Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Wprowadzenie

Rozdział I. Szczuplutka szczerzy zęby

Rozdział II. Wszystkie dusze człowieka

Rozdział III. Suczki, żuczki i iguany

Rozdział IV. Feministki bez butów

Rozdział V. Indianin: wersja rozszerzona i zaktualizowana

Rozdział VI. Jak grzyby po deszczu…

Rozdział VII. Akuszerka, czyli wiedźma

Rozdział VIII. Narkonkwista

Zakończenie: wrastanie

Podziękowania

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Redakcja:
Krystyna Podhajska

Projekt okładki:
Mariusz Banachowicz

Korekta:
Małgorzata Denys, Maciej Korbasiński

Tekst i zdjęcia © copyright by Piotr Grzegorz Michalik
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2016

Wydanie I

ISBN 978-83-8015-004-1

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dla moich przyjaciół
po obu stronach oceanu

Wprowadzenie

Meksyk jest krajem niewiarygodnych kontrastów. Krajem, w którym dawne rytuały i prekolumbijscy bogowie, kpiąc z upływu czasu, swobodnie trwają w sąsiedztwie internetu i smartfonów. W którym bose indiańskie akuszerki walczą z wprowadzaniem do rolnictwa organizmów modyfikowanych genetycznie i biopiractwem. W którym prostytutki i handlarze narkotyków mają ulubionych świętych patronów. Meksyk to zarazem etap drogi do ziemi obiecanej dla niezliczonych emigrantów z Ameryki Łacińskiej i koszmarna scena teatru przemocy.

Kto się modli do Świętej Śmierci? Na czym polega kulturowa schizofrenia indiańskich feministek? Dlaczego w latach 60. XX wieku Meksyk stał się mekką hipisów? Jakie dowcipy opowiadają sobie Indianie o antropologach? Wreszcie jak Meksykanie oswajają dziś horror codzienności, żyjąc w cieniu wojny z kartelami narkotykowymi? Odpowiedzi na te i inne pytania pojawiły się podczas przeprowadzania dziesiątków wywiadów oraz długich miesięcy obserwacji związanych z pracą akademicką i antropologicznymi badaniami terenowymi, które prowadzę w Meksyku od blisko ośmiu lat.

Podczas wypraw badawczych natknąłem się na najróżniejsze anegdoty i ciekawostki, które – będąc charakterystycznymi dla Meksyku – odzwierciedlają jednocześnie uniwersalne problemy globalizującego się świata. Wiele refleksji i komentarzy składających się na tę książkę, choć solidnie ugruntowanych w rzetelnych źródłach, pozostaje bardzo osobistymi, świadomie stronniczymi, czasem uszczypliwymi, kiedy indziej naiwnie entuzjastycznymi. Wyszedłszy poza sztywną formułę ezoterycznego języka opracowań naukowych, mam ochotę swobodnie podzielić się tymi refleksjami z szerszym gronem czytelników, nie tylko miłośnikami Ameryki Łacińskiej czy wielbicielami podróży.

Mérida, Meksyk
grudzień 2015

Rozdział I. Szczuplutka szczerzy zęby

Fiesta rozhulała się na całego. Domek doñi Ines w mieście San Cristobal de las Casas rozbrzmiewa tropikalnymi rytmami. Tańczą wszyscy: młode dziewczęta kołyszą seksownie biodrami, stateczne matrony podrygują, starsi panowie drepczą. Dzieci popiskują, biegając w tę i z powrotem. Gonią kolorowe balony, opychają się tortem. Wkrótce zjawią się mariachis – tradycyjni grajkowie. Gospodyni jest dzisiaj jeszcze bardziej energiczna niż zwykle. Dopytuje się, czy aby nie brakuje rumu. Zdecydowanie nie brakuje.

Ołtarz piętrzy się aż po sufit w centralnym punkcie patio. Małe i całkiem spore figury w chwiejnym blasku świec tłoczą się na jego kolejnych stopniach. Śmierć z kosą, śmierć na tronie, śmierć z anielskimi skrzydłami. Dziesiątki zakapturzonych trupich czaszek spoglądają na radosny tłumek pustymi oczodołami. U ich stóp leżą ofiary dla Świętej Śmierci (hiszp. Santa Muerte) przyniesione przez wiernych: pęki kwiatów, słodycze, piwo, coca-cola, tequila. I jabłka – jej ulubione owoce.

Święta Śmierć puka do drzwi

Na wizerunki Świętej Śmierci można się natknąć w całym Meksyku. Najwięcej jest ich w stolicy. Ołtarze uliczne królują szczególnie w biedniejszych dzielnicach. Co jakiś czas jeden z przechodniów przystanie, przeżegna się i dorzuci do stosiku swoją ofiarę: monetę, papierosa, batonik.

Figurki zakapturzonej postaci z kosą rozpleniły się w ciągu ostatnich dwóch dekad w meksykańskich sklepikach ezoterycznych. Sklepiki te zawsze mocno pachną kadzidłami, suszonymi ziołami, przyprawami. Rzędy półek wypełnia masa magicznych utensyliów, wielu z nich indiańscy uzdrawiacze używali jeszcze przed Kolumbem. Tuż obok stoją plastikowe i metalowe butle: tajemniczy aerozol przyciągający pieniądze albo oddalający zawiść i obmowę nieprzyjaciół. Mydło, które ma przynosić powodzenie w miłości. Specjalne świece dla każdego świętego. Także dla takich, od których Kościół zdecydowanie się odżegnuje.

Największe targowisko z artykułami magicznymi to Mercado Sonora w mieście Meksyk. Tam łatwo stracić orientację w labiryncie wąskich przejść między stoiskami, w ścisku i mistycznych oparach żywicznego kadzidła kopal powodującego lekkie odurzenie. Potężny, tłoczny Mercado Sonora i malutkie stoiska ezoteryczne rozsiane po całym Meksyku łączy jedno: są całkowicie zdominowane przez statuetki Santa Muerte. Najmniejsze są wielkości paznokcia, największe bywają rozmiarów dorosłego człowieka.

Święta Śmierć spoczywająca na tronie symbolizuje mądrość i sprawiedliwość, z rozpostartymi ramionami – opiekę nad swymi wyznawcami. Zielona pomaga w problemach związanych ze zdrowiem albo kwestiach prawnych, czerwona – w kłopotach sercowych, złota usprawnia robienie interesów. Studenci najczęściej kupują niebieską, która ma pomagać w nauce i osiąganiu lepszych wyników. Jest też i czarna – do obrony przed złośliwym urokiem. Albo, jak mówią niektórzy, by go skutecznie rzucić. Święta doczekała się nawet własnego kolorowego magazynu. „Devoción a la Santa Muerte” można kupić w każdym dobrze zaopatrzonym kiosku.

Santa Muerte zyskuje zawrotną popularność także poza Meksykiem. W Stanach Zjednoczonych, Gwatemali, Salwadorze. Ma wiele imion: Święta Śliczna, Biała Dziewczynka, Najświętsza. Niektórzy nazywają ją pieszczotliwie „Szczuplutką”.

Nawet w najbardziej zapomnianych regionach Meksyku trudno znaleźć miasteczko, w którym na targu pośród plastikowych misek i chińskiej odzieży zabrakłoby stosika z T-shirtami Santa Muerte. Najczęściej gdzieś między koszulkami z Matką Boską z Guadalupe a tymi z podobiznami zawodników Lucha Libre – meksykańskich zapasów.

Na jej wyznawców można się natknąć wszędzie. Niewielka podobizna kościstej świętej błyśnie na naszyjniku lub w pierścionku recepcjonistki w hostelu, policjanta, barmana… Jakiś czas temu do mojego gabinetu w Centrum Badań Antropologicznych w Meridzie zapukały sprzątaczki. Młodsza z nich nieśmiało zapytała, czy nie mogłaby pożyczyć ode mnie nowego numeru „Devoción a la Santa Muerte”. Magazyn rzucił się jej w oczy podczas sprzątania. Umówiliśmy się na wywiad. W Meksyku czasem badania terenowe dosłownie pukają do drzwi… A może tak działa Santa Muerte?

Doña Enriqueta: Śmierć jako Panna Młoda

Niektórzy nazywają tę część miasta trójkątem bermudzkim. Tepito – jedna z trzech najbardziej niebezpiecznych dzielnic stolicy. Prowadzi mnie Perla, młoda antropolożka badająca od kilku lat kult Świętej Śmierci. Opowiada, że nie zawsze Tepito miało tak złą opinię. Kilkanaście lat temu ludzie tutaj byli bardzo ze sobą zżyci. Potem pojawiły się narkotyki i broń.

Jeszcze tylko skręcimy w opustoszałą uliczkę obok stacji metra i oto przed nami słynna ulica Alfarería. To tutaj w 2001 roku doña Enriqueta Romero wzniosła pierwszy publiczny ołtarz Santa Muerte. Coraz liczniejsze grupki ludzi tłoczą się wokół prowizorycznych ołtarzy, zbudowanych specjalnie na dzisiejszą okazję: comiesięczny różaniec ku czci Najświętszej. Dziesiątki szkieletów w powłóczystych szatach szczerzą zęby ze składanych stolików kempingowych, straganowych lad i płacht materiału rozpostartych bezpośrednio na chodniku. W powietrzu unosi się zapach kopalu i marihuany.

– Ciotka nie miała figurki, tylko mały obrazek, taki papierek… Nie można nakłaniać kogoś do wiary w Świętą. To rodzi się w sercu, kiedy widzisz ją piękną, podoba ci się, modlisz się do niej. – Doña Enriqueta odgarnia figlarną grzywkę z pasemkiem siwych włosów. – My modlimy się tutaj za wszystkich. Za tych zawistnych i złodziei też. Za chorych, za kobiety w ciąży i żeby dostać pracę. I przede wszystkim prosimy Boga, aby pozwolił nam zwracać się do niej, do Białej Dziewczynki. W każdej religii, we wszystkich kultach jest ten sam Bóg i ta sama Śmierć.

Doña Enriqueta opowiada o szarfach, różańcach i bransoletkach zdobiących statuetki Najświętszej: to wota od wiernych.

– Jej odpowiedzi widzę w swoim życiu. Wychodzę na ulicę szukać pracy i znajduję ją. Przychodzę pierwszego z torebką słodyczy i odpłacam jej za przysługę. Odpłacam także, rozdając innym ludziom. Te cukierki, jabłka, bransoletki… To ludzie dają życie ołtarzowi.

Wzniesienie publicznego ołtarza nie wynikało z cudownego natchnienia ani potrzeby manifestacji wiary. Pokaźna figura, którą Enriqueta otrzymała w prezencie od krewnego, po prostu nie mieściła się w jej domu. Nie obeszło się jednak bez strachu.

– Baliśmy się reakcji ludzi. I rzeczywiście, wielu mówiło, że czcimy diabła. Przede wszystkim tak pisały gazety. Teraz już nie, teraz ludzie wiedzą, że należy szanować prawo do wolności wyznania. My modlimy się tak samo jak w kościele. Ojcze nasz, Credo, Akt żalu. Co miesiąc spotykamy się wieczorem, żeby odmówić dla niej różaniec. Prosimy, żeby okryła nas swą świętą szatą, żeby nas chroniła, żeby była z nami. Bo dla nas ona jest promieniem światła, aniołem.

Według Perli ulica jest właściwą przestrzenią publicznego kultu Santa Muerte i najlepszą metaforą opisującą jego charakter. Co jednak znaczy nazwanie kultu „ulicznym” w kontekście miasta Meksyk? Wystarczy przejść się po obrzeżach centrum i wszystko staje się jasne. Tu, w otoczeniu ustrukturalizowanych, fraktalnych absurdów i porażających kontrastów, każdy może zostać pisarzem i poetą. Tematy do wszystkich gatunków epiki i liryki walają się po ulicach, skromne, stłoczone, nieświadome swojego uroku… W mieście Meksyk nie trzeba zażywać LSD. Chaos intensywnych bodźców penetruje wszystkie zmysły bez udziału halucynogennych środków odurzających. Zapach cierpkich limonek, bezczelny smród kanalizacji, woń pieczonego kurczaka przemieszana z kopalem i węglem drzewnym, przepleciona z markowymi perfumami i dopieszczona smażonymi bananami szturmują węch. Warkot silników, rzężenie tranzystorów układające się to w tropikalne rytmy, to w meksykańską odmianę disco polo, to znów w klasykę pop-rocka przechodzącą w brzdąkanie ulicznych grajków napierają na słuch. Wszystko zagłuszane przez okrzyki sprzedawców i naganiaczy: „Dziesięć za cenę pięciu!”, „Zapraszamy, zapraszamy!”, „Tylko za dwadzieścia peso!”. Stragany kłują w oczy bezwstydnymi zestawieniami kolorów, wszechobecną plastikową i poliestrową tandetą. Rozpanoszona tandeta oblepia dostojne kamienice – melancholijne wspomnienia kolonialnego przepychu. Budynki w centrum miasta Meksyk mają zbutwiały urok zniszczonych zbyt intensywnym życiem podstarzałych, zdzirowatych piękności. Ucieleśniają czar fermentacji, tajemnicę transmutacji żywotnych soków w odurzające wino… Między nimi sączy się barwny tłum – żywiołowo, ale bez pośpiechu – i również poraża kontrastowymi zestawieniami. W zgodnym ścisku mijają się i łączą w roztrajkotane grupki korpulentni sprzedawcy, policjanci, zakolczykowani i wytatuowani metalowcy, indiańskie staruszki oraz biznesmeni w markowych garniturach.

Kult Świętej Śmierci, podobnie jak ulice miasta Meksyk, jest obszarem współistnienia osłupiających kontrastów, strefą bujnej, nieokiełznanej wymiany, przestrzenią otwartą dla każdego. Pozbawiony jednolitego rdzenia – kanonu, instytucji, powszechnie uznanych autorytetów – łączy się z obrazami, symbolami i światopoglądami z dowolnych źródeł. Santa Muerte znajdzie swoje miejsce na domowym ołtarzu gorliwego katolika, meksykańskiego neopoganina modlącego się do azteckich bóstw, adepta santería – kubańskiej krewnej voodoo – i wielu, wielu innych. Jej ikonografia łączy motywy średniowieczne i barokowe z estetyką fantasy wprost z okładek zespołów heavymetalowych. Każdy wyznawca znajdzie schronienie w kościstych ramionach. Święta Śmierć nie dyskryminuje biednych, odrzuconych, homoseksualistów, prostytutek, recydywistów. W spotkaniu z nią wszyscy stają się równi.

Na pożegnanie daję doñi Enriquecie obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej:

– To Dziewica, patronka mojego kraju.

Enriqueta całuje obrazek i ostrożnie kładzie go na ołtarzu za witryną w pobliżu szczudłowatej panny młodej. Rozczuliła się podarunkiem i kantem dłoni wyciera oczy. Wciska mi do rąk dwie małe figurki Świętej Śmierci: złotą i zieloną.

– Bywajcie zdrowe, moje dzieci!

Śmierć z pakietem promocyjnym

Fakt, że figurki Santa Muerte całkowicie zdominowały meksykańskie „zielarnie” – stoiska i sklepiki ezoteryczne – stanowi wyrazisty naoczny przykład ogromnej roli, jaką ta niekanonizowana święta zaczęła odgrywać w popularnej ezoteryce. W księgarniach, zarówno zwyczajnych, jak i ezoterycznych, nie brakuje przewodników po jej świecie. Jest też kilka periodyków dostępnych w każdym kiosku, wśród nich wspomniany „Devoción a la Santa Muerte”. Okładki magazynu prezentują Najświętszą w jednej z niezliczonych postaci ikonograficznych. Wzrok przechodnia przyciągają typowe dla popularnych magazynów kolorowych krzykliwe nagłówki: „EKSTRA!”, „NOWOŚĆ!!”, „GRATIS!!!” czy „Gigantyczny plakat w środku!”. Wśród gadżetów promocyjnych dołączanych do poszczególnych numerów znajdują się kalendarze, kartonowe figurki i plakaty z nowennami. Wszystko sygnowane mianem Santa Muerte. Stałymi elementami czasopism są przykładowe modlitwy do Najświętszej, zdjęcia ołtarzy, relacje wyznawców na temat cudów, pytania od czytelników i wyjaśnienia symbolicznego znaczenia szczegółów ikonografii. Nieodzownym elementem magazynów są też instrukcje rytualne. Załączone zdjęcia prezentują magiczne składniki. Oczywiście dostępne na zamówienie. SMS-em, pocztą i on-line.

Magazyn zawiera reklamy usług miejskich uzdrawiaczy, oferujących pod patronatem Santa Muerte rytualne oczyszczenie energetyczne, stawianie tarota, ochronę przed negatywnymi oddziaływaniami i pomoc w sprawach miłości, zdrowia, pieniędzy oraz problemów osobistych. Zdarza się, że reklamę uzupełnia krótki reportaż na temat działalności uzdrawiacza. Dwa słowa klucze najczęściej pojawiające się w tekstach to „energia” (energía) i „duchowy” (espiritual). I tak czytelnik jest zachęcany, by poddał się „duchowemu oczyszczeniu” lub „energetycznym kąpielom z mocą Santa Muerte”, proponuje mu się też „zwiększenie energii duchowej” czy „odwrócenie negatywnej energii”.

Reklamy pojawiające się w magazynie bardzo wiele mówią na temat obecności elementów popularnej ezoteryki w skomercjalizowanej wersji kultu Santa Muerte. Na łamach „Devoción…” ogłaszają się gorące linie horoskopowe i czaty wróżbiarskie oferujące przewidywanie przyszłości za pomocą tarota, run oraz numerologii. Reklamowane są też podręczniki i akcesoria do feng shui. Niekwestionowaną gwiazdą owego duchowego centrum handlowego pozostaje w każdym przypadku Santa Muerte. Wśród oferowanych produktów znajduje się specjalna edycja kart tarota dostosowana do potrzeb wyznawców Świętej Śmierci, a obok niej przebogata paleta standardowych akcesoriów, takich jak statuetki, świece, magiczne proszki i płyny, wisiorki, naszyjniki, podkoszulki etc. Zakup instruktażowej płyty DVD z rytuałami Sana Muerte umożliwia otrzymanie w promocji darmowych świec i książki na temat magicznych właściwości kryształów.

W przypadku komercyjnych magazynów przeznaczonych dla wyznawców Najświętszej łączenie różnorodnych tradycji duchowych pozostaje przede wszystkim odpowiedzią na potrzeby rynku, sposobem na zyskanie dostępu do jak najszerszego grona konsumentów. Tendencja do przekształcania postaci Santa Muerte w produkt komercyjny, przyjazny dla użytkownika i łatwy do łączenia z podobnymi produktami to lokalny, meksykański wyraz globalnej tendencji do komercjalizowania domeny duchowej. Nawet Święta Śmierć nie wymknie się z McŚwiata.

Ile lat ma Śmierć?

Naukowcy zwrócili uwagę na postać Santa Muerte niedawno. Dyskusja na temat pochodzenia zjawiska, jego wymiaru społecznego i realnej skali dopiero się rozpoczyna. Próby bezpośredniego umieszczenia źródeł wierzeń w Białą Dziewczynkę w tubylczym przedchrześcijańskim kulcie śmierci nie są przekonujące. W modlitwach i prywatnych teologiach zdecydowanie przeważają elementy chrześcijańskie. Znakomita większość wiernych to Metysi pochodzący z dużych miast. Centralny element praktyk – wyobrażenie śmierci jako szkieletu z kosą i klepsydrą – jest ponad wszelką wątpliwość pochodzenia europejskiego. Najstarsze z udokumentowanych świadectw i moje własne badania potwierdzają z całą pewnością istnienie kultu w formie zbliżonej do obecnej już w latach 40. XX wieku. Co dokładnie działo się wcześniej – nie wiadomo.

Niektórzy twierdzą, że nie ma nic dziwnego w tym, że wiara w Świętą Śmierć narodziła się i wzrasta lawinowo właśnie w Meksyku, nie zaś w innym kraju Ameryki Łacińskiej. Podatny grunt miałaby stanowić przesiąknięta obrazami śmierci kultura tego kraju. W wielu regionach Meksyku obchody Wszystkich Świętych, słynnego meksykańskiego Dnia Zmarłych, są znacznie bardziej radosne, szalone i kolorowe niż nasze Boże Narodzenie i sylwester razem wzięte. Budynki, w tym nobliwe urzędy i uniwersytety, zdobią gęste dekoracje w iście barokowym stylu. Wszędzie wycinanki, figurki, ukwiecone ołtarze. Wszystko ozdobione wizerunkami szkieletów. W stolicy na ulice hurmem wylega młodzież z twarzami pokrytymi finezyjnym makijażem naśladującym czaszkę. Meksykański styl życia – rozrzutny, kolorowy, pełen hucznych fiest – jest niemal nierozerwalnie związany z namacalną obecnością nagłej śmierci. Stanowi ucieleśnienie etosu barokowego, który w Ameryce Łacińskiej nigdy tak naprawdę nie przestał obowiązywać. „Meksykanin śmieje się śmierci w twarz”, mówi jedno z wielu przysłów sugerujących, że mieszkańcy tego kraju oswoili przemijanie.

Jednak żarty, barwne dekoracje, czekoladowe czaszki i wesołe szkielety to tylko fasada. Podobnie jak dziwny sztuczny uśmiech pojawiający się czasem na twarzach ludzi mówiących o swoich tragediach. Meksykanie nie oswoili przemijania. Śmierć bliskich odciska na nich swoje piętno, tak samo jak na wszystkich innych. Zapisuje się bezdennym smutkiem na zawsze obecnym w spojrzeniu. Ujawnia się dyskretnie w chwilach nieuwagi, w lekkim załamaniu głosu, w mimowolnie wilgotniejących oczach…

Życie w cieniu przemocy, które w ostatnich dekadach stało się udziałem wielu Meksykanów, nie prowadzi do kultu śmierci – wbrew bezkrytycznym uproszczeniom wielu dziennikarzy i badaczy próbujących nieporadnie wyjaśnić popularność kultu Białej Dziewczynki. Święta Śmierć dla swoich wyznawców to przede wszystkim Święta. Przynoszenie śmierci, jeśli w ogóle brane przez nich pod uwagę, jest tylko jej funkcją. „To Bóg zsyła śmierć na ludzi, decyduje o tym, kiedy przyszedł twój czas. Ona tylko spełnia Jego wolę. Jest tą, która cię przeprowadza…”, mówią.

Santa Muerte nie jest jedynym szkieletowatym nieformalnym świętym adorowanym w Ameryce Łacińskiej. W epoce kolonialnej czczono wiele podobnych postaci. Do dziś ogromnym wzięciem cieszą się San Pascual z Gwatemali i San La Muerte z Argentyny.

Najczęściej wiara w Najświętszą ma charakter bardzo indywidualny. Ołtarzyk w sypialni, figurka w kieszeni na szczęście. Trwają próby zrzeszania wyznawców, choć bez spektakularnych rezultatów. Najgłośniejsze są działania Tradycyjnego Kościoła Katolickiego Meksyku i Stanów Zjednoczonych. Przewodniczy mu kontrowersyjny David Romo Guillen, dawniej ksiądz, później gorliwy propagator kultu Santa Muerte. Dziś skazaniec, osadzony w więzieniu o zaostrzonym rygorze za udział w porwaniach i wymuszeniach. Jego wspólnota deklaruje przynależność do nurtu konserwatywnego katolicyzmu. Podczas mszy Ojcze nasz odmawia się po łacinie, konsekracji dokonuje zaś kapłan zwrócony plecami do wiernych. Jednocześnie Kościół ten odrzuca celibat, popiera użycie prezerwatyw i postuluje tolerancję wobec mniejszości seksualnych.

Podczas gdy antropologowie i historycy zastanawiają się nad charakterem i źródłami wiary w Świętą Śmierć, istnieją także ludzie, którzy nie mają wątpliwości co do natury tych wierzeń. Twierdzą z całym przekonaniem: to kult mordu i satanizm.

Gwiazda tabloidów

Jeden z pierwszych momentów, kiedy przyszła celebrytka – koścista święta – wyszczerzyła zęby do fotoreportera, nastąpił w 1998 roku. Aresztowano wówczas sadystycznego porywacza Daniela Arizmendi Lópeza i jego gang. Arizmendi López miał w zwyczaju odcinać uszy swoim ofiarom, gdy rodzina spóźniała się z okupem. W mieszkaniu oskarżonego znaleziono ołtarz z figurą przedstawiającą szkielet w tunice. Tak powstał obraz Świętej Śmierci jako patronki świata przestępczego. Popularne dzienniki co pewien czas szokowały wiadomościami na temat podziemnej religii wyznawanej przez handlarzy narkotyków i porywaczy dla okupu. Składanie ofiar z ludzi miało rzekomo zapewniać jej wyznawcom ochronę przed policją i powodzenie w ciemnych interesach. Standardowo postać Świętej Śmierci łączą z czarną magią zarówno dziennikarze tabloidów, jak i liczni urzędnicy kościelni. Jej kult określają słowem „narkosatanizm”. Chwytliwy obraz Świętej Śmierci jako naczelnej patronki handlarzy narkotyków i płatnych zabójców jest zresztą szerzony do dziś. Nie tylko przez prasę bulwarową, lecz także przez popularne filmy i seriale. W tej roli Najświętsza wystąpiła gościnnie między innymi w serialach Dexter i Breaking Bad oraz w filmie Savages Olivera Stone’a.

Święci z marginesu

Przekonanie, że kult Santa Muerte ma wyznawców wyłącznie wśród kryminalistów, jest po prostu błędne. Nie można jednak zaprzeczyć, że „Szczuplutka” cieszy się sporym wzięciem wśród osób działających poza prawem. Co ciekawe, wbrew rewelacjom prasy bulwarowej sugerującym satanistyczny charakter kultu rytuały odprawiane przez przestępców i osoby stygmatyzowane społecznie mają charakter ludowokatolicki.

Fotografowane przez policję ołtarze aresztowanych latynoskich narcos – handlarzy narkotyków – na ogół niewiele różnią się od tych, które można zobaczyć w mieszkaniach sympatycznych pań domu i uczciwych sklepikarzy. Są tam figury Świętej Śmierci różnych rozmiarów, złożone w ofierze banknoty, cygara, butelki z tequilą, świece, wazony z kwiatami i kielichy napełnione wodą. Santa Muerte bardzo często towarzyszą figurki i obrazki przedstawiające Chrystusa oraz oficjalnych świętych. Elementem zasadniczo różniącym ołtarze dealerów są dary w formie foliowych woreczków z kokainą, heroiną lub marihuaną. Ta ostatnia pojawia się także w małych doniczkach.

Od kilku dekad Święta Śmierć chroni oprócz niektórych narcos także ludzi wykonujących niebezpieczne zawody, zwłaszcza te, które wiążą się z pracą po zmroku. Mówi się, że właśnie dlatego jej atrybutem jest sowa. Opiece Najświętszej polecają się policjanci, taksówkarze, nocni sklepikarze, a przede wszystkim prostytutki. Medalion z wizerunkiem Najświętszej jest bardzo popularną ozdobą wśród Meksykanek świadczących usługi seksualne. Jednak dla wielu z nich Święta Śmierć jest tylko jedną z licznych opiekuńczych świętych. O to, by córom nocy nie zabrakło klientów, troszczą się zarówno kanonizowani, jak i niekanonizowani patroni.

O prostytutki z miasta Meksyk dbają na równi ze Świętą Śmiercią między innymi św. Tadeusz Juda i św. Marcin. Przy skwerku zwanym punto del Oro przeprowadza się dla nich osobliwy rytuał. Przed rozpoczęciem pracy prostytutki za pomocą cukru i wody święconej kreślą na skwerku symboliczny krzyż. Rytuał ten ma na celu przyciągnięcie klientów. Do usypania krzyża można posłużyć się również proszkiem z papryczki chili. Można też zarysować go alkoholem wylewanym na ziemię. Najskuteczniejszy okazuje się krzyż nakreślony własną uryną podczas oddawania moczu na skwerku.

Często kojarzy się Świętą Śmierć z czarną magią. Tymczasem w wielu regionach Meksyku jedną z ulubionych patronek czarowników rzucających odpłatnie uroki jest Dziewica z Guadalupe. Śmierć i choroby zsyła się między innymi przy pomocy Matki Boskiej Różańcowej, Dziewicy z Juquila i św. Antoniego. Wynika to z faktu, że ludowy katolicyzm (nie tylko w Meksyku) przypisuje świętym złożony charakter. Bywają kapryśni, drażliwi, a przede wszystkim skłonni do wysłuchiwania żarliwych modlitw i spełniania życzeń wyznawców niezależnie od ich statusu społecznego i intencji. W Meksyku Santa Muerte nie różni się pod tym względem od innych świętych.

Święta Śmierć nie jest również ani jedyną, ani nawet najbardziej popularną patronką meksykańskich narcos. Wielu z nich przed ważną transakcją albo krwawym porachunkiem modli się do Dziewicy z Guadalupe. Powiada się, że jest ona naczelną patronką jednego z czołowych karteli – Cartel del Golfo. Wśród oficjalnych świętych szczególnie lubianych przez przestępców znajduje się też św. Tadeusz Juda.

Najczęściej jednak woreczkami ofiarnymi z białym proszkiem i „ziołem” obłożone są ołtarze innego ludowego świętego – Jesúsa Malverde. Legenda głosi, że Jesús Malverde był rodzimym odpowiednikiem Robin Hooda. Na początku XX wieku miał rabować bogatych i obdarowywać biednych w stanie Sinaloa w północnym Meksyku. Gdy został pojmany i stracony przez władze, jego ciało pozostawiono na pastwę drapieżników. Pod groźbą surowej kary zabroniono go grzebać. Miejscowa ludność, pełna szacunku i wdzięczności dla szlachetnego bandyty, znalazła sposób, by się przeciwstawić zakazowi. Każdy, kto przechodził obok, rzucał na ciało Jesúsa kamień. Wkrótce nazbierało się ich tyle, że przykryły zwłoki, a nawet utworzyły spory kopiec. Przy prowizorycznym grobie zaczęły dziać się cuda. Ślepy odzyskał wzrok, kulawy odrzucił kule, nieuleczalnie chory wyzdrowiał. Kopiec zastąpiła później kapliczka z popiersiem wąsatego jegomościa. Do dziś miejscowi wierni przynoszą mu w ofierze kamienie. Popularność Jesúsa Malverde wśród handlarzy narkotyków wiąże się być może z podziwem dla jego brawury i życia wyjętego spod prawa. A może po prostu lokalny kult został wchłonięty przez północnomeksykańską kulturę narco, podobnie jak tradycyjne pieśni corridos? Łatwy zarobek i szybka śmierć to jedna z dobrze wydeptanych ścieżek kariery w tej części Meksyku.

Na liście nieformalnych świętych popularnych zarówno wśród narcos, jak i zwyczajnych zjadaczy tortilli nie może zabraknąć Juana Żołnierza. Historia Juana Żołnierza (Juan Soldado) nie przypomina żadnej znanej hagiografii. W latach 30. XX wieku był świeżo upieczonym żołnierzem stacjonującym w Tijuanie. Tamtejsza ludność znała go jako przyjacielskiego młodzieńca zachęcającego młodzież do uprawiania sportu. Dla miejscowych dzieci zawsze miał garść cukierków. Jak to czasem bywa z nieznajomymi miłośnikami miejscowych dzieci z garścią cukierków, w 1938 roku miał zostać aresztowany za gwałt i morderstwo popełnione na dziewczynce. Został stracony. Jednak przy jego grobie zaczęły dziać się cuda. Ślepy odzyskał wzrok, kulawy… i tak dalej.

Żarliwi czciciele tłoczący się przy nagrobku Juana nie wierzą w jego winę. W przeciwieństwie do krewnych zamordowanej dziewczynki, którzy nadal odwiedzają jej grób na tym samym cmentarzu. Od kilku pokoleń kultywują oni pewną tradycję. Przechodząc obok tłumu wyznawców Juana Żołnierza, obrzucają ich wyzwiskami.

Winny czy nie, Juan Żołnierz podobno ma pod swoją szczególną opieką tych, którzy przekraczają nielegalnie granicę ze Stanami Zjednoczonymi. Wśród nich narcos, przemytników, imigrantów z całej Ameryki Łacińskiej i „kojotów” (coyotes). „Kojot” to słono opłacany przewodnik prowadzący zdesperowanych klientów do ziemi obiecanej. Droga wiedzie, jak wiadomo, przez pustynię. Nie każdy z niej wraca. Na gorącym, piaszczystym pustkowiu przydaje się każde wsparcie. Także nadnaturalne. A gdy uda się przejść, zarobić i wrócić, Juanowi Żołnierzowi należy się dola za jego pomoc.

Maski Śmierci

Przyglądając się nadzwyczajnej różnorodności kontekstów i form, w jakich ukazuje się Santa Muerte, trudno się oprzeć wrażeniu, że jej oblicze bez twarzy pełni funkcję ekranu, na którym rozmaici wyznawcy, antropologowie, dziennikarze i mniej lub bardziej utalentowani artyści projektują własne wizje świata. Kult Świętej Śmierci, istotna cząstka meksykańskiej popularnej religijności, niczym wycinek fraktala w mikroskali odzwierciedla całą jej złożoną strukturę. Elementy pojawiające się na ołtarzach wyznawców i miejskich uzdrawiaczy odsyłają do głównych nurtów tej religijności: ludowego katolicyzmu, popularnej ezoteryki, spirytualizmu, neopogaństwa i religii afrochrześcijańskich. Oblicze pozbawione twarzy zachęca do swobodnego przyoblekania go we wszelkie maski dostępne w wielokulturowej garderobie. Od persony upiornej, uwielbianej przez bulwarowych dziennikarzy, po urodziwą boginię adorowaną przez kubańskich adeptów santería. Nie należy również zapominać, że „Szczuplutka” jest pierwszorzędną modelką. Jej niebywała fotogeniczność nie przestaje uwodzić fotoreporterów.

Problem w tym, że uprzedzenia wywołane stereotypowym, zdeformowanym obrazem kultu Santa Muerte nie pozostają bez wpływu na życie wyznawców. W więzieniu dla młodocianych przestępców w mieście Meksyk obowiązuje zakaz posiadania obiektów kultu takich jak wizerunki świętych i symbole religijne. Tolerowane bywają wyłącznie przedstawienia Dziewicy z Guadalupe, Jezusa Chrystusa i św. Tadeusza Judy. Kult Santa Muerte, bezpośrednio kojarzony przez władze więzienne z przestępczością, jest szczególnie prześladowany. Zabrania się nawet posiadania własnych rysunków przedstawiających Świętą Śmierć. Mimo to więźniowie potajemnie tworzą wizerunki Najświętszej w miejscach trudnych do zauważenia przez strażników: na sufitach, listwach przypodłogowych, poduszkach, prześcieradłach, podkoszulkach. Wpływ zniekształconego obrazu Świętej Śmierci na życie jej wyznawców wykracza daleko poza więzienne mury.

Skandalicznym przykładem łamania praw człowieka związanych z wolnością religijną spowodowanego przez natrętną propagandę medialną są akty zniszczenia kilkudziesięciu sanktuariów Santa Muerte dokonane przez wojsko i władze federalne. Ołtarze zrównano z ziemią między innymi w stanach Baja California, Tamaulipas, Nuevo León, a ostatnio także w Veracruz. Niszczenie sanktuariów jest desperacką i zupełnie chybioną próbą ocalenia autorytetu władz za pomocą powierzchownych środków. Wszystko po to, by odwrócić uwagę opinii publicznej od rzeczywistego problemu: ograniczonej zdolności państwa do zapewnienia obywatelom bezpieczeństwa fizycznego i ekonomicznego.

Najświętsza Panienka z Guadalupe bez skóry

– Już przyszedłeś? Wejdź, wejdź, jaśniutki – przytula mnie mocno na powitanie korpulentna doña Ines, w której domu trwają przygotowania do corocznej fiesty Świętej Śmierci.

– To był drugi listopada, szósta po południu – wspomina doña Ines.

W świątyni Najświętszej Panienki z Guadalupe prosiła swego Boga Jedynego, żeby dał jej śmierć, bo nie chciała już żyć. Z dziwnym spokojem opowiada o czasie, gdy owdowiała i została sama z trójką małych dzieci:

– I kiedy tak się modliłam, zobaczyłam tę damę, jak weszła do kościoła. Dotknęła mnie o tu, przy ramieniu, i powiedziała mi, żebym odmówiła trzy Ojcze nasz i trzy Zdrowaś Mario. Pogładziła mnie po ramionach i poczułam wibrację taką, że ona uzdrawia. Ona też się modliła, jakby tak po łacinie. W mgnieniu oka zniknęła i tyle.

Gdy doña Ines zapytała kobietę pilnującą kościoła, gdzie podziała się ta dama, usłyszała: „Nikt tu nie wchodził i nikt stąd nie wychodził; zwariowałaś, kobieto”. Gdy zaraz potem poszła opowiedzieć o tym wszystkim mamie, znów usłyszała: „Ty wariatka jesteś. Wiesz, gdzie cię to zaprowadzi?”.

– I nikt mi nie wierzył, że tak, że spotkałam się ze Świętą Śmiercią. Ale od tamtego czasu jestem z nią bardzo szczęśliwa. Bo to jest ona, Najświętsza Panienka z Guadalupe i Santa Muerte. To jedna i ta sama osoba. Jest zupełnie cudowna. Obdarowała mnie mocą leczenia. Zjawiła się w domu Naszego Pana, tam w świątyni. W postaci pięknej, szykownej damy. Bardzo ładną miała twarz… Taką naturalną.

Wyposażenie domu doñi Ines zdradza upodobanie do kontrastowych mieszanek z lekkim posmakiem kiczu w baśniowym stylu. Obrazki jednorożców przemieszane z przedstawieniami świętych. Grafiki Santa Muerte przypominające ilustracje z książek fantasy. Na ołtarzu pojawiają się egzotyczni goście: grubiutki uśmiechnięty Budda i hinduski bóg Śiwa.

– On też mi pomaga. Oddala złą energię. A Buddę wzięłam, bo mi się podobał. Zobacz, ma różne kamyczki i nasionka w tym przezroczystym brzuszku. Jest tam też maleńka Santa Muerte.

W wosk masywnej świecy owiązanej czerwoną wstążką są wtopione zdjęcia.

– To na miłość. Potrzeba trochę miodu i zdjęcia damy albo kawalera… – poucza doña Ines. – Zatapia się karteczki z ich imionami w świecy. Dodaję troszeczkę miodu, mielonej trzciny cukrowej i wyciąg z ziemniaka. I mówię: „W imię Najświętszej Śmierci, niech tych dwoje połączy się ze sobą”. Te modlitwy i rytuały same do mnie przychodzą, nikt mnie nie uczył. A żeby rozdzielić, też potrzebne jest zdjęcie i czarny olejek. Olejek Odrzucenia z zielarni. Także leczę albo pomagam, jak ktoś ma kłopoty w miłości, z pracą, ze zdrowiem.

Kobiety krzątają się po kuchni. Synowie doñi Ines układają róże pod wielkim ołtarzem na środku patio. Alfredo, najmłodszy z nich, maluje róże sprayem.

– Okej, stary – uśmiecha się do mnie porozumiewawczo, odgarniając kolorowym od bransoletek nadgarstkiem długie, gęste loki. – Te pomalujemy na zielono, te na żółto, a tamte na czerwono.

– Aha. To kolory na zdrowie, pieniądze i miłość? – pytam zadowolony z siebie.

– Nieee, stary… Słuchasz reggae? To kolory rasta!

Rozdział II. Wszystkie dusze człowieka

Chłód wciska się przez szpary między deskami, z których sklecono ściany chaty. Wpełza pod warstwę grubych wełnianych koców i syntetyczną tkaninę śpiwora. Gęsty obłok pary unosi się z moich ust, gdy zanoszę się porannym kaszlem. Wychodzę zaspany przed chatę. Tuż za nią rozpościera się zaczarowany krajobraz gór Zongolica. Zielone szczyty zachodzą mgłą jak oczy znużonej kochanki. Z sąsiedniej chaty wychodzi doña Cornelia. Okrywa się szczelnie ciepłym szalem. Spogląda melancholijnie na majaczące w oddali rozmyte grzbiety.

– Już się pojawiła pierzyna biednych… – mówi tym swoim lekko zachrypniętym, czułym głosem, przeciągając głoski. Para z jej ust układa się niemal w komiksowy dymek. – Wzeszło słońce. Pierzyna biednych. Tak czasem mówimy na wschód słońca – wyjaśnia, widząc moje zdziwienie.

Rdzenni Meksykanie zamieszkujący wysokie partie gór Zongolica wciąż jeszcze mówią w nahuatl – języku, którym niegdyś posługiwali się Aztekowie. Antropologowie nazywają ich Nahua. Oni sami mówią o sobie po prostu „skromni ludzie”. Nahuatl, dzięki specyficznej strukturze, jest napompowany potężnym potencjałem abstrakcyjnym. Mowa dawnych Azteków jest językiem kwiecistych przemów, wyrafinowanej poezji i subtelnej filozofii. Przed wiekami mawiali oni, że „kwiaty i pieśń” – poezja i sztuka – są uprzywilejowanym sposobem wyrażania prawdy.

Wchodzimy do izby kuchennej. Przy stole siedzi pięcioletnia Evelyn w polarowej piżamce. Doña Cornelia krząta się w kuchni, co jakiś czas zerkając na wnuczkę. Przygotowuje tortille, jajecznicę, fasolę i rozwodnioną słodką kawę. Evelyn rozstawiła na stole armię wyliniałych pluszaków. Właściwie dwie armie, bo wyraźnie toczy się jakaś bitwa.

– Jeszcze zobaczycie… – grozi żółtobrudny królik obszarpanym misiom. – Pchły! Do ataku! – Evelyn symuluje paniczną ucieczkę misiów przed szwadronem pcheł.

– To co pan będzie dzisiaj robił? – pyta doña Cornelia z uprzejmym zainteresowaniem.

– Myślałem o tym, żeby odwiedzić pani kuzyna, don Arnulfo. Poznaliśmy się w zeszłym tygodniu na fieście. On mieszka gdzieś po drugiej stronie wsi, prawda?

– Tak, obok sklepu. On dużo panu opowie. Robi ceremonie dla Tlalokan Tata i Tlalokan Nana. Władców Ziemi. A ci, co mają ten sklep, też mieli do czynienia z Władcami Ziemi, wie pan? Tak mówią ludzie. Że rodzice tych od sklepu sprzedali swoje dusze. Za skarby. Za dusze dostali od Władców Ziemi pieniądze i kupili za nie sklep. Ale potem od razu zmarli. Za to ich dzieciom został sklep. Tak wszyscy mówią…

Dwa krzyże

Ponad 90 procent mieszkańców gór Zongolica określa siebie jako katolików. Gorliwych. Co niedzielę chodzą do kościoła, w centralnym miejscu większości domów znajduje się ołtarz ciasno wypełniony figurami katolickich świętych, krucyfiksami, portretami Chrystusa i Dziewicy z Guadalupe. Interwencje świętych „skromni ludzie” potrafią dostrzegać w najdrobniejszych wydarzeniach codziennego życia.

Z wielu powodów chrystianizacja rdzennej ludności Meksyku przebiegała znacznie bardziej gładko, niż mogliby się tego spodziewać franciszkanie, dominikanie i jezuici w XVI wieku ściągający tłumnie do Nowego Świata. Indianie zawsze byli otwarci na importowane wierzenia. Aztekowie mieli nawet zwyczaj zwożenia posążków bóstw podporządkowanych ludów do głównej świątyni w stolicy imperium. Pierwsi ewangelizatorzy zastali też kilka powierzchownych wprawdzie, za to niezwykle użytecznych podobieństw między chrześcijaństwem a wierzeniami dawnych Meksykanów. Jednym z kluczowych symboli prekolumbijskiej wizji świata był równoramienny krzyż. Odnosił się do czterech kierunków kardynalnych i centrum. Symbolizował tajemnicę jedności i wielości wplecioną w stworzenie i strukturę kosmosu. Opowieści zakonników o Chrystusie, Bogu w ciele człowieka, który złożył siebie w ofierze i umarł, cierpiąc dla powszechnego dobra, brzmiały lokalnej, rdzennej ludności całkiem znajomo. Ich bóstwa również odradzały się po tym, jak dla dobra świata decydowały się złożyć z siebie krwawą ofiarę. Wyrywanie serc i ścinanie głów setkom jeńców podczas licznych uroczystości często stanowiło rytualne odtworzenie owej boskiej ofiary. Aztekom nieobca była także koncepcja nadrzędnego bóstwa zamieszkującego najwyższe z pięter niebios. Praktykowali też rodzaj chrztu. Nowo narodzone dziecko obmywano, zanosząc modły do bogini wody. Budowanie kościołów w dawnych miejscach kultu oraz pobieżne symboliczne i rytualne zbieżności ułatwiały przekonywanie Indian do nowej religii. Zarazem jednak wzmacniały nieporozumienia. Maskując dawne tradycje, zapewniały ich przetrwanie. W czasach kolonialnych w górach Zongolica, podobnie jak w innych regionach Nowej Hiszpanii, utworzono jedną z Tubylczych Republik. Choć jej mieszkańcy podlegali hiszpańskiej Koronie, faktyczną władzę na tym odosobnionym obszarze sprawowała rdzenna ludność, kultywując wiele zwyczajów przodków.

Indianie z gór Zongolica twierdzą z pełnym przekonaniem, że światem rządzi Bóg. Ale z daleka od kościoła i czujnego ucha księdza mówią też, że Wszechmogący ma swoich pomocników. Ministrów, których mianował, by władali w jego imieniu. Najważniejsi z nich to Ojciec i Matka z Tlalokan. Zarządzają światem wewnątrz ziemi i na jej powierzchni. Plonami, deszczem, małymi i dużymi zwierzętami leśnymi. Władcy Ziemi zamieszkują podziemną krainę. Tlalokan to legendarne miejsce wszelkiej obfitości, pełne zwierząt i jadalnych roślin. Choć świat na powierzchni uległ gwałtownym transformacjom, kraina Tlalokan nie zmieniła się od czasów Azteków. Przychylność Władców Tlalokan można sobie zaskarbić, jeśli złoży się im w ofierze równoramienny krzyż ozdobiony kwiatami, bukieciki, świecę, bimber, piwo i wodę święconą. Czasem ukręca się łeb indykowi albo zakopuje malutkie tortille. Są i tacy, którzy polewają Władcom coca-colę. O przeprowadzenie rytuału prosi się kogoś, o kim wiadomo, że „umie ładniutko porozmawiać z ziemią”. Przed zasiewami rytuał zapewnia dobre plony. Władcy Ziemi pilnują, żeby na pole nie wdarły się szkodniki, a kukurydza rosła gęsto i wysoko. Ofiara złożona po żniwach wyraża wdzięczność za okazaną łaskę.

– Są dwa krzyże. Jest krzyż Chrystusa, od religii, no i jest krzyż stąd, krzyż miejscowych, od czterech wiatrów – zaczyna spokojnie don Arnulfo, człowiek zarazem charyzmatyczny i ciepły. Przed natarczywym chłodem chroni go ręcznie tkane długie wełniane poncho. – Krzyż umieszcza się w środku. Skierowany w cztery strony świata. Bo, jak się przy tym mówi, jest ziemia, woda, słońce i wiatr. Cztery. Gdyby nie było słońca, przecież umarlibyśmy z zimna. Gdyby nie było ziemi – gdzie byśmy byli? Gdyby nie było wody, człowiek nie mógłby żyć. Gdyby nie było powietrza – jak człowiek mógłby oddychać? Dlatego cztery strony świata. Cztery.

Pełne szacunku i uniżenia modlitwy wypowiadane podczas rytuału dla Władców Ziemi nie pozostawiają wątpliwości co do pokory „skromnych ludzi” z gór Zongolica. Każda inwokacja jest trochę inna, częściowo improwizowana. Obraz świata, jaki wyłania się z opowieści o krainie Tlalokan i rytualnych rozmów z jej władcami, podkreśla elementarny kontrast między europejskim a rdzennie meksykańskim sposobem myślenia.

Człowiek Zachodu odruchowo porządkuje świat za pomocą opozycji. Przeciwstawia niebo ziemi, to, co duchowe temu, co materialne, a duszę lub – bardziej współcześnie – umysł przeciwstawia ciału. Cudowne zjawisko bez zastanowienia nazwie „nadnaturalnym”. Owa często nieświadoma skłonność do postrzegania mitycznych postaci i zjawisk jako należących do niematerialnego, nadprzyrodzonego porządku jest głęboko zakorzeniona w tradycji chrześcijańskiej. Jednak trzon naszego myślenia o świecie w kategoriach opozycji i przypisywania temu, co boskie, nadprzyrodzonego charakteru powstał znacznie wcześniej.

W starożytnej Grecji istnienie fundamentalnych różnic między zmiennym, nietrwałym światem doświadczeń zmysłowych a wieczną i doskonałą rzeczywistością jako jeden z pierwszych, z pewnością zaś jeden z najgłośniejszych, postulował Platon. Jego filozofia potężnie zainspirowała wielu myślicieli, którzy tworzyli podwaliny chrześcijańskiej wizji świata. Wpływ na ową wizję miały również starożytne religie Bliskiego Wschodu, szczególnie czarno-biały obraz świata odmalowany przez perskiego proroka Zaratusztrę. W myśl jego nauk kosmos miał stanowić arenę odwiecznej walki dobra ze złem, armii prawego boga i nikczemnego ducha. W czasach między powstaniem Starego i Nowego Testamentu oddziaływanie nauk Zaratusztry pobudziło rozwój żydowskich spekulacji na temat anielskich zastępów i hord demonów. Dzięki nim stopniowo ukształtowała się postać Szatana – ucieleśnienia kosmicznego zła i przeciwnika Boga. Choć ortodoksyjni rabini odrzucali wizję świata opartą na tak jaskrawych przeciwieństwach, silnie zarysowana opozycja Szatan – Bóg znalazła aprobatę pierwszych chrześcijan. Stała się też pożywką dla bujnego rozwoju chrześcijańskiej demonologii w średniowieczu.

Tymczasem w światopoglądach mitycznych wielu Indian ostry podział na to, co naturalne, i to, co nadnaturalne, nie ma żadnego sensu. Określenia takie jak WAKAN czy ORENDA, przekładane z niektórych indiańskich języków jako odnoszące się do tego, co „święte” czy „nadprzyrodzone”, w istocie często oznaczają po prostu rzeczy „niezwykłe”. Nazywanie istoty takiej jak potężna Władczyni Ziemi „nadprzyrodzoną” byłoby całkowitym nieporozumieniem, skoro uosabia ona całą przyrodę, a świat – jak okiem sięgnąć – nazywany jest jej szatą.

Władców podziemnej krainy Tlalokan, podobnie jak wszystkie bóstwa pamiętające czasy na długo przed przybyciem Hiszpanów, nie da się zaszufladkować jednoznacznie jako złych lub dobrych. Bo nie tylko obdarowują. Łatwo ich rozdrażnić. Jeśli ktoś zapomni podziękować im po udanych żniwach albo poprosić o pozwolenie na budowę kolejnej górskiej szosy, spotka go nieszczęście. To oni odpowiadają za liczne wypadki śmiertelne przytrafiające się robotnikom wysadzającym dynamitem skały, żeby wytyczyć w górach nowe drogi. Niektórzy antropologowie o romantycznej duszy do dziś uważają, że składanie ofiar dla Władców Ziemi i uniżony ton inwokacji są wyrazem głęboko ekologicznej wizji świata Indian z Meksyku. Tymczasem wielu zongolicańczyków przyznaje wprost, że rytualne ofiary składają ze strachu przed gniewem Ojca i Matki z Tlalokan. Ten sam rytuał można zresztą przeprowadzić także po to, by rzucić na kogoś urok. I mówi się jeszcze jedno. Że Władcy Ziemi chętnie porywają dusze.

Apetyt na dusze

Ile dusz ma człowiek? Kto może je porwać? Jak je odzyskać? Poszukiwania specjalistów od przywracania zagubionych pierwiastków duchowych prowadzą mnie do Zongolica, największego miasteczka w górach. Rozklekotany autobus mknie, połykając zachłannie kolejne serpentyny drogi. Raz po jednej, raz po drugiej stronie asfaltówki pojawiają się strome zbocza. Gwałtowne zmiany ciśnienia korkują uszy. Śniade dzieci w szkolnych mundurkach rutynowo wymiotują. Dolatuje mnie penetrująca kwaśna woń. Ktoś z przednich siedzeń nie trafił do foliowej torebki. Gdy autobus wjeżdża pod górę, wymiociny spływają zygzakiem pod siedzeniami wprost pod moje nogi. Dojeżdżamy.

Miasteczko Zongolica jest senne i urokliwe. Niskie domki sczepia zwieszająca się nad ulicami plątanina kabli, jakby jakiś szalony cybernetyczny pająk gigant postanowił rozwiesić swoją drucianą sieć nad całym miastem. Zaspani wąsaci mężczyźni w kapeluszach wystają na rogach, popalając papierosy. W pobliżu głównego placu porośniętego palmami stare Indianki sprzedają ręcznie tkane cuda i proste rarytasy lokalnej kuchni. Co kilka kroków w głębi nadgryzionej zębem czasu zabudowy kolonialnej kryje się sklep, wypożyczalnia DVD albo kafejka internetowa z zaskakująco szybkim łączem.

Na obrzeżach Zongolica znajduje się rozgłośnia radiowa nadająca na całe góry. Audycje są w nahuatl. Jej pracownicy robią wywiady dotyczące kultury lokalnej. Z artystkami tkaczkami, opiekunami figurek świętych, tradycyjnymi uzdrawiaczami. To dobre miejsce na nawiązanie kontaktów. W recepcji radia wita mnie uśmiechnięty tęgi młodzieniec z włosami do pasa i kozią bródką. Ma na sobie czarny T-shirt z purpurowym nadrukiem przedstawiającym smoka i napisem „Therion”.

– Jesteś METALERO? – zagaduję.

– No proste. Mam tu kapelę. Gramy ostry metal… Nazywamy się Mikistli. To znaczy „Śmierć”. Wpadnij na próbę…

Próby zespołu Mikistli odbywają się w podszytej wiatrem chatce, takiej samej jak te, w których mieszkają Indianie z wyższych partii gór. Ale skleconych z desek ścian nie zdobią obrazki przedstawiające świętych. Oblepiają je plakaty łomotowych zespołów i zdjęcia ich bladych, wampirycznych fanek. Chłopcy z Mikistli grają naprawdę dobrze. Poznany w radiu METALERO rzeźbi na gitarze prowadzącej i fachowo ujada do mikrofonu zachrypniętym szczekiem ratlera z czeluści piekielnych. W nahuatl.

Zaledwie kilka kroków od sali prób zongolicańskich METALEROS mieszka matka jednej z dziennikarek pracujących w radiu, doña Alicia. Akuszerka, zielarka i specjalistka od rytuałów dla Władców Ziemi. Doña Alicia jest pomarszczona, chudziutka i trochę się trzęsie. Ale spojrzenie ma bystre i bardzo opanowane. Proszę ją, żeby podzieliła się tym, co mówi do Władców Ziemi, układając dla nich ukwiecony krzyż i bukieciki. Doña Alicia przymyka oczy i recytuje z pamięci:

– Witaj Ojcze Nasz, błogosławione niech będzie Święte Imię Twoje. Ojcze Nasz i Matko Nasza, Tlalokan Tata i Tlalokan Nana, przybywam złożyć wam kwiaty. Witajcie. Bądźcie pozdrowieni. Proszę o Twe pozwolenie, by złożyć Ci te oto kwiaty. Jesteśmy Twoimi dziećmi. Stworzonymi przez Ciebie. Po Tobie chodzimy. Po Tobie kroczymy. Na Tobie się rozmnażamy. Ale też zachowujemy się źle. Depczemy Cię. Zdzieramy Twoją roślinność. Rozbieramy Cię. A Ty codziennie nas żywisz. Nie możemy zapominać, że pewnego dnia staniesz się naszą pościelą, okryjesz nas. Nie złość się na nas. Jesteśmy Twoimi dziećmi. Opiekuj się nami. Wiesz, czego potrzebują Twoje dzieci. Nie wzbraniaj im tego. Wybacz im i daj im wszystko, czego potrzebują. Dobre czy złe, to, o co proszę, robię to z całego serca…

Doña Alicia potwierdza, że ofiarę z kwiatów, świec i alkoholu składa się Władcom Ziemi nie tylko z powodu uprawiania pola czy budowy nowego domu. Może też służyć ubłaganiu tych istot, wykupieniu od nich porwanej duszy. Dusza grzęźnie w ziemi, gdy człowiek się przestraszy. Potknie się, poślizgnie, usłyszy nagle przerażający dźwięk, zobaczy w środku nocy na odludnej ścieżce dziwne zwierzę… Na utratę duszy narażone są zwłaszcza dzieci.

Osoba, która straci duszę, staje się markotna, osłabiona. Zwykli lekarze nie potrafią jej wyleczyć. Jeśli nie chce umrzeć z wycieńczenia, musi się udać do TEPAHTI – specjalisty od odzyskiwania duszy. Uzdrawiacz sprawdza stan pacjenta, badając jego puls. Gdy to nie wystarczy, wodzi wokół jego ciała jajkiem i rozbija je do szklanki. Kształt żółtka podpowiada, co się wydarzyło. W którym miejscu doszło do przestrachu. Kto porwał duszę. Czasem kształt żółtka sugeruje, że przyczyny choroby są czysto fizyczne. Wtedy TEPAHTI odsyła pacjenta do zwyczajnego lekarza.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki