Tytuł oryginału
EARLY ONE MORNING

Redakcja
Ewa Jastrun

Projekt okładki
Design by Nico Taylor © LBBG | Images: Arcangel and Plain Picture

Adaptacja okładki
Magdalena Zawadzka/Aureusart

Korekta
Małgorzata Denys, Maciej Korbasiński

Redaktor prowadzący
Anna Brzezińska

Copyright © 2015 by Virginia Baily
All rights reserved.

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2016
Copyright © for the Polish translation by Magdalena Nowak

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.

Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-8015-090-4

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Pamięci mojego ojca, Petera Baily’ego

JEDEN

RZYM, PAŹDZIERNIK 1943

Młoda kobieta żwawym krokiem przemierza rzymską ulicę. Jej płaszcz jest ciasno związany paskiem, głowę ma opatuloną chustką, a płócienna torba zwisa, przerzucona przez ramię. W ręce niesie mniejszą torebkę, w której znajduje się portmonetka, a w niej kilka lirów i dokumenty – dowód osobisty i kartki na żywność. „Chiara Ravello, panna” – widnieje w dowodzie – zamieszkała przy Via dei Cappellari 147, mieszkanie numer 5. Nie ma parasolki, żeby schronić się przed nieustępliwymi strugami deszczu, które będą spływać z nieba jeszcze wiele godzin, jak gdyby sprzysięgły się z resztą wydarzeń tego dnia.

Chiarze udało się wyjść z domu zaledwie w piętnaście minut od wezwania telefonicznego: „Mamma jest chora” – powiedział Gennaro. To, że udało się jej przyzwoicie ubrać, zakrawa na mały cud, biorąc pod uwagę pośpiech i fakt, że jej siostra, Cecilia, chodziła za nią po mieszkaniu krok w krok, zadając głupie pytania.

– Kto dzwonił? – zapytała z progu łazienki, kiedy Chiara przemywała twarz wodą. – Dlaczego się już ubierasz? Jest dopiero za kwadrans szósta – dociekała, kiedy Chiara ściągnęła pończochy suszące się na uchwycie pieca i próbowała naciągnąć ich mokry, oporny materiał na przemarznięte nogi.

Deszczowa aura przeniknęła do wnętrza mieszkania: wydaje się, że w kuchni unosi się rzadka mgiełka.

– Nie możesz wyjść bez halki – zauważyła Cecilia, kiedy Chiara włożyła przez głowę czerwoną wełnianą sukienkę i ściągnęła ją paskiem. Następnie, trochę przytomniej, zapytała: – Może zrobię ci kawę?

Dopiero gdy Cecilia zabrała się do mycia dzbanka, Chiara miała chwilę, aby pomyśleć, czego będzie mogła potrzebować: płaszcza i szalika oraz dodatkowej torby – może uda się coś ocalić. Rozważała możliwość pojechania rowerem, ale szybko ją odrzuciła: za dużo czasu zajmie znoszenie go klatką schodową, poza tym szybciej będzie na piechotę. Bar Gennaro przy Via del Portico d’Ottavia był niecały kilometr od jej mieszkania.

Przechodząc koło kuchni, odwróciła się, żeby powiedzieć, że wychodzi, i zobaczyła Cecilię stojącą nieruchomo z pustym dzbankiem na kawę w ręce i szeroko otwartymi ustami. Chiara wiedziała, że Cecilia przypomniała sobie właśnie, że w domu nie ma kawy, że nie ma jej już od przeszło dwóch miesięcy. Wiedziała również, że ta myśl przywołała wszystko, co się z nią wiązało: bombardowania, śmierć, okupację nazistowską, wszystko, co Chiara ujmowała zbiorczym określeniem „gruzy”. Innego dnia zaczęłaby pocieszać siostrę, ale nie tym razem.

– Wrócę szybko.

– Nie wychodź – poprosiła Cecilia tonem małej dziewczynki.

– Och, na miłość boską! – zawołała Chiara i już była po drugiej stronie drzwi, jej buty stukały na kamiennych schodach, niezbyt głośno, ale wystarczająco, aby zagłuszyć płacz siostry.

Na parterze Chiara zmieniła jednak zdanie, wbiegła z powrotem dwa piętra do góry.

– Ubierz się. Spakuj ciepłe rzeczy.

Na pięknej twarzy Cecilii i w jej sarnich oczach pojawił się niespokojny, omdlewający wyraz, który sprawił, że Chiara miała ochotę wymierzyć jej otrzeźwiający policzek.

– Jedziemy na wakacje? – zapytała.

– Tak. Wyjeżdżamy – odparła Chiara. – Spakuj i mnie. Wrócę do domu za kilka godzin, może nawet szybciej. – Pokazała jej na zegarze. – Przyniosę ci coś wyjątkowego.

– Czy mam zabrać przybory do szycia?

– Te, które się zmieszczą. Nie bierz maszyny.

– Spakuję nam po kocu.

– Przepraszam, że na ciebie krzyknęłam.

– Nikomu nie powiem.

Nie wiadomo tylko, komu Cecilia mogłaby się poskarżyć.

Na ulicy jest ciemno. Obowiązuje zaciemnienie, więc latarnie uliczne są zgaszone. Chiara ma mokre stopy, jej buty są dziurawe i ślizgają się na mokrym bruku. Zatrzymuje się na rogu Campo dei Fiori. Pierwsze przebłyski szarego świtu, które nie dotarły jeszcze do wąskich uliczek, takich jak Via dei Cappellari, rozświetlają pusty plac. Jest sobota, szósta rano – powinien zaczynać się już targ. Ale jedyną ludzką postacią jest posąg Giordana Bruna. Chiara spogląda na jego poważną, zakapturzoną, złowieszczą postać, jakby szukała pocieszenia. Przeszywa ją dreszcz.

Przechodzi przez plac, trzymając się blisko kamienic. Wraz z przejęciem władzy przez nazistów ulice opustoszały. Jak w czasie klęsk żywiołowych – trzęsienia ziemi, śnieżyc lub osunięć ziemi – mieszkańcy Rzymu siedzą w domach, nie wychylając nosa za drzwi, jeśli nie jest to absolutnie konieczne. Każdej nocy słychać przynajmniej kilka wystrzałów. Krążą pogłoski o ludziach zatrzymywanych bez powodu na ulicy, ustawianych pod ścianą i zabieranych do specjalnie przystosowanych budynków, z których dobiegają przerażające krzyki. Rodziny tych nieszczęśników były później wzywane, aby odebrać zmasakrowane ciała swoich bliskich. Nie było to co prawda nic nowego, tak działo się przez wszystkie lata faszyzmu, ale teraz, kiedy Rzym ogłoszono miastem otwartym, zjawisko to nabrało jeszcze bardziej przerażającego wymiaru. Nie wystarczy już się nie wychylać, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo. Nie wiadomo, po której stać stronie i wobec kogo być lojalnym.

W połowie Via dei Giubbonari Chiara skręca w prawo w jeszcze węższą uliczkę, która prowadzi ją dalej i dalej od głównej drogi i dużego skrzyżowania. Nie wie, ku czemu zmierza, wie tylko, że jej pomoc jest potrzebna i że ma przyjść do starej żydowskiej dzielnicy. Gdyby nie okup w złocie, którego zażądał hitlerowski komendant od żydowskiej ludności Rzymu, Chiara mogłaby nie zdawać sobie sprawy, że położenie baru Gennaro przy głównej arterii getta jest tak bardzo znaczące.

Pięćdziesiąt kilogramów w złocie. Pomagała zbierać datki – pierścionki i medaliki, stare monety i spinki do mankietów. Zamierzała nawet oddać sygnet swojego ojca, ale nie znalazła go w szkatułce, gdzie zwykle go trzymała. Później, kiedy władze zważyły okup i ogłosiły, że waga jest wystarczająca, znalazła sygnet w szparze między deskami blatu swojej toaletki. Była zadowolona, że nie musiała oddawać pamiątki po ukochanym ojcu, który zmarł pięć lat wcześniej.

Babbo, myśli Chiara, jej najdroższy ojciec. Chce poczuć się bezpieczna, zatapiając się we wspomnieniach o nim, ale zamiast niego pojawia się obraz Carla, jej narzeczonego, który umarł zaledwie miesiąc później. Żal, który w niej wzbiera, jest tak silny, że z ust Chiary wydobywa się jęk. Samotność przeszywa ją niczym chłód, przenika ją na wskroś.

Panowało przekonanie, że dzięki zbiórce złota uda się uniknąć dalszych kłopotów i rzymscy Żydzi zyskają trochę spokoju. Kiedy spływający po niej deszcz spowalnia jej kroki, Chiara zaczyna mieć jednak wątpliwości. A jeśli okazało się, że podczas ważenia popełniono błąd? Jeśli w łupie nazistów brakuje choćby dziesięciu gramów – odpowiednika wagi jednego pierścionka? Potrząsa głową, materiał chustki zawiązanej wokół szyi jest zupełnie przemoczony.

Przyspiesza kroku. Może okaże się, że to nic poważnego. Być może niepotrzebnie się zadręcza. U Gennaro przynajmniej dostanie filiżankę porządnej kawy.

Dochodzi do niewielkiego skrzyżowania, gdzie na małym trawniku rośnie samotny platan. Zamierzała zatrzymać się pod tym drzewem, aby rozważyć sytuację. Nie ma jednak nic do rozważenia. A przynajmniej nie zna sposobu, by przewidzieć, co na nią tam czeka. Główna ulica, Via Arenula, jest pusta i cicha. Chiara zwleka chwilę pod drzewem, nie chcąc opuścić miejsca dającego schronienie. Nadal znajduje się po „swojej” stronie. Przestępując krawężnik i przechodząc na drugą stronę ulicy, wejdzie do innego świata. Wydaje się, że mury, które niegdyś oddzielały getto i pół wieku wcześniej zostały zburzone, nagle powstały na nowo. Nie są widoczne, niemniej istnieją.

Nadal może zawrócić.

Myśli o Cecilii. Wyobraża sobie, że jej siostra podczas pakowania słucha pogodnej muzyki w radiu i wyłącza je, jak tylko zaczyna się oficjalny komunikat rządowy. W myślach Chiary Cecilia nastawia płytę gramofonową i kontynuuje pakowanie w rytm piosenek swojego nowego idola Gino Bechiego. W marcu aż trzy razy widziały w kinie jego nowy film. Droga przez las to melodia, która wtóruje mieszkańcom Rzymu, kiedy pakują się, zamykają swoje mieszkania i uciekają z miasta. Dlaczego ona i Cecilia miałyby zachować się inaczej? Mają więcej szczęścia niż inni. Ich babcia – ich nonna – mieszka na wzgórzach.

Dudnienie słyszane z oddali staje się coraz głośniejsze. Chiara przyciska się do drzewa, obawiając się, że zbliża się pojazd wojskowy. Po chwili dostrzega autobus z zaparowanymi szybami. Wygląda na to, że w środku oprócz kierowcy nie ma nikogo. Ulicą biegnie pies, zatrzymuje się, aby obwąchać śmieci gnijące w rynsztoku. Miejski zakład oczyszczania przestał funkcjonować i nikt nie sprząta ulic od tygodni. Pies wbiega na chodnik i podnosi łapę przy drzewie.

Chiara szuka w tym wszystkim znaku: w braku przechodniów, w fakcie, że transport miejski działa, w migotaniu jaśniejszych plam na cętkowanej korze platana w promieniach porannego słońca, w sposobie, w jaki deszcz spływa z żółtawych liści, jak i w tym, że pies zdecydował się obsikać właśnie to drzewo. Najpierw interpretuje zdarzenia w jeden sposób, a następnie w przeciwny. Waha się między skrajnościami: albo był to fałszywy alarm, wiadomość nieprawdziwa lub źle przekazana i dzień będzie zwyczajny – na ile jest to możliwe w tych czasach w Rzymie – albo dzieje się coś okropnego na apokaliptyczną skalę.

Na gałęzi nad jej głową skrzeczy ptak, zimne krople deszczu spływają na nos Chiary. Jest już zupełnie przemoczona, woda wdarła się do jej butów i spływa po włosach, których chustka w żaden sposób nie chroni, na łopatki i na to delikatne, zziębnięte miejsce między nimi. Deszczówka trafia do kanału, a Chiara stoi nieruchomo niczym sam Giordano, jakby zamieniła się w głaz. Chciałaby wrócić do domu. Wyobraża sobie niebieskiego ptaszka z chińskiej porcelany, z główką odrzuconą do tyłu i szeroko otwartym dzióbkiem, który stoi na parapecie. Widok z okna na wieże San Lorenzo, na sosny i znajdujący się poniżej cmentarz. Dom ich dzieciństwa.

Gruzy, myśli Chiara.

Po drugiej stronie ulicy dostrzega ruch. Z cienia jednej z uliczek wiodących do getta wyłonił się mężczyzna w mundurze. Ten widok, niczym przypomnienie o grożącym niebezpieczeństwie, sprawia, że Chiarę opuszczają wątpliwości. Porzuca swoją kryjówkę pod drzewem i schodzi z chodnika.

Mamma jest chora, myśli. Tyle Gennaro powiedział przez telefon. To jest ich szyfr na wypadek podsłuchu, nie uzgodnili jednak, jak powinna wyglądać dalsza część tej historii.

Przechodząc przez ulicę, Chiara zastanawia się, co powie, jeśli zostanie zatrzymana. Nie skłamie, że idzie odwiedzić swoją matkę, ponieważ zginęła ona trzy miesiące temu podczas bombardowań San Lorenzo, a nawet gdyby żyła, to i tak nie mieszkałaby w getcie. Chiarze przychodzi na myśl pewna stara kobieta, która tam mieszka. Nie zna jej prawdziwego imienia, ale wszyscy nazywają ją Nonna Torta, co może oznaczać zarówno Słodką Babcię, jak i Złą Babcię – oba określenia pasują jak ulał. Kiedyś piekła chleby i ciasta dla piekarni na Piazza Guidia. Przaśniki z grubo mielonej mąki na święto Paschy, żytnie bochenki z kminkiem, plecione chałki, zawijane chlebki z makiem, orzechowe ciastka pełne suszonych owoców, fig i konfitury śliwkowej. Było powszechnie wiadomo, że księża i zakonnice ustawiają się w kolejce po jej słynną wiśniową tartę, krążyły nawet pogłoski, że skosztował jej sam papież.

Jeśli Chiara zostanie zatrzymana, powie, że słyszała, że Nonna Torta, stara znajoma jej babci, niedomaga i chciała zobaczyć, czy nie mogłaby jej pomóc. Prawdopodobnie pomyślała o Nonnie Torcie, ponieważ zna jej adres. Staruszka jest stałą bywalczynią baru Gennaro i mieszka zaraz na jego tyłach, przy Via di Sant’Ambrogio. A może dlatego, że Nonna Torta faktycznie ma się źle – jej ciału nic nie dolega, ale umysł szwankuje.

Żołnierz, który zajął pozycję z boku budynku, nie zwraca uwagi na Chiarę. Jego zadanie nie polega na powstrzymywaniu ludzi przed wejściem do dzielnicy żydowskiej, ale na niewypuszczaniu z niej nikogo. Na jego czapce widnieje orzeł z rozpostartymi skrzydłami.

Kiedy Chiara wkracza do getta, dobiegają ją przerażające dźwięki. Wrzaski i zawodzenia, zgrzyt metalu o kamień. Wchodząc głębiej, Chiara stara się sobie przypomnieć wszystko, co wie o Nonnie Torcie. Dzięki temu powstrzymuje się, żeby nie uciec z krzykiem lub nie zareagować na widok żołnierzy ustawionych na rogach domów i wyłamujących drzwi, czemu z okien przyglądają się przerażone twarze. Z górnych pięter dobiega rozdzierający szloch.

Nonna Torta codziennie, oprócz szabatu, chodzi w fartuchu. Ma krzywe nogi i włosy białe jak gołąb. Znana z niej gawędziarka, choć lubi się powtarzać. Chiara często nie może jej zrozumieć, ponieważ miesza słowa i frazy z żydowsko-włoskiego dialektu. Mieszka w getcie całe swoje życie, a urodziła się jeszcze przed zjednoczeniem Włoch. Jako mała dziewczynka była świadkiem zburzenia murów getta, otwarcia tego miejsca na świat. Ludzie zaczęli się wtedy przeprowadzać na Zatybrze, co wcześniej było nie do pomyślenia. Przedtem wszyscy Żydzi musieli mieszkać w jednym miejscu – stłoczeni i odizolowani od reszty mieszkańców. Nie ma takich zmian, które nie powodowałyby jednak pewnych strat.

Myśl o Nonnie Torcie wzbudza w Chiarze płomyk nadziei, przywołuje skojarzenia z długowiecznością, z życiem, któremu dany jest jego naturalny, niezakłócony bieg.

Kiedy jednak skręca w Via del Portico d’Ottavia, wzdryga się. Wzdłuż chodników stoją żołnierze w szarych mundurach, oficerowie ustawieni są w strategicznych odstępach. Jeden z nich wydaje właśnie rozkazy. Bar Gennaro jest zamknięty na siedem spustów, rolety za oknami są zaciągnięte. Nieopodal, w cieniu Teatru Marcellusa, który zdaje się tak wielki i stary, że aż niezniszczalny, stoją zaparkowane trzy ciężarówki pokryte ciemną plandeką. Nagle zgromadzeni żołnierze zaczynają krzyczeć. Okropny dudniący wrzask sprawia, że wszystkie włosy na ciele Chiary stają dęba, a wilgotna skóra między łopatkami zaczyna pulsować. Równie nagle zapada cisza. Żołnierze rozchodzą się w grupach po dwóch, trzech, znikając w różnych ulicach getta. Kilku pozostałych zajmuje pozycje przy ciężarówkach i przy wylotowych ulicach z getta.

Chiara puka do drzwi baru.

– To ja – szepcze przez dziurkę od klucza.

Roleta unosi się nieco i pojawia się twarz Gennaro, jego oczy są czarne i przerażone, a policzki usmolone sadzą. Uchyla odrobinę drzwi, wciąga ją do środka i prowadzi do schowka za barem, pełnego dymu z pękatego pieca. To tutaj trzymają antyfaszystowskie pamflety, które grupa ochotników dyskretnie roznosi po mieście przy okazji załatwiania codziennych spraw. W całym Rzymie mają kilka podobnych miejsc, a prasa drukarska jest ukryta w dźwiękoszczelnym pomieszczeniu za chłodnią u rzeźnika w okolicy Testaccio.

Gennaro pali dowody.

– Czy możesz się tym zająć? – Wskazuje gestem na piec i piętrzącą się na podłodze stertę ulotek. Musiał przed chwilą ściągnąć je z półek. – Muszę otworzyć bar. – Wydaje dźwięk, który można zinterpretować jako śmiech. – Interesy jak zwykle. Trzeba utrzymywać pozory.

