politycznych lub prowadzących do tego celu działaniach konspiracyjnych”. Następcy Forda na stanowisku prezydenta USA nie tylko ponawiali ten zakaz, ale też go zaostrzali. Jimmy Carter w swoim EO³⁷ nr 12306 zrezygnował wręcz z ograniczającego sformułowania „polityczne”, co oznaczało w praktyce zakaz dokonywania egzekucji wszelkiego rodzaju. Z kolei Ronald Reagan przejął w swoim EO nr 12333 sformułowanie Cartera, dodając następujące zdanie wyjaśniające: „Pośredni udział: żadna instytucja wchodząca w skład służb specjalnych nie może brać udziału w działaniach zakazanych na mocy tego dekretu ani zlecać ich innym osobom”. Dekret Reagana nr 12333 obowiązuje do dziś.

Polowanie rozpoczęte

Według praw obowiązujących w przypadku konfliktów zbrojnych zabicie osoby stanowiącej trwałe zagrożenie dla Stanów Zjednoczonych jest aktem samoobrony, a nie egzekucją.

Bill Clinton, prezydent USA, grudzień 1998

Bejrut, Liban, 18 kwietnia 1983 roku. Nikt nie zwraca uwagi na odrapany pikap, mimo że przewożony nim ładunek wgniata wręcz pojazd w podłoże. Jak na warunki bejruckie jedzie bardzo wolno, co później znajdzie wytłumaczenie nie tylko w wielkości przewożonego ładunku, ale także jego rodzaju. Kierowca włączył się do ruchu, który w południe jest bardzo wzmożony i co chwila zmusza prowadzącego ciężarówkę do gwałtownego hamowania. Widać, że kierowca straszliwie uważa, aby nie najechać na tył pojazdu przed sobą. Po jakimś czasie zbliża się do siedmiopiętrowego budynku ambasady USA, zmniejsza prędkość, aby skręcić w lewo przez przeciwległy pas ruchu, co wywołuje za nim wściekły koncert klaksonów. Ale mężczyzna prawdopodobnie w ogóle tego już nie zauważa, cały skupiony jest na tym, aby dobrze i planowo wykonać swoją pracę, ostatnią w życiu. Naciska pedał gazu do oporu, jedzie w kierunku bramy wejściowej, którą pikap forsuje bez trudności, gdyż jest tak rozpędzony, że wartownicy nie mają czasu na wycelowanie w niego broni. Ułamki sekund później samochód, podskakując przez kilka stopni, wjeżdża do hali wejściowej. W tym momencie, kiedy ciężarówka jak gigantyczna bomba wpada do wnętrza, jest dokładnie 13.03 czasu miejscowego. Bejrutem wstrząsa potężna eksplozja. „Cała środkowa część budynku ambasady podniosła się o kilkanaście metrów w powietrze, zawisła tak, jakby nie miała już nigdy spaść, i runęła potem w chmurze pyłu, kawałków ludzkich ciał, odłamków drewna i strzępków papieru” – wspomina Robert Baer, były oficer CIA, który wówczas przygotowywał się do misji na Bliskim Wschodzie. Zginęło 63 ludzi, w tym 17 Amerykanów, wśród zabitych było sześciu pracowników CIA. Zginął także Bob Ames, pełnomocnik Agencji w tym regionie. Był z krótką wizytą w Bejrucie i zajrzał tylko na moment do ambasady. „Dłoń Boba, na której tkwiła jeszcze obrączka ślubna, znaleziono unoszącą się w morzu w odległości mili od wybrzeża” – pisze Baer.

Chociaż zamach ten był bardzo bolesny dla amerykańskiej duszy i amerykańskiego prestiżu, prezydent USA Ronald Reagan odmówił zerwania stosunków z Libanem. Hezbollah³⁸, który zorganizował tę akcję, natychmiast rozpoczął przygotowania do kolejnych zamachów. 23 października 1983 roku dwie wyładowane materiałami wybuchowymi ciężarówki wyleciały równocześnie w powietrze: jedna w kwaterach US Marines w pobliżu lotniska w Bejrucie, a druga we francuskiej bazie wojskowej w Libanie. W wyniku tych ataków śmierć poniosło 241 marines oraz 58 spadochroniarzy francuskich. Według późniejszych raportów wywiadu jeden z przywódców Hezbollahu, Imad Mughniyeh, znajdował się w chwili obu eksplozji na dachu wieżowca w Bejrucie i obserwował zamachy przez lornetkę. Teraz również Reagan uznał, że nie ma innego wyjścia, jak tylko wycofać marines z Libanu. To był pierwszy wielki sukces samobójczych zamachów Hezbollahu – oraz zasadniczy zwrot w polityce amerykańskiej.

Reagan podpisał National Security Directive 138, która oznaczała przejście „od pasywnych do aktywnych środków obronnych”. W tych wytycznych prezydent wzywał CIA do „stworzenia możliwości zapobiegania zamachom planowanym przez grupy i jednostki przeciwko amerykańskim interesom”. Czy prezydent miał także na myśli celowe zabijanie, mimo iż nie zmienił EO 12333?

5 kwietnia 1986 roku, prawie dokładnie trzy lata po pierwszym ataku Hezbollahu w Bejrucie, doszło do zamachu bombowego w berlińskiej dyskotece „La Belle”, którą regularnie odwiedzali żołnierze amerykańscy. Śmierć poniosło dwóch GIs oraz Turczynka, ponad dwieście osób zostało rannych. Szybko wyszło na jaw, że atak ten został zorganizowany, a co najmniej sfinansowany przez Libię. Reagan odpowiedział 14 kwietnia szeroko zakrojoną akcją odwetową („Operation El Dorado Canyon”). Atak bombowy skoncentrowano na trzech celach w okolicach Trypolisu: koszarach El Azzizya oraz miejscu zamieszkania i kwaterze głównej libijskiego dyktatora pułkownika Mu’ammara al-Kaddafiego. Władca Libii wyszedł wprawdzie z zamachu bez szwanku, ale w ruinach zginęła jego adoptowana córka. Co prawda rząd Stanów Zjednoczonych zdementował informację, jakoby dyktator był celem ataku, później jednak ujawniono, iż dziewięć z osiemnastu amerykańskich samolotów bojowych, które brały udział w akcji, miało zaatakować namiot, w którym zwykle nocował Kaddafi. Czy więc świadomie zamierzano zabić dyktatora? W konsekwencji w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego doszło do dyskusji, czy rozkaz ataku nie naruszał EO nr 12333. Jednakże Army Judge Advocate General (JAG)³⁹ wskazał później prezydentowi argumentację pozwalającą mu na wyjście z niewygodnej sytuacji. „Zastosowanie wojskowej siły uderzeniowej w okresie pokoju przeciwko znanemu terroryście lub organizacji terrorystycznej jest zgodne z prawem międzynarodowym, gdyż samoobrona nie oznacza egzekucji”. Kaddafi, w odróżnieniu od Trujilla, Lumumby i Castro, był nie tylko głową obcego państwa, lecz również międzynarodowym terrorystą. Taka interpretacja stanowi prawne i moralne uzasadnienie działań Stanów Zjednoczonych aż do dziś. Zgodnie z tym punktem widzenia w wojnie przeciwko terroryzmowi dozwolone są wszelkie środki, w tym również celowe zabijanie terrorystów.

Katastrofa samolotu Pan Am (lot 103) nad szkockim miasteczkiem Lockerbie 21 grudnia 1988 roku była także aktem sponsorowanego przez Kaddafiego terroryzmu i być może miała być jego zemstą za śmierć adoptowanej córki. W następnych jednak latach sytuacja zagrożenia dla Stanów Zjednoczonych zmieniła się w sposób zasadniczy. Kiedy po inwazji Saddama Husajna na Kuwejt rząd George’a Busha wysłał do tego regionu, do Arabii Saudyjskiej, Kataru i Bahrajnu, trzydzieści tysięcy żołnierzy, Al-Kaida uznała to za decydujący powód do rozpoczęcia dżihadu – świętej wojny przeciwko wrogom islamu oraz żydowsko-amerykańskiemu spiskowi. „Wróg wkroczył do kraju naszej wspólnoty islamskiej, naruszył naszą cześć, przelał krew i okupuje święte miejsca” – pisał później Osama bin Laden w liście otwartym, który był w jego interpretacji moralnym uzasadnieniem tego, co miało nadejść.

26 lutego 1993 roku w podziemnym garażu World Trade Center w Nowym Jorku eksploduje bomba umieszczona w samochodzie. Ginie sześć osób, ponad tysiąc jest rannych. Prawie dokładnie dwa lata później zostaje złapany w Pakistanie jeden z zamachowców, Ramzi Ahmed Yousef. Władze wydają go Amerykanom, którzy skazują go na dwieście czterdzieści lat więzienia. Yousef, wyszkolony w jednym z obozów bin Ladena, był podczas organizowania zamachu na Manhattanie finansowany przez swojego wuja Chalida Szejka Muhammada, późniejszego głównego planistę zamachu z 11 września – na ten sam obiekt. Szejk widziany był w Katarze, ale później zniknął w podziemiu, zanim udało się go w końcu aresztować.

W 1996 roku prezydent USA Bill Clinton zarządził zmianę polityki antyterrorystycznej. Na mocy tej decyzji powstała silna grupa złożona z kilkunastu oficerów CIA, nosząca kryptonim „Alec Station”, która miała zajmować się wyłącznie gromadzeniem i porządkowaniem informacji o bin Ladenie oraz Al-Kaidzie. Bardzo szybko odkryto w ten sposób powiązania między islamskimi sieciami terrorystycznymi a zamachami na oddziały amerykańskie w Adenie (w 1992 roku), Somalii (w 1993) oraz na Filipinach (na przełomie lat 1994–1995). Specjaliści CIA zbierali poszlaki i informacje z całego świata. W wyniku tej pracy ustalono w 1997 roku, że „Al-Kaida posiada komando zbrojne planujące operacje przeciwko interesom amerykańskim i usiłujące zdobyć materiał nuklearny”. Potem w Nowym Jorku wniesiono akt oskarżenia przeciwko bin Ladenowi, a CIA wszczęło w Afganistanie poszukiwania szefa terrorystów w celu aresztowania go. Dead or alive – żywego lub martwego. Jednakże planowana akcja CIA pojmania go 23 czerwca 1998 roku musiała zostać odwołana, gdyż wysocy urzędnicy rządowi obawiali się „nieuchronnego nieporozumienia” w przypadku, gdyby bin Laden został zabity podczas tej operacji. Opinia światowa mogłaby wówczas zinterpretować to w ten sposób, że Amerykanie dokonali na nim zamierzonej egzekucji, a takiego wrażenia należało za wszelką cenę uniknąć. W ten sposób po raz kolejny zadziałał Executive Order nr 12333, który został zaostrzony pod rządami Reagana, a który Clinton pozostawił w niezmienionym kształcie.

7 sierpnia 1998 roku doszło do dwóch potężnych zamachów bombowych na ambasady amerykańskie, w Dar es Salam w Tanzanii oraz w Nairobi w Kenii. Zginęło w nich ponad dwieście osób, tysiące zostały ranne. Odpowiedzialność za nie wzięła na siebie Al-Kaida. Później okazało się, iż obydwa zamachy zostały osobiście zorganizowane przez Osamę bin Ladena i były także przez niego nadzorowane. W odpowiedzi Clinton nakazał przeprowadzenie „Operation Infinite Reach”, uderzenia przy pomocy rakiet cruise, przeciwko obozom szkoleniowym Al-Kaidy w afgańskiej prowincji Chost. Prezydent stwierdził także jednoznacznie w przemówieniu do narodu, iż jest gotów zastosować zdecydowane środki zaradcze. Celem bowiem nie było wyłącznie złapanie bin Ladena, jak sugerował Bill Clinton, postawienie go przed sądem i skazanie, lecz raczej ściganie go metodami wojskowymi i zabicie. Wprawdzie prezydent unikał jednoznacznego wypowiedzenia wojny Al-Kaidzie, ale w zasadzie wyszło na to samo.

Gdyby chodziło o konflikt zbrojny między dwoma państwami, to z punktu widzenia prawa międzynarodowego taki atak na wojskowe dowództwo przeciwnika byłby dopuszczalny. Jednakże w przypadku Al-Kaidy nie chodziło o państwo, tylko o terrorystyczną sieć powiązań, której nie uwzględnia prawo międzynarodowe. Mało tego: operacja wojskowa przeciwko takiej sieci stałaby się automatycznie wrogim (a więc niedopuszczalnym) aktem wobec państwa, które zostałoby zaatakowane. Jednak Clinton zignorował te zastrzeżenia, kiedy 20 sierpnia 1998 roku kazał wystrzelić rakiety samosterujące w obiekty w Afganistanie. Celem tej operacji było, jak oświadczył rząd Stanów Zjednoczonych, zniszczenie terrorystycznej infrastruktury, a przede wszystkim „zabicie bin Ladena i jego czołowych lieutenants⁴⁰”. Jednocześnie siły powietrzne USA dokonały ataku w Sudanie, bombardując i zrównując z ziemią fabrykę al-Shifa położoną na północ od Chartumu, w której rzekomo produkowane były lekarstwa przeciwko malarii. Eksperci CIA odkryli finansowe powiązania między tym przedsiębiorstwem i bin Ladenem, a także stwierdzili, iż próbki gleby z okolicy tej fabryki zawierają ślady podejrzanych chemicznych substancji, więc doszli do wniosku, że w al-Shifa produkowane są lub magazynowane składniki gazu paraliżującego przeznaczonego do arsenału Al-Kaidy. Słuszność tych konkluzji jest do dziś problematyczna. Podczas „Operation Infinite Reach” śmierć poniosło dwadzieścia kilka osób, ale nie było wśród nich ani bin Ladena, ani jego dowódców. W wyniku ataku lotniczego koło Chartumu zginął jeden robotnik, ale dużo więcej osób, według szacunków mogły ich być tysiące, zmarło prawdopodobnie w następnych miesiącach z powodu braku ratujących życie preparatów medycznych.

20 grudnia 1998 roku eksperci „Alec Station” ponownie otrzymali informacje na temat miejsca pobytu bin Ladena. Specjalna grupa CIA poprosiła Biały Dom o pozwolenie na atak, którego jednak nie otrzymała. Uzasadnienie: gdyby bin Laden uciekł w tym czasie z ustalonego miejsca pobytu, oczekiwane straty uboczne byłyby w takiej sytuacji nie do wytłumaczenia. Władze Agencji wydawały się zirytowane taką uciążliwą procedurą akceptacji proponowanych przez nią operacji, która nie dawała możliwości szybkiego reagowania, i z tego właśnie powodu wystąpiły 25 grudnia 1998 roku do Białego Domu o udzielenie im generalnego pełnomocnictwa do zamordowania bin Ladena. Clinton podpisał ten dokument. Prezydent bowiem nie chciał już tego szefa terrorystów dead or alive, chciał go mieć martwego.

Natomiast szef CIA George Tenet interpretował pozwolenie Clintona, którego tekst sformułowali ludzie Agencji, w sposób bardzo defensywny, był bowiem nadal przekonany, iż zabicie bin Ladena podczas próby jego aresztowania jest dozwolone tylko wtedy, gdy dojdzie do niego pod przymusem okoliczności. Z tego właśnie powodu nie zostały wykorzystane dwie możliwości zlikwidowania szefa terrorystów. Tenet nie odważył się podjąć takiej decyzji lub miał po prostu skrupuły – względnie zadziałały oba te powody. Ówczesny szef „Alec Station” przyznał później, iż „byłoby dużo prościej zabić go” niż aresztować. Prezydent ponownie odnowił swoje zezwolenie na celowe zabicie bin Ladena w lipcu 1999 roku, ale potem nie było już możliwości jego realizacji.

12 października 2000 roku, kiedy odbywająca się właśnie w Stanach Zjednoczonych prezydencka kampania wyborcza osiągała swoje apogeum, w jemeńskim porcie w Adenie do stojącego na kotwicy niszczyciela USS „Cole” zbliżyła się niewielka łódź. Detonacja kilku ton ładunków wybuchowych wyrwała ogromną dziurę w burcie, zabijając siedemnastu i raniąc czterdziestu członków załogi. W przeciągu czterech tygodni zespołowi „Alec Station” udało się zgromadzić wystarczająco dużo informacji, aby o planowanie tego zamachu i jego logistyczne przygotowanie oskarżyć Osamę bin Ladena. Tym razem jednak zabrakło amerykańskiej odpowiedzi. Wynikało to po pierwsze z opóźnionego rozstrzygnięcia wyboru między Georgem W. Bushem a wiceprezydentem Clintona Alem Gore’em, co po 7 listopada sparaliżowało kraj na ponad cztery tygodnie, a po drugie, kiedy już Sąd Najwyższy wydał wyrok przyznający zwycięstwo republikaninowi Bushowi, jego administracja zajęta była początkowo innymi sprawami.

A potem nadszedł 11 września 2001 roku, dzień, w którym bin Laden uderzył ponownie, tym razem tak boleśnie i zadając tak ogromne straty jak nigdy dotąd. Był to również dzień, w którym Stany Zjednoczone postanowiły zawiesić na jakiś czas funkcjonowanie państwa prawa.

Dziewiętnastu terrorystów Al-Kaidy porwało prawie jednocześnie cztery zatankowane do pełna amerykańskie samoloty pasażerskie, aby użyć ich jako latających bomb. Maszyny American Airlines AA 011 oraz United Airlines UA 175 uderzyły w obie wieże World Trade Center na Manhattanie, które w rezultacie zawaliły się. Samolot American Airlines AA 077 skierowany został przez porywaczy na Pentagon, a United Airlines UA 093 rozbił się w stanie Pensylwania. W wyniku tych zamachów śmierć poniosło prawie trzy tysiące ludzi.

Jeszcze tego samego wieczoru, bezpośrednio po wygłoszeniu telewizyjnego orędzia do narodu, prezydent George W. Bush dał pracownikom swoich tajnych służb wolną rękę w kwestii zastosowania różnorodnych środków zaradczych. Co pod tym pojęciem rozumiał pozostający w stanie szoku rząd amerykański, stanie się stopniowo widoczne w przeciągu kilku następnych tygodni: wojnę przeciwko Afganistanowi, którego reżim talibów wspierał Al-Kaidę; umieszczanie podejrzanych terrorystów lub talibów w tajnych więzieniach (black sites), zwłaszcza w krajach znanych ze stosowania tortur; utworzenie obozu dla więźniów w Guantanamo Bay na Kubie, poza zasięgiem amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości; internowanie podejrzanych bez określenia limitu czasowego oraz bez możliwości odwołania się od takiej decyzji do sądu; wprowadzenie tak zwanych „rozszerzonych technik przesłuchań”, takich jak wieszanie, rażenie prądem, podtapianie (waterboarding) oraz terror psychiczny; zaostrzenie wprowadzonych jeszcze za rządów Clintona form polowania na ludzi Al-Kaidy z wytyczną celowego ich zabijania zamiast aresztowania.

Bush potwierdził wówczas wyraźnie interpretację swojego poprzednika na stanowisku prezydenta, mówiącą, że tego typu egzekucje nie są złamaniem obowiązującego nadal, wydanego przez Reagana Executive Order nr 12333. Dyrektywa bowiem dotyczy, według tej interpretacji, mordów politycznych, ale nie zabijania terrorystów „w ramach tajnej operacji”, czy też „zamordowania bin Ladena”. Parlament amerykański wydał prezydentowi generalne upoważnienie do stosowania przeciwko terrorystom metod wojskowych zamiast ścigania ich w ramach uprawnień wymiaru sprawiedliwości i policji. Authorisations for Use of Military Force⁴¹ (AUMF) wymagało jednak prawnej podstawy. W rezultacie fachowcy skonstruowali wątpliwą argumentację, która jednak początkowo nikogo zbytnio w Stanach Zjednoczonych nie raziła. Stwierdzili z jednej strony, że bojownicy wroga, partyzanci i terroryści podlegają prawu wojennemu, stąd też ich zamierzone zabicie nie może być a priori nielegalne, z drugiej jednak strony wyłączeni są, bez względu na obowiązujące ich prawo wojenne, z ochrony wynikającej z konwencji genewskiej oraz amerykańskiego ustawodawstwa zakazującego stosowania tortur – w ten sposób stawali się rodzajem „zwierzyny do odstrzału”, z którą państwo amerykańskie mogło robić, co mu się podobało: męczyć, zadawać ból oraz mordować.

Pod koniec października 2001 roku Pentagon i CIA rozpoczęły wprowadzanie w czyn polityki twardej ręki. Zdecydowano się na użycie do tego celu nowej broni przeznaczonej do celowego zabijania: dronów predator („drapieżnik”). Dotychczas bezzałogowe samoloty używane były wyłącznie do obserwacji. Krążyły wysoko na niebie nad Afganistanem, Pakistanem i Jemenem. Były prawie bezgłośne i nie do zauważenia gołym okiem, a dostarczały za pośrednictwem łączności satelitarnej obraz w czasie rzeczywistym do centrali dowodzenia znajdującej się gdzieś daleko w amerykańskiej bazie wojskowej. Jeżeli w wyniku takiej obserwacji stwierdzono na przykład, że w jakimś obozie lub wsi na drugiej półkuli znajduje się poszukiwany terrorysta, pomagało to CIA w rozpoznaniu sytuacji, ale nie pociągało za sobą żadnych bezpośrednich konsekwencji, na przykład w postaci ataku rakietą samosterującą. W przypadku sił zbrojnych Izraela obserwacje prowadzone przez drony już od dekady stanowiły przesłankę do podejmowania działań, gdyż Izraelczycy panowali całkowicie w obszarze powietrznym okupowanych terenów palestyńskich. Kiedy dzięki dronowi zdobywano informacje o miejscu pobytu poszukiwanego terrorysty, egzekucja mogła zostać wykonana przy pomocy rakiet odpalonych z helikoptera, któremu dostarczono współrzędne celu. Po raz pierwszy do takiego ataku doszło w 1992 roku, kiedy w południowym Libanie zamordowano przywódcę Hezbollahu Mussawiego (zob. str. 276). Ale dla CIA było to nowe doświadczenie: drony uzbrojone w rakiety hellfire, które krążyły nad Afganistanem i mogły nie tylko wyśledzić wroga, ale także go zabić.

Próba generalna miała miejsce w połowie listopada 2001, niedługo po inwazji wojsk amerykańskich na Afganistan. Wysoko nad jednym z domów w pobliżu Kabulu predator wystrzelił rakietę, która zniszczyła budynek do fundamentów. W gruzach zginął Mohammed Atef, lat pięćdziesiąt siedem. W Stanach Zjednoczonych oskarżano go o dokonanie zamachów w Tanzanii i w Kenii, uważany był również za jednego z organizatorów zamachów z 11 września. Cztery tygodnie wcześniej prezydent Bush otrzymał w Kwaterze Głównej FBI pierwszy plakat z dwudziestoma dwoma terrorystami ściganymi przez prawo. Na samym szczycie znajdował się Osama bin Laden, pod spodem dwaj jego lieutenants, Egipcjanin doktor Ajman al-Zawahiri oraz Mohammed Atef. Po powrocie do Gabinetu Owalnego Bush włożył plakat z fotografiami i tajnymi danymi biograficznymi tych most wanted do jednej z szuflad w swoim biurku – był to rodzaj jego osobistej listy spraw do załatwienia. Kiedy trzy dni po ataku drona talibowie potwierdzili śmierć Atefa, prezydent wyjął tę swoją osobistą scorecard⁴² i nakreślił duże „X” na zdjęciu terrorysty.

Później nastąpiła cała seria niepowodzeń. Rozpoczęła ją w grudniu 2001 roku porażka operacji w Tora Bora, kompleksie jaskiń w White Mountains⁴³ na granicy afgańsko-pakistańskiej, gdzie w ucieczce przed wojskami alianckimi schronili się bin Laden i jego najbliżsi współpracownicy, jak również przywódcy talibów – bin Ladenowi udało się przedostać, na piechotę lub na grzbiecie muła, wąskimi ścieżkami do Pakistanu. Potem CIA musiała sprostować meldunek o śmierci Ajmana al-Zawahiriego, zastępcy bin Ladena. George W. Bush bowiem wyjął już z szuflady swoją osobistą listę terrorystów Al-Kaidy i przekreślił zdjęcie Egipcjanina wielkim „X”. Zbyt pochopnie. Teraz w poczuciu obowiązku musiał to mozolnie wymazać.

Phoenix revival

Dron predator jest bronią specjalnie dobraną, ale równie dobrze można by wpakować im kulkę w głowę.

John Rizzo, były prawnik CIA, który musiał każdorazowo zatwierdzać cel ataków dronami

Dlaczego to zrobiliście? Dlaczego Amerykanie zabili Daraza? Nie posiadamy niczego, niczego, a teraz zabraliście nam jeszcze Daraza!

Szesnastoletnia siostrzenica Daraza Khana zabitego w Zhawar Kili, 2002

4 lutego 2002 roku kilku analityków CIA wpatrywało się z napięciem w monitory o wysokiej rozdzielczości, obserwując obrazy przesyłane z drona lecącego wysoko nad odległym rejonem Zhawar Kili w afgańskiej prowincji Paktia. Osiedle, które pojawiło się na monitorach, było resztkami dawnej bazy talibów z lat osiemdziesiątych, kiedy bojownicy islamscy, zwani jeszcze wówczas mudżahedinami, byli sojusznikami Amerykanów i walczyli na pierwszej linii frontu przeciwko sowieckiemu imperializmowi. W tym miejscu odbyły się dwie wielkie bitwy z Armią Czerwoną. W 1998 roku prezydent USA Bill Clinton wysłał w ten rejon sporo pocisków samosterujących typu tomahawk w ramach odwetu za ataki na ambasady amerykańskie w Afryce – w międzyczasie bowiem Zhawar Kili uznany został za obóz szkoleniowy Al-Kaidy (zob. str. 83). A pod koniec 2001 roku, po inwazji wojsk amerykańskich, US Air Force po raz kolejny zbombardowała miejscowość. W ziemi Zhawar Kili tkwi sporo metalu.

Personel CIA z naziemnej obsługi dronów zauważa nagle na swoich ekranach wysokiego mężczyznę rozmawiającego, jak się wydaje, bardzo żywo, z dwoma Afgańczykami. Ma na sobie długi kaftan. Ludzie w centrum operacyjnym dokonują zbliżenia. Powiększają obraz jeszcze bardziej. Czy jest uzbrojony? Jeden z ekspertów zauważa, że wygląda jak bin Laden. Przez dłuższy moment panuje cisza. Po chwili pozostali przyznają mu rację. Czyżby naprawdę mieli przed sobą szefa Al-Kaidy we własnej osobie? Czyżby schronił się aż tutaj, w Zhawar Kili? Zelektryzowani obserwują zachowanie mężczyzn na ziemi.

Do dziś informacje o tym, jakie przesłanki stały w tamtych minutach w centrum operacyjnym za takimi, a nie innymi decyzjami, objęte są ścisłą tajemnicą. Kilka tygodni wcześniej jeden z geologów University of Cincinnati zapewniał, iż widział w internecie film wideo pokazujący bin Ladena w październiku 2001 roku. Geolog ten przyjrzał się bliżej widocznym na drugim planie formacjom skalnym i stwierdził, że ujęcia te zostały zrobione w okolicy Zhawar Kili. On sam przebywał niedawno na tamtych terenach i pobrał nawet stamtąd próbki. Czy te informacje przyczyniły się do podjęcia decyzji o przygotowywanej teraz operacji? Czy też istniały może inne doniesienia dotyczące miejsca pobytu bin Ladena?

Dronowi wojownicy w CIA pod koniec swojej krótkiej dyskusji doszli prawdopodobnie do wniosku, iż mają w tym przypadku do czynienia z najbardziej poszukiwanym człowiekiem świata. Być może jednak coś w rodzaju zapału myśliwskiego sprawiło, że ich spojrzenia były nieco zniekształcone, a zmysły zamglone. W każdym razie cały zespół ekspertów poprosił o wydanie zgody na atak rakietowy na tych trzech mężczyzn.

Trzydziestojednoletni Daraz Khan i jego przyjaciele mieli tego dnia za sobą długą drogę na piechotę. Przebyli ponad piętnaście kilometrów przez zaśnieżone góry, z rodzinnej wioski Lalazha aż do tego miejsca. Tutaj właśnie, na polach zbombardowanych przez amerykańskie siły powietrzne, chcieli szukać resztek użytecznych odpadów. Ludzie ci to zbieracze złomu. Za jeden ładunek starego żelastwa na wielbłądzie otrzymują w Pakistanie pięćdziesiąt centów. Teraz właśnie odpoczywali.

Przekazanie do centrum operacyjnego pozwolenia na wystrzelenie rakiety trwa kilka minut. W tym czasie na obrazie przekazywanym przez predatora widać, że mężczyźni wyszli z pola widzenia. Jednak po chwili kamera ponownie pokazuje tego długiego. Stoi wraz z dwoma innymi pod drzewami, gestykuluje, być może żartuje z nimi.

Ktoś kciukiem naciska guzik, komputer wysyła rozkaz do bezzałogowego obiektu latającego, odpalany jest silnik rakiety. Wszystko to odbywa się błyskawicznie, automatycznie i bardzo sprawnie. Wydaje się, iż w tym przypadku można technice zaufać. Rakieta z sykiem udaje się w krótką podróż. Potem hellfire uderza z ogromnym impetem. Eksploduje. Kiedy pył już opada, odsłania się obraz zniszczeń: w ziemi widnieje ogromny lej, dokładnie tam, gdzie jeszcze przed chwilą stali trzej mężczyźni. Nie zostało po nich ani śladu. Rozpłynęli się w płonącym powietrzu.

Po zakończeniu operacji Pentagon wysyła do Zhawar Kili zespół dochodzeniowy – a na front medialny swoich rzeczników prasowych. Kontradmirał John Stufflebeem przyznaje kilka dni później przed dziennikarzami, że nie był to co prawda bin Laden, ale w przypadku tego ataku celem były „odpowiednie obiekty”. Odpowiednie obiekty? Nie było absolutnie żadnych „przesłanek”, że na celowniku drona mogli znajdować się „niewinni ludzie”. Podczas dokładnych badań na miejscu ataku okazało się, według raportów wstępnych, że obok „niewielkich szczątków ludzkich” znajdowały się także dokumenty, w tym między innymi angielskojęzyczne rachunki z kart kredytowych oraz rozkłady lotów, jak również karton na radioodbiornik oraz woreczek, w którym zwykle transportowana jest amunicja do AK-47. Stufflebeem: dowodzi to jasno, że ofiary „nie były biednymi rolnikami, którzy uprawiają tam swoje pola”. Była to ze strony Ministerstwa Obrony cyniczna próba usprawiedliwienia tego, czego nie można usprawiedliwić.

„Dlaczego Amerykanie zabili Daraza?” – lamentowała szesnastoletnia siostrzenica zabitego złomiarza przed dziennikarzami, którzy rozmawiali w Lalazha z krewnymi i przyjaciółmi trzech ofiar ataku CIA. „Nie posiadamy niczego, niczego, a teraz zabraliście nam jeszcze Daraza!”.

W następnych latach podczas kampanii celowego zabijania prowadzonej przy pomocy bezzałogowych pocisków samosterujących sukcesy miały się przeplatać z porażkami, w każdym razie jeżeli spojrzeć na tę akcję oczami wojskowych. W trakcie polowania na HVT (high value targets⁴⁴) doszło do całego mnóstwa tak zwanych szkód ubocznych, które jednak zarówno CIA, jak i Pentagon akceptowały w imię wyższych celów. Tak więc: 3 listopada 2002 roku w północnej części Jemenu rakieta hellfire wystrzelona z predatora trafiła w samochód. Śmierć poniósł Qaed Salim Sinan al-Harethi, jeden z ludzi odpowiedzialnych za zamach na niszczyciela USS „Cole”, a wraz z nim czterech jemeńskich terrorystów oraz obywatel amerykański Kamal Derwish. Ten ostatni rekrutował innych Amerykanów na szkolenia Al-Kaidy. Helikopter US Air Force przewiózł w miejsce zamachu zespół, który miał pobrać próbki ludzkich szczątków, jak również zabezpieczyć inne ślady w zniszczonym pojeździe. Specjaliści ci natrafili na urządzenia do komunikacji, albo na to, co z nich pozostało, a chemikom udało się później wykryć ślady materiałów wybuchowych. Informacje te skłoniły rząd amerykański do upublicznienia tej akcji likwidacyjnej. W tym przypadku chodziło, jak w odpowiednim oświadczeniu stwierdził później ówczesny sekretarz stanu Pentagonu Paul D. Wolfowitz, o „bardzo owocną z taktycznego punktu widzenia operację”. Kiedy przedstawiciele mediów zapytali, czy oznacza to odwrót od dotychczasowej linii celowych zabójstw – w końcu Biały Dom bardzo krytycznie odniósł się do takich praktyk Izraela – jeden z rzeczników rządowych powołał się na ocenę wiceprezydenta Dicka Cheneya z sierpnia 2001 roku, a więc przed zamachem z 11 września: „Jeżeli [Izraelczycy] mają u siebie organizację, która dokonała zamachu samobójczego albo zamierza go przeprowadzić, a oni posiadają informacje wskazujące na to, kim jest sprawca i gdzie przebywa, to myślę, że istnieje pewna racja dająca im prawo do samoobrony przez akcję prewencyjną”.

Po egzekucji al-Harethiego i jego współwyznawców George W. Bush po raz kolejny wyciągnął swoją osobistą listę wrogów i narysował gruby krzyżyk na jednej z dwudziestu dwóch widniejących tam głów.

Rząd Busha nie chciał jeszcze przyznać publicznie, że ściga teraz resztę z tych dwóch parszywych dwunastek znajdujących się na liście Busha tymi samymi metodami co Israel Defense Forces (IDF)⁴⁵ oraz tajne służby izraelskie. Wręcz przeciwnie: ocena dotycząca „celowego zabijania w konflikcie izraelsko-palestyńskim nie zmieniła się”, jak stwierdził rzecznik Departamentu Stanu, odmawiając jednak skomentowania w tym kontekście faktu zamordowania al-Harethiego. Wyglądało na to, że ówczesna administracja rządowa USA „przyjmowała punkt widzenia, zgodnie z którym ich własne tajne egzekucje są, z całkowicie nieznanych przyczyn, usprawiedliwione”, podczas gdy otwarte przyznawanie się do prowadzenia takiej polityki przez rząd w Jerozolimie „nie ma uzasadnienia” – napisał Avery Plaw z University of Massachusetts w swojej gruntownej analizie zatytułowanej Targeting Terrorists.

Zadziwiające jest to, że do 2005 roku CIA nie przeprowadzała żadnych nowych ataków dronami. Czyżby pojawiły się wątpliwości w gronie rządzących? Jak uważa Plaw, przerwa ta została raczej spowodowana tym, że w wojnę w Afganistanie oraz inwazję na Irak „zaangażowano ogromne finansowe rezerwy”. Krótko mówiąc: brakowało pieniędzy na zakup nowych dronów. Dopiero w nocy z 7 na 8 maja 2005 roku CIA wysłała ponownie predatora na polowanie – tym razem na niebo nad Pakistanem. Poszukiwany był Haitham al-Yemeni. Ponieważ wywiad amerykański obawiał się, iż ten rzekomo wysoko postawiony w hierarchii Al-Kaidy człowiek mógłby zejść do podziemia i tym samym zniknąć z jego radarów, agenci od tygodnia śledzili jego ruchy na ziemi i w końcu przekazali współrzędne jego samochodu do drona. Drapieżny ptak CIA wypatrzył w podczerwieni swoją ofiarę na północy Wazyrystanu, na granicy pakistańsko-afgańskiej, i nie spuszczał go z oczu. Wystrzelenie rakiety w kierunku pojazdu było już tylko formalnością.

Po 2005 roku z pojedynczych operacji przeciwko czołowym działaczom Al-Kaidy, którzy mieli coś wspólnego z zamachami z 11 września lub przynajmniej w jakiejś formie należeli do struktur dowódczych tej sieci terrorystycznej i znajdowali się na osobistej liście prezydenta Busha, powstała nowa strategia celowego zabijania. Im więcej dronów było gotowych do akcji, tym większy stawał się krąg potencjalnych celów. Lista dwudziestu dwóch czołowych terrorystów musiała się przekształcić w zestawienie setek członków Al-Kaidy oraz talibów, i nie chodziło już tylko o przeszłość, czyli zemstę i odwet, lecz także o przyszłość: o prewencję i zapobieganie działaniom terrorystycznym. CIA wychodziła najprawdopodobniej z założenia, iż nie zaszkodzi zlikwidowanie w dużym stopniu tego ogniska zapalnego.

Wszystko odbywało się w ścisłej tajemnicy. Po dyskusjach nad zarzutami o stosowanie tortur administracja Busha chciała za wszelką cenę uniknąć nowej debaty. Trzydzieści lat po raporcie sporządzonym przez Komisję Churcha oraz ogłoszeniu Executive Order nakazującego zaniechanie zabójstw, mimo uprawianej przez cały czas krytyki izraelskiej polityki egzekucyjnej, Biały Dom sam ustanowił tajny program zabijania w ramach zwalczania terroryzmu. Żadna wiedza na ten temat nie miała przeniknąć do opinii publicznej. Związane to było prawdopodobnie również z faktem, jak uważa Plaw, że właśnie w tamtym czasie odnotowano „znaczną niechęć Amerykanów do tajnych operacji”.

Tajna wiedza na temat Al-Kaidy i talibów była w gestii CIA, podobnie jak i możliwość oceny roli pełnionej w sieciach terrorystycznych przez osoby będące celem ataków oraz, rzecz jasna, kontrola nad programowaniem celów w zabójczych dronach. Tym samym Agencja zapewniła sobie paramilitarną siłę uderzeniową w tajnych operacjach, i to bez jakiejkolwiek praktycznie kontroli parlamentarnej, nie mówiąc już o opinii publicznej. W tym samym czasie główne dotąd zadanie CIA, czyli zbieranie i analiza informacji, stało się zagadnieniem drugorzędnym. Od września 2007 roku Amerykanie dysponowali oprócz predatora drugim, większym typem drona, który należało wypróbować w praktyce – jego zadanie definiowała już w sposób jasny i jednoznaczny sama nazwa: Reaper („żniwiarz”). Dron ten wyposażony jest w dwie sterowane laserami bomby oraz cztery rakiety hellfire.

Wraz z wprowadzeniem do akcji Żniwiarza znacznemu wzrostowi uległa liczba ataków: podczas gdy w latach 2004–2007 miało miejsce jedynie kilka tego typu operacji rocznie, to w 2008, ostatnim roku rządów George’a W. Busha, ich liczba wzrosła do 37 (301 zabitych). Jednak ten, kto sądził, że nowy lokator w Białym Domu natychmiast wstrzyma prowadzoną przez CIA kampanię celowego zabijania ludzi na granicy pakistańsko-afgańskiej lub przynajmniej ją ograniczy, ten gorzko się rozczarował. W 2009 roku Barack Obama zatwierdził w sumie 52 operacje typu find and kill w Pakistanie, a ogólna liczba ofiar wyniosła 549. W 2010 roku liczba ataków wzrosła do 122 z sumą zabitych wynoszącą 849. To są wprawdzie nieoficjalne, ale bardzo prawdopodobne dane fundacji The National Security Program, jako że ani CIA, ani administracja Obamy nie przedłożyły dotychczas sprawozdań z tego państwowego seryjnego mordowania (zob. str. 30).

Poza tym Barack Obama, laureat Pokojowej Nagrody Nobla, zaakceptował również operacje w Jemenie i od tego momentu amerykański „żniwiarz” coraz częściej pojawiał się na tamtejszym niebie. Kampania Obamy prowadzona przy pomocy dronów okazała się czymś w rodzaju odrodzenia programu zabijania praktykowanego w Wietnamie. Phoenix revival. Według badań przeprowadzonych przez The National Security Program do końca maja 2013 roku, kiedy Obama po raz pierwszy postawił pod znakiem zapytania te działania, zginęło w wyniku celowo dokonywanych mordów od 2000 do 3300 osób w Pakistanie, a w Jemenie dodatkowo od 580 do 820 osób (zob. aneks str. 371).

John Rizzo to były prawnik CIA odpowiedzialny za kwestie walki z Al-Kaidą. Początkowo entuzjastycznie wspierał program tortur wprowadzony przez George’a W. Busha, potem kampanię dronów Baracka Obamy. To on wydawał często decydujące zezwolenie pilotom, którzy z podziemi Agencji kierowali przy pomocy joysticków i klawiatury latającymi nad północnym Pakistanem Drapieżnikami i Żniwiarzami, biorąc na celownik miejscowych mieszkańców, uznanych za niebezpiecznych przez kogoś urzędującego na wyższych piętrach. Od 2009 roku Rizzo, technokrata zabijania, jest na emeryturze. Podczas rozmów z dziennikarzami nie zgadza się na dosłowne cytowanie swoich wypowiedzi, prawdopodobnie dlatego, że wie, iż jeżeli zacznie mówić o swojej byłej pracy, to rozpętana burza może porwać i jego. W lutym 2011 roku Tara McKelvey, reporterka „Newsweeka”, złamała zapewne tę umowę albo Rizzo zapomniał zwrócić jej na to uwagę. W każdym razie to, co były prawnik CIA opowiedział jej przy steku i côtes du rhone w jednej z waszyngtońskich restauracji – i co później zostało opublikowane – brzmiało dosyć przerażająco. To wszystko odbywa się „bardzo sprawnie”, powiedział na przykład o polowaniach na rzekomych terrorystów, zanim przerobi się ich „na małe kawałeczki”. „W zasadzie to odhaczamy pewną listę”. W pewnym momencie rozmowy Rizzo przyłożył dziennikarce palec wskazujący do czoła, jakby był to pistolet. „Ilu profesorów prawa może powiedzieć o sobie, że podpisywali wyroki śmierci?”.

Po opublikowaniu tego wywiadu w „Newsweeku” amerykańskie Ministerstwo Sprawiedliwości wszczęło postępowanie przygotowawcze przeciwko Johnowi Rizzo z powodu zdrady tajemnicy państwowej.

MOSSAD

Miasto zamknięte

Uczą cię, jak zostać, tak to nazwijmy, kryminalistą w służbie państwa. Państwo udziela ci zezwolenia na dokonywanie włamań, kradzieży i robienie wielu różnych, niezbyt miłych rzeczy z innymi ludźmi.

Gad Shimron, były agent Mossadu

Kto jadąc z północy Izraela, znajdzie się na autostradzie numer 2 biegnącej w kierunku Tel Awiwu, ten przejeżdżając obok Herclijji, minie po lewej stronie centrum handlowe z multipleksem Cinema City. Bezpośrednio za nim, za wysokim murem zabezpieczonym drutem kolczastym, znajduje się kwatera główna izraelskiego wywiadu zagranicznego Mossad. Na ścianie shopping mall zwróconej w kierunku siedziby szpiegów nie ma żadnych okien, co prawdopodobnie było nieodzownym warunkiem wydania pozwolenia na budowę tego centrum. Mimo to takie sąsiedztwo wydaje się sprzecznością samą w sobie: równie legendarna, co tajemnicza tajna służba – w bezpośrednim pobliżu publicznego kina i centrum handlowego ze sporym ruchem klientów?

Z góry, przez Google Earth, można rozpoznać (mimo zamierzonego zapewne braku ostrości) poprzecinany wieloma drogami szybkiego ruchu obszar wielkości mniej więcej dziesięciu hektarów (współrzędne: 32˚08’32”92 N i 34˚48’14”32 E). Starsza część areału z budynkiem, w którym ma biuro dyrektor Mossadu, oraz rezerwuarem wody w kształcie kuli położona jest na wzgórzu, po wschodniej stronie znajduje się ogromny parking, a na północy całości dopełnia najprawdopodobniej nowszy kompleks budynków, mający kształt plastra miodu. W dzień i w nocy dziesiątki tysięcy ludzi dojeżdżających do pracy w Tel Awiwie mijają tę centralę wywiadu. Kiedy na estakadzie prowadzącej do autostrady numer 5 robi się korek, czekający kierowcy mogą dla zabicia czasu obserwować zamknięte miasto z oddali. Jednak wszyscy Izraelczycy wiedzą, że takie podglądanie nie jest dozwolone. Na wszelkich mapach centrala wywiadu jest białą plamą, nie wolno jej fotografować ani nawet opisywać. Autorzy izraelscy piszący o Mossadzie często unikają dokładnych sformułowań, kiedy mowa jest o kwaterze głównej i określają na przykład jej położenie jako skrzyżowanie gdzieś na północ od Tel Awiwu. Jeszcze kilka lat temu publicznym tabu było nawet nazwisko szefa Mossadu. Ostatnio uchylono nieco rąbka tajemnicy. Izraelski wywiad zagraniczny posiada dzisiaj nawet swoją własną stronę w internecie (www.mossad.gov.il).

Pełna nazwa tej instytucji, powstałej 13 grudnia 1949 roku na polecenie pierwszego premiera Izraela Dawida Ben Guriona, brzmi po hebrajsku: Ha-Mossad le-Modi’in we-le-Tafkidim Mejuchadim, co można przetłumaczyć jako Instytut Wywiadu i Zadań Specjalnych. Nazwa do dziś w sposób dość precyzyjny odzwierciedla zakres zadań tej instytucji: szpiegostwo i tajne operacje. „Instytut” wybrał też dla siebie motto, które można przeczytać na anglojęzycznej stronie internetowej Mossadu: „Where no counsel is, the people fall, but in the multitude of counselors there is safety⁴⁶”. Co to dokładnie oznacza, nie jest jasne tak od razu nawet dla poligloty. Tłumaczenie nie oddaje wieloznaczności pojęć hebrajskich, jak stwierdziło dwóch specjalistów od spraw Mossadu, Yossi Melman oraz Dan Raviv. Obaj zaproponowali tłumaczenie, które z pewnością spodobałoby się Mossadowi: „Bez podstępnych planów Izrael umrze, ale jeżeli będzie posiadał wiele różnych informacji, zostanie uratowany”.

W Mossadzie pracuje kilka tysięcy osób, ale nie wszyscy wykonują swoje wywiadowcze zadania w „mieście zamkniętym”. Ta tajna służba może na całym świecie liczyć na pomoc bardzo gęstej sieci tak zwanych sajanim. Są to dobrowolni pomocnicy będący albo obywatelami Izraela, albo jego żydowskimi sympatykami. Chętnie udzielają wsparcia logistycznego bez zadawania zbędnych pytań, a zwłaszcza bez konieczności informowania ich o szczegółach operacji.

Mossad podzielony jest na wiele wydziałów, największy nazywany jest Tzomet, co w języku hebrajskim oznacza „skrzyżowanie”; tutaj gromadzone są informacje i z tego miejsca prowadzeni są szpiedzy na całym świecie, zwłaszcza na Bliskim i Środkowym Wschodzie. Tzomet posiada własne filie za granicą, z reguły są to rezydentury w ambasadach izraelskich, niekiedy także różne firmy o nierzucających się w oczy fasadach. Wydział Keszet („tęcza”) odpowiedzialny jest za obserwację i podsłuchy. Poza tym istnieje także wydział Caesarea, nazwany tak od starożytnego miasta Cezarea Nadmorska, które później stało się ważną twierdzą rycerzy biorących udział w wyprawach krzyżowych. Ruiny tego miasta leżą w połowie drogi między Tel Awiwem a Hajfą.

Funkcjonariuszy wydziału Cezarea określić można jako zbrojne ramię Mossadu. Przeprowadzają oni operacje na terenie wrogich krajów, nazywani są „bojownikami” lub „kombatantami” niewidzialnego frontu. Wewnątrz Cezarei istnieje dodatkowo grupa specjalistów określana jako Kidon, co po hebrajsku znaczy „bagnet” lub „ostrze oszczepu” i rozumiane jest jak najbardziej dosłownie. W tym przypadku bowiem chodzi o morderców Mossadu. Dokładna liczba agentów Kidonu jest trzymana w ścisłej tajemnicy, wiadomo tylko, że żyją w Izraelu całkowicie odseparowani i prawie nigdy nie pojawiają się w kwaterze głównej albo prowadzą w miarę normalne życie za granicą z fałszywą tożsamością jako „śpiochy”. Członkowie tych „sił specjalnych” potrafią odpalić ładunek wybuchowy, zaaplikować truciznę, z dużego dystansu spokojną ręką zrobić komuś kulą karabinową dziurę w głowie lub siłą rąk i specjalnym chwytem złamać kark przeciwnikowi. Przechodzą oni „specjalne przeszkolenie”, jak mówi Gad Shimron, który sam przez wiele lat był jednym z funkcjonariuszy Cezarei, ale nigdy nie należał do Kidonu. Można powiedzieć, że jest to szkolenie zawodowych morderców.

Zawodowcy między sobą: były agent Mossadu Gad Shimron (po lewej) zaprosił po upadku NRD byłego szefa wywiadu zagranicznego tego kraju Markusa („Mischę”) Wolfa do Izraela.

Izrael zabija planowo – na okupowanych terenach palestyńskich oraz za granicą. Osoby stanowiące cel – na które pełniące rolę sędziów władze Mossadu oraz innych tajnych służb wydały wyrok śmierci, przedkładając go szefowi rządu do zatwierdzenia – uważane są za wrogów państwa zagrażających bezpieczeństwu kraju i jego obywateli. Owych targets dzieli się na dwie kategorie: terrorystów i naukowców, których projekty godzą w egzystencję Izraela. Tylko w wyjątkowych wypadkach ofiary nie należą do jednej z tych grup. Rozróżnia się „ciche” i „głośne” egzekucje. „Ciche” nie powinny pod żadnym pozorem być kojarzone z rządem w Jerozolimie jako zleceniodawcą i wskazywać na agentów Mossadu jako sprawców. Natomiast „głośne” egzekucje mają spowodować dokładnie odwrotny skutek, to znaczy wzbudzić przerażenie lub przekazać innym państwom odpowiednią „wiadomość” poza kanałami dyplomatycznymi.

Egzekucje w krajach zaprzyjaźnionych muszą odbywać się bezgłośnie choćby z tego powodu, aby rząd w Jerozolimie miał możliwość złożenia w miarę wiarygodnego dementi – w żargonie dyplomatycznym nazywa się to plausible deniability. Z kolei w krajach wrogich Izraelowi dochodzi często do „zakamuflowanych mordów” – ofiara umiera w sposób nienaturalny, ale bez śladów obcego, przestępczego działania. Chodzi tu o zapewnienie agentom Kidonu i Cezarei bezpiecznego powrotu do domu. Gdyby zostali przyłapani na gorącym uczynku, z reguły groziłaby im szubienica.

Memune, jak nazywany jest dyrektor Mossadu, jest więc w Izraelu bardzo wpływowym człowiekiem, może bowiem decydować o życiu i śmierci. Memune jest określeniem pochodzącym z Talmudu i oznacza pierwszego wśród równych („wybrańca”)⁴⁷. Mniej biblijne określenie tego stanowiska brzmi: Ramsad, w języku hebrajskim skrót od Rosh ha-Mossad, „szef Mossadu”. Większość dotychczasowych memunów traktowała kwestie moralne wynikające z ich uprawnień decyzyjnych niezbyt restrykcyjnie. Zarówno zmieniający się szefowie rządów w Jerozolimie, jak i ich ramsadowie w sposób zróżnicowany podchodzili do strony prawnej i praktycznej celowego zabijania – podobnie jak sześciu byłych dyrektorów izraelskiego kontrwywiadu Shin Bet⁴⁸, którzy w filmie dokumentalnym pod tytułem The Gatekeepers nagle ujawnili swoje wątpliwości co do pozasądowych egzekucji i jako że w kupie siła, ogłosili je wspólnie publicznie. W okresie rządów memune Nahuma Admoniego (od 1982 do 1989 roku) liczba egzekucji, o których wiadomo, była stosunkowo wysoka (10), natomiast za czasów jego następcy Shabtaia Shavity (od 1989 do 1996 roku) wyraźnie niska (3); za czasów Danny’ego Yatoma (od 1996 do 1998 roku) oraz Efraima Halevy’ego (od 1998 do 2002 roku) nie było w ogóle żadnych likwidacji za granicą, co spowodowane było zapewne wielkim fiaskiem Mossadu w 1997 roku w Ammanie (zob. str. 240). Dopiero za rządów Meira Dagana (od 2002 do 2010 roku) liczba morderczych zamachów ponownie wzrosła (6).

Niecałe pięćset metrów w linii prostej od „miasta zamkniętego”, dokładnie naprzeciwko głównego wejścia do gmachu Unit 8200, w którym pracują specjaliści od podsłuchów i hakerzy wywiadu wojskowego Aman, znajduje się izba pamięci. „Dla upamiętnienia poległych funkcjonariuszy izraelskich tajnych służb”, jak głosi napis przy wejściu. Miejsce to jest ogólnie dostępne, nawet jeżeli nie ma go w żadnym oficjalnym programie turystycznym. Wiele nazwisk wykuto tu w kamieniu – a przy nich daty śmierci. Kilka historii tych ludzi, które nie podlegają już tajemnicy państwowej, można przeczytać w języku hebrajskim w wyłożonym drewnem pomieszczeniu, przy cichej muzyce fortepianowej płynącej nieustannie z taśmy. Wśród nich znajdują się bardzo interesujące świadectwa, na przykład Shaloma Daniego, jednego z ocalałych z Holocaustu, który w latach pięćdziesiątych stał się mistrzem fałszerzy Mossadu. Podrabiał paszporty dla tysięcy marokańskich Żydów i pomógł im w ten sposób w ucieczce; później odkomenderowano go do Argentyny, aby sfałszowanymi dokumentami wspierał porwanie zbrodniarza wojennego Adolfa Eichmanna.

Na wielu stronach grubych ksiąg znajdują się jednak tylko fotografie i nazwiska – bez żadnych opisów. Nie zostały one bowiem i zapewne nigdy nie zostaną zwolnione do publikacji przez cenzurę. W przypadku innych bojowników jest jeszcze mniej oznak pamięci, tylko ogólny napis: „Tym, których dzieje są nadal tajemnicą i których nazwiska nie mogą być jeszcze ujawnione”. W tym miejscu służby specjalne oddają również cześć mężczyznom i kobietom, którzy według powszechnej opinii są mordercami. „Nikt z nich nie był zabójcą – oburza się taką oceną były szkoleniowiec agentów Mossadu, Moti Kfir. – Byli żołnierzami na polu nieustającej bitwy!”. I kiedy przegląda księgi, wspominając twarze i nazwiska, które zna z czasów, gdy sam działał jako agent, dodaje z przekorą: „Zawsze staramy się chronić własne życie, a jednym ze sposobów jest atakowanie wroga, zanim on nas zaatakuje”.

Można by to określić jako prewencyjną obronę konieczną.

Podróże Kormana

Musisz zdecydować, co jest mniej groźne i ryzykowne dla twojego żołnierza. Ale pewne ryzyko trzeba przy tym zaakceptować.

Moti Kfir, były szkoleniowiec Mossadu

Szardża jest niewielkim emiratem w ramach Zjednoczonych Emiratów Arabskich (ZEA) nad Zatoką Perską, a właściwie jednym miastem z niecałym milionem mieszkańców. Po drugiej stronie słynnej cieśniny Ormuz leży Iran. Odległość Szardży od Bandar Abbas albo Bandar Lengeh wynosi od stu pięćdziesięciu do dwustu kilometrów. Dwa razy w tygodniu katamarany irańskich Valfajr Shipping Lines kursują z portu Rashid w Szardży do tych dwóch miast portowych Iranu. Przejazd trwa od pięciu do sześciu godzin. Wcześniej pływał także prom, który jednak potrzebował dużo więcej czasu na pokonanie tej odległości i został zlikwidowany, prawdopodobnie z powodu zbyt małej liczby pasażerów.

W Mossadzie zapewne tego żałowano. Leżący bowiem tuż obok emirat Dubaju to kraj umiarkowany pod względem religijnym i przesiąknięty wpływami Zachodu, ze wspaniałymi budowlami architektonicznymi, niekończącymi się shopping malls oraz ogromną ilością luksusu i przepychu. Od lata emirat ten stanowi ulubione miejsce działalności agentów z najróżniejszych krajów. W starym porcie nad Dubaj Creek, wokół słynnego targu przypraw w Deirze, znajdują się przedstawicielstwa wielu irańskich banków oraz przedsiębiorstw transportowych, które otwarte są na wszelkiego rodzaju interesy, nie zadając zbyt wielu pytań. Od czasu ogłoszenia embarga przez ONZ szmuglerzy i przemytnicy z Deiry zarobili kokosy na „małym ruchu granicznym” prowadzonym na drewnianych łodziach transportowych, które często zacumowane są aż w trzech rzędach przy murze nadbrzeża.

Islamski Dubaj jest z pewnością także obszarem operacyjnym Mossadu, ponieważ stąd o wiele łatwiej można przenikać do Iranu niż przez duże lotniska tego kraju. Agenci izraelscy, którzy poruszają się po emiracie z niewzbudzającymi podejrzeń paszportami międzynarodowymi, czują się tu jak u siebie w domu. Mogą podsłuchiwać irańskich turystów i ludzi interesu, a nawet ich werbować, a także w trybie undercover przedostać się na łodziach z Deiry do Iranu czy też w roli turystów z plecakami pojechać z Szardży na drugą stronę szybkim statkiem.

Wczesnym wieczorem 25 sierpnia 2009 roku w porcie Rashid na pokład katamaranu płynącego do Bandar Abbas wchodzi młoda para. Można przypuszczać, że oboje podróżują turystycznie: mają ciężkie plecaki, okulary przeciwsłoneczne i grube przewodniki. Adam Korman, który właśnie skończył trzydzieści cztery lata, oraz jego dwudziestosześcioletnia przyjaciółka Sandra McCabe pochodzą z Australii. Jak wykaże późniejsze dochodzenie policyjne, do Dubaju przylecieli 20 sierpnia z Hongkongu lotem EK 381 Emirates Airlines. Prawdopodobnie przez jakiś czas opalali się na plaży, zwiedzali miasto i chcą teraz wyruszyć do kolejnego celu swojej wycieczki, do którego dotrą następnego ranka. Bilet numer 858823-735 kupił im na miejscu przyjaciel już kilka tygodni wcześniej. Legitymują się swoimi australijskimi paszportami z numerami L 4819236 (Korman) oraz L 4041765 (McCabe) i zajmują zarezerwowane miejsca. Wszystko wydaje się przebiegać jak należy.

W tym samym czasie w Izraelu Adam Korman (34) i Nicole Sandra McCabe (26) prowadzą codzienne życie. Korman, z pochodzenia Australijczyk z Melbourne, pracuje jako lutnik w jednym z apartamentów na Rothschild Boulevard w Tel Awiwie, jego żona urodziła właśnie pierwsze dziecko. McCabe także pochodzi z Melbourne, niedawno wyszła za mąż w Izraelu. W rzeczywistości Korman i McCabe nigdy się nie spotkali, ani w Australii, ani w Izraelu, a już z pewnością nie podróżują razem przez Szardżę do Iranu. Oboje zostali wykorzystani przez Mossad, który „wypożyczył” sobie ich tożsamości, aby przeprowadzić ściśle tajną operację za granicą, w kraju swego głównego ówczesnego wroga – Iranie.

Nikt nie wie, jakie zadanie ma do wykonania dwoje agentów po przybyciu do Bandar Abbas – czy mają odświeżyć kontakty z irańskimi grupami opozycyjnymi, wybadać warunki życia irańskich fizyków jądrowych, czy też na przykład pobrać próbki gleby z terenów leżących blisko reaktorów atomowych, aby przy ich pomocy określić zawartość wysoko wzbogaconego uranu. Zadania szpiegowskie członków Cezarei mogą być bardzo różnorodne w kraju, który dąży do budowy bomby atomowej i chce wymazać Izrael z mapy świata. W każdym razie wypoczynek wakacyjny i podziwianie skarbów kultury z pewnością nie znajdują się w programie wycieczki pary agentów, a jeżeli nawet, to tylko dla kamuflażu.

12 stycznia 2010 roku, tylko kilka miesięcy po potajemnym wjeździe do Iranu obojga agentów, ofiarą zamachu bombowego pada w Teheranie pięćdziesięcioletni irański ekspert nuklearny Masoud Alimohammadi. Jest już trzecim specjalistą od urządzeń atomowych, który został podstępnie zamordowany. Czyżby Korman i McCabe brali pośredni udział w przygotowaniach do tego zamachu? Czy też może owa nocna przeprawa z Szardży do Bandar Abbas związana jest raczej z próbą pogłębienia przez Izrael kontaktów z sunnicką grupą terrorystyczną Mujahedin-e-Khalq (Jundallah), która kilka tygodni wcześniej, w maju 2009 roku, podczas uroczystości szyickiej w jednym z meczetów w Zahedanie zabiła w samobójczym zamachu dwudziestu pięciu i raniła ponad stu wiernych? Mossad wspierał wówczas to operujące z terenu Pakistanu ugrupowanie, aby zdestabilizować szyicki reżim w Teheranie i przygotować zamachy na fizyków jądrowych. Agenci operowali przy tym „pod fałszywą banderą”, podając się za pracowników CIA i rozdając tysiące dolarów, aby nawiązać współpracę z przywódcami Jundallah (zob. str. 262).

Ta agenturalna misja była niemal samobójcza. Gdyby ich schwytano, zapewne powieszono by ich w publicznej egzekucji – jak to się stało z agentem Mossadu Elim Cohenem 18 maja 1965 roku na placu Męczenników w Damaszku. Ale w odróżnieniu od tamtej sytuacji tym razem wystarczyłoby, aby Irańczycy wprowadzili do wyszukiwarki internetowej imię i nazwisko Adama Kormana i od razu trafiliby na lutnika i muzyka australijskiego pochodzenia o tym samym nazwisku i w tym samym wieku, mieszkającego w Tel Awiwie. W sieci znaleźliby również ślady prawdziwej Nicole McCabe. Jeżeli jednak proste wyszukiwanie w globalnej sieci może oznaczać dla pary agentów prawie pewny wyrok śmierci, czy nie jest to karygodna lekkomyślność?

„Pewne ryzyko trzeba akceptować – mówi Moti Kfir. – Nie ma stuprocentowo pewnych operacji!”. Kfir był przez wiele lat szkoleniowcem „młodego narybku” w akademii Mossadu. Według niego największym problemem służb wywiadowczych jest to, że ich „bojownicy” nie mogą z oczywistych powodów operować w świecie arabskim czy też w Iranie z izraelskimi paszportami. Stąd też młodzi imigranci przybywający do Izraela, zwłaszcza z Australii, Kanady czy Anglii, prawie automatycznie stają się obiektem zainteresowania służb specjalnych. „Tak było za moich czasów i tak jest również obecnie” – dodaje Kfir, ale nie chce rozmawiać o szczegółach.

Wiadomo jedynie tyle, że nowi obywatele przy okazji przekazania im izraelskiego paszportu są dyskretnie pytani, czy nie mogliby oddać „rządowi” na jakiś czas do dyspozycji swoich australijskich, kanadyjskich czy też angielskich dokumentów tożsamości, bo przecież mogą teraz podróżować za granicę z nowymi, izraelskimi papierami. Wielu z nich zgadza się na taką propozycję – z poczucia lojalności wobec nowej ojczyzny – nie pytając w ogóle, co rząd zamierza robić z ich dokumentami. Ponieważ współczesne paszporty uchodzą z reguły za niemożliwe do sfałszowania i można je w każdej chwili sprawdzić w międzynarodowej sieci danych, więc również fałszerze pozostający na usługach tajnych służb i dysponujący wyrafinowanymi metodami i specjalnymi technikami druku nie są w stanie wyprodukować całkowicie nowych dokumentów. Niezbędne są autentyczne.

W ten sposób Mossad może wysłać swojego agenta z cudzymi dokumentami na przykład do Toronto, aby tam osobiście złożył wniosek o nowy kanadyjski paszport, załączając własną fotografię. Uzasadnienie: stary niedługo straci ważność. Ponieważ fotografia w dokumencie ma już z dziesięć lat, urzędnik może się nie zorientować, że wniosek składany jest przez inną, choć podobną z wyglądu i będącą w tym samym wieku osobę. Także podpis zmienia się wraz z upływem czasu i jest łatwy do naśladowania. Dopóki w dokumentach podróży nie znajdą się jednoznaczne cechy identyfikacyjne, takie jak odcisk palca, dopóty możliwe będą nadal tego typu manipulacje, które są chlebem powszednim wszystkich służb wywiadowczych na świecie (zob. str. 126).

W przypadku paszportu agenta Kormana chodziło zapewne o oryginalny dokument lutnika Kormana, jako że wystawiony został w listopadzie 2003 roku w ambasadzie australijskiej w Londynie. W tamtym czasie Australijczyk pracował w brytyjskiej metropolii w warsztacie naprawy skrzypiec i dopiero w 2005 roku wyemigrował do Izraela. Sugeruje to, że Mossad wyłudził od niego paszport australijski podczas procedury przyznawania obywatelstwa i później zamienił w nim fotografię.

Nicole McCabe, której paszport wydany został w Melbourne, oraz Adam Korman prawdopodobnie od przełomu lat 2006 i 2007 podróżowali po świecie razem jako para agentów Mossadu i płacili nawet tą samą kartą kredytową. Zadaniem tych „kryminalistów w służbie państwa”, jak określił ich były agent Mossadu Gad Shimron, było „szpiegowanie, dokonywanie włamań, kradzieży i robienie wielu różnych niezbyt miłych rzeczy z innymi ludźmi” za pomocą wypożyczonych tożsamości.

18 stycznia 2010 roku o godzinie 23.00 Adam Korman ponownie pojawił się w Dubaju. Przyleciał samolotem EK 098 z Rzymu, tym razem bez Nicole McCabe, ale w towarzystwie pięciu kolegów. Należeli oni do komanda śmierci Mossadu, którego zadaniem była likwidacja handlarza bronią Hamasu Mahmouda al-Maghouha. Miał on przybyć do emiratu na negocjacje z irańskim dostawcą.

Prawdziwy hit – sprawa Mabhouha

Kiedy zapadła już decyzja dotycząca egzekucji, należy zaplanować taktykę działania, i to w oparciu o ocenę sytuacji, tak jak to się robi w przypadku operacji wojskowych. Pierwotna ocena będzie zawierała luki informacyjne i być może wyjdzie przy tym na jaw konieczność wyprodukowania lub skonstruowania specjalnych urządzeń.

Poradnik celowego zabijania CIA, 1953

Al Bustan Rotana w Dubaju jest jednym z wielu luksusowych hoteli położonych w pobliżu międzynarodowego lotniska, w większości odwiedzanych przez podróżujących biznesmenów, którzy nie mają zbyt wiele czasu na zwiedzanie miasta i zabytków kultury. Oprócz wspaniałej nowoczesnej architektury, której bogactwo jest cechą charakterystyczną tego niewielkiego emiratu nad Zatoką Perską, hotel oferuje także inne atrakcje i wygody dla zestresowanego menedżera: ogromne lobby z niezliczonymi fotelami do wszelkiego rodzaju spotkań, sale konferencyjne, kilka restauracji, basenów i spa wewnątrz i na zewnątrz budynku – po prostu standard pięciogwiazdkowy.

19 stycznia 2010 roku o godzinie 15.24 do tego komfortowego hotelu przyjeżdża biznesmen Mahmoud al-Mabhouh. Kamery monitorujące wejście do lobby nagrywają, jak wchodzi do środka, ciągnąc za sobą walizkę na kółkach. Nieco otyły Palestyńczyk ma na sobie czarną, skórzaną marynarkę, pod spodem biały sweter; przyjechał z Damaszku, przy wjeździe do Dubaju wylegitymował się fałszywym paszportem. Ten czterdziestoośmiolatek jest odpowiedzialny za dostawy broni dla Hamasu. Jest ona szmuglowana przez port w Sudanie do Egiptu, a później tunelami podziemnymi do Strefy Gazy. Z tego powodu jego planowane w Dubaju rozmowy z przedstawicielami irańskiej gwardii rewolucyjnej na temat nowych dostaw wymagają dyskrecji najwyższego stopnia.

„Od momentu, kiedy wylądował w Dubaju, był przejęty i obserwowany przez dziesięciu agentów” – twierdzi Gad Shimron, który wielokrotnie sam brał udział w takich operacjach. Al-Mabhouh uważany był nie tylko za szefa logistyki w ramach akcji ostrzeliwania rakietami południowej części Izraela. Mossad miał z nim także do wyrównania stary rachunek. W 1989 roku razem z Palestyńczykiem Abu Sahibem brał udział w zamordowaniu dwóch żołnierzy izraelskich na pustyni Negev. Później nawet chwalił się, że aby dokonać jednego z tych mordów, wjechali na teren Strefy Gazy: „Udawaliśmy ortodoksyjnych Żydów z jarmułkami na głowach – mówił w wywiadzie dla telewizji Al-Dżazira. – Trafiliśmy na tego żołnierza i powiedzieliśmy mu po hebrajsku, że może z nami pojechać”. Po przejechaniu około trzech kilometrów Abu Sahib zabił go kilkoma strzałami ze swojej beretty, oddanymi prosto w twarz. „Usłyszałem, jak wydał swoje ostatnie tchnienie, i tyle”.

Jednak głównym motywem operacji „Plasma Screen”, to znaczy egzekucji al-Mabhouha, była nie tyle chęć zemsty, ile nadzieja izraelskich tajnych służb, że zamordowanie tego terrorysty spowoduje wstrzymanie dostaw broni dla Hamasu, przynajmniej na jakiś czas. Unit 8200 wywiadu wojskowego Aman od dawna już kontrolowała telefon i korespondencję mailową al-Mabhouha, stąd też wiedziano, że regularnie lata do Dubaju na spotkania z irańskimi negocjatorami. Tam właśnie mieli uderzyć agenci Cezarei oraz Kidonu. Zaplanowano cichą egzekucję. Nikt nie miał się dowiedzieć o tym, że al-Mabhouh zmarł w hotelu w Dubaju śmiercią nienaturalną.

Na początku stycznia 2010 roku szef Mossadu Meir Dagan przedłożył premierowi Izraela gotowy plan i poprosił o zielone światło dla tego hitu. Binjamin Netanjahu nie zastanawiał się długo, mimo iż egzekucja na funkcjonariuszu Hamasu Khaledzie Meshalu planowana we wrześniu 1997 roku w Ammanie, za którą premier także ponosił polityczną odpowiedzialność, zakończyła się fiaskiem (zob. str. 240). Ale Dubaj to nie Amman, Tel Awiw nie utrzymywał stosunków dyplomatycznych z tym emiratem nad Zatoką Perską, a poza tym region ten, w odróżnieniu od Jordanii, nie miał tak dużego znaczenia strategicznego dla Izraela. Netanjahu uważał, że ewentualne ryzyko takiej operacji w kraju wroga było do zaakceptowania.

O godzinie 15.25, minutę po wejściu do Al Bustan Rotana, handlarz bronią stoi w recepcji, obserwowany przez kolejną kamerę, pokazuje paszport i otrzymuje kartę magnetyczną do swojego pokoju. Nie zauważa, że po jego lewej i prawej stronie dwóch graczy w tenisa rozmawia przez telefony komórkowe, wymachując przy tym rakietami. Jeden z nich ma ręcznik zarzucony na szyję, jakby przed chwilą zakończył bardzo męczący mecz na korcie hotelowym. Kiedy al-Mabhouh idzie w towarzystwie pracownicy hotelu do windy, podążają za nim agenci Cezarei przebrani w sportowe ubrania. Chcą się upewnić, że znają właściwy numer pokoju al-Mabhouha. Palestyńczyk jedzie na drugie piętro i znika w pokoju 230. Tuż obok znajduje się pokój numer 237. Zauważa to jeden z agentów przebranych za tenisistów, który udając zamyślonego, idzie powoli korytarzem hotelowym, po czym nagle zawraca, jakby zorientował się, że pomylił piętra. Natychmiast przekazuje informację o pokoju 237 swojemu koledze Peterowi Elvingerowi, który dwadzieścia minut później rezerwuje telefonicznie ten właśnie pokój w Al Bustan Rotana.

W ten sposób rozpoczyna się śmiertelny układ choreograficzny agentów Mossadu, rejestrowany przez kilkanaście kamer. Zespół obserwacyjny w sportowych ubraniach jeszcze przez ponad godzinę będzie kręcił się po lobby hotelowym, nie wzbudzając podejrzeń, a później zostanie zastąpiony przez parę turystów, jakich tysiące odwiedza emiraty. W tym przypadku chodzi zapewne o agentów Chestera Halveya i Ivy Brinton. Później jednak okaże się na nagraniu wideo, że bujna broda Halveya, którą nosił pod słomianym kapeluszem z szerokim rondem, była z dużym prawdopodobieństwem przyklejona. Wygląda na to, że charakteryzatorka nie należała do piętnasto-, dwudziestoosobowego zespołu „kombatantów”. Wszyscy agenci Cezarei rozpoczęli swoją podróż do Dubaju w europejskich metropoliach. Pierwsza grupa wylądowała na lotnisku im. Szejka Raszida o godzinie 06.45 samolotem z Zurychu. Ci trzej agenci mieli najprawdopodobniej do wykonania zadania drugorzędne, logistyczne, być może byli kwatermistrzami. Opuścili emirat 19 stycznia już o godzinie 20.40, a więc w czasie, gdy al-Mabhouh wydawał ostatnie tchnienie – ze względów bezpieczeństwa samolotem lecącym najpierw w kierunku wschodnim do Hongkongu, a stamtąd w kierunku przeciwnym, z powrotem do Zurychu. W ogóle wydaje się, że podczas swoich operacji agenci Mossadu większość czasu spędzają w samolotach, w celu zatarcia po sobie śladów.

W nocy z 18 na 19 stycznia przybywa komando operacyjne z Paryża: Kevin Daveron i Gail Folliard. Ta dwójka, posiadająca rzekomo obywatelstwo irlandzkie, jest tak jak Korman i McCabe od roku zakamuflowana jako para, razem też wynajmują podwójny pokój. O godzinie 10.30 następnego ranka spotykają się w shopping mall z innymi członkami zespołu. Tam także nagrywa ich kamera ochrony. Daveron ma jeszcze modnie ogoloną głowę, Folliard rozpuszczone blond włosy. Po południu oboje znikają w toaletach hotelowych, aby przebrać się przed wykonaniem zadania. Później oboje będą widoczni na zapisie z kamer wideo, jak opuszczają kabiny: Daveron w ciemnej fryzurze, z wąsami i w okularach, Folliard w czarnej peruce. W tej maskaradzie jest metoda: ta dwójka będzie dyrygowała orkiestrą zamachowców i dlatego będzie bardzo wyeksponowana.

O 16.23, godzinę po swoim przyjeździe, al-Mabhouh idzie na zakupy. Sam. Wygląda na to, że czuje się bezpieczny w Dubaju. Jego ochroniarze mają przylecieć z Syrii dopiero następnego dnia, kiedy rozpoczną się negocjacje z Irańczykami. Na resztę dnia Palestyńczyk zaplanował sobie wizytę w centrum handlowym – potrzebuje nowej pary butów.

W lobby Al Bustan Rotany al-Mabhouh natyka się prawie na swojego kata: Kevin Daveron wchodzi do hotelu dokładnie w tej samej chwili, w której Palestyńczyk opuszcza go drugimi drzwiami. Irlandczyk przejmuje od Petera Elvingera elektroniczną kartę do drzwi pokoju numer 237 wraz z jego walizką i jedzie na drugie piętro. Jego pokój, położony tuż obok pokoju 230 al-Mabhouha, jest teraz bazą operacyjną egzekucji. Niewiele później przybywa także jego partnerka Folliard. Elvinger natomiast wypełnił już swoje zadanie i udaje się bezpośrednio na lotnisko. Opuści Dubaj, lecąc do Dohy, aby później wylądować w Zurychu.

O 18.32, dwie godziny później, przyjeżdża pierwszy zespół Kidonu. Tych dwóch napompowanych testosteronem osiłków, którzy ledwo chodzą z nadmiaru siły⁴⁹, znika w pokoju 237. Ta dwójka to prawdopodobnie Melvyn Mildiner i Stephen Hodes. Dwie minuty później przybywa drugi zespół zamachowców. Ci dwaj agenci, prawdopodobnie Michael Bodenheimer oraz Paul Keeley, mają na sobie ciężkie plecaki, w których transportują narzędzia egzekucji. Mildiner, Hodes i Keeley podróżują z brytyjskimi dokumentami, Bodenheimer z paszportem niemieckim.

Wszystko przebiega zgodnie z planem, zabójcy są na miejscu, w bezpośrednim pobliżu pokoju ofiary, która jednak nadal przebywa w mieście; korytarz patrolują Daveron i Folliard. Z grubymi plikami papierów pod pachami i komórkami przy uszach sprawiają wrażenie, jakby prowadzili właśnie niesłychanie ważną i niecierpiącą zwłoki rozmowę telefoniczną. W rzeczywistości ich zadanie polega na zabezpieczeniu korytarza przez kilka następnych minut.

O 20.00 agenci Cezarei usiłują prawdopodobnie otworzyć zamek elektroniczny pokoju al-Mabhouha, aby wpuścić do niego ludzi z obydwu zespołów Kidonu. Dokładnie w tym momencie z windy wysiada jeden z gości hotelowych. Daveron daje znak kolegom, aby szybko kończyli swoją robotę, a sam wikła zręcznie tego mężczyznę w trwającą długie trzydzieści sekund rozmowę o niczym. Wszystko to będzie można później obejrzeć na zapisie kamer wideo.

Kiedy o godzinie 20.24 al-Mabhouh wraca z torbą na zakupy do hotelu, wychodząc z windy, o mało nie wpada na Daverona i Folliard. W jego pokoju czekają na niego mordercy. Dziesięć minut później, tak ocenia to policja, palestyński handlarz bronią już nie żyje. Jego walka o życie jest gwałtowna. Dwóch osiłków rzuca go na łóżko, łamiąc przy tym kilka desek pod materacem. Dwaj pozostali wstrzykują mu dużą dawkę środka znieczulającego, sukcynylocholiny, który w przeciągu kilku sekund prowadzi do ogólnego zwiotczenia mięśni. Al-Mabhouh, który jeszcze przed chwilą rozpaczliwie się bronił, jest całkowicie sparaliżowany. Być może agenci odczytują mu wyrok śmierci, jak czynili to niekiedy przed innymi egzekucjami. Następnie duszą za pomocą poduszki z łóżka hotelowego, a może używają przyniesionego w plecaku defibrylatora, za pomocą którego można nie tylko pobudzić pracę serca, ale również, przy zwiększonej mocy, zastopować je. Ten przypadek ma za wszelką cenę wyglądać na zgon naturalny.

O 20.46 czterej agenci Kidonu opuszczają hotel. W zamieszaniu i nerwach jeden z nich zapomina zdjąć gumową rękawiczkę z dłoni. Nagranie wideo pokazuje go przed drzwiami windy, przestępującego z nogi na nogę, jakby adrenalina przejęła władzę nad jego ciałem. Mordercy powinni pierwsi zniknąć z miejsca zbrodni, to jest żelazna reguła, gdyż właśnie im w przypadku ujęcia grozi kara śmierci. Minutę po nich hotel opuszcza Gail Folliard. Wzięła pod rękę kolegę, jakby byli od dawna parą małżeńską. Pięć minut później wychodzi Kevin Daveron, który jeszcze raz dokładnie przeszukał obydwa pokoje, aby nie pozostawić żadnych śladów. W tym samym czasie znika również zakamuflowany jako para turystów zespół obserwacyjny. Mniej więcej kwadrans po dokonaniu egzekucji dziewięcioro agentów Mossadu, którzy brali bezpośredni udział w zabójstwie w hotelu Al Bustan Rotana, siedzi już w różnych taksówkach jadących na położone w pobliżu lotnisko międzynarodowe.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

ZDF (Zweites Deutsches Fernsehen) – drugi program niemieckiej telewizji publicznej (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza). [wróć]

GSG 9 (Grenzschutzgruppe 9) – oddział niemieckiej Federalnej Straży Granicznej do walki z terroryzmem. [wróć]

RAF (Rote Armee Fraktion) – Frakcja Czerwonej Armii, zachodnioniemieckie ugrupowanie terrorystyczne. [wróć]

Pisownia nazwisk żydowskich i arabskich zgodna z transkrypcją polską, o ile taka istnieje i jest w miarę jednolita. W przypadku nazwisk mało znanych w Polsce pozostawiono pisownię oryginału. [wróć]

KGB – Komitet Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR. [wróć]

STASI (Ministerium für Staatssicherheit, MfS) – Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego Niemieckiej Republiki Demokratycznej, naczelny organ bezpieczeństwa NRD, utworzony 8 lutego 1950. MfS odpowiedzialne było za wywiad wewnętrzny i zagraniczny oraz kontrwywiad Niemieckiej Republiki Demokratycznej. [wróć]

WDR (Westdeutscher Rundfunk) – regionalna stacja radiowo-telewizyjna z siedzibą w Kolonii. [wróć]

ARD (Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland) – Związek Niemieckich Nadawców Prawa Publicznego, największa niemiecka publiczna rozgłośnia radiowo-telewizyjna. [wróć]

Chodzi o porwanie 13 października 1977 samolotu Lufthansy „Landshut” typu Boeing 737 przez terrorystów z Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny. W wyniku akcji przeprowadzonej przez niemiecką jednostkę antyterrorystyczną GSG 9 na lotnisku w Mogadiszu w Somalii uwolniono wszystkich 86 zakładników i zabito trójkę terrorystów. [wróć]

BStU (Bundesbeauftragte für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen Deutschen Demokratischen Republik) – Pełnomocnik Federalny do spraw Materiałów Państwowej Służby Bezpieczeństwa NRD. [wróć]

Director of National Intelligence – w USA zwierzchnik wszystkich państwowych służb wywiadowczych. [wróć]

9/11 – tak Amerykanie określają potocznie zamach z 11 września 2001 roku. [wróć]

Lot 253 Northwest Airlines – 29 grudnia 2009 roku w samolocie lecącym z Amsterdamu do Detroit dokonana została próba detonacji bomby. Zamachowiec, pochodzący z Nigerii, został obezwładniony przez pasażerów. [wróć]

SAS (Special Air Service) – elitarna jednostka specjalnego przeznaczenia wchodząca w skład brytyjskich sił zbrojnych. Powstała w 1941 roku w celu dokonywania ataków dywersyjnych za liniami wroga w trakcie działań w Afryce Północnej. [wróć]

IRA (Irish Republican Army) – Irlandzka Armia Republikańska, organizacja zbrojna walcząca początkowo o niepodległość Irlandii, a od 1921 roku o przyłączenie Irlandii Północnej do Republiki Irlandii, stosująca metody terrorystyczne. [wróć]

Royal Ulster Constabulary – Królewska Policja Ulsteru. [wróć]

ETA (Euskadi Ta Askatasuna – Baskonia i Wolność) – baskijska organizacja polityczna walcząca o niepodległość metodami zbrojnymi. Została założona 31 lipca 1959 roku przez radykalnych działaczy Nacjonalistycznej Partii Basków. [wróć]

NSA (National Security Agency) – Narodowa Agencja Bezpieczeństwa USA. [wróć]

Karlsruhe – siedziba Federalnego Trybunału Konstytucyjnego RFN. [wróć]

Wszystkie cytaty z książki No Easy Day za: Mark Owen, Niełatwy dzień, tłum. Łukasz Małecki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012. [wróć]

SEAL (United States Navy Sea, Air and Land) – oddziały specjalne amerykańskiej marynarki wojennej. [wróć]

Operator – komandos będący członkiem zespołu bojowego. [wróć]

Huebert Pierce Long Jr. (1893–1935) – amerykański polityk z Partii Demokratycznej, zastrzelony w zamachu w Luizjanie. [wróć]

Hit team – dosłownie: zespół uderzeniowy. [wróć]

„Hit-lista” – lista osób przeznaczonych do zabicia. [wróć]

GIs – określenie żołnierzy amerykańskiej piechoty. Pochodzenie skrótu tłumaczone jest bardzo różnie: Government Issue, General Infantry, Ground Infantry, General Invasion. [wróć]

Tzn. dokument tajny, którego nie wolno nikomu udostępniać w postaci pisemnej. [wróć]

Rada Bezpieczeństwa Narodowego (National Security Council) – organ administracji państwowej przy prezydencie Stanów Zjednoczonych. Składa się z ekspertów do spraw bezpieczeństwa i członków ekipy rządowej. [wróć]

Toksyna botulinowa – jad kiełbasiany. [wróć]

Op. – Operation. [wróć]

Madura foot – stopa madurska. [wróć]

Ofensywa Tet – atak Wietkongu i regularnej armii północnowietnamskiej rozpoczęty 30 stycznia 1968 roku, w dniu święta Tet. Walki objęły wszystkie większe miasta leżące na południe od strefy zdemilitaryzowanej na 17. równoleżniku. Był to jeden z najważniejszych epizodów wojny wietnamskiej. Według danych USA poległo wtedy ponad 8000 żołnierzy północnowietnamskich; po stronie amerykańskiej było natomiast 730 zabitych i 2642 rannych. [wróć]

Właściwie: National Front for the Liberation of South Vietnam – Narodowy Front Wyzwolenia Wietnamu Południowego. [wróć]

Vietcong civilian infrastructure – cywilna infrastruktura Wietkongu. [wróć]

Civil Operations and Rural Development Support (CORDS) – amerykański program mający na celu przeciągnięcie ludności cywilnej Wietnamu Południowego na stronę rządową, realizowany w 1967 roku we wszystkich prowincjach wietnamskich. [wróć]

Plots – spiski. [wróć]

EO (Executive Order) – dekret prezydencki. [wróć]

Hezbollah – partia polityczna islamskich szyitów utworzona w 1982 roku w Libanie. Nazwa oznacza „Partię Boga”. [wróć]

Army Judge Advocate General (JAG) – zwierzchnik wojskowego wymiaru sprawiedliwości. [wróć]

Lieutenants – porucznicy, tutaj: dowódcy. [wróć]

Authorisations for Use of Military Force (AUMF) – upoważnienie do użycia siły wojskowej. [wróć]

Scorecard – karta wyników, punktacji. [wróć]

White Mountains – góry Safed Koh (Biała Góra) we wschodnim Afganistanie, w pobliżu Przełęczy Chajberskiej. [wróć]

HVT (high value targets) – cele wysokiej rangi. [wróć]

Israel Defense Forces (IDF) – Siły Obronne Izraela, armia izraelska. [wróć]

Jest to cytat ze Starego Testamentu (Księga Przysłów 11,4), który w polskim przekładzie brzmi: „Z braku rządów naród upada, wybawienie, gdzie wielki doradca”. [wróć]

Memune – po hebrajsku także: zwierzchnik. [wróć]

Shin Bet – izraelska służba specjalna odpowiedzialna za kontrwywiad i bezpieczeństwo wewnętrzne, znana także pod nazwą Szabak. [wróć]

„Ledwo chodzą z nadmiaru siły” – aluzja do znanego satyrycznego przeboju na temat mięśniaków w wykonaniu austriackiego zespołu muzycznego z lat osiemdziesiątych Erste Allgemeine Verunsicherung. [wróć]