– Oni nie przyszli tu po nas – uspokaja go Chiara.

– Nie – potwierdza Gennaro – ale nie chcemy przecież, żeby przy okazji znaleźli to wszystko, prawda?

– Wyłapują Żydów – mówi Chiara.

Jej wzrok pada na pierwszą ulotkę z brzegu i na tytuł artykułu pióra wybitnego żydowskiego intelektualisty. Jak wielu innych wrócił do Rzymu w lipcu, po obaleniu Mussoliniego, a przed podpisaniem zawieszenia broni we wrześniu. W tym krótkim czasie, kiedy myślano, że po raz pierwszy od dwudziestu lat można swobodnie wyrażać swoje poglądy, napisał całe mnóstwo artykułów. Chiara zastanawia się, gdzie on teraz jest – ma nadzieję, że udało mu się wydostać z miasta.

– Masz twarz umazaną sadzą – mówi do Gennaro.

Mężczyzna wyciera się rękawem koszuli, krzywiąc się, jak gdyby go zganiła. Trudno jest być uprzejmym, kiedy panuje strach.

– Idź – mówi Chiara, uśmiechając się. Pewnie i ten uśmiech wygląda raczej jak grymas.

Gennaro upchał do pieca zbyt dużo papierów. Chiara zabrała ze sobą zapasową torbę w nadziei, że uda się jej uratować część ulotek na inną okazję lub dla potomności, a może z jeszcze jakiejś innej przyczyny. Wydawało się to rozsądne, kiedy stała we własnej zaparowanej kuchni. Teraz, podobnie jak Gennaro, zależy jej jedynie na tym, aby jak najszybciej się ich pozbyć. Z worka z opałem i rozpałką wyciąga długą szczapę drewna i zaczyna nią dźgać zbitą masę tlącego się papieru. Szczapa się łamie.

Rozglądając się za lepszym narzędziem, Chiara otwiera na oścież uchylone drzwiczki szafki kuchennej, gdzie znajduje szczotkę i metalową zmiotkę, dużą butelkę z różowym płynem, który może być środkiem czyszczącym, ale i naftą – może powinna go wlać do środka? Czy cały budynek zająłby się ogniem? Jest tam też kolejna sterta ulotek. Te pochodzą sprzed czterech miesięcy, z początku lata, i przedstawiają fotografię Mussoliniego zwracającego się do tłumów, wypełniających Piazza Venezia niczym rój mrówek, oraz podpis, którego nie da się już odczytać. Z szafki wydobywa się silny, odrażający zapach. Chiara zamyka drzwiczki, uzbrojona w szufelkę wraca do pieca i zaczyna desperacko dźgać nią rulon ciasno zwiniętych papierów. Piec zachowuje się niczym małe zwierzątko, które było karmione na siłę. Zaczyna się krztusić.

Przed oczami Chiary pojawia się obraz Cecilii z dzieciństwa. Siedzi naprzeciwko Chiary przy stole w ich dawnym domu w San Lorenzo (gruzy – odruchowo myśli Chiara). Przed nią na obrusie w czerwono-żółtą kratkę stoi nietknięty talerz flaczków. Cecilia brzydzi się mięsem, a podrobami szczególnie. W przypadku szynki czy mortadeli, które podaje się w plasterkach, wypracowała sobie metodę ukradkowego przemycania ich na kolana, aby je później wyrzucić, dać do zjedzenia Chiarze lub ukryć. Właśnie odkrycie takiego schowka z gnijącym mięsem za sofą wzbudziło w ich matce potrzebę baczniejszego zwracania uwagi na Cecilię podczas posiłków. Flaczków w pomidorowym sosie nie da się zgarnąć na kolana, niemniej jednak matka siedzi koło córek lub przynajmniej krząta się w pobliżu, żeby Chiara nie mogła wybawić siostry z opresji.

„Jedz, Cecilia, bo nie urośniesz duża i silna”, powtarza matka po raz setny.

Cecilia jest bez końca upominana w ten sposób. Chiara wspomina, że musiała mieć wtedy jakieś dziewięć czy dziesięć lat – choroba Cecilii dawała już o sobie znać, ale działo się to jeszcze przed tym latem, kiedy seria niedających się opanować wstrząsów padaczkowych trwale uszkodziła jej mózg. Matka podchodzi do stołu, więc Cecilia łapie duży, miękki kawałek chleba i wpycha go sobie do ust. Może po to, aby okazać dobrą wolę. Jej szczęki zacinają się. Nie może nimi poruszyć, aby pogryźć jedzenie, ani przełknąć nierozdrobnionej kuli chleba. Oczy wychodzą jej z orbit. Jej twarz staje się czerwona. Gdyby była wężem z królikiem w paszczy, odrzuciłaby głowę w tył i potężne mięśnie szyi wzięłyby na siebie kwestię przełykania. Ale Cecilia to nie wąż. Jej wąski przełyk się nie rozszerza. Jednym skokiem matka jest przy niej i uderza ją w plecy, a kiedy to nie pomaga, wkłada palce do ust córki i wyciąga z nich zbitą papkę, co przynosi pożądany skutek.

Chiara posługuje się rączką zmiotki, aby wyciągnąć papiery z pieca. Rozkłada je na podłodze, rozwija rulon, a następnie próbuje palić papiery od nowa, porwawszy je najpierw na mniejsze kawałki. Ich Mamma była zagorzałą zwolenniczką fizycznych interwencji w przypadku jakichkolwiek niedomagań: natłuszczone palce wkładane do tyłka w przypadku zaparć, energiczne nacieranie klatki piersiowej olejkami na przeziębienia, roztwór jodyny na skaleczenia, błękit metylenowy na ból gardła. Jeśli wtykanie, wcieranie, smarowanie maściami i olejkami czy okłady nie przynosiły efektów, to znaczyło, że dzieci udawały. Jeśli dolegliwości nie przechodziły lub nasilały się tak, że nie dało się im zaprzeczyć, należało wezwać księdza. Matka nie wierzyła w lekarzy.

Chiara robi postępy. Piec spala całą mocą i robi się cieplej. Z jej ubrań zaczyna unosić się para. Wchodzi w rytm darcia, rozdrabniania, palenia i rozgarniania paleniska, stara się odizolować od sporadycznych krzyków i wszystkiego, co dzieje się na zewnątrz. Jest niczym maszynista: pali w piecu, który napędza jej mały pociąg, toczący się po niepewnych torach. Musi dotrzeć do celu. Takie ma zadanie.

Spaliła całą stertę, wymiotła i wyrzuciła popiół. Patrzy, jak dopalają się ostatki, i przypomina sobie o kolejnej ryzie ulotek w śmierdzącej szafce. Kiedy otwiera drzwiczki, ponownie uderza ją odór. Wyciąga większą część papierów, które okazują się zupełnie rozmokłe. Kiedy wpycha je do pieca, zaczyna unosić się z nich ciężki, niezdrowy zapach. Chiara obwiązuje sobie chustką nos i usta, mokre fragmenty ulotek przyklejają się do jej palców i nadgarstków, a ona cierpliwie rozdrabnia papierową masę swoim zaimprowizowanym pogrzebaczem. Udaje jej się wzniecić najpierw jeden płomień, a po chwili kolejny. W końcu ulotki zajmują się ogniem.

Wraca, aby upewnić się, że wyczyściła szafkę dokładnie. Odlepia ulotkę przyklejoną do spodu szafki i przez chwilę, dosłownie przez ułamek sekundy, zdaje się jej, że widzi dwa zielone światełka, które natychmiast gasną. Zagląda głębiej, przyciskając chustkę do nosa, i ponownie dostrzega światełka. Oczy kota. Z tyłu szafki dostrzega czarną kotkę z białymi łapami, cztery lub pięć maleńkich kociąt kuli się przy jej brzuchu. Jedno leży nieco z boku, jest sztywne i bez życia – zapewne najsłabsze z miotu. Chiara uświadamia sobie, że zniszczyła kotce gniazdo, które kocia mama zrobiła sobie z ulotek, jej schronienie, jedyny dom dla niej i jej potomstwa. Wyrywając ostatnią kartkę, pozbawiła kocią rodzinę posłania. Wygłodzona kotka wydaje dźwięk i próbuje się podnieść, ale brak jej siły.

Chiara zgarnia nieżywe kociątko ostatnią ulotką i wrzuca je do pieca. Wraca, aby przyjrzeć się kotce. Pozwala sobie na refleksję nad kocim losem: uciekanie przed psami, skradanie się, włóczęga po ruinach miasta, polowanie na ochłapy. Krótka, dzika chwila, w której kocięta zostały poczęte. Rozważa przez chwilę zostawienie swojej płóciennej torby, jako nowego posłania. Kotka wyraźnie przymiera głodem.

Ludzie nie mają co do ust włożyć.

To tylko kot.

Chiara wyciera twarz i ręce rogiem chustki i przechodzi do baru. Jest pusto. Gennaro odsłonił okna i ustawił kilka stolików i krzeseł na ulicy, w deszczu. Chiara przygląda się ludziom na zewnątrz. Nigdy nie widziała ludzi spędzanych jak bydło.

– Kawy? – pyta Gennaro.

Chiara chciałaby już pójść, ale ogarnia ją fala mdłości i nogi się pod nią uginają. Opiera się o kontuar, odwracając się plecami do widoku za oknem.

– Poproszę – odpowiada.

Wsypuje cukier do kawy, trzy pełne łyżeczki, i orientuje się, że Gennaro mówi do niej, że coś jej opowiada. Niezrażony, ciągnie dalej opowieść, jak o piątej przyjechał do baru, nie zauważywszy z początku nic podejrzanego. Jak co rano przyjechał na rowerze ze swojego domu po drugiej stronie rzeki. Przez całą drogę nic nie zwróciło jego uwagi, oprócz rzeki, która wezbrała od deszczu. Kiedy przejeżdżał przez most Garibaldiego, deszcz zaczął padać mocniej, więc Gennaro zatrzymał się, aby naciągnąć kaptur i włączyć światełko rowerowe. Pedałował powoli ze względu na źle działające hamulce.

Zatrzymał się, żeby kupić trochę węgla, i ten facet, którego Gennaro zna od lat, prawdziwy plotkarz, który wszędzie wściubia swój nos, powiedział mu, że nocą słyszał okropny hałas dochodzący z getta. Prawdziwą kakofonię dźwięków, powiedział. Salwy wystrzałów, wybuchy. Krzyki i wrzaski, jak wtedy, kiedy Chiara przyjechała. Około czwartej nad ranem ponownie zapadła cisza.

W każdym razie ten facet, Federico, powiedział mu, że węgiel się skończył i nie wiadomo, kiedy znów będzie, więc w zamian Gennaro kupił wiązkę drewna. Trochę zamokło, ponieważ przywiózł je przywiązane do roweru, i dlatego na początku tak bardzo dymiło z pieca. Drewno nie było wcześniej sezonowane, ale w dzisiejszych czasach trzeba brać, co się da.

– Skąd bierzesz węgiel? – pyta Chiara, sama zaskoczona, że to wydaje się jej bardziej istotne niż nocne hałasy czy to, co dzieje się tuż za oknem. – Chodzisz tam niedaleko Viale Trastevere?

Przez chwilę wyobraża sobie, że naprawdę jest zainteresowana odpowiedzią, że rozważa zmianę dostawcy węgla.

Do baru wchodzi młody człowiek. Towarzyszy mu żołnierz, który jednak zatrzymuje się na progu, tak że nie jest ani w środku, ani na zewnątrz. Gennaro zwraca się do mężczyzny po imieniu. Alberto. Ten stawia na ziemi płócienną walizkę i zamawia espresso. Walizka jest związana niebieskim paskiem od szlafroka. Alberto ma szyję schludnie okręconą czarnym szalikiem, którego końce zatknięte są za wysoko postawiony kołnierz lichego płaszcza. Jego włosy są przyklapnięte od stania na deszczu. Ma szeroką, bladą twarz, od kilku dni niegoloną. Policzki ma trochę obwisłe, a usta o pełnych wargach lekko otwarte. Nie gawędzi z Gennaro, kiedy ten przygotowuje kawę. Filiżanka szczęka o spodek. Aby ją podnieść, mężczyzna musi użyć obu rąk. Paznokcie ma czarne od brudu czy oleju.

Myśli Chiary krążą gorączkowo i są pełne troski. Zastanawia się, jaką niespodziankę mogłaby przynieść Cecilii – może Gennaro ma coś zachomikowane na czarną godzinę, na co mogłaby się wymienić. Może jakieś herbatniki. Jeśli autobusy kursują, może będzie mogła pojechać do Tor di Nona, gdzie kwitnie czarny rynek, i spróbować zdobyć kawałek sera lub puszkę tuńczyka bądź fasoli.

Kurczowo trzyma się tych myśli, ponieważ przynoszą jej pociechę. W pewnym momencie jednak przed oczami stają jej płomienie pochłaniające mizerne futerko kociątka i rodzi się pytanie, czy ono na pewno było nieżywe. Chiara czuje się przerażająco obecna w tym pomieszczeniu i w tym momencie, jak gdyby ta nieznośna wilgoć, którą nadal, mimo ciepła dochodzącego z pieca, czuje między łopatkami, nie pochodziła od deszczu, ale z morza ludzkiego bólu. A ona została zanurzona w jego wodach, które szczelnie się za nią zamknęły.

Mężczyzna głośno przełyka, odstawia filiżankę na kontuar i przesuwa dłonią po jego drewnianej powierzchni. Pochyla się do przodu i ściszonym głosem zadaje Gennaro jedno pytanie:

– Co oni z nami zrobią?

Gennaro tylko potrząsa głową.

Mężczyzna rozgląda się dookoła, jego wzrok zatrzymuje się na krzesłach i stolikach. Chiara czuje na sobie jego spojrzenie, ale nie podnosi wzroku, aby je napotkać. Stojący w drzwiach żołnierz przywołuje go. Mężczyzna podnosi walizkę i wychodzi.

Chiara idzie za nim aż do drzwi i patrzy, jak zostaje odprowadzony z powrotem do szeregu ludzi, którzy są upychani do czekających ciężarówek. Cała ludność getta – starzy, młodzi, niemowlęta w ramionach matek, ludzie o kulach, kobiety i dzieci – wszyscy suną w ich kierunku w niemal bezgłośnym pochodzie. Jedynie zupełnie maleńkie dzieci płaczą i skarżą się na sobie właściwy sposób, ale dorośli i starsze dzieci, wszyscy, którzy umieją mówić, pozostają niemi. Jest wśród nich kilku młodych mężczyzn, jak ten, który był w barze, ale niewielu.

– Gdzie się podziali mężczyźni? – pyta Chiara.

Gennaro podchodzi i staje za nią.

– Dzisiaj wydają tytoń – odpowiada. – Wszyscy poszli po papierosy.

Chiara spogląda na niego z ukosa.

– Co?

Na jego twarzy maluje się powaga. Smuga sadzy, która została przy jego szczęce, jedynie podkreśla smutek. Jak życie może zależeć od czegoś takiego jak paczka papierosów? – zastanawia się Chiara.

– Zgadza się – mówi Gennaro, jakby wypowiedziała te słowa na głos. – Tak właśnie jest.

Niektórzy pod płaszczami nadal ubrani są w piżamy. Większość niesie torby lub tobołki przytroczone do pleców. Oprawcy popychają ich lufami karabinów. Po drugiej stronie dwóch oficerów opiera się o ścianę, paląc i rozmawiając.

– Co oni z nimi zrobią?

– Pewnie zabiorą ich do obozów pracy na północy – mówi Gennaro.

– Niemowlęta i staruszki w obozie pracy? – pyta z niedowierzaniem Chiara.

Gennaro już jednak rozwodzi się nad tym, że matka zawsze odradzała mu otwieranie baru w getcie, że wcześniej był tu lichwiarz, i kto teraz będzie przychodził do baru, wszystko trafi szlag – nagle urywa w pół zdania, zawstydzony. Po chwili znów zaczyna opowiadać, że nie zauważył wcześniej niczego podejrzanego – i ponownie urywa, nie dokończywszy myśli.

– Kiedyś przecież wrócą – mówi w końcu. – Jak wojna się skończy.

Patrzą, jak mija ich ostatnia osoba w szeregu. Nonna Torta ociąga się, chwiejąc się i mamrocząc pod nosem. Jest w kapciach i koszuli nocnej, na którą włożyła swój nieodłączny fartuch. Nie ma żadnej torby.

Po drugiej stronie nazistowscy oficerowie nadal gawędzą ze sobą; lewe stopy w butach do kolan opierają o mur w idealnej, ale niepokojącej symetrii.

Gennaro płacze.

– Wiesz, że w szafce w schowku masz głodną kotkę z kociętami? – pyta Chiara.

– Kotkę? – dziwi się Gennaro. – Zaraz zaniosę jej trochę mleka.

Podchodzi do kontuaru, schyla się za nim i zaczyna się krzątać.

– Mam trochę herbatników, może zje – mówi, znikając na zapleczu baru.

Chiara wychodzi na ulicę i przyłącza się do nielicznych gapiów. Staje z tyłu, obok kobiety z potarganymi siwymi włosami, która przyciska dłonie do policzków, jakby powstrzymywała się przed zasłonięciem sobie oczu. Również Chiara czuje, że musi obejrzeć to do końca. Musi być świadkiem tego, co się dzieje. Potem może uda się jej odejść i wrócić do swojego życia. Zabierze siostrę, ich racje żywnościowe, trochę ubrań i wyjedzie z miasta, schroni się w domu babci w górach i poczeka na aliantów.

Jej myśli płyną do owiec pasących się na łące za domem babci. Zawsze, przez całe jej życie, ta łąka i wiążące się z nią odczucia – zapach trawy i dzikiego oregano rosnącego w kępach, czystość powietrza, które jest świeższe niż w dolinach, widok na pobliskie wzgórza, wrażenie, że falują we wszystkich kierunkach – stanowiły dla niej azyl i pociechę. Nieskazitelność i bezpieczeństwo wzgórz – tego jej teraz trzeba.

Mieszkańcy zatrzymują się przy zagłębieniu w drodze przed Teatrem Marcellusa, skąd wybrano ziemię. Znad rzeki dobiegają krzyki i serie z karabinów, ale wśród ludzi stojących koło zrujnowanych i roztrzaskanych kolumn panuje cisza.

Plandeki z boków ciężarówek są podwinięte i ten od niedawna bezdomny tłum zostaje do nich zapakowany. Przepaść między świadkami zdarzenia a wywożonymi Żydami staje się coraz większa, jak gdyby Chiara obserwowała ich z drugiego brzegu wzbierającej rzeki.

Jej wzrok przykuwa młoda rodzina. Stają już na jednej z ciężarówek, jakoś udało im się trzymać się razem. Ojciec jest przejęty i poważny, wygląda elegancko w garniturze i krawacie pod płaszczem narzuconym na ramiona. Ma wysokie czoło, a jego kręcone włosy przylgnęły na deszczu do głowy. Chiara myśli, że taki mężczyzna z pewnością pali fajkę, jak zwykł to robić jej własny ojciec. Być może wkłada ją do ust i przygryza, rozmyślając nad jakimś dylematem, a następnie wyjmuje ją, aby przedstawić rozwiązanie. Nie jest to człowiek, który pospiesznie wydaje sądy. Teraz próbuje znaleźć sposób, aby w tej sytuacji pozostać głową rodziny, zachować namiastkę godności. Na rękach trzyma dziewczynkę o kręconych włosach i pucołowatej twarzyczce, z rękawów płaszczyka zapiętego na wielkie guziki wystają jej pulchne rączki, jej oczy błyszczą, jakby to była przygoda. Między mężczyzną a kobietą stoi starsze dziecko, chłopiec siedmio-, ośmioletni. Uczepił się rękawa maminego płaszcza.

To kobieta przyciąga uwagę Chiary. Na rękach trzyma niemowlę, którego usta wygięte są w podkówkę, jakby parodiowało miny otaczających je dorosłych. Kobieta jest ubrana znacznie lepiej niż większość tu zgromadzonych i sprawia wrażenie, że wybrała swój strój starannie, a nie pośpiesznie narzuciła na siebie cokolwiek w chaosie tych kilku minut, zanim zostali wyrzuceni ze swojego domu. Kobieta ma w uszach perłowe kolczyki, a na głowie zielony kapelusz. Jej płaszcz jest również zielony i starannie przewiązany paskiem. Wygląda, jakby wyjeżdżała gdzieś z wizytą.

Być może kiedy o czwartej rano rozpętało się piekło, nie zaszyła się przerażona w najdalszym zakątku mieszkania, nie naciągnęła koca na głowę, ale odważyła się wyjrzeć przez okno i zobaczyła nazistowskich żołnierzy, biegających po ulicach. A kiedy zapanowała cisza, nie wróciła do łóżka, myśląc, że to koniec, ale obudziła swoje dzieci i kazała im się ubrać. Nakarmiła rodzinę chlebem i dała coś ciepłego do picia. Spakowała walizki, dla każdego po jednej. Chiara sądzi, że ta rodzina chciała uciec, ale nie była dostatecznie szybka.

Kobieta wodzi wzrokiem na wszystkie strony, przyglądając się gapiom. Między Żydami a przyglądającymi się jest już rwąca rzeka, ale kobieta nadal szuka mostu, tratwy lub choćby dryfującego drewna.

Chiara patrzy na nią i rozbiegany wzrok kobiety w końcu na nią trafia. Nie spuszczając oczu z Chiary, kobieta pochyla się, odczepia rękę synka od swojego rękawa i popycha go do przodu. Chiara spogląda na dziecko, ponownie na kobietę, która cały czas się w nią wpatruje, i znów na chłopca, który złapał inny skrawek płaszcza. Chiara skupia się na palcach matki, kiedy ta po raz kolejny otwiera zaciśnięte palce dziecka i popycha go przed siebie. Spojrzenie Chiary krąży między matką a dzieckiem, ale kobieta ani na chwilę nie przestaje się w nią wpatrywać. Ściska chłopca za ramię i mówi coś do niego. Dziecko w końcu ją puszcza, staje obok ze swobodnie opuszczonymi rękami. Chłopiec, jedyny w rodzinie z prostymi włosami, jest bardzo ładny, ma szare spodenki, podkolanówki, otarcie na jednym kolanie.

Chiara zaczyna krzyczeć i przepychać się przez mały tłum gapiów, odpycha czyjąś rękę, która przez chwilę próbuje ją powstrzymać.

– Mój siostrzeniec! – krzyczy. – To mój siostrzeniec! – Wskazuje na chłopca.

– To dziecko jest pani? – pyta żołnierz kierujący operacją załadunku ciężarówek. Mówi po włosku z silnym akcentem.

– Tak – odpowiada. – To syn mojej siostry.

Chłopiec chwiejnie podchodzi do skraju ciężarówki, w jego twarzy widać napięcie, ale wzrok na niczym się nie zatrzymuje. Jest jak dziecko, któremu nauczyciel każe stanąć przed całą klasą, aby je upokorzyć.

– Proszę mi go podać. Chodź do cioci, skarbie! – woła Chiara.

Zachęcona brzmieniem własnego głosu, który jest przenikliwy, matczyny i pełen oburzenia, nie rezygnuje i wyciąga ręce po chłopca. Niektórzy przyłączają się do niej.

– Podajcie chłopca!

– To jego ciotka!

A nawet z głębi tłumu:

– To nie jest Żyd!

Nadchodzi wyższy rangą żołnierz i domaga się dokumentów Chiary. Rozpoznaje go jako jednego z tych, którzy opierali się o mur niedaleko baru Gennaro. Kiedy rozkłada jej papiery, ktoś podaje jej chłopca. Chiara stawia go obok, przyciska mocno do swojego boku i chwyta za rękę. Czuje jego zdenerwowanie.

Nie patrzy już więcej na matkę chłopca. Nie może pozwolić sobie na wątpliwości. Zamiast tego spogląda oficerowi prosto w jego szczupłą, gładko ogoloną twarz, wodzi wzrokiem po czapce, rewolwerze i naszywkach przy kołnierzu przedstawiających czaszkę ze skrzyżowanymi piszczelami. Zauważa złotą nić na jego epoletach. Szew się rozszedł i został niezdarnie zszyty nicią innego koloru. Mokra skóra między jej łopatkami pulsuje, jakby domagała się kuli. Z pewnością trafi ją prosto w serce.

– Moja siostra – mówi, wpatrując się w nitkę – jest krawcową. Gdyby ona to zszywała, nie dałoby się dostrzec żadnego śladu.

Wie, że żołnierz jej nie rozumie. Mówi jednak, aby przebić się przez ciszę, która opadła na nich niczym stalowy klosz. W głowie ma wielką pustkę, jakby za chwilę miała zemdleć.

– Panna – mówi oficer, wskazując wyjętą z rękawiczki ręką na to słowo w dokumencie.

– To synek mojej siostry – odpowiada.

Oficer patrzy na nią i dziecko. Czy wystarczy, że w jej papierach nie ma słów „rasy żydowskiej”? Chiara nigdy nie wykonała faszystowskiego gestu pozdrowienia. Nawet w szkole udało się jej tego uniknąć i ten akt milczącego oporu zawsze napełniał ją dumą. Teraz jednak zastanawia się, czy nie nadszedł moment, w którym mogłoby to coś jej dać.

Kierowca włącza silnik ciężarówki i biednemu chłopcu u jej boku wyrywa się z ust krzyk: „Mamo”. Chiara podnosi go i przyciska do piersi.

Chłopiec zaczyna ją kopać.

– Mamo, mamo! – krzyczy bez przerwy.

Jedyne, co Chiara może zrobić, to mocno go trzymać.

Szepcze dziecku do ucha:

– Zamknij się, bo żołnierz nas zastrzeli.

Chłopiec opada w jej ramionach, wydaje się bardzo ciężki.

– Proszę mi oddać dokumenty – zwraca się śmiało do oficera. – Muszę zabrać go do domu.

Kierowca drugiej ciężarówki coś krzyczy. Jest gotów do odjazdu. Oficer SS spogląda na ciężarówkę, przygląda się stłoczonym na niej ludziom. Pochyla się i mierzwi włosy chłopca.

– Bądź grzeczny dla cioci – mówi, wrzucając dokumenty Chiary do płóciennej torby na jej ramieniu.

Kątem oka Chiara dostrzega na ciężarówce małą walizkę chłopca. Jego ubrania i drobiazgi, może jakaś zabawka lub książeczka czytana na dobranoc. Coś, co do niego należało. Nie może jej zabrać. Ani jednej rzeczy. Nawet zdjęcia.

Ciężarówka odjeżdża.

Chiara stoi zagubiona z ciążącym jej na rękach dzieckiem, które wtuliło twarz w kołnierz jej płaszcza.

– Możecie odejść – mówi oficer, posyłając jej spojrzenie, którego nie rozumie. Podnosi głos, zwracając się teraz do wszystkich gapiów. – Rozejść się! – Klaszcze w ręce teatralnym gestem. Przedstawienie skończone.

Chiara odchodzi tak szybko, jak to tylko możliwe, z bezwładnym dzieckiem w ramionach, którego stopy przy każdym kroku uderzają ją w kolana. Zastanawia się, czy go przypadkiem nie udusiła. Skręca w ulicę prowadzącą nad rzekę, przemyka w cieniu platanów Lungotevere i dotarłszy do mostu Garibaldiego, stawia chłopca na ziemi. Przód jej płaszcza umazany jest smarkami.

– Chcę do mojej mamy – płacze chłopiec.

Chiara patrzy na niego. Jest mały i zbuntowany. Praktycznie już jest sierotą. Kolana się pod nią uginają i musi przytrzymać się barierki. Po raz pierwszy tego ranka słońce przebija się przez chmury, nadając liściom ponad ich głowami złotopomarańczowy połysk. Poniżej kłoda płynie wezbraną rzeką. Chiara łapie równowagę.

– Zabieram cię ze sobą do domu – zaczyna mówić, ale urywa i łapie go za ubranie, ponieważ chłopiec chce uciekać. Z całej siły przyciąga go do siebie, kuca przy nim, unieruchamia jego machające ręce i uspokaja go. Zza kołnierza jego płaszczyka wystaje przywieszka. „Daniele Levi”, Chiara odczytuje do góry nogami. Trzeba się będzie tego pozbyć. Ciasno oplata go ramionami. Łapie koniec przywieszki zębami, szarpie i urywa ją.

Przez całą drogę do domu Chiara musi ciągnąć chłopca, który wyrywa się i wrzeszczy „Mamo!” aż do zdarcia gardła. Gdyby była to bitwa na siłę woli, mógłby wygrać. Jego chęć ucieczki przynajmniej dorównuje jej postanowieniu, aby go zatrzymać. Jest to jednak kwestia siły czysto fizycznej i chłopiec nie ma szans.

Kiedy docierają na Via dei Cappellari, chłopiec jest już zupełnie cichy.

W korytarzu czekają na nich dwie spakowane walizki. Cecilia siedzi w salonie przy stole do szycia. Nie od razu podnosi ku nim wzrok. Obrębia tkaninę koloru śliwki damaszki, której fałdy zwisają ze stołu niemal do ziemi, połyskując w rozwodnionym świetle wpadającego przez okno słońca. Ucina nitkę nożyczkami i siada prosto.

– Skończyłam – mówi i patrzy na nich ponad oprawkami swoich okrągłych okularów do czytania. Przygląda się wycieńczonemu dziecku całemu we łzach.

– Czy to jest mój prezent? – pyta Chiarę. Zanim ta zdoła odpowiedzieć, dodaje: – Nie mieli dziewczynek?

DWA

CARDIFF, KWIECIEŃ 1973

Życie Marii dzieliło się na „przedtem” i „potem”. „Przedtem” odnosiło się do okresu, zanim znalazła list i zrozumiała jego znaczenie. Był to czas pogodny i niczym niezmącony, wówczas niedoceniany, ale – kiedy już bezpowrotnie minął – nieodżałowany. Wówczas wszystko miało połysk i wyraźnie zaznaczone krawędzie, co dawało poczucie pewności i bezpieczeństwa. I było też „potem”, kiedy wszystko spowiła mgła i powietrze stało się nią tak przesycone, że Marii wydawało się, że przez samo oddychanie może utonąć.

Pośrodku, czyli o wpół do siódmej tamtej soboty, jest pustka. Myśląc o tym popołudniu, Maria zawsze miała poczucie spadania w przepaść. Nie roztrząsać tego, nie wracać do tego bez końca, nie tylko myślami, ale też całym swoim istnieniem, było ponad jej możliwości, jak gdyby utkwiła w świetle stroboskopu emitującego cierpienie.

Do czasu „przedtem” należała jej młodsza siostra, Nel, która lubiła siadać na kolanach Marii, żeby ta zaplotła jej włosy, i ich brat, Patrick, ślizgający się po holu na żółtych froterkach, aby zarobić na kieszonkowe. Jak również Tabitha, kotka sąsiadów, którą Maria karmiła podczas ich nieobecności, goniąca motyle pod krzakiem bzu. Do tego szczęśliwego okresu należały spacery promenadą do kiosku po drugiej stronie jeziora, aby kupić „Telegraph” dla taty oraz lody dla niej i dzieciaków. Flirtowanie z chłopakiem od lodów. Był też Brian. On również należał do „przedtem”. Biedny Brian. Zanim to się stało, cała rodzina zwykła oglądać razem Doktora Who – Maria, siedząc na podłodze po turecku, opierała się o nogi taty, a dotyk brązowych sztruksów do pracy w ogrodzie dawał jej poczucie bezpieczeństwa. Wszystko to przepadło bezpowrotnie.

Tamtego dnia Maria czekała na telefon od Briana. Myślała o tym, że całowanie go, a raczej bycie całowaną przez niego – był to pierwszy prawdziwy pocałunek Marii – wiązało się z częstymi zderzeniami zębów i wymianą dużej ilości śliny. Zastanawiała się, czy wszystkie namiętne pocałunki tak wyglądają, czy to kwestia pokaźnego uzębienia Briana. Wewnętrzna strona jej dolnej wargi była spuchnięta w miejscu, gdzie Brian naparł na nią dolnymi jedynkami. Maria stale dotykała tego miejsca językiem.

Egzaminy zbliżały się wielkimi krokami, więc życie osobiste Marii nieodłącznie splatało się z powtórką materiału. Nawet w niedzielne popołudnie, czekając na telefon, siedziała z otwartą książką.

Lift me thee to some starry sphere – przeczytała.

Przygotowywała się z Keatsa i poetów romantyzmu na kurs literatury angielskiej. Próbowała sobie wyobrazić, jak Brian unosi ją do gwiazd. Niespodziewanie wkradła się myśl, której nie zdążyła powściągnąć, że gwiazdy, do których Brian może mieć dostęp, to nie te, o które jej chodzi.

Patrick prześlizgnął się obok niej na froterkach.

– Och, Brian! – zawołał, przyciskając dłonie do serca. Ten ośmiolatek zdecydowanie uważał się za spryciarza.

– Zamknij się i spadaj! – odkrzyknęła Maria.

Patrick jednym płynnym ślizgiem przemierzył cały hall aż do drzwi frontowych, zeskoczył z froterek i pognał schodami do góry.

Maria poznała Briana na szkolnej imprezie, na którą poszła z Edem w dniu swoich szesnastych urodzin. Teraz Ed się do niej nie odzywa. Tego wieczora grał zespół złożony z uczniów ostatniej klasy, specjalizujący się głównie w coverach Led Zeppelin i Deep Purple. Gitarzysta z wprawą sunął przez całą scenę na kolanach, a wokalista potrząsał głową, udając, że ma blond grzywę Roberta Planta. Szkoła nie pozwalała chłopcom na zapuszczanie włosów.

Maria miała na sobie nowe liliowe dzwony i dopasowany sweterek. Kiedy zespół grał piosenkę Black Dog, kątem oka dostrzegła chłopaka i patrzyła na niego, dopóki nie odwzajemnił jej spojrzenia. Od tego momentu nieznajomy, który miał włosy do ramion, wystrzępione jak Rod Stewart, nie mógł oderwać od Marii oczu. Niczym kobieta z piosenki zastawiła na niego słodką pułapkę. Przyciągnęła go do siebie, sama nie ruszając się ani o centymetr, najpierw patrząc na niego spod opuszczonych rzęs, a później już tylko w podłogę. Podszedł do niej i nachylił się bardzo blisko, aby przekrzyczeć muzykę. Jego ciepły oddech połaskotał ją w ucho. Powiedział, że musi pójść za kulisy, ponieważ nagrywa występ. Nie dosłyszała dlaczego.

– Nigdzie nie odchodź – szepnął jej do ucha.

Zniknął za drzwiami z lewej strony sceny, zostawiając Marię pełną oczekiwania, na skraju tajemnicy. Kołysała się do muzyki, ani na chwilę nie spuszczając z oczu drzwi, za którymi zniknął. Kiedy pojawił się ponownie, na Marię czekał już samochód, musiała wracać do domu. Śmiało włożyła mu do ręki karteczkę z numerem telefonu.

Minęły trzy dni, zanim zadzwonił.

– Nazywa się Brian – powiedziała Maria mamie, kiedy w końcu się do niej odezwał. – Dlaczego musi mieć tak na imię? To brzmi prawie tak źle jak Trevor.

– To dobre irlandzkie imię – odparła mama. – Nie zapominaj o Brianie Śmiałym, jednym z wielkich królów Irlandii.

Tata Marii pochodził z Irlandii.

Siedząc wygodnie na pufie, wypełnionej drobnymi kuleczkami, z otwartym Keatsem na kolanach, Maria myśli o tym, że najbardziej lubiła Briana w ciągu tamtych trzech dni, kiedy podekscytowana własną tęsknotą przeżywała agonię oczekiwania. Siedziała wtedy zamknięta w swojej sypialni, słuchając starych jazzowych płyt mamy (nie miała jeszcze własnych płyt z muzyką) na przenośnym adapterze stereo, który dostała na urodziny, i ćwiczyła całowanie na wierzchu swojej dłoni. To było, zanim dowiedziała się, że Brian uważa powieści za marnowanie papieru, a ludzi śmiejących się z Monty Pythona za świrów i – jakby tego było mało – jest studentem pierwszego roku chemii.

W ciągu tych trzech dni przysadzisty zielony telefon, stojący na półce pod schodami, nabrał własnego życia. Maria często podnosiła słuchawkę, aby upewnić się, że jest sygnał, i szybko odkładała ją na miejsce, na wypadek gdyby on wybrał tę właśnie sekundę, aby zadzwonić, usłyszał, że numer jest zajęty, i zniechęcił się na zawsze. Spokój ducha i dobre samopoczucie Marii w zupełności zależały od rudowłosego nieznajomego ze szkolnego koncertu. Tak mogło być tylko w czasach „przedtem”.

– Próba kostiumowa! – zawołała ze schodów Nel.

Dzieci przygotowywały przedstawienie o króliku wielkanocnym, które miało odbyć się na parterze w świąteczną niedzielę, zaraz po poszukiwaniu jajek. Maria miała być konferansjerem.

W tym momencie zadzwonił telefon.

– Czy możesz do mnie oddzwonić? – zapytał Brian. – Jestem w budce.

– Przynieście mi coś do pisania! – krzyknęła Maria do rodzeństwa.

– Chciałabyś pójść dziś do kina? – kontynuował Brian. Chciał jeszcze raz zobaczyć Podbój Planety Małp.

Nel zbiegła po schodach z pośpiechem.

– Pat robi kupę – powiedziała.

Nel miała sześć lat i lubowała się w opowiadaniu o pupach i bąkach, nauczyła się nawet wydawać sugestywne dźwięki za pomocą dłoni. Parsknęła śmiechem.

– Długopis i kartka, pędem! – zawołała Maria do siostry.

– Skąd?

– Z biurka mamy.

Maria powtórzyła w głowie numer telefonu, słuchając, jak Brian wylicza godziny seansów filmowych. Nel przepadła na całe wieki.

– Szybciej, szybciej! – krzyknęła Maria.

Połączenie zostało przerwane. Z pokoju dobiegł łoskot. Maria podniosła się z czeluści pufu i mamrocząc pod nosem numer telefonu, poszła sprawdzić, co się stało.

Nel stała koło wywróconej do góry dnem szuflady biurka, spod której wystawały kartki papieru i koperty.

– Nie mogłam otworzyć – powiedziała. – Szuflada się zacięła.

– Bo to jest ta, którą rodzice trzymają zamkniętą – wyjaśniła Maria. – Tam są ważne dokumenty.

– Ale powiedziałaś „szybko, szybko”.

– Już wcześniej musiało być coś z nią nie w porządku – pocieszyła ją starsza siostra. – A może mama źle ją zamknęła. Lub – dodała, dotykając szczupłego ramienia siostrzyczki – nagle nabrałaś nadludzkiej siły.

Nel zapiszczała, wyrywając się.

– Nic nie szkodzi. Pozwól, że najpierw oddzwonię do Briana, a później tu posprzątam.

Wróciły do przedpokoju i Maria wykręciła numer tak, jak go zapamiętała.

– Nie ma takiego numeru – powiedziała.

Nel czekała w pobliżu z pomocą.

– Powiedziałaś na końcu siedem.

Nieprzekonana Maria wykręciła ponownie, zmieniając ostatnią cyfrę. Tym razem numer był dobry, ale nikt nie odbierał.

– To też nie ten.

W myślach Maria wyobrażała sobie, że Brian czeka w budce na jej telefon, stawiając kołnierz swojej aksamitnej marynarki i odwracając się do kolejki zirytowanych ludzi na zewnątrz. Oczami wyobraźni widziała jędzę z siatką na włosach, stukającą w szybę. Znów Podbój Planety Małp, pomyślała. Jak okropnie pospolicie.

– Nic nie szkodzi – powiedziała. – Próbowałam. Brian zadzwoni jeszcze raz.

Nel odebrała te słowa jako przyzwolenie, by czmychnąć na górę.

Maria wsunęła rękę pod szufladę i odwróciła ją, wpychając jej zawartość z powrotem do środka. Było tam mnóstwo kopert z nalepkami. Leżąca na wierzchu był opisana „Dokumenty sądowe”. Maria przejrzała je pobieżnie: testamenty, certyfikaty, poręczenia, ubezpieczenia. Podniosła szufladę, włożyła ją na miejsce i zamknęła. Kiedy już miała odejść, jej spojrzenie przyciągnął list, leżący na dywanie. Podniosła go i przyjrzała się mu. Był napisany na maszynie i datowany zaledwie tydzień wcześniej, na dole widniało ręcznie dopisane postscriptum.

Via dei Cappellari 147
Int. 5, Roma, Italia
Signora Edna Kelly
41 Buttermere Avenue
Cardiff
17 marca 1973

Szanowna Pani Kelly,

Piszę w odpowiedzi na Pani list, wysłany do osoby mieszkającej pod tym adresem. Niestety nie mogę przekazać Pani listu Daniele Leviemu, o co Pani prosiła, ponieważ nie wiem, gdzie on przebywa. Wyprowadził się stąd dawno temu i nie zostawił swojego nowego adresu.

Z poważaniem,
Signora Chiara Ravello

Kim była ta kobieta, która pisała do jej mamy z Rzymu? Maria wiedziała, że mama ma swego rodzaju korespondencyjną przyjaciółkę we Włoszech, z czasów, kiedy pracowała tam jako au pair. Czy to była ona? Ale mama korespondowała przecież z kobietą, a ten list dotyczył najwyraźniej mężczyzny. Próbowała sobie przypomnieć, co dokładnie powiedziała jej mama. Przyjaciółka z Włoch miała na imię Helen. Wyszła za mąż za Włocha i tam już została, a mama Marii wróciła do domu i wyszła za tatę Marii, który był jej sympatią z dzieciństwa.

Maria przyjrzała się baczniej postscriptum. Pismo było kanciaste i proste, naniesione na kartkę za pomocą czarnego atramentu i pióra, nie długopisu, wyglądało staromodnie i obco. Każda litera została napisana oddzielnie, urywanym niczym staccato stylem, jak gdyby osoba pisząca nigdy nie nauczyła się łączyć liter. Jedynie „r” i „z” stykały się razem i wspólnie nachylały się do „y”, tworząc kładkę, która trzymała całe słowo razem.

Przykro mi.

PS. Z prawdziwym smutkiem muszę Pani napisać, że nie jestem nawet pewna, czy Daniele nadal żyje. Przykro mi.

Maria odłożyła list na wierzch szuflady i starannie ją zamknęła.

Pat i Nel siedzieli na sofie z obu stron taty tak, żeby jeśli coś ich przestraszy, mogli się skryć za jego plecami, Maria siedziała na podłodze u jego stóp, a mama na fotelu. Odbywało się ich wspólne cosobotnie oglądanie Doktora Who. Każdy miał na kolanach papierową serwetkę i talerzyk, a na środku dywanu rozłożony był piknikowy obrus, na którym znajdowały się kanapki z szynką i musztardą lub pastą jajeczną i rzeżuchą, zrobione z białego chleba z chrupiącą skórką z piekarni przy Albany Road, słoiki pikli, chipsy wysypane z wielkiej paczki, po jabłku lub pomarańczy dla każdego i oczywiście dzbanek z herbatą.

Maria uwielbiała sobotnią herbatę, tak samo jak Doktora Who, od momentu kiedy dziesięć lat wcześniej rozpoczęła się jego emisja – miała wtedy sześć lat, Pata ani Nel nie było jeszcze na świecie. Ich pierwszy telewizor był czarno-biały, teraz mieli już kolorowy. Spiridoni, tajemnicze istoty podbite przez Daleków, stawały się widzialne dopiero po śmierci. Jedynie wtedy można było dostrzec ich futrzane okrycia sięgające ziemi – Maria zorientowała się, że były one tego samego koloru, co jej własny długi płaszcz ze strzyżonego weluru.

– Wolałabyś być niewidzialna czy móc podróżować w czasie? – Maria zapytała później w kuchni, kiedy myła naczynia, a mama sprzątała i odkładała rzeczy na miejsce.

– Podróżować w czasie – odpowiedziała mama bez wahania.

– Dokąd byś się wybrała? – dociekała, spłukując pianę z rąk.

– Raczej „Kiedy byś się wybrała?” – poprawiła ją mama. – Jaki okres w historii chciałabyś zobaczyć? – Stała obok Marii z obrusem w ręku i odległym, zamyślonym wyrazem twarzy.

– Ja bym pojechała do Rzymu w tysiąc osiemset dwudziestym pierwszym roku – odpowiedziała Maria. – Do domu Keatsa. Zabrałabym ze sobą nowoczesne lekarstwa na gruźlicę, wyleczyłabym go, a on napisałby więcej wierszy.

– Potrzebna by ci była pielęgniarka w zespole – podchwyciła mama. – Moi. – Poklepała się po klatce piersiowej, jak gdyby Maria miała jakiekolwiek wątpliwości co do tożsamości siostry miłosierdzia.

Maria przyglądała się mamie przez okno, kiedy ta strzepywała okruszki z obrusu w ogrodzie. Miała na sobie różową pasiastą podomkę z nylonu, którą zawsze wkładała do sprzątania. Następnie mama zamknęła torebkę chipsów za pomocą klipsa, aby nie straciły świeżości, i zaniosła paczkę do spiżarni.

– Mamo, czy ty też wybrałabyś Rzym? – zapytała Maria. – Czy pojechałabyś zobaczyć się z Daniele Levim?

To imię pojawiło się w jej głowie nagle, ale kiedy już je wypowiedziała, nabrała ochoty, aby uczynić to ponownie. Musiała podnieść głos, ponieważ szczęk słoików i puszek w spiżarni stał się głośniejszy.

– Mamo, kim jest Daniele Levi?

W odpowiedzi nastała cisza. Tak nagła, że Maria mogła usłyszeć telewizor w sąsiednim pokoju i śmiech brata, którego najwyraźniej ktoś łaskotał.

– Mamo? – dopytywała Maria, nadal trzymając ręce w wodzie i obracając się w kierunku drzwi do spiżarni.

Patchworkowa zasłona, która oddzielała schowek od kuchni, nie zdradzała żadnego ruchu. Ta cisza przypominała głęboki wdech. Marii przyszło na myśl, że jej mama odgrywa scenę z Doktora Who i udaje, że przeniosła się do innego wymiaru czasowego – ta myśl ją rozbawiła. Wyciągnęła ręce z wody i wytarła je o swoje ogrodniczki.

– Mamo?

Tym razem mama z impetem wyłoniła się zza zasłony.

– Gdzie jest twój tato? – zapytała. – Zapomniałam mu powiedzieć… Muszę tylko… My musimy…

Jej twarz przybrała taki wyraz, jakby się uśmiechała, ale nie był to prawdziwy uśmiech. Obdarzyła tym grymasem miejsce w kuchni, gdzie stała Maria, a następnie szybko wyszła, zamykając za sobą drzwi.

Maria odsunęła się od zlewu i stanęła na środku kuchni, przyglądając się swoim rodzicom rozmawiającym w przedpokoju przez szybkę w kuchennych drzwiach. Matowa szyba zniekształcała ich sylwetki i rozmywała ruchy, jakby byli pod wodą. Mama mówiła, łapiąc tatę za poły koszuli i kładąc głowę na jego piersi, a on ją obejmował. Uspokajająco poklepał ją po plecach, zwracając głowę w kierunku Marii.

Marii przyszedł na myśl jej dziadek. Niedługo po śmierci zaczął pojawiać się w jej snach. Nie odgrywał w nich żadnej roli, stał z boku i przyglądał się bez słowa – zgaszony i ledwie obecny. Po przebudzeniu Maria cieszyła się, że dane jej było zobaczyć go raz jeszcze, ale ze smutkiem konstatowała, że nawet w snach nie mogła go przywrócić do życia. Chcieć znów go zobaczyć znaczyło życzyć mu czegoś w rodzaju życia po śmierci, na jakie skazany był Keats podczas ostatnich miesięcy życia w Rzymie. Nie ma maszyny do podróży w czasie i nie ma powrotu do przeszłości.

Maria otwarła kuchenne drzwi. Było jej niedobrze.

– Mario, chodź, musimy porozmawiać – powiedział cicho tato.

– Idź, kochanie – zwrócił się do mamy Marii, delikatnie popychając ją przed siebie. – Zajmę czymś dzieci, by dały nam dziesięć minut spokoju.

To, co pozostawało niewypowiedziane przez szesnaście lat i jeden miesiąc, nagle nie mogło czekać ani chwili dłużej. Niemal rozsadzało mamę. Nie doczekała nawet powrotu taty, po prostu wyrzuciła to z siebie.

Powiedziała Marii, że Daniele Levi był jej ojcem, biologicznym ojcem. Kiedy wypowiedziała słowo „ojciec”, do pokoju wrócił tata Marii.

Coś drgnęło w Marii, jak gdyby pod wpływem uderzenia wewnętrznego bata. Wydawało jej się nawet, że usłyszała trzask. Myślała, że złamie się wpół.

– Nie – powiedziała, patrząc na tatę.

– Przykro mi – odpowiedział. – Powinniśmy byli powiedzieć ci wcześniej.

– Nie – powtórzyła Maria.

Siedziała na brzegu obrotowego fotela, którego krawędź wbijała się w tył jej ud, a ona czuła, że leci do tyłu, jej plecy odchylały się dalej i dalej, nogi machały rozpaczliwie – niezamierzony skok do tyłu z dużej wysokości.

Powiedzieli jej też wiele innych rzeczy. Trzymali się za ręce podczas tej rozmowy.

Tato powiedział, że kochał ją tak samo jak Pata i Nel, że pokochał ją natychmiast, kiedy zobaczył ją po raz pierwszy jako trzylatkę. Chciał jej powiedzieć, oboje chcieli, zawsze zamierzali, ale jakoś moment nigdy nie był właściwy, w każdym razie bardzo ją kochali, była ich drogą, śliczną, utalentowaną córeczką.

– Nie – powiedziała Maria, czując, jak osuwa się coraz głębiej, dalej i gwałtowniej.

W przedpokoju zadzwonił telefon, ale nikt nie zwrócił na niego uwagi. W końcu Pat podniósł słuchawkę i krzyknął, że to Brian.

– Chcesz, żebym z nim porozmawiała? – zapytała mama. – Mogę mu powiedzieć, że źle się czujesz czy coś takiego i że zadzwonisz do niego później.

– Nie – odparła Maria i poszła do przedpokoju.

– Nie oddzwoniłaś – powiedział Brian.

– Nie.

– Wszystko w porządku? – zapytał.

– Nie – odparła.

– O co chodzi? – dociekał. – Nie chcesz pójść na Planetę Małp?

– Nie.

– Wolisz coś innego?

– Nie – powiedziała Maria i odłożyła słuchawkę.

Rodzice czekali na jej powrót. Poszła więc do swojego pokoju, zamknęła drzwi i przywarła do nich z całej siły, czując pod dłońmi malowane drewno i zanurzając twarz w połach szlafroka, który wisiał na haczyku. Chwiała się do przodu i do tyłu. Szlafrok tłumił uderzenia głową o drzwi. Pragnęła znaleźć się gdzieś daleko. Gdziekolwiek, byleby uciec stąd, gdzie była. Czyli skąd? Z własnej skóry.

Telefon zadzwonił ponownie. Gardło bolało ją, jak gdyby palił je kwas, żołądek miała boleśnie ściśnięty. Wdrapała się na łóżko, otwarła okno i wystawiła głowę na zewnątrz, aby zwymiotować wprost na ścieżkę. Patrzyła, jak zawartość jej żołądka spada, i słyszała, jak rozbryzguje się na dole. Nie była w stanie usiąść. Nie mogła stać. Ponownie uderzyła głową o drzwi sypialni. Nie miała dokąd uciec.

Rodzice podchodzili pod jej drzwi i na zmianę pukali. Jednak Maria nie odezwała się do nich ani razu, więc odeszli. Przez szparę pod drzwiami wsunęli wiadomość – Maria wdeptała ją w dywan. Jej przybrany ojciec zawołał, że wrócą za dziesięć minut, jak tylko zawiozą dzieciaki do babci.

– Fuj! – Maria usłyszała głos Pata pod oknem. – Ktoś zwymiotował na ścieżkę.

Jak tylko wyszli, Maria włożyła buty i kurtkę, szybko przepłukała usta zimną wodą i wybiegła z domu. Poszła do domu sąsiadów, którzy zostawili jej klucze na czas swojej nieobecności. Wewnątrz było cicho i spokojnie.

Uwagę Marii przyciągnął obraz przedstawiający zimowy krajobraz z samotnym drzewem na tle zachodzącego słońca: rozmazane, grube maźnięcia farby olejnej w czerni, oranżu i czerwieni. Potwornie brzydkie studium osamotnienia. Maria zaczęła dotykać bibelotów stojących na kominku, jak gdyby w obawie, że w rzeczywistości mogą nie istnieć: porcelanowej pastereczki ze złoconą laską i jej nieśmiałego towarzysza klęczącego z bukiecikiem kwiatów.

Odwróciła się na pięcie i wybiegła również z tego domu. Biegła wzdłuż ścieżki nad jeziorem aż do niewielkiego lasku. Zaczęło się ściemniać. Nikt nie chodził tam po zmroku. Zboczyła z głównej ścieżki, biegnąc wśród drzew, raniąc się o zarośla, depcząc małe białe kwiatki, które wydzielały silną, cierpką woń. Rozdeptywała kwiaty i ślizgała się po błocie nad strumieniem.

W pewnej chwili usłyszała głos:

– Przepraszam, panienko?

Uciekła więc z powrotem drogą nad jeziorem, dysząc, jakby goniły ją dzikie bestie. Wemknęła się do domu sąsiadów dosłownie chwilę przed tym, jak jej rodzice wrócili samochodem.

Krzyczeli za nią tak głośno, że słyszała ich przez ściany.

TRZY

Chiara ostrożnie odpakowała swój najnowszy nabytek przy kuchennym stole. Mężczyzna na targu zawinął czerwoną szklaną miseczkę w tyle warstw gazety, że Chiara upewniła się w przekonaniu, że trafiła się jej prawdziwa okazja. Naczynie należało do serii murano sommerso: wewnętrzna karmazynowa warstwa była zanurzona w przezroczystej. Pęknięcie u nasady wcale nie odejmowało urody miseczce, jedynie zmniejszało jej cenę – zapewniał Chiarę sprzedawca.

Chiara wiedziała, że gotów był powiedzieć wszystko, aby dobić targu – nie musiał jednak się trudzić, bo i tak zamierzała ją kupić. Wydawało się, że kolor miseczki był niczym otucha. Kot, skradając się, wszedł do kuchni, wskoczył na stół, powąchał nowy nabytek swojej pani i zamruczał z aprobatą.

– Masz własną miseczkę, Asmaro – powiedziała Chiara, ściągając go ze stołu. – Ta jest tylko moja.

Rozległ się dźwięk domofonu.

– Jesteś gotowa? – W słuchawce Chiara usłyszała głos Simone, z którą wybierała się do kina.

– Wejdź na chwilkę – odpowiedziała Chiara. – Chcę ci coś pokazać.

Simone westchnęła.

– Spóźnimy się.

Nie była to prawda. Miały mnóstwo czasu, ale zachęcić Simone do wspięcia się po schodach nie było łatwo. Musiała oczekiwać ją nagroda przynajmniej w postaci dobrego obiadu.

– Zniosę na dół, żebyś zobaczyła – powiedziała Chiara.

Złapała kawałek gazety, aby opakować miseczkę, i już wychodziła za drzwi, trzymając klucze w drugiej ręce, kiedy nagle zadzwonił telefon. Wiedziała, że powinna go odebrać, ponieważ mogło to być jej biuro tłumaczeń z kolejnym zleceniem. Mógł to być również wydawca w sprawie odbioru poprawionego przekładu książki, nad którym właśnie skończyła pracować. Wahała się przez krótką chwilę, ale telefon zamilkł po zaledwie trzech sygnałach. Nie mogło to być zatem nic ważnego. Chiara zeszła na dół.

Simone zaglądała przez szybę do wnętrza sklepu z antykami po drugiej stronie wąskiej ulicy. Za szybą właściciel na klęczkach próbował znaleźć odpowiedni kąt ustawienia lampy podłogowej względem fotela z zagłówkiem. Sama Simone – ubrana w zielony satynowy letni płaszcz ze stójką, wysadzane świecidełkami baletki, z farbowanymi na kasztanowo włosami, upiętymi za pomocą biżuteryjnej zapinki – z powodzeniem nadawała się na wystawę. Jak zawsze stanowiła swoje własne, ekstrawaganckie dzieło sztuki. Jedno spojrzenie na nią i jej niepodlegający upływowi czasu promienny szyk sprawiało, że Chiarze robiło się przyjemnie ciepło na sercu. Przebywanie z tą zażywną, hojną pod każdym względem osobą, która lubowała się w przepychu i kochała wyrzutków, niezmordowanie poszukując jaśniejszej strony życia, było dobre dla duszy Chiary. To samo czuł jej ojciec wiele lat wcześniej. Chiara aż miała ochotę ją uściskać.

Chiara przeszła przez ulicę i dotknęła ramienia Simone, żeby się odwróciła, i objęła ją jedną ręką, w drugiej trzymając miseczkę w bezpiecznej odległości. Chiara musiała wspiąć się na palce, aby sięgnąć głową do ramienia przyjaciółki. Perfumy Simone pachniały różą i wanilią. W odpowiedzi Chiara spotkała się z pełnokrwistym uściskiem, a jej włosy zostały zmierzwione i ponownie uładzone, jakby była pieskiem pokojowym lub dzieckiem.

– Cześć, kochana – odezwała się Simone. – Widzę, że jesteś w wyśmienitym nastroju. Co takiego się stało?

Chiara podała je miseczkę i zaczęła wyliczać na palcach lewej ręki.

– Po pierwsze, przyszła korekta książki, którą tłumaczyłam, i jestem bardzo zadowolona z efektu. Po drugie, udało mi się ograniczyć do pięciu papierosów dziennie. A po trzecie, spójrz na tę wyjątkową miseczkę.

Simone przeniosła swoją uwagę na szklane naczynie.

– Właściwie to odkąd wysłałam ten list, czuję się, jak gdybym miała więcej wewnętrznej przestrzeni, jakbym odkryła w swoim sercu pokój, o którym nie miałam pojęcia.

Dla podkreślenia własnych słów Chiara trzymaną w ręku gazetą nakreśliła w powietrzu kwadrat przedstawiający to dodatkowe pomieszczenie.

– Jaki list? – zapytała Simone, nie podnosząc wzroku. Obróciła miseczkę w rękach. – Ma pęknięcie na dnie – zauważyła.

– Wiem o tym – odparła Chiara. – List, który wysłałam do tej kobiety w Anglii. – Szybko się jednak poprawiła. – To znaczy w Walii.

Simone w końcu na nią spojrzała. Wodziła wzrokiem, jakby czytała napis na niewidzialnej tablicy.

– Nie rozumiem – powiedziała w końcu. – O kim ty mówisz?

Chiara aż się wzdrygnęła, uświadamiając sobie, że nie powiedziała jeszcze Simone o liście. Miała taki zamiar, choć oczywiście nie chciała wspominać o zamęcie, w jaki wpędziła ją prośba tej kobiety z Cardiff. Nie miała ochoty mówić przyjaciółce również o tym, że list przywołał z zakamarków jej pamięci duchy przeszłości, zwłaszcza dwa konkretne: Cecilii i Daniele. Nie, o tym nie zamierzała mówić. Chciała się jednak pochwalić, jak rozwiązała tę sytuację, jak wykorzystała ją jako swego rodzaju szansę. Była bardzo dumna ze swojej stonowanej odpowiedzi. Właściwie nie musiała opowiadać tego Simone. Ta sprawa dotyczyła tylko jej samej.

– Nieważne – odparła. – To dotyczyło mojej pracy. Myślałam, że ci już o tym opowiedziałam.

Tamtego dnia usiadła przy kuchennym stole i włożyła do maszyny firmy Olivetti lotniczy papier listowy. Przywiązując szczególną wagę do poprawności gramatycznej, dobrała słowa o obojętnym wydźwięku, aby poinformować, że los Daniele jest jej zupełnie nieznany. Kiedy przeczytała swój list, ton wydał się jej zbyt formalny. Nie było w jej słowach smutku ani niepokoju, który powinien towarzyszyć brakowi wiadomości o jakimkolwiek człowieku, jego życiu lub śmierci. Dodała na dole strony odręczny dopisek, który zawierał słowa „przykro mi”. Oparła się pokusie, aby podkreślić je sto razy. Wystarczy przecież raz, jeśli pisze się szczerze. Powstrzymała się również przed choćby najmniejszą wzmianką na temat tego, co łączyło ją z Daniele.

W jej mieszkaniu zostały już tylko trzy pamiątki po Daniele, zresztą czytelne tylko dla niej samej.

Jego skórzana kurtka wisiała nadal na wieszaku w hallu pod innymi okryciami obok stojaka na kapelusze. To była kurtka w rodzaju tej, którą Marlon Brando nosił w filmie Dziki.

Na kuchennym blacie stała zrobiona przez Daniele metalowa podstawka na nóżkach. Chiara codziennie stawiała na niej dzbanek z gorącą kawą.

Chiara trzymała też jego zdjęcie ukryte za fotografią dziadków na szafce nocnej. Staromodna pozłacana ramka znaleziona na pchlim targu była skonstruowana w taki sposób, że można było zmieniać zdjęcia bez konieczności rozkręcania jej. Wystarczyło, że Chiara obróciła ramkę na bok i delikatnie w nią stuknęła, a ukazywało się ukryte zdjęcie Daniele. Myśl o tym, że dzielił przestrzeń ramki z nonną, sprawiała jej przyjemność.

Chiara zebrała te trzy rzeczy, owinęła w brązowy papier i skazała je na zesłanie w schowku.

Potraktowała list od nieznanej kobiety z Walii – Chiara dołożyła wszelkich starań, aby nie zastanawiać się, kim ona jest – jako możliwość pożegnania się z Daniele. Odpowiedź na ten list, fizyczny akt wysłania kilku słów w szeroki świat, sprawiła, że supeł, który od tak dawna czuła w okolicach serca, w końcu zaczął się poluzowywać. Daniele odszedł. Nie widziała go od dziesięciu lat. Być może nigdy się nie dowie, co go spotkało, ale to jest już zamknięta sprawa. Celowo zatrzasnęła za sobą drzwi, które pozostawały uchylone zbyt długo.

– Ile za to dałaś? – zapytała Simone.

– Pięć tysięcy lirów.

– Zapytamy go, co myśli o twoim łupie? – zaproponowała, kiwając głową w kierunku antykwariusza.

– Nie – odparła Chiara. – Lepiej nie.

Wyciągnęła rękę po miseczkę.

– Poczekaj, daj mi się przyjrzeć dokładnie.

Kiedy Simone poddawała naczynie wnikliwemu oglądowi, obracając je w rękach i unosząc pod światło, Chiara zajęła się czytaniem strony z gazety, w której przyniosła miseczkę. Skrajnie prawicowy zamachowiec, który omyłkowo wysadził się sam w powietrze w pociągu do Turynu, miał się na tyle dobrze, że przewieziono go ze szpitala do więzienia.

„Każdy z nas wyczekuje sposobności, aby wyskoczyć z okopu i zadać cios, cios, cios” – brzmiało hasło organizacji, do której należał, a która zwała się Ordine Nuovo, Nowy Porządek. Brzmiało to dość głupio, niemniej członkowie tej grupy stanowili prawdziwe zagrożenie.

Chiara nie mogła się połapać w tych wszystkich neofaszystowskich ugrupowaniach. Sytuacja społeczna napawała ją uczuciem lęku i beznadziei, nie wpływała jednak na jej wewnętrzne poczucie nowej przestrzeni oraz możliwości stojących otworem. Wkładając gazetę pod pachę, pomyślała, że mogłaby zacząć brać lekcje tanga, i wygięła rękę w geście, który jej zdaniem pasował do tego tańca.

– Wiesz, co mi to przypomina? – zapytała Simone. – Tę czerwoną lampkę, którą palą w kościołach na znak, że Bóg jest obecny lub że eucharystia jest pobłogosławiona czy o co tam chodzi.

Chiara przyjrzała się ponownie swemu nabytkowi. Simone trzymała miseczkę w obu dłoniach, niczym ofiarę wotywną.

– Mimo wszystko jesteś córką swojej matki – zawyrokowała Simone. – Katoliczka do szpiku kości.

– Wcale nie – obruszyła się Chiara. – Właściwie to bardziej przypomina lampę w burdelu. To ty doszukujesz się sacrum w profanum. Ja – nie.

Simone uśmiechnęła się.

– Miseczka jest urocza – powiedziała. – Poczekam tutaj na ciebie. Nie ma pośpiechu. Pomyszkuję w tym sklepie. Jesteśmy umówione z Silvią i Nando za piętnaście minut.

– Naprawdę?

Chiara zapomniała, że tych dwoje też idzie. Zaniosła miseczkę z powrotem na górę. Szła powoli, trzymając się poręczy, żeby nie upuścić naczynia, ponieważ schody były strome, a klatka schodowa ciemna. Jej nowo odnalezione poczucie przestrzeni sprawiło, że miała ochotę oddychać głębiej, napełnić płuca świeżym powietrzem, przez co zorientowała się, że pojemność jej płuc się zmniejszyła.

– Jest zagrożenie – powiedział stary doktor Bruni i charcząco zarechotał, jak gdyby udał mu się wyjątkowy dowcip. Kiedy to mówił, z kącika jego ust zwisał nieodłączny papieros. Nie wydawał się szczególnie zaniepokojony stanem jej zdrowia, niemniej Chiara postanowiła ograniczyć palenie. Charkot, który zadomowił się w jej płucach, nie ustępował, a ona chciała móc wbiegać po schodach jak kiedyś.

Położyła miseczkę na półce w przedpokoju. Teraz, kiedy zostało to powiedziane, dostrzegła, że faktycznie była tego samego koloru, co lampka sanktuaryjna. Czerwień religijna. Nie dlatego jednak miseczka przypadła jej tak bardzo do gustu. Przypominała jej coś innego. Przez chwilę nie mogła skojarzyć co, aż w końcu do niej dotarło. Chodziło o lampkę, która wisiała w jej sypialni, kiedy była małą dziewczynką. W ich sypialni, jej i Cecilii, w mieszkaniu w San Lorenzo.

Ponownie zadzwonił telefon. Mimo że na dole czekała na nią Simone, Chiara zdecydowała się odebrać. Jej myśli krążyły wokół tamtej czerwonej lampki przytwierdzonej do ściany, którą ich matka zapalała za pomocą długiej, cienkiej świeczki, zanim dziewczynki zmówiły pacierz. Kiedy była bardzo mała, myślała, że ta świeczka jest czarodziejską różdżką.

Rozkojarzona, nie mogła zrozumieć, co mówiła do niej osoba po drugiej stronie. Kobiecy głos zniżony do szeptu.

– Proszę? – odezwała się Chiara.

– Czy mówi pani po angielsku? – zapytała kobieta w tymże języku. Jej głos brzmiał młodo i bardzo cicho.

– Tak – potwierdziła Chiara, myśląc, że musi chodzić o jakąś ofertę pracy.

Zazwyczaj nie przyjmowała zleceń na tłumaczenia ustne, ponieważ jej mówiony angielski nie był tak dobry jak pisany, ale właśnie skończyła tłumaczyć książkę i na razie nie miała nic innego na widoku. Po drugiej stronie było słychać jedynie oddech jej rozmówczyni.

– Jak najbardziej, mówię po angielsku – dodała, aby zachęcić potencjalną zleceniodawczynię i pokazać, że nadaje się do zadania, jakiekolwiek by ono było.

Rozległ się dźwięk domofonu.

– Czy rozmawiam z signorą Chiarą Ravello? – zapytała kobieta, wymawiając imię Chiary, jak gdyby dźwięk „ch” był miękki, jak w angielskim wyrazie „church”.

– Tak, Chiara Ravello przy telefonie – potwierdziła, korygując wymowę swojego imienia.

– Dzwonię, aby zapytać… – Cichy głos niemal zupełnie został zagłuszony przez ponowny dźwięk domofonu. Simone musiała naciskać go raz po raz.

– Proszę poczekać jedną chwilę – powiedziała Chiara. – Dosłownie chwileczkę. Zaraz wracam.

Odłożyła słuchawkę na stolik i pobiegła do okna w salonie.

– Telefon! – krzyknęła na dół.

Simone odchyliła głowę do tyłu, aby spojrzeć w górę, i litościwie zwolniła dzwonek. Przyłożyła rękę do ucha.

– Rozmawiam przez telefon! – krzyknęła po raz kolejny Chiara.

Simone pokazała palce obu rąk.

– Tak, spotkamy się za dziesięć minut na piazza! – odkrzyknęła Chiara.

Simone pokazała, że się zgadza, i skierowała swoje kroki w kierunku placu, z typową dla siebie statecznością i brakiem pośpiechu. Dwójka młodych ludzi przejechała na rowerach, rozmawiając ze sobą głośno.

– To anarchia – powiedział jeden z nich.

Wyminęli Simone z obu stron, rozmawiając nad jej głową. Rowery minęły ją tak blisko, że przez chwilę zachwiała się, niczym wielka stara galera wymijana przez zwinniejsze łodzie. W wąskiej uliczce ledwo starczyło miejsca dla trzech osób.

Chiara wróciła do telefonu i ponownie przyłożyła słuchawkę do ucha.

– Halo – powiedziała. – Teraz już słyszę.

Połączenie zostało jednak przerwane.

Poprawiając fryzurę i nakładając szminkę, Chiara przygotowała swoją przemowę do Simone:

– Ucieszysz się, że w końcu zatrzasnęłam drzwi do przeszłości. Już nie czekam na powrót Daniele ani nie płaczę po moim utraconym chłopcu. Wkraczam w nowy etap. Porozmawiajmy więc o nim, ale nie żeby się rozczulać, ale aby wspomnieć dobre czasy.

Lub coś w tym stylu.

Jednak zamiast dobrych czasów przed oczami stanęło jej wspomnienie poważnego wyrazu twarzy, z jakim Simone przyglądała się Daniele. Miał wtedy czternaście lat i niedawno sporo wyrósł: leżał na łóżku z jarmułką na głowie, a na jego ustach malowała się drwina.

– Co w ciebie wstąpiło? – zapytała Simone.

– Ją zapytaj – odpowiedział, patrząc na stojącą z tyłu Chiarę.

Jarmułka miała czerwonopurpurową obwódkę i najprawdopodobniej była ręcznie wyszywana. Kiedy Chiara zobaczyła go w niej po raz pierwszy kilka dni wcześniej, pomyślała, że musi pochodzić ze szkatułki, która stała w dębowym kredensie w pokoju, nazywanym nadal „kurnikiem”. Ale jarmułka to było coś naprawdę dziwnego. Nie zgadzało się. Na słowa Chiary, że przypomina nakrycie głowy, które żydowscy mężczyźni wkładają do modlitwy, Daniele powiedział, że ma ją z synagogi – wtedy Chiara po raz pierwszy poczuła przypływ strachu.

– Trzymają te czapeczki w koszu przy wejściu dla tych, którzy zapomnieli zabrać swojej. Kipa – powiedział, ściągając ją z głowy. – To się nazywa kipa.

– Nie wiedziałam, że byłeś w synagodze – powiedziała ostrożnie.

– Teraz już wiesz.

Zakręcił jarmułką na czubku palca.

Pomyślała, że on musiał się dowiedzieć, ale jak? To głupie. On nie mógł się dowiedzieć.

Teczka z nielicznymi dokumentami dotyczącymi jego rodziny była schowana między materacem a sprężynami jej łóżka.

– Odkrywam swoje żydowskie korzenie – powiedział.

Skinęła głową, bojąc się odezwać.

– Dlaczego nigdy nie chodzimy do getta? – zapytał.

– Dlaczego mielibyśmy? – powiedziała tak spokojnie, jak tylko mogła.

Poszła sprawdzić, czy teczka jest na miejscu. Nie zorientowała się, że poszedł za nią, dopóki się nie odezwał.

– Co tam masz?

Nic nie mogła zrobić. Zawsze zamierzała mu powiedzieć – prędzej czy później – kiedy nadejdzie właściwy moment. W tym właśnie celu trzymała tę teczkę. Nie wybrałaby na tę rozmowę tej chwili, ale najwyraźniej wybór nie należał do niej. Wiedziała, że Daniele miał już jakieś przypuszczenia, i była mu to winna – nie pamiętała już dokładnie toku swego myślenia i jak to sobie uzasadniła – niemniej ten moment nadszedł. Może po prostu chciała zrzucić ze swych barków ciężar tajemnicy.

Usiadł koło niej na łóżku i wyglądało na to, że wszystko z nim dobrze. Tak powiedział. Ulga była ogromna.

Później poszedł dla niej do sklepu kupić makaron i nie wrócił przez dwa dni.

Leżał w ciemności, dopóki one nie weszły i nie zapaliły światła. Chiara i Simone nie zdawały sobie sprawy, że chłopak wrócił do domu w czasie, kiedy szukały go w mieście.

– Gdzieś ty był? – zapytała Simone. – Dlaczego przynajmniej nie zadzwoniłeś? Zamartwiałyśmy się na śmierć.

Wzruszył ramionami, prychnął lekceważąco, dając do zrozumienia, że nie zamierza mówić im, gdzie był, że to nie ich sprawa.

– Czasami naprawdę jesteś niewdzięcznym, małym gówniarzem – powiedziała Simone.

– Dokładnie taki jestem: niewdzięczny gówniarz – odpowiedział, unosząc brew, aby pokazać, że wcale go to nie obchodzi.

Ani wtedy, ani nigdy Chiara nie wytłumaczyła Simone, co spowodowało jego pierwsze zniknięcie. Pozwoliła jej mieć na ten temat własne zdanie: że był po prostu krnąbrny.

Powinna była zniszczyć teczkę i trzymać język za zębami.

Potrząsnęła głową. Przeszukiwała pamięć, chcąc znaleźć weselsze wspomnienia z Daniele i Simone. Pojawiły się bez problemu: zakonnice, kury na balkonie, tarcza gladiatora, łamigłówka, tamten dzień w parku. Wszystkie pochodziły z okresu, kiedy Daniele był mały. Przypomniało jej się ich pierwsze spotkanie. Było to w 1944 roku na Zatybrzu, w kolejce przed końską jatką. Ona i Daniele przyjechali z powrotem ze wzgórz i dołączyli do innych poszukiwaczy padliny i ochłapów. Tamtego dnia zjedli we trójkę risotto bianco i długo gotowany gulasz z koniny.

Wspomnienia z tamtego dnia: Daniele siedzący na kolanach Simone, która szepcze mu coś do ucha, znów przywiodły Chiarze na myśl wielką zdolność Simone do akceptacji. Daniele mógł być trudny, kłopotliwy lub nieobecny, ale Simone nie brała sobie tego do serca. Kiedy po raz pierwszy sięgnął po narkotyki i Chiara spanikowała, Simone przyniosła mu prezent w postaci poobijanej, używanej trąbki.

– Może to cię uchroni przed kłopotami – powiedziała.

Pierwszy publiczny występ Daniele odbył się w szkole kościelnej z okazji świąt Bożego Narodzenia. Chiara denerwowała się. Wydawało się jej, że nie jest na to jeszcze gotowy. Był to koncert kolęd z krótkim jazzowym intermezzo. Solowy występ Daniele wypadał pod koniec tej części. Daniele wyszedł na środek. Miał wtedy piętnaście lat i zaczął zaczesywać włosy do tyłu. Wzrok miał spuszczony, uniósł trąbkę do ust i zadął. Dźwięk, który wydobył, był hałaśliwy, kakofoniczny i przenikliwy. Grał z dzikim oddaniem, uginając kolana i nadymając policzki. Chiara poczuła, jak jej twarz zastyga w masce wstydu. Czy on celowo tak fałszował? Czy chciał zrujnować cały występ? Kiedy skończył, zapanowała cisza.

I nagle Simone poderwała się z miejsca, klaszcząc entuzjastycznie, tupiąc i krzycząc „Brawo!”.

Chiara dołączyła do niej chwilę później. Kiedy obie klaskały i gwizdały, przyłączyli się do nich też inni, którzy z pewnością pomyśleli, że było to jakieś awangardowe wykonanie, i nie chcieli wypaść drobnomieszczańsko. Wtedy Daniele po raz pierwszy spojrzał na publiczność i ukłonił się nieznacznie. Jego twarz była czerwona, a ciemne oczy błyszczały.

– Naprawdę podobała się wam moja improwizacja? – zapytał Daniele później.

– Zaparła nam dech w piersiach – odparła Simone. – Wybijasz nas z samozadowolenia.

Telefon zadzwonił ponownie.

– Signora Ravello – odezwał się ten sam głos co poprzednio. – Przepraszam, że przeszkadzam – mówił cichy głosik. – Wydaje mi się, że znała pani Daniele Leviego.

Chiara poczuła się, jakby ktoś uderzył ją w głowę. Oparła się plecami o ścianę, aby nie upaść.

„Znała”. Czas przeszły. Czy on zatem nie żyje? Pewnie pojechał do jakiegoś anglojęzycznego kraju, a teraz nie żyje. Z całą pewnością nie żył. Jaki sens udawać, że nie podejrzewała, że tak się stało? Nieważne, co między nimi zaszło – odezwałby się do niej, gdyby żył. Dziesięć lat bez słowa. Czy przedawkował? Czy miał wypadek? Umarł, a do niej dzwoniła…

No właśnie, kto? Z pewnością brytyjska policja lub jakieś inne służby ją znalazły. Jak? W jego dowodzie osobistym i w innych dokumentach figurowała jako najbliższa krewna. Oczywiście.

Nie, to nie może być to. W dowodzie Daniele miał wpisane Ravello, a ta osoba pyta o Leviego, Daniele Leviego.

Jej serce drgnęło.

– Tak – odpowiedziała ostrożnie.

Na drugim końcu linii rozmówczyni Chiary odetchnęła z wielką ulgą.

– Och.

Byleby on żył, byle żył, proszę, żeby on tylko żył. Przez myśli Chiary przemknął tak dobrze znany refren. Oby on wiódł spokojne życie gdzieś indziej.

– Przepraszam – powiedziała kobieta i wysiąkała nos. – Próbuję się czegoś o nim dowiedzieć i zastanawiam się, czy może mi pani pomóc.

– Dlaczego? – zapytała Chiara. Zabrzmiało to opryskliwie i nie było to właściwe pytanie. Słowa kobiety zbiły ją z tropu, ponieważ były nieoczekiwane. Chiara chciała odpowiedzi, a nie pytań.

– Ponieważ niedawno się dowiedziałam, właśnie mi powiedzieli… – Głos po raz kolejny zanikł.

– Proszę? Czy może pani mówić głośniej? – zapytała Chiara. Jej głos również nie brzmiał pewnie.

– Przepraszam, przepraszam – odpowiedziała kobieta. – Nie sądziłam, że się dodzwonię, i nie przygotowałam sobie dobrze, co powinnam powiedzieć.

– Daniele Levi. – Chiara próbowała naprowadzić swoją rozmówczynię na właściwy temat.

Nie wypowiedziała tego imienia do nikogo na głos od długiego czasu. Nagle dotarło do niej, że to musi być ta kobieta z Cardiff. Ta myśl nią wstrząsnęła. Nie pomyślała, że jej list może mieć jakiś oddźwięk. Kiedy go wysyłała, był to jej prywatny akt, pewien rodzaj rytuału, wspomnienie dni, kiedy ona i Daniele wspinali się na wzgórze Janikulum, aby zostawiać wiadomości dla jego matki. Podobnie jak modlitwa niewierzącego i tamte liściki, jej wiadomość nie miała doczekać się odpowiedzi.

– On wynajmował u pani pokój, tak?

Chiara aż się wzdrygnęła na takie określenie ich relacji, ale jej dawny instynkt, który kazał nie zdradzać niczego na temat Daniele, był silny jak zawsze.

– Tak – odpowiedziała. – Mieszkał tu jakiś czas. Dawno, dawno temu.

– On był moim ojcem – powiedziała kobieta. – Podobno.

Chiara złapała się za serce. Była wdzięczna, że ma oparcie w solidnych drzwiach do schowka. Przez zasłonę, która je zakrywała, w plecy Chiary wbijała się gałka klamki.

– Signora Ravello, jest tam pani? – zapytała kobieta.

– Co pani powiedziała? – wydobyła z siebie Chiara.

Jej rozmówczyni powtórzyła.

Do Chiary dotarło, że nie rozmawia z kobietą o młodzieńczym głosie, ale z nastoletnią dziewczyną. Próbując zrozumieć, co właśnie usłyszała, Chiara pozwoliła sobie osunąć się na podłogę, na której teraz siedziała. Miejsce na końcu korytarza, gdzie po południu pięknie układało się światło i gdzie Chiara zamierzała wyeksponować swoją czerwoną miseczkę, było zupełnie ciemne.

To, co mówiła ta dziewczyna, było po prostu niemożliwe. Nie miało sensu. Daniele nie mógł spłodzić dziecka w Walii.

Nagle przyszło jej na myśl z nieubłaganą jasnością, że nawet jeśli, to co ją to obchodzi? Co ona ma z tym wszystkim wspólnego? Czyż nie zatrzasnęła tych drzwi raz na zawsze?

– Przykro mi – powiedziała – ale to musi być pomyłka.

– Chodzi o to, że nie sądzi pani, żeby to była prawda?

Przed oczami stanęła jej aktówka, z którą kiedyś chodziła do pracy. Z cielęcej skóry. Trzask zapięcia.

– Nie wiem, jak by to mogło być możliwe – powiedziała zimnym, lekceważącym tonem.

– Ale dlaczego moja matka miałaby kłamać? – zapytała dziewczyna i zaczęła płakać.

Na to Chiara nie miała odpowiedzi. Słuchała płaczu nieznanego dziecka. Po chwili powiedziała:

– Obawiam się, że nie mogę pomóc.

– Przepraszam, że się pani naprzykrzałam – powiedziała przez łzy dziewczyna i odłożyła słuchawkę.

Chiara ani drgnęła. Asmaro wyłonił się z głębokiego cienia na końcu przedpokoju i delikatnie wskoczył na kolana swojej pani. Chiara pogłaskała go bezwiednie, patrząc na zdjęcie wiszące na ścianie naprzeciw, które przedstawiało jej matkę i ojca w dniu ich ślubu, aż jej wzrok stał się szklisty.

Pamięć podsunęła jej wspomnienie rozmowy z małym Daniele. Było to pewnego dnia, kiedy wybrali się na poszukiwanie czegoś do jedzenia. Napotkali na swej drodze żołnierzy, więc Chiara szybko wepchnęła Daniele do antykwariatu przy ulicy, która znajdowała się za San Filipino, aby zejść im z drogi. Od razu poszli na sam koniec długiego, wąskiego sklepu, gdzie unosił się stęchły zapach starych gazet. Chiara wzięła do ręki książkę z fotografiami zrobionymi w Rzymie w ciągu pierwszych trzech i pół dekady XX wieku i przekartkowała ją, pokazując chłopcu zdjęcia i nazywając budowle. W pewnym momencie Daniele wyciągnął rękę, aby powstrzymać ją przed odwróceniem strony, i coś powiedział.

– Słucham? – zapytała, ale chłopiec nie powtórzył. Dopiero niedawno zaczął znowu mówić po trzymiesięcznej przerwie i nadal odzywał się niezwykle rzadko.

Wydawało jej się, że powiedział „Mamma”.

Na fotografii widniała imponująca rzeźba przedstawiająca kobietę na koniu. Chiara przeczytała podpis na głos: był to pomnik Anity Garibaldi, żony włoskiego bohatera narodowego, odsłonięty na Janikulum w 1932 roku.

– Byłeś tam? – odgadła.

Skinął głową.

– Wybierzemy się tam kiedyś? – zapytała. – Ty i ja?

Chłopiec jedynie zamrugał i Chiara zrozumiała, że ponownie wycofał się w głąb siebie. Szybko przewróciła stronę, aby odwrócić jego uwagę.

Na następnej stronie znajdowało się zdjęcie synagogi zaraz po tym, jak została zbudowana w 1904 roku i wokół nie było jeszcze budynków, które powstały później.

– Wiesz, gdzie to jest? – zapytała ponownie.

Chłopiec się nie odezwał. Pomyślała, że nie rozpoznał na starej fotografii miejsca, gdzie do niedawna żył i dorastał, ale Daniele przejechał palcami po pustej przestrzeni wokół synagogi.

– Wszyscy ci ludzie wyjechali – powiedział. – Oprócz mnie.

– Nie, nie – zaprotestowała i zaczęła wyjaśniać, że zdjęcie przedstawia to miejsce w przeszłości, a nie jego obecny lub przyszły wygląd.

Daniele obrócił się do niej, nie patrząc jej w oczy, bo w tamtym czasie jeszcze tego nie robił, i zwrócił się do jej splotu słonecznego.

– Czy jest więcej ludzi nieżywych niż żywych? – zapytał tonem zwykłej rozmowy.

Nie było to coś, nad czym Chiara kiedykolwiek się zastanawiała. Zaczęła udawać, że robi rachunki, uwzględniając wymarłe cywilizacje Asyryjczyków i Etrusków. Spróbowała obrócić to w żart, jednak szybko spuściła z tonu, bo dotarło do niej, że mówi o ludobójstwie, i to do siedmioletniego chłopca, który przecież nie może mieć o tym pojęcia. Cały czas słyszała stukanie wojskowych butów na ulicy.

– Tak, myślę, że to możliwe – odpowiedziała wreszcie. – Ponieważ jeśli się doda wszystkich ludzi, którzy żyli przed nami i już umarli, prawdopodobnie okaże się, że jest ich więcej niż nas nadal żyjących. Ale to nie musi być zawsze prawda, nawet jeśli tak jest teraz.

Daniele czekał tylko na odpowiedź, nie obchodziły go jej podejrzane obliczenia.

– Więc liczy się tylko bycie nieżywym. – Nic w jego tonie jej nie ostrzegło.

– To znaczy?

Przelotnie spojrzał jej w twarz, aby ponownie spuścić wzrok.

– Wszyscy jesteśmy nieżywi, bo życie jest tylko na krótko. Tylko na teraz.

– Myślę, że można tak na to spojrzeć – odpowiedziała ostrożnie. – Tak może to wyglądać w oczach Boga.

– Czy mogę niedługo wrócić?

– Gdzie chciałbyś wrócić?

– Do bycia nieżywym – odparł.

– Żadnych złych wieści, mam nadzieję? – zapytała Simone, kiedy dochodziły do kina Farnese.

W głowie Chiary rozległ się dźwięk, jakby Simone ponownie naciskała dzwonek.

– Coś w tym rodzaju – odparła. – Myślałam, że to może być oferta pracy, ale okazało się, że nie. – Chiara zwróciła się do Silvii. – Może znalazłoby się coś dla mnie na uniwersytecie?

Silvia pracowała na Wydziale Ekonomii i Handlu Sapienzy.

– Myślałam, że wolisz tłumaczyć literaturę – odparła Silvia.

– Mogę właściwie przekładać cokolwiek, byleby nie było zbyt naukowe i dopóki rozumiem, o co chodzi. W zeszłym miesiącu tłumaczyłam ulotkę dla Motoroli, dotyczącą przenośnego telefonu, który wynaleźli.

– Czego? – zadrwił Nando, jakby myślał, że Chiara sama to wymyśliła.

Nando niegdyś zajmował się jakimiś bardzo ważnymi sprawami w ONZ, ale teraz był już na emeryturze. Rzadko gdzieś z nimi wychodził.

Czuło się, że rozmowa jest wymuszona. Chiara zastanawiała się, czy to z jej winy, ponieważ wniosła swoje tłumione napięcie, czy też z powodu obecności Nando. Przy nim Silvia była pozbawiona swoich zwyczajowych dziesięciu minut narzekania na niego.

– Popytam – zgodziła się Silvia. – Jeśli tylko uda mi się dostać do budynku. Cholerni studenci znów go okupują.

Kiedy mijali sklep Ruggieriego, dotarł do nich bogaty zapach dojrzewających serów i salami. Właściciel właśnie zamykał.

– Gdzie zjemy po filmie? – zapytała Chiara. Była głodna.

– My raczej nie zostaniemy tak długo. Wypijemy szybkiego drinka i wrócimy do domu – odpowiedział Nando.

Silvia uśmiechnęła się przepraszająco i potrząsnęła głową, jakby chciała powiedzieć: „Mężczyźni, cóż z nimi począć?”. Próbowała wymienić porozumiewawcze spojrzenia z Chiarą lub Simone, aby zawiązać sojusz przeciw rzekomym niegodziwościom Nando. Chiara nie chciała się w to bawić. Jeśli z nim jesteś, bądź, pomyślała.

Gdyby Carlo nie dał się zabić, tak właśnie by z nim była – całą sobą. Nawet po tych wszystkich latach życia bez niego Chiara dobrze pamiętała uczucie, kiedy trzymał ją za rękę podczas spacerów w parku przy Villi Celimontanie. Towarzyszył temu dreszcz, którego nie czuła, idąc za rękę ze swoim ojcem, choć w obu przypadkach wiedziała, jak bardzo była dla nich ważna.

Kto teraz weźmie mnie za rękę? – myślała, kiedy jej ojciec i narzeczony umarli w krótkim odstępie czasu. Jak teraz będę szła sama?

Kiedy przechodziła przez Campo dei Fiori w towarzystwie przyjaciół, niespodziewanie nawiedzili ją wszyscy jej drodzy zmarli. Odwróciła się od swoich towarzyszy w stronę wystaw sklepowych. Zobaczyła Cecilię, leżącą twarzą w kałuży na zboczu wzgórza. Chiara poczuła ból w klatce piersiowej, więc przyłożyła do niej dłoń, jakby chciała rozmasować skurcz.

Nagle Simone stanęła u jej boku.

– Ty i ja pójdziemy coś przekąsić, prawda? – powiedziała, biorąc Chiarę pod rękę. – Tylko we dwie.

Szły dalej za Nando i Silvią. Resztki pozostawione po porannym targu, odrzucone zewnętrzne liście kapust i sałat, piętrzyły się przed stoiskami niczym glony wyrzucone na brzeg. Mały chłopiec pochylony nad pitnikiem rozchlapywał wodę pod nogi przechodniów.

Film, na który poszli, miał naciąganą fabułę, która zakładała między innymi porwanie prezydenta przez ekstremistów. Gdyby ludzie wokół niej się nie śmiali, Chiara nie zgadłaby, że miało to być zabawne.

Pytanie, które zadała dziewczyna, cały czas do niej powracało, mimo wysiłków, aby je zignorować. Dlaczego matka dziewczyny miałaby kłamać? Musiała sobie przypominać, że już jej nie interesuje, czy to prawda, czy nie. Nie dopuści do tego, żeby zacząć się przejmować. Próbowała skupić się na akcji filmu, ale kapelusz jednej z postaci przypomniał jej jarmułkę Daniele i znów widziała go, jak leży na łóżku z tym dziwnym wyrazem twarzy, który Simone zinterpretowała jako bezczelność. Głos mu się łamał, a jego śmiech przypominał rżenie osła.

– Nie byłem w cholernej synagodze – powiedział. – Znalazłem ją w kredensie, tam, gdzie chowasz różne rzeczy. Po co miałbym chodzić do synagogi?

Nigdy nie dowiedziała się, gdzie wtedy przepadł, ale był to dopiero początek jego licznych nieobecności. Cały czas uciekał i znikał na kilka dni. Później, kiedy już przepadł na dobre, Chiara odkryła, że prawdopodobnie chował się na opuszczonej farmie nonny, ale kiedy był nastolatkiem, nigdy nie przyszło jej to do głowy.

Po filmie poszli do baru na rogu Piazza Farnese, czyli daleko od stałego miejsca Chiary – baru Gianniego. Pozostali dyskutowali o tym, dlaczego tak wiele nowych filmów, w tym komedii – z w ł a s z c z a komedii zdaniem Nando – nawiązywało do wojny i lat ją poprzedzających. Chiara szła z tyłu. Poczuła lęk. Wybrali stolik na zewnątrz, ale ona nadal stała.

– A co ty o tym myślisz? – zapytał Nando, patrząc na nią.

Chiara nie nadążała za dyskusją, ale chwilę wcześniej usłyszała, jak Nando mówił: „Nie przepracowaliśmy jeszcze tego wszystkiego”.

– Myślę, że pewnie masz rację – powiedziała.

W anonimowej ciemności kina myślała, że może po seansie wspomni o telefonie, wydusi to z siebie i zobaczy, co sądzą o tym jej przyjaciele, ale teraz na samą myśl o tym aż ją skręcało. To nie był materiał na barową anegdotę. Musiała odejść.

– Przepraszam – powiedziała. – Zapomniałam, że mój autor ma dziś do mnie zadzwonić. Muszę iść.

– Och, jaka szkoda – powiedział Nando.

Simone patrzyła na nią pytająco. Chciała wspomnieć o kolacji.

– Teraz – powiedziała Chiara zbyt gwałtownie.

– Jeśli te telefony Motoroli się przyjmą – wtrącił Nando – nie będziesz musiała wracać do domu, żeby odebrać połączenie.

Roześmiał się, a Silvia zawtórowała mu poniewczasie.

– Ma sekretnego kochanka.

Odchodząc, Chiara usłyszała jeszcze sceniczny szept Simone, ale tym razem żart przyjaciółki jej nie rozśmieszył.

Simone pewnie poczuła się urażona, ale nic na to nie poradzi. Chiara pomyślała, że kupi sobie pizzę. Poszła nawet do miejsca, gdzie sprzedawali ją na kawałki, ale była mała kolejka, a Chiara nie mogła spokojnie ustać nawet tyle.

W domu nalała sobie szklankę fernet branca i sięgnęła po paczkę papierosów. Żałowała, że nie zachowała listu od matki dziewczyny. Był tam ich adres, a może nawet numer telefonu, ale Chiara pamiętała bardzo wyraźnie, że po tym, jak napisała swoją odpowiedź na maszynie, wyrzuciła go do kosza. Stała przy kuchennym oknie, wydmuchując dym na podkoszulki i majtki suszące się na sznurku sąsiadów. Często zostawiali pranie na noc. Najwyraźniej nie wiedzieli lub nic ich to nie obchodziło, że o godzinie duchów takie ubrania przyciągają zjawy, prześladujące później za dnia tych, którzy je nosili. Matka Chiary zawsze ją tym straszyła.

Chiara pociągnęła słodki płyn ze szklanki. Sama myśl o zmiennokształtnym duchu wkradającym się do jej rękawów, okręcającym się wokół żeber, coraz mocniej i mocniej, sprawiła, że dostała gęsiej skórki.

Przypomniała się jej paczka, którą włożyła do schowka. Może wyrzuciła tylko kopertę, a list wetknęła między rzeczy Daniele. W składziku nie było żarówki. Podczepiła tkaninę, która zakrywała drzwi, i przy słabym świetle dobiegającym z przedpokoju zaczęła szukać po omacku. Zaniosła paczkę do kuchni i rozpakowała jej zawartość na stole. Listu nie było. Wiedziała o tym od początku.

Zanurzyła twarz w jego skórzanej kurtce. Kiedyś podszewkę było czuć jego zapachem, ale Chiara musiała go wywąchać już lata temu. Metalową podkładkę zostawiła na stole, a kurtkę zaniosła do przedpokoju, gdzie powiesiła ją pod własnymi płaszczami i marynarkami. Zdjęcie w ramce zabrała do sypialni i ustawiła je tak, żeby widzieć swoich dziadków. Oprawka zaczęła się rozchodzić, więc Chiara złożyła ją z powrotem, przyciskając kciuki do styków, które utrzymywały tył ramki na miejscu. Wróciła do kuchni, złożyła papier po paczce i odłożyła go na miejsce. Pomyślała, że był to wyjątkowo krótki okres względnego spokoju ducha.

Usiadła przy stole i spróbowała przypomnieć sobie list, który przyszedł z Cardiff. Zamiast niego przypomniał się jej pierwszy list, który Daniele napisał do swojej matki. Zrobił pięć jego kopii i umieścili je w czterech sekretnych miejscach w getcie. Piąty list, ten, który Chiara później odzyskała, zostawili przy pomniku Anity Garibaldi. Chiara znała jego treść na pamięć.

Kochana Mamo,

Pani dała mi kurę. Nazywa się Koko.

Nadal je przechowywała – jego wszystkie listy. Niegdyś ślęczała nad nimi, mając nadzieję, że dadzą jej jakąś wskazówkę. Teraz leżały w jakimś pudełku, pewnie na samym dnie schowka.

Telefon zadzwonił i Chiara aż podskoczyła, ale to była tylko Simone.

– Czy wszystko z tobą w porządku, kochanie? – zapytała.

Chiara zapewniła ją, że tak.

– Coś się znajdzie – powiedziała Simone.

Chiara nie zrozumiała, o co jej chodziło.

– Co?

– A jeśli nie, to zawsze możesz jeszcze sprzedać część swojego mieszkania.

Po chwili, kiedy żadna z nich się nie odezwała, Simone dodała

– To miał być żart.

Do Chiary dotarło, że Simone naprawdę myślała, że martwi się pracą i pieniędzmi. Tak było nawet lepiej. Postanowiła podjąć żart.

– Albo mogę wziąć lokatora.

– Nie masz miejsca dla lokatora, prawda? Musisz raczej przygruchać sobie bogatego amanta.

Chiara posłusznie zachichotała.

– Powiedziałam Silvii i Nando, że w tajemnicy wzięłaś sobie kochanka – powiedziała Simone. – Uwierzyli.

W umyśle Chiary rozbłysnął obraz Daniele w ciasnej uliczce, idącego za rękę z jasnowłosą dziewczyną. Dziewczyna patrzyła na niego z zachwytem, z czego Chiara wywnioskowała, że byli kochankami. Zastanawiała się, czy nie widziała ich już kiedyś z okna autobusu.

– Ale to nieprawda, co? – zapytała Simone.

– Co nieprawda?

– Że masz kochanka.

– Przyłapałaś mnie – odpowiedziała Chiara i zniżyła głos. – Lepiej już pójdę. Czeka na mnie.

Znów pomyślała o Carlu: o zarysie jego szczęki, o wysokim, poważnym czole. Pozostał wiecznie młody. Gdyby żył, miałby już sześćdziesiąt pięć lat. Być może z nosa wyrastałyby mu białe włosy, a jego pośladki stałyby się pomarszczone. Nadal mogliby się szczerze kochać. Odepchnęła te myśli.

Zaczęła sobie wyobrażać swojego rzekomego kochanka. Powinien być młodszy. Powiedzmy, po pięćdziesiątce – nie ma co przesadzać z tą młodością. Obdarzyła go bujną czupryną siwiejących włosów i silnym, ciepłym ciałem. Weszła do łóżka, nie zapalając światła, żeby nie zobaczyć, że tak naprawdę go nie ma, ale i tak powitała ją potworna pustka.

Po chwili ponownie wstała i nadal po ciemku poszła do wejścia. Znalazła na półce swoją nową miseczkę i zaniosła ją do kuchni. Nalała sobie szklankę wody, usiadła przy stole i zapaliła papierosa, który pochodził już z przydziału na następny dzień, ale mus to mus. Miseczka idealnie nadawała się na popielniczkę.

Chiara gruntownie wyremontowała kuchnię na początku lat sześćdziesiątych, kiedy podzieliła swoje mieszkanie na dwa mniejsze. Lodówka zastąpiła wyłożoną cynkiem szafkę na lód, elektryczny podgrzewacz wody zajął miejsce starego pieca węglowego. Ale układ się nie zmienił i stół był ten sam co w 1943 roku. Wyobraziła sobie, że siedzi przy nim Daniele. Nie ten nastolatek, który zawładnął jej myślami od czasu telefonu dziewczyny, ani nie dorosły, niemal czterdziestoletni człowiek, którym musiał się stać, ale mały chłopiec, którego zabrała tamtego dnia i przyprowadziła do domu.

CZTERY

Chiara przygotowuje dla nich wczesny obiad, aby mieli siły na podróż na wzgórza do domu nonny. Wrzuciła trochę makaronu do garnka z gotującą się wodą i rozgląda się, co do niego dodać: skrawek szynki, kilka cebul. Przyrządzanie jedzenia zawsze przynosi Chiarze wytchnienie, bez względu na to, co dzieje się dookoła. Daje jej spokój ducha. To jedyna cecha, którą odziedziczyła po matce. Chiara patrzy na różowe kawałeczki szynki. On nie je wieprzowiny, myśli. Musi jednak coś zjeść. Spogląda na parapet, gdzie hoduje zioła w doniczkach. Jest już jednak październik i nie ma prawie nic do zerwania. Szałwia uschła i rozsypuje się w dotyku. Wygląda na to, że lata wojny wycisnęły ostatnie soki ze wszystkiego, co żywe. Przyszło im żyć w czasach posuchy. Chiara sprawdza ziemię w doniczce: jest niczym pył.

Chłopiec przygląda się Cecilii, która bez pantofli raz po raz okrąża stół, zadając mu pytania dziecinnym głosem, jakby oboje byli małymi dziećmi i właśnie poznawali się na placu zabaw.

– Jak masz na imię? Ja nazywam się Cecilia – mówi, przechodząc koło niego, a on patrzy na nią szeroko otwartymi oczami. – Ce-ci-li-a – powtarza, tym razem przeciągając sylaby i rozkładając ramiona w geście powitania niewidzialnej publiczności.

Chiara widzi na policzku siostry czerwone ślady, pozostawione przez jej własne palce. Tłumaczy sobie, że musiała przerwać jej krzyk, ale nie może się otrząsnąć po wymierzeniu ciosu. Nadal czuje kłucie w dłoni i pieczenie własnych policzków, jak gdyby i jej się oberwało.

– Nie chcę tego! Zabierz to z powrotem! – wrzasnęła Cecilia, kiedy Chiara powiedziała jej, że chłopiec zostanie z nimi, i zanim Chiara zorientowała się, co robi, doskoczyła do siostry przez całą długość pokoju i wymierzyła jej policzek tak siarczysty, że Cecilia się zachwiała, a jedna ze spinek wypadła jej z włosów i odbiła się od ściany.

– Nie „to”, ale „on”. Mały chłopiec – powiedziała Chiara.

Obróciła się na pięcie i z zaciśniętymi pięściami, jakby szykowała się na więcej, wyszła z pokoju, zabierając po drodze dziecko, które przycupnęło w przedpokoju. Szczelnie zamknęła drzwi, aby zagłuszyć szloch Cecilii, i zaciągnęła chłopca do kuchni z takim pośpiechem, jakby miało to sprawić, że zapomni o całej scenie. Odsunęła dla niego krzesło, poinstruowała, żeby ściągnął płaszczyk i usiadł, ale chłopiec ani drgnął, tylko stał z piąstkami zaciśniętymi równie mocno jak wcześniej.

Zostawiła go w spokoju, ale wyciągając sztućce z szuflady i nalewając wody do garnka, pomyślała, że to dziecko w ciągu ostatnich dwóch godzin zobaczyło i doświadczyło więcej przemocy niż w całym swoim dotychczasowym życiu. Mimo niedostatku i wprowadzenia praw, które uczyniły z jego rodziny obywateli drugiej kategorii, w jego domu musiały panować miłość i szacunek, z pewnością nie podnosiło się tam ręki w gniewie.

– Przepraszam – powiedziała Chiara, kiedy Cecilia weszła do kuchni kilka minut później. – Przepraszam, że cię uderzyłam.

Jednak Cecilia, która wyciągnęła pozostałe spinki i rozpuściła rozczochrane włosy, nie zwróciła uwagi na jej słowa i oddała się swemu pozbawionemu gracji tańcu.

Lekkość cebuli w dłoni Chiary podpowiada jej, że w środku będzie przegniła. Po raz kolejny dotarła do niej waga tego, co zrobiła, i poczuła się zagubiona. Przed oczami stanęła jej twarz matki chłopca. Przypomniała sobie nazwisko, które widniało na wszywce, którą wydarła zębami z ubrania chłopca.

– Signora Levi – mówi na głos i kiwa głową do chłopca, który patrzy na nią szklistymi oczami. – Twoja mama, signora Levi, poprosiła mnie, żebym się tobą zaopiekowała podczas jej nieobecności. Powiedziała, że jesteś bardzo grzeczny.

Cecilia sunie po kuchni, rozkładając i łącząc ramiona, jak podczas pływania, ale Chiara skupia swoją uwagą na chłopcu, nawet kiedy siostra lekko ją potrąca.

– Zdejmij płaszczyk i usiądź, jak na dobrego chłopca przystało.

Tym razem dziecko spełnia jej prośbę.

– Dobrze – mówi, zachęcona tym powodzeniem. – Teraz będziemy udawać, że nie masz na nazwisko Levi, ponieważ źli żołnierze szukają wszystkich ludzi, którzy się tak nazywają.

Patrzy na niego, zastanawiając się, ile z tego wszystkiego rozumie. Chłopiec odwzajemnia jej spojrzenie.

– Teraz będziesz nazywał się… – zastanawia się przez chwilę – Gaspari.

Tak nazywał się jej narzeczony, Carlo. Kiedy wymawia jego nazwisko, widzi go, jak macha jej z okna autobusu, którym musiał wyjechać z powodu swojej działalności antyfaszystowskiej. Widzi go, jak całuje palce swej dłoni, aby posłać jej całusa, który, docierając do niej, wywołuje przyjemny dreszcz.

– Och – wyrywa się jej westchnienie i przykłada pachnące cebulą palce do swoich warg, chcąc uchwycić i zatrzymać to uczucie.

„Wrócę, zanim zdążysz się za mną stęsknić”, powiedział jej na pożegnanie.

Nie mógł mylić się bardziej. Gdyby wcześniej się pobrali, zamiast jedynie zaręczyć, gdyby zaszła wtedy w ciążę, mogliby mieć syna mniej więcej w wieku tego chłopca, który teraz już na nią nie patrzy, ponieważ Cecilia ponownie przykuła całą jego uwagę.

Zazwyczaj Chiarę bardzo irytowało, kiedy Cecilia zachowywała się jak mała dziewczynka, ale tym razem była jej wdzięczna, ponieważ świadczyło to o tym, że podjęła wysiłek nawiązania kontaktu z chłopcem. Może, wbrew wszystkiemu, Chiara dobrze zrobiła, wymierzając jej ten policzek. Może powinna była zrobić to lata temu.

Chiara ponownie przenosi spojrzenie na deskę do krojenia, sięga po nóż i zdecydowanym gestem przekraja pierwszą cebulę. Tak jak przypuszczała, w środku jest na wpół zgniła. Cecilia przebiega koło niej z ręką przy piekącym policzku, nucąc własne imię do melodii, którą Chiara wymyśliła co najmniej dwadzieścia lat wcześniej.

– Cecilia Teresa Ravello, tra-la-la-la-la!

Mogłoby się wydawać, że sobie kpi, gdyby nie fakt, że nie była do tego zdolna.

Chiara uważnie kroi cebulę, usuwając miękkie, brązowo-zielone warstwy, nie marnując jednak najmniejszej nawet części zdatnej do zjedzenia. Nie mają oliwy. Na wzgórzach będzie oliwa, myśli Chiara, ale powstrzymuje się przed pomknięciem myślami w tamtą stronę. Najpierw czeka ich podróż. Pod sam koniec gotowania wrzuca pokrojoną cebulę do garnka z makaronem, żeby ją tylko trochę zmiękczyć. Odcedza makaron i miesza go z kawałkami szynki. Zrywa kilka suchych listków szałwii, rozciera je i dodaje do smaku. Ma pod dostatkiem suszonych papryczek chili, ale czy dzieci je jedzą? Nie jest pewna i nie chce ryzykować.

Chłopiec patrzy na Cecilię jak urzeczony.

– Daniele – wyszeptuje.

– Ile masz lat? – pyta dalej Cecilia.

– Prawie osiem – odpowiada chłopiec.

– Jeden, dwa, trzy, cztery, pięć, sześć, siedem. Czyli siedem.

– Siedem – powtarza Daniele.

– Masz braci albo siostry? – docieka Cecilia.

Zatrzymuje się koło Chiary, nachyla nad garnkiem i wącha. Grube, czarne włosy zakrywają jej twarz. Chiara czuje włosy siostry, pachnące i ciemne.

– Dwie młodsze siostrzyczki – odpowiada chłopiec. Jego głos jest tym razem głośniejszy. – Niedługo będzie nowy dzidziuś – dodaje, kiedy Cecilia ponownie okrąża pokój.

Wygląda na to, że mimo wszystko może się między nimi ułożyć. Być może Cecilia i chłopiec, wobec których Chiara musiała użyć przemocy, staną się sojusznikami.

A Chiara? Jaka jej przypadnie rola? Oczywiście, ona będzie złą macochą, taką, która trochę dba, a trochę zastrasza, a oni, dwoje niedopasowanych dzieci, będą trzymać się razem i wzajemnie pocieszać, dzielić się sekretami szeptanymi na ucho, a zagadnięci będą zwracać ku niej puste twarze. Będzie musiała to znosić i poszukać pocieszenia u kogoś innego. Lub nauczyć się żyć bez tego.

Cecilia zatrzymuje się i chwyta za oparcie krzesła naprzeciwko chłopca. Wykonuje niezgrabne plié, a następnie podnosi jedną stopę w bok. Kiedy była mała, jeszcze zanim zaczęły się ataki choroby, była dobrą tancerką.

– Moja mamusia nie żyje – mówi słodko. – Nie żyje, nie żyje, nie żyje. – Nachyla się do chłopca tak bardzo, że ich twarze dzielą zaledwie centymetry. – A twoja?

Serce Chiary zamiera na parę sekund. Stoi, trzymając w obu rękach garnek, z którego bucha para nasycona ostrym zapachem szałwii. Spowita w ziołową mgiełkę, obserwuje tę dwójkę.

Usta chłopca otwierają się, ale nie wydobywa się z nich żaden dźwięk. Chiara nie wie, co właśnie dociera do chłopca, ale widzi, jak zaciska on szczękę, aż zgrzytają mu zęby. Cisza zaczyna narastać, zajmować kąty pokoju i piąć się aż pod sufit.

Nagle przerywa ją Cecilia. Zaczyna nucić melodię. To piosenka z musicalu, który tak bardzo lubi, o ścieżce w lesie.

Opuszczają Rzym następnego dnia. W pierwszym pociągu Cecilia drzemie, a chłopiec patrzy przez okno, bacznym, lecz niepojmującym wzrokiem. Chiara przygotowała mu ze swojej płóciennej torby jego własny tobołek do niesienia. Jej pasek był dla niego za długi i włożony do niej stary koc i książeczka z obrazkami z 1921 roku obijały mu się o nogi, kiedy szedł. W pociągu trzymał torbę na kolanach, a na niej uszankę, znalezioną przez Chiarę w szufladzie w dawnym pokoju jej dziadków. Była tak stara, że prawdopodobnie należała do ojca Chiary, kiedy był w wieku chłopca. Nałożyła mu ją na głowę.

– Żeby ci uszy nie zmarzły.

Chłopiec natychmiast ją ściągnął.

Również Cecilia trzyma na kolanach swój filcowy kapelusz, dopasowany do szarego kostiumu z granatową lamówką, który sama sobie uszyła.

Chiara przygląda się twarzy śpiącej siostry – tak niewinnej i nieskazitelnej. Ślad na policzku, gdzie Chiara ją uderzyła, nadal jest lekko widoczny. Przypomina się jej zdarzenie z dzieciństwa, kiedy Cecilia dostała ataku tak silnego, że zrzuciła obrazek ze ściany, który spadając, uderzył Chiarę w głowę. Było to przedstawienie Najświętszego Serca Jezusa, które wisiało nad ich łóżkiem, kiedy były małe i mieszkały z rodzicami w San Lorenzo.

Na obrazku Jezus ubrany był w białe szaty, a przez ramię miał przewieszony czerwony płaszcz. Prawą rękę z widocznym śladem po gwoździu unosił w geście błogosławieństwa, a lewą dłonią rozchylał szaty, ukazując swoje promienne serce, otoczone koroną cierniową, niczym drutem kolczastym. Jego święte serce było zwieńczone złotą koroną. Złota była też lamówka jego białej szaty, jak również połyskująca niczym słońce aureola. Jego brązowe, faliste włosy spływały na ramiona. Czoło było gładkie i beztroskie, a policzki różowe jak u dziewczyny lub bardzo młodego chłopca, mimo że miał brodę i wąsy. Jezus nie był przedstawiony na tle jakiegoś fizycznego miejsca: po prostu unosił się wśród złocistego blasku.

Tamtej nocy Chiarę zbudziło uderzenie w twarz, połączone z tumultem, jakby nagle znalazła się w środku trzęsienia ziemi. Zapamiętała krzyki i to, że wszyscy biegali. Ich służąca, Anna Lisa, i nonna, która musiała być wtedy z wizytą, i jeszcze siwowłosa kobieta, której nie potrafi zidentyfikować – pewnie jakaś cioteczna babka ze strony ich matki, jedna z tych starych kobiet, którą pozostawiła emigrująca rodzina. Wszystkie wydawały uspokajające dźwięki, ale żadna z nich nie ratowała Chiary ze skotłowanej pościeli.

W końcu zjawił się ich ojciec, pachnący fajką, jego głos uciszył rwetes.

– Spokój, spokój, na miłość boską! – powiedział, pochylając się nad toczącą pianę z ust, rzucającą się w drgawkach istotą, która zajęła miejsce Cecilii, równocześnie podnosząc piszczącą Chiarę, która wtuliła się w jego ramię.

Za nim stała ich matka, która musiała przybiec do pokoju dziewczynek jako pierwsza, ale zamarła na progu, podczas gdy pozostali przepchnęli się obok niej do środka.

Jej długie czarne włosy były rozświetlone przez światło lampy, w ręku trzymała zebrane fałdy białej, nocnej koszuli. Osunęła się na ziemię, wtórując lamentom Chiary. Wyglądała raczej jak głupia, bezużyteczna dziewczynka niż czyjakolwiek matka.

Chiara trafiła w ramiona nonny, a ojciec zajął się Cecilią.

Na pościeli była krew, więc ich matka nabrała przekonania, że to krew Jezusa, że jego święte serce krwawi.

– Antonella, spójrz, spójrz na twarz Chiary – powiedział babbo. – Ramka musiała ją uderzyć, spadając. Ma rozcięty policzek.

Bez skutku. Dla ich matki nieważne było, że Chiara krwawi, kiedy krwawił Jezus.

– On odwrócił od niej swoją twarz – wyszeptała matka. – To diabeł, który w niej tkwi, tak go rani.

Chiara słyszała rozmowę rodziców z kuchni, gdzie Anna Lisa opatrywała jej ranę. Babbo zabronił Mammie zabierania Cecilii do księdza.

– Nie godzę się na żadne bzdurne przesądy – powiedział. – Dziecko cierpi dostatecznie i bez tego. Dajmy lekarstwu szansę zadziałać.

Ojciec wyjeżdżał w interesach. Anna Lisa ułożyła jego czyste, wyprasowane koszule na łóżku, a on wybierał, które weźmie. Pomagała mu Chiara. Zwijała jego krawaty w kształt ślimaczych muszli: ciemnozielony w czerwone romby i szary, który podobał się jej bardziej.

– Pamiętaj, że Cecilia musi co wieczór wziąć łyżkę swojego lekarstwa – powiedział do Anny Lisy.

– Tak, proszę pana – powiedziała służąca i wyszła z pokoju.

– Boisz się być z nią w pokoju, kiedy ma atak? – zapytał Chiarę.

Chiara odparła, że nie.

Ojciec powiedział jej, że była dobrą, odważną dziewczynką. Powiedział też, że gdyby coś takiego wydarzyło się podczas jego nieobecności, Chiara ma pójść raczej po Annę Lisę niż po mamę, bo Anna Lisa jest bardziej jak pielęgniarka. W przeciwieństwie do Chiary nie widział, jak służąca, kiedy mijała Cecilię, żegnała się i modliła się półgłosem, aby odpędzić diabła. Wtedy właśnie Chiara zrozumiała. Nikt inny nie mógł obronić Cecilii. Tylko ona.

Zmierzchało, kiedy wysiedli w Orte, gdzie mieli się przesiąść. Czekali na peronie wraz z tuzinem innych podróżnych, kiedy zaczęła padać taka sama ponura mżawka jak dzień wcześniej w Rzymie; miała wrażenie, że ktoś wylewa z nieba pomyje. Wycofali się pod zadaszenie, ale wiatr nawiewał deszcz i tam. Cecilia nuciła pod nosem. Chłopiec stanął po drugiej stronie Chiary; był z nimi, ale nie do końca. Przez całą podróż nie odezwał się ani słowem.

– Powiem nonnie – odezwała się Cecilia ni z tego, ni z owego.

Zdjęła rękawiczki i zaczęła kreślić kółka palcem na dłoni. Włosy miała upięte pod kapeluszem, a płaszcz przewiesiła sobie przez ramię. Z łatwością mogła uchodzić za najlepiej i najmodniej wyglądającą kobietę w okolicy.

Patrząc na nią, nie można było się domyślić.

– Co chcesz jej powiedzieć? – pyta Chiara, delikatnie kładąc rękę na dłoni siostry.

Cecilia patrzy na nią zagubionym wzrokiem.

– Nic – odpowiada.

Zjawia się zawiadowca stacji w towarzystwie żołnierza. W gasnącym świetle dnia Chiara nie jest w stanie dostrzec, czy ma na sobie mundur włoski, czy niemiecki. W każdym razie jest to wróg.

Chiara klęka na jedno kolano przed chłopcem, aby poprawić mu płaszczyk.

– Pamiętaj – szepcze. – Nazywasz się Daniele Gaspari.

Chłopiec w żaden sposób nie daje poznać, że ją słyszy, cisza, w której się zamknął, wydaje się wszechogarniająca. W sercu Chiary rodzi się strach. Wstaje.

Zawiadowca ogłasza, że więcej pociągów tego dnia nie pojedzie. Cała linia została zarekwirowana, ponieważ nadjeżdżają transporty wojskowe. Żołnierz przechodzi obok nich, zmierzając do końca peronu. Zdecydowany chrzęst jego obcasów, jakby z każdym krokiem rozgniatały coś na proch, upewnia Chiarę w przekonaniu, że jest to Niemiec.

Może powinni byli wsiąść do pociągu regionalnego, który odjeżdżał ze stacji Roma Tiburtina. Chiara wahała się przez chwilę, zastanawiając się, którą trasę wybrać, ale Tiburtina została zniszczona podczas bombardowań San Lorenzo w lipcu, więc założyła, że główna trasa ze stacji Termini będzie pewniejsza. Poza tym na Termini znacznie łatwiej było się dostać i oszczędzało im to bólu oglądania ruin i zgliszcz, w jakie został obrócony ich dom.

Gruzy, myśli Chiara i jej umysł zalewają obrazy zniszczenia San Lorenzo. Rumowisko i pył unoszący się niczym dym. Ziejąca wyrwa w ziemi w miejscu, gdzie stała ich kamienica, szok wywołany jej całkowitym zniszczeniem. Odór, ludzie przeszukujący gruzowisko z chustkami przytkniętymi do twarzy, podczas gdy inni się przypatrują lub po prostu stoją ze zwieszonymi głowami.

Chiara pociera obolałą szczękę. Przypomina sobie ponownie, jak ich matka kategorycznie odmówiła przeprowadzki, kiedy ona i Cecilia przeniosły się do mieszkania po dziadkach przy Via dei Cappellari. Nikt nie mógł przewidzieć bombardowań. Chiara nie może sobie teraz pozwolić na rozpamiętywanie.

Rozgląda się po peronie. Gdyby wyjechali, tak jak planowała, zaraz po wczorajszym obiedzie, byliby już dawno bezpieczni u nonny. Nie powinna była zwlekać. Myślała jednak, że uda jej się znaleźć bezpieczniejsze miejsce dla dziecka. Gdyby nie spędziła całego wczorajszego popołudnia, jeżdżąc mimo mżawki na rowerze i zadając nietrafione pytania niewłaściwym ludziom, byliby już na miejscu. W dodatku wybrała trasę, którą Niemcy dostarczali zaopatrzenie.

Kilku pasażerów przeszło przez drzwi obrotowe na odległym końcu peronu i rozpłynęło się w zapadającym zmierzchu. Gdyby była sama lub gdyby było jeszcze jasno, być może również spróbowałaby szczęścia na drodze. Chiara poczuła, jak jej duch rwie się za nimi w tęsknocie za wolnością; chciała być sama w mroku, schować się w rowie lub przydrożnej stodole, złapać okazję lub ubłagać kogoś, żeby ją przenocował, pragnęła polegać tylko na sobie, a i w razie pomyłki odpowiadać tylko za siebie.

Otrząsa się szybko z tych myśli. Muszą przenocować na stacji i wyjść z tego obronną ręką.

– Chodźmy do środka, żeby schronić się przed deszczem – mówi, udając, że to wspaniały pomysł, który właśnie zaświtał jej w głowie.

Chiara, Cecilia i chłopiec podążają za pozostałymi pasażerami przez tory do poczekalni, która pachnie naftą i nagrzanym kurzem. Ludzie zajmują miejsca na ławkach, rozkładając swoje rzeczy na noc, ale Chiara prowadzi swoich podopiecznych na sam koniec pomieszczenia, do miejsca między ostatnią ławką a ścianą, mówiąc cicho, że zaraz przygotuje im wygodne posłanie na ziemi, że jest to naprawdę dobre miejsce, z daleka od innych, gdzie nikt nie będzie ich niepokoił.

Chiara nie przestaje mówić kojącym głosem, ponieważ wyczuwa, że Cecilia jest niespokojna. Prowadzi ich do tego wąskiego miejsca, najpierw Cecilię, która kładzie swoją walizkę w rogu, a następnie chłopca. Zdejmuje mu z ramienia płócienną torbę i wyciąga koc, który nonna zrobiła dawno temu, zszywając ze sobą różnokolorowe kwadraty.

Daniele stoi, przyglądając się poczekalni, jego wzrok nie skupia się jednak na niczym, a jego pięści są przyciśnięte do boków. Z zewnątrz dobiega odgłos pociągu wjeżdżającego i zatrzymującego się na stacji, więc Chiara odwraca się gwałtownie do drzwi. Może jednak zawiadowca się mylił i będą mogli już dziś przesiąść się i odjechać. A może jest to pociąg z niemieckimi posiłkami i zaraz wysiądą z niego żołnierze: wmaszerują całą hordą w połyskujących hełmach, stukając obcasami. Przyciska koc do siebie.

Do poczekalni wchodzą nowi podróżni, narzekając i mrucząc pod nosem. Chiara przestaje ściskać koc i strzepuje go. Cecilia patrzy na nią, niczego nie rozumiejąc.

– Wypakuj swój koc – mówi Chiara. – Zostajemy tutaj. Tylko na tę noc. Żaden pociąg już dziś nie odjedzie, kochanie, ale to nic nie szkodzi. Jutro złapiemy pierwszy z rana.

Chłopiec opiera się o ścianę, Chiara sięga nad nim, aby poklepać siostrę po ramieniu.

Przyglądają się nowo przybyłym, którzy też nie mają ochoty tkwić w Orte, bo zmierzają do Rzymu lub jeszcze dalej, na południe. Ich pociąg został przekierowany na inną trasę, a oni przymusowo wysadzeni. Teraz zapełniają pozostałe miejsca na ławkach i na podłodze. Ci, którzy wcześniej zdążyli się już przygotować do snu, muszą ponownie usiąść. W poczekalni robi się gwarno od ustaleń, gdzie kto będzie spał. Wśród nowo przybyłych znajduje się jedyny w całej poczekalni dorosły, lecz nie stary mężczyzna, który domaga się wyjaśnień. Wymachując biletem, opuszcza poczekalnię w poszukiwaniu odpowiedzi. Podczas jego nieobecności sytuacja uspokaja się i ludzie zaczynają układać się do snu.

Cecilia nie chce usiąść. Mówi, że podłoga jest brudna. Pobrudzi sobie ubranie. Chce wrócić do domu.

– Przecież jedziemy do nonny – zauważa Chiara. – To tak, jakbyśmy jechały do domu, prawda?

Chiara wyjmuje chusteczkę i schyla się, aby wytrzeć podłogę dla siostry, kiedy niespodziewanie chłopiec siada koło niej na podłodze, opierając się plecami o ścianę i obejmując rękami kolana, przyciągnięte mocno do tułowia. Chiara wie, że jest skrajnie zmęczony. Niewidzialny mur, którym próbował się odgrodzić, zaczyna się kruszyć.

– Przygotuję ci miłe, wygodne posłanko – mówi cicho, rozwijając kolorowy koc na zamiecionym kawałku podłogi. – Jutro wczesnym rankiem złapiemy pierwszy pociąg na wzgórza i wysiądziemy na piątej stacji.

Chiara spogląda w górę, czując, że Cecilia stoi nad nią. Siostra spogląda na nią złowrogo i wykrzywia twarz. W ten sam sposób ich matka zwykła stawać nad łóżkiem i przyglądać się im, jakby były jej zupełnie obce, a one udawały, że śpią, byle tylko odeszła.

– To mój koc – mówi Cecilia.

– Twój koc jest w walizce. – Chiara usiłuje zachować ten sam spokojny ton głosu, jakim mówi do chłopca. – Przypomnij sobie, sama go spakowałaś. Ten jest zapasowy.

Chiara odwraca się, aby ponownie podjąć szykowanie posłania i swoją opowieść.

– Na stacji będzie na nas czekał pan z wozem i koniem. – mówi. – Zawiezie nas do wsi położonej na szczycie wzgórza, skąd dalej albo pójdziemy, albo, jeśli będziemy zmęczeni, poślemy po Gabriele, żeby po nas przyjechał.

Oczami wyobraźni widzi pasterza Gabriele, który wyłania się spośród drzew, a jego twarz, która mogłaby być równie dobrze wyciosana z jednego z nich, ma kolor opadłych liści.

– Dobry, stary Gabriele – mówi Chiara, odwracając się, aby posłać uśmiech swojej siostrze, ale Cecilia jest całkowicie skupiona na plakacie wiszącym na przeciwległej ścianie.

– Gotowe. – Chiara wygładza koc i zwraca się ku chłopcu, którego głowa opada bezwładnie. Ścisza głos: – Jadąc leśną drogą, dojedziemy do zakrętu, z którego widać następną wioskę, a w połowie tego stoku znajduje się dom nonny. Nie
można go stamtąd dostrzec. – Potrząsa głową, ciągle mówiąc, choć chłopiec z całą pewnością śpi. – A to z powodu stromego spadku zbocza na końcu gaju oliwnego, który zasłania dom, chociaż czasem można dostrzec dym unoszący się z komina.

Chiara ostatnio odwiedziła gospodarstwo wczesną wiosną. Przed oczami ma miętową zieleń świeżej roślinności i stalowoniebieską linię odległych wzgórz w miejscu, w którym zlewają się z błękitem nieba, oraz wszystkie odcienie zieleni i niebieskości pomiędzy, jakby były szeroką jedwabną wstęgą, która ma ich wszystkich związać – ją, Cecilię i chłopca.

Zaczyna kołysać się na piętach.

– Teraz oczywiście jest jesień i kolory będą inne. Przeciwległe wzgórze jest gęsto porośnięte drzewami wszelkiego rodzaju, które mienią się odcieniami czerwieni, złota i oranżu.

Zakręciła dłonią, aby zademonstrować mieniące się jesiennymi barwami listowie. A może liście nie zmieniły jeszcze koloru. Niemniej z pewnością będzie zieleń i błękit. Soczysta zieleń trawy i srebrzysta drzew oliwnych, błękit w oddali może być trochę stłumiony, ale nadal będzie tworzył okalającą ramę.

Objęcia chłopca rozluźniają się, jego nogi rozjeżdżają się, a głowa opada między dwa chude kolana.

– Tak naprawdę chciałam ci powiedzieć – dodaje cicho Chiara – że widok z tego zakrętu jest najpiękniejszy na świecie.

Chiara nie była skora do dotykania chłopca, mając na uwadze swoje wcześniejsze, szorstkie wobec niego postępowanie, i instynktownie respektowała to smętne milczenie, w którym próbował się schronić, pozwalając mu zachować pozory nietykalności. Teraz jednak wkłada dłonie pod jego ramiona i szybkim ruchem kładzie go na kocu. Chłopiec porusza się, ale się nie budzi. Chiara trwa nad nim pochylona, wdychając ciepło jego oddechu. Jego oczy nie są do końca zamknięte.

– Daniele – Chiara wymawia jego imię, aby sprawdzić, jak głęboko zasnął, widzi jednak od razu, że zupełnie odpłynął i jej nie słyszy.

Chiara spogląda w górę. Wygląda na to, że Cecilia próbuje przeliterować słowa na plakacie. Porusza ustami. Chiara wyciąga szyję, aby się mu lepiej przyjrzeć. Jest to plakat anonsujący zeszłoroczną Wystawę Rewolucji Faszystowskiej. Cecilia zwiedziła ją wraz z jedną ze swoich klientek, kobietą, której mąż pracował wcześniej z Chiarą w ministerstwie, zanim ich departament został zlikwidowany. Żony kolegów Chiary stanowią większość osób korzystających z krawieckiego talentu jej siostry.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki