Kajetan Abgarowicz

Widziane i odczute

Szkice i opowiadania

Warszawa 2012

KOLEGA

(SZKIC)

Przypominam sobie z największą dokładnością, kiedy go po raz pierwszy spotkałem. Poznanie nasze utkwiło mi silnie w pamięci; wówczas pierwszy raz spostrzegłem, że są różnice majątkowe na świecie i idące za nimi różnice elegancji, szyku, komfortu i w ogóle używania... Wówczas po raz pierwszy uczułem, choć tylko bardzo przemijająco, jad zazdrości w mym dziecięcym sercu...

Było to po śmierci mego najukochańszego, uwielbianego ojca; miałem wówczas czternasty rok, a moi dwaj bracia byli młodsi. Po smutnych, najboleśniejszych feriach letnich odwoziła nas matka do szkół. Byliśmy wszyscy razem w żałobie, a dość daleką podróż koleją odbywaliśmy oszczędnie – drugą klasą. Pakunki nasze i różnorodne węzełki uczniowskie swym wyglądem odbiegały daleko od tego, co w drugiej połowie dziewiętnastego wieku przyzwyczajono się uważać za komfort.

Gdyśmy przyjechali do miasta Stanisławowa, w którym odbywaliśmy nauki gimnazjalne, pierwszy wyskoczyłem z wagonu, ażeby dopomóc matce i braciom w wydobywaniu wszystkich naszych gratów; trwało to chwilę i wnet skierowaliśmy się ku wyjściu z dworca. Równocześnie z nami wysiadła z sąsiedniego przedziału pierwszej klasy bardzo elegancka pani z małym chłopczykiem, mniej więcej mego wieku. Chłopak był wyelegantowany jak królewicz. Pakunki lśniły od brązów i żółtego angielskiego juchtu, a wyjmował je z wagonu wspaniały służący, przyodziany w pyszną uherbowaną liberię... Piękna pani spostrzegłszy moją matkę, stanęła na miejscu i zaczęła się jej bystro przyglądać. Na twarzy mej matki spostrzegłem dziwną grę wrażeń; wydało mi się, że tę piękną i elegancką panią poznaje, że ją znała doskonale, ale waha się, czy ma pierwsza zbliżyć się do niej, czy przejść obok i udać, że nie zwraca na nią uwagi... Tymczasem wytworna nieznajoma wydała dość egzaltowany okrzyk i otworzywszy ramiona rzuciła się na szyję mej matki.

– Luniu! To ty? I nie poznajesz mnie, Marcelinki... Nie poznajesz mnie, kuzynki i najlepszej przyjaciółki – woła piękna pani, ściskając i całując moją matkę.

Rozpoczęła się pospieszna rozmowa, prowadzona dorywczo, pełna zapytań, wykrzykników, ubolewań i westchnień. Rozmowa, w której przez chwil kilka pragnęły dwie kobiety pomieścić to wszystko, co stało się w ich życiu przez kilkanaście lat niewidzenia się, zupełnego prawie zapomnienia o sobie... Z rozmowy tej dowiedziałem się, że pani Marcelina ma męża, który choruje często i całe lato przesiaduje w zagranicznych miejscach kąpielowych, że ma jednego syna, właśnie obecnego tu Sewerka, który był w szkołach we Lwowie, nie może go tam jednak dalej oddawać, bo jakiś profesor „zawziął się na niego” i „prześladuje” go w okropny sposób, dlatego umyśliła go ulokować w Stanisławowie u profesora Dzełyńskiego, gdzie znajdzie pilną opiekę i obronę przed niesłusznymi napaściami... Z rozmowy tej dowiedziałem się dalej, że za Sewerka pani Marcelina płaciła więcej, niż płacono za nas trzech – to mi się wydało dziwnym i niesprawiedliwym i nie zaimponowało mi ani trochę... Imponował mi jednak kostium strzelecki przyszłego kolegi, jego kapelusz z cietrzewim piórem, jego tyrolskie mchowo-zielone pończochy, sięgające po kolana, trzewiki z żółtej skóry, jakiś niepochwytny blask elegancji, bijący z całej jego postaci.

Spojrzałem uważnie na syna pani Marceliny. Był to ładny chłopak, o blado-rumianej cerze, jasnych włosach i błękitnych, figlarnych oczach... Zbliżyliśmy się ku sobie, obserwując się wzajemnie... Spostrzegłem wówczas, ku wielkiej swej uciesze, że moje długie buty, szerokie spodnie i czarna kurtka, uszyta wojskowym krojem, nie robiły na Sewerku złego wrażenia... Zaczęliśmy rozmowę od tego, że on pierwszy zapytał mnie, do której klasy mam w tym roku iść, jacy są profesorowie, czy „porządne są belfery” czy „psiekrwie tyrany”? Odpowiadałem mu z ożywieniem.

Rozmowa nasza zwróciła uwagę obu pań.

– Jacy oni do siebie podobni! – zawołała pani Marcelina, wskazując nas końcem parasolika. – Patrz Luniu! Jacy oni podobni... Powinna się pomiędzy nimi zawiązać przyjaźń, taka jak była, jak jest do dziś między nami.

Moja matka westchnęła boleśnie na te słowa i nic nie odpowiedziała. Pamiętam, że westchnienie to ubodło mnie wówczas i zdawało mi się, że najdroższa moja mateczka popełniła niesprawiedliwość względem świetnej, wytwornej, a przy tym serdecznej swej dawnej przyjaciółki. Późniejsze życie i doświadczenia światowe pozwoliły mi dopiero dokładnie zrozumieć owo westchnienie matczyne i pouczyły mnie, że zajęta domem, rodziną i ciężkimi interesami kobieta znała życie światowe lepiej, niżby to kto mógł przypuszczać.

Rozmowa na platformie kolejowej musiała się nareszcie skończyć; służący pani Marceliny zaanonsował, że dorożka już czeka. Panie pożegnały się serdecznie, obiecując sobie zobaczyć się tegoż jeszcze wieczora. Ja z Sewerkiem ucałowaliśmy się z dubeltówki. Oni pierwsi odjechali w stronę miasta. Dopiero po ich odjeździe zacząłem znosić nasze tobołki do drugiej dorożki. Dziś jeszcze odczuwam najdokładniej w świecie, że to była pierwsza chwila, w której mój stary, ongi ojcowski kuferek z czarnego rosyjskiego juchtu, będący dotychczas ozdobą posiadanych przeze mnie przedmiotów i przyczyną mej dumy, wydał mi się w tej chwili obdartym i haniebnie zniszczonym... Była to pierwsza korzyść, otrzymana ze stosunku z nowo poznanym kolegą i kuzynem.

Stosunki nasze zacieśniały się później coraz bardziej; koledzy nazywali nas – Orestem i Pyladem. Nie mam wyobrażenia, na jakich warunkach była zawarta przyjaźń owych mitologicznych druhów, wiem tylko na pewno, że ja w przyjaźni z Sewerkiem Pstrągowskim traciłem na każdym kroku... To jest, dziś to widzę, że traciłem – wówczas byłem gotów do każdej ofiary; oczarował mnie był do tego stopnia, że z rozkoszą poniósłbym był wszelką karę, byle tylko przed nią zasłonić mego przyjaciela. I raz pod koniec drugiego kursu w czwartej klasie udało mi się dopiąć zamierzonego celu – spełniłem wedle ówczesnych moich pojęć czyn bohaterski, przyjąłem Sewerkową winę na siebie, przed ciężką karą ochroniłem przyjaciela, a sam – dostałem w skórę. Chwała Bogu, że się na tym skończyło, bo omal wówczas ze szkół mnie nie wygnano... Co by się wówczas stało z moją najdroższą matką, dziś jeszcze pomyśleć o tym nie mam odwagi, choć moja najukochańsza już od kilkunastu lat spoczywa w cichej mogile, na granicy podolskiego jaru i stepu szerokiego.

Dziś zdarzenie całe bardzo zabawnie się przedstawia w mej pamięci, przed laty dwudziestu kilku wstrząsnęło ono było całą moją naturą i było pierwszym samoistnym krokiem w mym życiu... Krok to był donkiszocki, ale wieleż podobnych mu w życiu popełniłem... Co prawda, że wówczas nie znałem jeszcze sławnych dzieł kawalera z La Manczy, który miał się stać dla mnie jedną z najulubieńszych postaci światowej literatury.

Nagle zaciężyło nam było strasznie w naszym życiu uczniowskim. Było to w czwartej klasie po pierwszym półroczu. Żadna rewolucja, żaden zamach stanu, żaden przewrót społeczny nie wywołał pewno takiego przerażenia w społeczeństwie, w którym się zdarzył, jakie zapanowało wśród uczniów naszego gimnazjum po niespodziewanej, zupełnie nieoczekiwanej zmianie prawie wszystkich naszych dawnych nauczycieli. Że krok ten ówczesnej rady szkolnej był słuszny i nawet konieczny, to widzę dziś jasno – wówczas wydawał się mnie, wydawał się wszystkim uczniom stanisławowskim, a za nimi wszystkim opiekunom i rodzicom – barbarzyńskim. Ni stąd, ni zowąd, nagle, bez widocznej przyczyny, zabrano wszystkich dawnych, a przysłano nowych... i jakich nowych! Poszedł kochany dyrektor Kruszyński, zawołany heglista, filozof, który, choć nic sławnego nie napisał, ale za to stosował przy każdym przekroczeniu ucznia filozoficzną maksymę: „wszystko głupstwo w porównaniu z wiecznością”. Poszedł Niemiec Lichtenstein, zwany Szmulem, sławny z tego, że wypijał co wieczora mnóstwo „halb” piwa, drobiazg – coś około dwudziestu czterech kwart... Ten był poczciwy, nie nękał nikogo, uczyć się po niemiecku nie kazał, twierdząc, że każdy się sam nauczy, gdy mu będzie potrzeba, a jak nie będzie tej potrzeby, to po co się ma darmo męczyć...

– Nie umiałem ani słowa po polsku – zwykł był mawiać – a przecież dziś mówię tym językiem, jak śp. Kochanowski.

Przypuszczam, że wieszcz z Czarnolasu nie byłby był rad z takiego porównania...

Poszedł stary, poczciwy Zipser, łacinnik, który zwyczajem greckich mędrców wyprowadzał nas w pola i lasy – tam zapoznawał nas z „duchem klasycznym”, nie zanudzając marnymi formami gramatycznymi. Swoją drogą, od tego starego „leniucha i próżniaka” więcej skorzystał był mój umysł, niż od późniejszych bałwochwalców „supinów i gerundiów”. Poszła cała rzesza „dobrych ludzi”, którzy za śniadanko zjedzone z wujaszkiem, za „drobną przysługę”, a czasem i bez niej, przepuścili biednego chłopaka z klasy do klasy, choć nie odznaczał się mrówczą pilnością ani wybitnymi zdolnościami. Poszli wszyscy, a na ich miejsce przybyli inni, umyślnie wybrani na to, żeby gimnazjum „do porządku doprowadzili”. Nie zazdroszczę im zadania! Spotkała ich na każdym kroku niechęć i nienawiść... Tysiące psikusów czekało ich na każdym kroku, a straszna dokuczliwość małych rewolucjonistów ścigała ich bez wytchnienia.

W naszej klasie najgorszego przyjęcia doznał pan Szajgicki, od pierwszego dnia przezwany Szajgiecem, nauczyciel niemieckiego języka, który odziedziczywszy katedrę po poczciwym Szmulu, za głowę się chwytał i głośno twierdził, że nikt w całej klasie tyle nie umie, co powinien umieć przeciętny pierwszoklasista i że bez pardonu da wszystkim „trójkę”. Na takie dictum acerbum stał się okrutny popłoch między nami, były najrozmaitsze narady, co w tych strasznych okolicznościach czynić należy, wreszcie górę wzięła partia „terrorystów”, do której należeliśmy ja z Sewerkiem... Początkiem działań terrorystycznych była olbrzymia demonstracja, zrobiona Szajgiecowi... Gdy wszedł na lekcję, nikt nie powstał, a zamiast ukłonu powitaliśmy go gwizdaniem i przeraźliwym stukaniem obcasami o podłogę. Zapanował sądny dzień, zbiegli się nauczyciele z sąsiednich klas, nadszedł zasapany nowy dyrektor, Malinowski, zwoływano następnie konferencje, sprawa oparła się aż o radę szkolną, a skończyła się tym, że czwarta klasa przez cały tydzień nie była wypuszczana w południowych godzinach na obiad, tylko w asystencji jednego z nauczycieli przesiadywała w klasie te chwile wypoczynku, przygotowując się do popołudniowych lekcji... Głód jest złym doradcą... Wygłodzeni i znudzeni, łamaliśmy sobie głowy nad stosowną zemstą. W naradach tych rej znowu wodziliśmy ja i Sewerek... Sewer szczególniej zaciętym był przeciwnikiem utrapionego Szajgieca, który mu zapowiedział pewną trójkę z niemieckiego języka. Nieraz w późniejszym życiu zastanawiałem się głęboko, w jaki sposób może powstać nienawiść pomiędzy nauczycielem, człowiekiem w średnim wieku, a uczniem, chłopakiem kilkonastoletnim. Na zimno sądząc, jest to przypuszczenie prawie niemożliwe do urzeczywistnienia. A jednak faktem jest, że uczucie to, w całej swej okrutnej pełni istniało między nauczycielem Szajgickim a uczniem Sewerynem Pstrągowskim... Szajgiec nie mógł Sewerka znosić (może miał i dobry instynkt): chorował na jego eleganckie garnitury, nienawidził sfery, do której on należał; nazywał go ironicznie: książątkiem, hrabiczem, jaśnie paniczem. Prześladowany Sewer odwdzięczał mu się równie silną nienawiścią.

Dokąd nienawiść doprowadzić może, dowodem pomysł, który powziął był Sewer w celu wykonania zemsty nad Szajgickim... Nie wiem, jakimi drogami i skąd dowiedział się on, że Szajgicki w jednym z miast galicyjskich pozostawił żonę, z którą nie żył, że powodem rozejścia się tego małżeństwa były liczne i bardzo głośne niewierności pana profesora, a że Szajgicki i w Stanisławowie nie odznaczał się mniszym życiem, o czym uczniowie doskonale wiedzieli, więc wieść ta wydawała się nadzwyczaj prawdopodobna... Stawszy się panem tej wiadomości, Sewerek umyślił wykonać swą zemstę. W zeszycie zupełnie podobnym do tych, w których oddawaliśmy wypracowania niemieckie, napisał rodzaj nieudolnej noweli, treścią której były wypadki towarzyszące rozejściu się małżeństwa państwa Szajgickich. Sposób pisania był bardzo podobny do sposobu używanego później przez Zolę i jego naśladowców, a szczególnie przypominał mi, jak to dziś sobie uprzytomnić mogę – styl niektórych naszych sióstr po piórze, tj. był równie brudny, a może brudniejszy jeszcze niż zolowski, tylko zdradzający daleko mniej talentu pisarskiego niż u autora „Nany”. Arcydzieło to literackie zepsutego przed czasem ucznia było przyozdobione ilustracjami, robionymi piórkiem, w których średniowieczny brak wprawy rywalizował ze wściekle pornograficznym realizmem... Dzieło to pierwsze i jedyne w życiu popełnił Sewerynek w największej tajemnicy i niepostrzeżony przez nikogo wsunął Szajgickiemu pomiędzy zeszyty. Udało mu się wszystko doskonale i mógł być prawie pewny bezkarności, tylko zapomniał o jednym, a to, że nienawiść, tak jak miłość prawdziwa, bywa częstokroć jasnowidząca... Szajgicki przeczuł, że autorem tego paszkwilu nie mógł być nikt inny tylko Sewer Pstrągowski. Chociaż dla własnej reputacji najlepiej byłby zrobił lekkomyślnych obyczajów nauczyciel, gdyby był od razu zniszczył ów nieszczęsny zeszyt i nikomu o nim nie wspomniał; jednakże pragnienie zemsty nad przeczuwanym autorem zaślepiło go do tego stopnia, że zaniósł tę nędzną elukubrację do dyrektora, wskazał mu jako domniemanego przestępcę Pstrągowskiego i prosił o ukaranie winnego.

Zadrżała sintaxima w swoich podstawach!... Rozpoczęło się okrutne śledztwo, groźbom nie było miary. Dyrektor Malinowski przesiadywał w naszej klasie całymi godzinami. Wprawdzie nie było żadnych dowodów, żeby przestępstwo popełnił Sewer, wszyscy jednak uważali go za autora i mieli nawet żal do niego, że dla zasłonienia siebie pozwala nękać całą klasę bezustannymi dochodzeniami i najściślejszym dozorem dyrektora. Malinowski swoją drogą nie żartował, ale wziął się z całą energią do tej sprawy i wezwawszy Pstrągowskiego do kancelarii, powiedział mu bez ogródek, że jest pewny, iż nikt inny tylko on napisał ten paszkwil, a to z powodu, że było w nim użytych kilka wyrazów francuskich, a on tylko jeden w klasie umiał po francusku... Namawiał go usilnie, żeby się do winy przyznał, a w razie nieprzyznania się zagroził wydaleniem ze wszystkich zakładów naukowych monarchii... Sewer do niczego się nie przyznał, tylko powiedział dyrektorowi – o czym się dopiero później dowiedziałem – że ja razem z nim biorę lekcje francuskiego języka...

Wprost z tej rozmowy z dyrektorem przybiegł Sewer do mnie. Nigdy nie zapomnę jego pobladłej twarzy i przestraszonych oczu; wydał mi się wówczas brzydki, prawie wstrętny. Nie mogłem nigdy znosić tchórzostwa, a ono było w całej swej ohydnej doskonałości wypiętnowane na twarzy mego kolegi i przyjaciela. Pomimo spóźnionej pory namówił mnie, żebym z nim wyszedł na ulicę; przy moich braciach i korepetytorze nie mógł mi powiedzieć, co zamierzał. Po wyjściu z domu skierował się w odludną wówczas część miasta ku dworcowi kolejowemu i szedł długo, milcząc. Pośpiech ten i milczenie dziwnie podziałały na mnie, czułem, że mi ma coś nad wyraz ważnego powiedzieć; czułem, że będę musiał pierwszy raz w życiu decydować w ważnej sprawie, w sprawie, która może wywrzeć wpływ na całą moją przyszłość. Dziwne są te przeczucia... W ważnych chwilach życia, tak w radosnych jak bolesnych, zawsze doznawałem podobnych nieokreślonych stanów nerwowych, które mi zawsze zapowiadały jakieś niezwyczajne zdarzenie, mające mnie spotkać.

Gdyśmy już daleko odeszli od ostatnich domków miasta i nikogo już na pustej ulicy nie było widać, Sewer wówczas zatrzymał się nagle i przybrawszy dramatyczną pozę, zawołał:

– Jestem zgubiony! Ty jeden możesz mnie uratować... Jeśli nie uratujesz – to się zastrzelę.

Wyobrazić sobie nie trudno, jakie wrażenie podobne słowa, z ust uwielbianego przyjaciela wychodzące, zrobiły na piętnastoletnim chłopaku, który od dzieciństwa miał w swej naturze silną dozę donkiszoterii. Poczułem w sobie taki zapał, że gdyby było potrzeba do wybawienia Sewerka wziąć na plecy ratusz stanisławowski i wynieść go na górę Wołczyniecką, to byłbym się ani chwili nie wahał. Bez chwili namysłu odrzekłem:

– Mów, co ci się stało? Co będę mógł zrobię, żeby ci dopomóc.

– Ja napisałem... napisałem... ten... ten... tu zaciął się, oglądając się z trwogą na wszystkie strony.

– Co? co napisałeś? – pytałem z niecierpliwością.

On jąkał się, krztusił, wreszcie ledwie dosłyszalnym głosem szepnął:

– To zadanie, które oddałem Szajgiecowi.

Co prawda, spodziewałem się trochę tego, ale nie mogłem w pierwszej chwili wpaść na myśl, w czym mogę być mu pomocnym. Najrozmaitsze kombinacje i projekty z błyskawiczną szybkością krzyżowały się w mej niedoświadczonej głowie, ale w żaden sposób nie mogłem nic wynaleźć, co by mnie doprowadziło do upragnionego celu. Zwróciłem się więc z pewnym zawstydzeniem do Sewerka i zapytałem wzruszonym głosem:

– Cóż mam robić?

On stał chwilę zmieszany, niepewny siebie, jakby walczący sam z sobą, wreszcie zdobywając się widocznie na krok stanowczy szepnął:

– Ty mógłbyś to wziąć na siebie.

Słowa te wypowiedział głosem nadzwyczaj niepewnym, niby próbując wrażenia, jakie one na mnie zrobią, patrzył przy tym na mnie badawczo. Widocznie jednak badanie to dało mu dodatnie wyniki, bo wnet ożywił się i głosem już pewnym, prawie rozkazującym mówił dalej:

– Tobie się nic stać nie może... Jesteś znanym tu od pierwszej klasy porządnym uczniem, z obyczajów miałeś zawsze dobry stopień, co najwięcej zamkną cię na szesnaście godzin do karceru... A mnie... mnie wypędzą bez pardonu. Dyrektor mi to dziś bez ogródek powiedział.

Tu rozczulił się nagle zaczął mnie ściskać i całować, szepcząc drżącym, roztkliwionym głosem:

– Tobie się nic stać nie może. Ratuj mnie, ratuj! Ja tego nie przeżyję. Muszę sobie życie odebrać. Muszę! Muszę!

W dzieciństwie, w pierwszej młodości słowa patetyczne daleko silniej działają na umysł ludzki, niż w późniejszych latach, więc choć od razu odczułem i zrozumiałem, że projekt Sewerka jest z jego strony szczytem egoizmu i wyzysku przyjaźni, poczułem jednak dziwną chęć spełnienia bohaterskiego czynu. On z bystrością zepsutego chłopaka, który miał później wyróść na człowieka robiącego dobre interesy, spostrzegł od razu moje wewnętrzne wahanie: zrozumiał, że to stanowcza chwila i przypuścił szturm jeszcze silniejszy; w oczach jego dużych i wymownych zjawiły się łzy i łkając mówił:

– Tobie się nic nie stanie... A ja... A ja życiem to przypłacić muszę... Nie przeżyję zmartwienia, jakie sprawi ta historia mej mamie... Być wypędzonym ze wszystkich gimnazjów monarchii! Wyobraź to tylko sobie. Gdybym był miał we Lwowie z obyczajów „zadawalająco”, to by mi nic nie zrobili, ale przyszedłem tu z obyczajami „zupełnie nieodpowiednimi”, więc nie ma najmniejszej nadziei wykręcenia się z tego nieszczęścia... W tobie jedyna moja nadzieja. Ty jeden mnie uratować możesz... Ratuj mnie! Będę dla ciebie przez całe życie przyjacielem... sługą, psem wiernym.

I począł mnie znowu ściskać i całować z czułością dziecka garnącego się do matki. Łzy i ta serdeczna czułość zwyciężyły mnie zupełnie. Nie zastanawiając się nad możliwymi następstwami, obiecałem Sewerkowi, że wezmę winę jego na siebie i jutro pójdę do dyrektora i powiem mu, że ja napisałem ten paszkwil i wsunąłem wraz z zeszytami Szajgickiemu.

Powiedziawszy to, spojrzałem na Sewerka i wyraz jego twarzy zastanowił mnie ogromnie. Malowały się na niej różne uczucia, jednak wyraz tryumfu i pewnego politowania zacierały inne. Gdy sobie dziś uprzytomnię ten wyraz – a to mi dość łatwo przychodzi – to wyobrażam sobie, że wódz bandy rozbójniczej, któremu się powiódł szczęśliwie niepewny i bardzo niebezpieczny napad, musi mieć taki sam uśmiech drwiący i takie płomienie zarozumiałości w oczach. Wrażenie to, choć bardzo wyraźne, było jednak nadzwyczaj krótkotrwałe, doskonale udana serdeczność i wdzięczność Sewerka zatarły je w mgnieniu oka.

Zdecydowawszy się na krok tak heroiczny, uznałem już za stosowne nie wyzyskiwać uczuć wdzięczności mojego przyjaciela, nawet wprost raziły mnie trochę za długotrwałe objawy serdeczności. Nawet uczułem się obrażonym, gdy wśród podziękowań chciał mi darować swą prześliczną portmonetkę z pewnym zapasem kieszonkowych pieniędzy. Po tej nieudanej próbie rekompensaty za moje poświęcenie, która wydała mi się dziwnie niemile brzmiącym dysonansem wśród harmonijnej i pięknej symfonii uczuć przyjaźni, zapragnąłem znaleźć się sam; tłok rozmaitych myśli kłębił mi się w mózgu. Czułem, że dostaję lekkiej gorączki. Skierowałem więc pospiesznie kroki do domu i pożegnawszy się w bramie jak można najprędzej z Sewerem Pstrągowskim i zapewniwszy go, że obietnicy dotrzymam, wpadłem do naszego pokoju.

Krew mi biła do głowy, oddechu złapać nie mogłem, a w umyśle panował chaos trudny do opisania. Nauczyciel nasz domowy, pan Domański popatrzył na mnie bardzo podejrzliwie i zapytał o powód mej spóźnionej wycieczki i tego rozgorączkowanego stanu. Odpowiedziałem mu coś zupełnie bez sensu, on się tym zadowolił, tylko coś bardzo znacząco pokręcił głową... Gest ten wywołał nową falę rumieńców na moją twarz; wstyd uczułem, taki sam jak gdybym dopuścił się w rzeczy samej czynu, o który mnie Domański posądzał. Jednak miałem natychmiast w duszy wynagrodzenie, pomyślałem: „Posądzaj sobie zdrów, żem gdzieś z Sewerkiem na lampartkę chodził, a ty nie wiesz, że ja spełniam czyn najwyższego bohaterstwa, poświęcam się za przyjaciela”.

Myśl ta opanowywała mnie coraz bardziej, wciskała się w każdą komórkę mego mózgu, w każdą kropelkę krwi; upajałem się, dyszałem bezcelowym bezsensowym bohaterstwem. A taiłem się z myślą tą jak pensjonarka z pierwszym liścikiem miłosnym. Gdybym był miał choć trochę zdrowego rozsądku wówczas, to byłbym się przyznał memu młodszemu bratu Kaziowi, który był zrazu praktyczniejszy i rozumniejszy ode mnie, i ten z łatwością byłby mi ten karkołomny projekt wybił z głowy. Chwilami nawet przychodziło mi na myśl pomówić o tym z Kaziem, jednak jak najśpieszniej odpychałem tę myśl ze wstrętem. Pomówić o tym z Kaziem, znaczyło zdradzić tajemnicę przyjaciela, mnie jednemu powierzoną i to w celu znalezienia ratunku dla tegoż przyjaciela; znaczyło nie tylko go nie ochronić od niebezpieczeństwa, ale stanowczo go pogrążyć w ostatecznym nieszczęściu; bo Kazio bez wątpienia chcąc odwieść mnie od szalonego kroku, zdradziłby przed dyrektorem naszą tajemnicę. Żeby to był zrobił, nie wątpię ani chwili – był stanowczy i trzeźwo myślący całe życie. Zresztą byłby mi się wysunął jedyny sposób popełnieni „bohaterskiego czynu”, a uczuwałem konieczną potrzebę spełnienia go i to co najrychlej.

Wieczerza przeszła bez żadnego ważniejszego wypadku. Jeść nie mogłem ani trochę, nie miałem zupełnie apetytu. Domański widocznie zapomniał sobie o mojej wieczornej wycieczce, bo nie wspominał o niej, i najadłszy się doskonale zaraz po wieczerzy poszedł gdzieś do kolegów. Bracia moi zaczęli się przygotowywać do jutrzejszych lekcji, ja także wziąłem gramatykę łacińską i próbowałem zagłębiać się w tajemnicach składni mowy Cicerona, ale mi to zupełnie nie szło, nie rozumiałem wprost słów, które czytałem. Ku wielkiej mojej radości przed dziesiątą Kazio skończył praeparatio greckie i zaproponował gaszenie lampy i generalne spanie, najmłodszy brat Ludwik „parwista” już od godziny spał smacznie, marząc widocznie o grze w piłkę, której się z namiętnością oddawał, bo wyraz twarzy miał rozpromieniony i zwycięski uśmiech igrał na jego wpółotwartych, dziecięcych ustach. Popatrzyłem nań z pewną zazdrością i pomyślałem:

– Szczęśliwyś, ty jeszcze nic nie wiesz o ciężkich zadaniach życia, nie spałbyś tak spokojnie, gdybyś miał do spełnienia jutro czyn bohaterski, gdybyś miał narazić całą swą przyszłość dla wzniosłego uczucia przyjaźni.

I choć niby zazdrościłem małemu Ludwikowi jego spokoju, to jednak w rzeczywistości nie pragnąłem go zupełnie, przeciwnie, opanował mnie był najdoskonalszy „obłęd ofiary” i bezprzestannie marzyłem tylko o spełnieniu tejże.

Położywszy się, ani na chwilę oka zmrużyć nie mogłem. Uprzytomniałem sobie wyraz zdziwienia na twarzy dyrektora, gdy ja zupełnie nie podejrzewany przyjdę i powiem: „To ja zrobiłem, a wyście Sewerka posądzali”. I rozkoszowałem się już naprzód tym, że zrobię na dyrektorze ogromne wrażenie, że podziwiać on będzie hart mojej duszy; przypuszczałem, że on wstanie, poda mi rękę i swym poważnym, trochę teatralnym głosem powie: „Za winę odpokutować młodzieńcze musisz, ale przyjmij moje powinszowanie za swą odwagę, przyznanie się do winy jest najlepszą pokutą. Idź dalej po tej drodze, a staniesz się pociechą rodziny i chlubą narodu”.

Słowo to „pociechą rodziny” zadźwięczało mi jakoś niemiło w umyśle i zastanowiłem się nagle, czy w rzeczy samej to, co zamyślam zrobić, przyczyni się do tego, żebym się stał pociechą mojej rodziny, mojej ukochanej matki, mego wuja, stryja etc. etc. I wyobraził mi się nagle dyrektor Malinowski innym zupełnie jak przed chwilą, stał rozgniewany, ze zmarszczonym czołem, ściągniętymi brwiami, z jego wąskich, z trudnością otwierających się ust wychodziły gniewne słowa: „Hultaju, lamparcie, niecnoto, wyrzutku, zakało naszego zakładu!” A w ślad za nasrożoną postacią dyrektora zjawił się cień mej matki o twarzy bolesnej i zapłakanej i postać wuja Ludwika, spozierającego groźnie swymi mądrymi, siwymi oczyma, który w ręku trzymał elastyczną, długą szpicrutę, wymachując nią w powietrzu, i smutna, zamyślona twarz stryja Józefa, twarz mędrca i myśliciela, na której malowała się rozpacz i zwątpienie. I te wszystkie oczy tak mi drogie patrzały na mnie groźnie i te wszystkie usta miały się już otworzyć, żeby przestrzec mnie przed spełnieniem kroku szalonego, a zupełnie bezcelowego i głupiego. I już przygotowywałem się w myśli do ukorzenia się przed tymi uwielbianymi postaciami, gdy nagle drzwi się od pokoju otworzyły i Domański wrócił ze swej wycieczki do kolegów. Postacie otaczające mnie znikły bez śladu, a ja starałem się udać że śpię, żeby uniknąć w ten sposób zapytań przygotowaniu się do jutrzejszych lekcji. Nie udało mi się to zupełnie; Domański spostrzegł, że czuwam i wnet zapytał:

– A nauczyłeś się wszystkiego?

Odpowiedziałem naturalnie, że lekcje umiem wybornie. Korepetytor był widocznie w dobrym humorze, bo nie zapalił lampy i nie wypytał mnie lekcji systematycznie; tylko poświstując jakąś katarynkową arię, rzucił od niechcenia pytanie:

– A co tam u was jutro?

– Religia, niemiecki, arytmetyka, łacina – odpowiedziałem, ziewając i udając strasznie zaspanego.

– Łacina! – mruknął Domański, świszcząc ciągle. – Hm! hm!... A z łaciny przygotowałeś się dobrze?

– Naturalnie – kłamałem jak z nut i obróciłem się do ściany.

– Nie odwracaj no się ode mnie! – zawołał korepetytor, przestawszy świstać – gramatyki pytać cię nie będę, bo szkoda lampy zapalać, księżyc świeci, to i tak się rozbiorę, ale dla ćwiczenia przetłumacz mi następujące zdanie...

Tu przestał na chwilę, szukając w myśli zdania godnego być przetłumaczonym na klasyczny język Wirgiliusza – wreszcie z emfazą przyszłego nauczyciela języków klasycznych wydeklamował:

– „Nieśmiertelność zdobywa się czynami bohaterskimi”... Najprzód przetłumacz to na łacińskie, a później zrób schemat, powiedz, co jest podmiotem, co orzeczeniem etc. etc.

Namordowałem się z kwadrans nad tym zadaniem, zanim, nie dosłuchawszy się mej odpowiedzi, Domański zachrapał w najlepsze.

Ja znowu zasnąć nie mogłem.

Może przed półgodziną byłbym się wyrzekł mego bohaterstwa i zostawiwszy Sewerka jego losom, zasnąłbym był spokojnie... Ale teraz – w żaden sposób. Zdawało mi się, że słowa korepetytora są jakby palcem bożym, wskazówką niejako, co mi czynić wypada. Odrzuciłem wszelkie skrupuły i już do rana nie myślałem o niczym, tylko o swym bohaterstwie i o wrażeniu, jakie ono wywoła.

Ze wstydem przyznać się tu muszę, że bardzo mi żal było, iż o prawdziwie bohaterskiej stronie mego zamierzonego czynu nikt, oprócz Sewerka, wiedzieć nie będzie; pocieszałem się jednak tym, że po skończonym roku szkolnym on sam uznał za stosowne obwieścić bohaterstwo moje urbi et orbi. Zresztą i tym się pocieszałem, że prawie wszyscy bohaterowie nie znaleźli uznania natychmiast po spełnieniu wielkiego czynu, ale dopiero później, bardzo nawet często aż po śmierci stawali się w pamięci ludzkiej nieśmiertelnymi... W swym zapale godziłem się na nieśmiertelność choćby po śmierci, chociaż wolałbym dowody uznania odbierać natychmiast po spełnieniu ofiary.

Szary kwietniowy poranek zapowiadał dżdżysty, pochmurny dzień, gdy po bezsennej nocy zerwałem się z łóżka. Zabrałem się pilnie do nauki, bo wśród rozmyślań nocnych przyszedłem był do tego zbawiennego przekonania, że prawdziwy bohater powinien spełniać swe obowiązki nawet nie bohaterskiej natury. Zanim więc bracia moi i Domański wstali, byłem najzupełniej przygotowany i po spożyciu skromnego śniadania, ruszyłem do szkoły z takim uczuciem, z jakim kroczył Leonidas do Termopile. – Na placu przed gimnazjum spotkałem Sewerka, który widocznie oczekiwał na mnie, i zobaczywszy mnie, z nieukrywaną radością poskoczył do mnie, żeby się ze mną przywitać.

Przy świetle dziennym mogłem mu się dobrze przypatrzeć, był zmieszany i bardzo niepewny siebie.

Zbliżywszy się schwycił mnie za rękę i wzburzonym głosem zawołał:

– No i cóż?

– Cóż może być – odpowiedziałem z udaną zimną krwią – pójdę do dyrektora i powiem, com powiedzieć obiecał... Ja słowa nie zmienię.

Ostatnie zdanie musiałem powiedzieć dość szorstko, bo dostrzegłem, że zrobiło ono na Sewerku niemiłe wrażenie. Stłumił je jednak w mgnieniu oka i odpowiedział w bardzo serdecznym tonie:

– I ja swych obietnic dotrzymam... Wierz mi, będę ci wiernym przyjacielem do śmierci.

– To twoja rzecz!

Odpowiedź ta moja brzmiała krótko i sucho, bo dziwnym przeczuciem wiedziony, odgadłem, że Sewer już wówczas kłamał i obiecywał rzeczy, których dotrzymać nie miał zamiaru... Co mi jednak wówczas wdzięczność znaczyła; byłem upojony mym donkiszockim zamiarem i wnet zjawiła mi się w pamięci na pocieszenie maksyma: „że bohaterowie nie mogą się spodziewać wdzięczności współobywateli”.

Wszedłem do klasy i nie odzywając się do nikogo, przesiedziałem dwie pierwsze godziny. Uważałem nawet zupełnie pilnie na słowa nauczycieli i w ogóle wróciłem do zupełnej równowagi umysłowej. Czekałem dziesiątej godziny, o której można było pójść do kancelarii dyrektora. Wreszcie godzina stanowcza wybiła; wstałem z mej ławki i pewnym krokiem, choć z dziwnie nierównym biciem serca, poszedłem na pierwsze piętro do kancelarii dyrektora Malinowskiego.

Był sam i zobaczywszy mnie, zmierzył mnie niechętnym wzrokiem, jak człowiek zgniewany tym, że mu ktoś ważną robotę przerywa.

– Po co? – zapytał sucho.

Tchu mi w piersiach zabrakło, język stanął mi kołkiem, pomimo nadludzkich wysiłków, nie byłem w stanie słowa przemówić.

Dyrektor widocznie spostrzegł, w jak wysokim stopniu jestem wzruszony i onieśmielony i przypuszczał, że ostry ton jego mowy tak na mnie podziałał, gdyż zbliżył się do mnie i położywszy mi dłoń na głowie, łaskawym tonem przemówił:

– Nie bój się, chłopcze; powiedz, z czym tu przychodzisz?

Ujął mnie był wówczas zupełnie i uczułem nagle wstręt do siebie, że tak poczciwego człowieka przyszedłem okłamywać... Cóż było jednak robić... kości były rzucone – czyn bohaterski tego wymagał, honor nakazywał. Dziwna to rzecz ten nasz honor – ileż głupstw w mym życiu zrobiłem z tego powodu, że honor nakazywał. Z rozkazu więc honoru począłem cichym, zawstydzonym głosem kłamać:

– Przyszedłem do pana dyrektora – szeptałem, spuszczając oczy do ziemi – w sprawie tego... tego... zadania... Tej sprawy pana profesora Szajgickiego.

Malinowski nagle zdjął rękę z mej głowy i odsunął się z pewnym widocznym dla mnie wstrętem: z twarzy jego zniknął zupełnie rozlany na niej wyraz dobrotliwy i ostrym, przenikliwym głosem zapytał:

– Czy wiesz może, kto to bezeceństwo popełnił?...

Nadeszła stanowcza chwila: ciemno mi się zrobiło w oczach, serce biło jak młotem, ale zebrałem wszystkie siły i odpowiedziałem o ile mogłem głośno:

– Ja... Ja, panie dyrektorze.

Malinowski rzucił się ku mnie, jakby ukąszony przez tarantulę i podniósłszy moją nachyloną ku ziemi twarz i patrząc mi bystro w oczy, wołał:

– Ty!... Ty!... To nieprawda... Ty kłamiesz... Przyznaj się, że kłamiesz... Przyznaj się, kto cię do tego kłamstwa namówił?... Przyznaj się!...

Zdobywszy się już na stanowczy krok, uspokoiłem się już był znacznie, serce mi bić przestało, odpowiedziałem więc spokojnie, że ja sam to zrobiłem, że mnie nikt nie namawiał, że wiedziałem, iż władza szkolna kogo innego posądza, więc przyszedłem przyznać się sam, żeby nikt za mnie niewinnie nie cierpiał.

Dyrektor słuchał słów moich z dziwną jakąś zadumą, kiwał głową i uśmiechał się litośnie.

Gdym wreszcie skończył, odpowiedział tonem suchym urzędowym:

– Uczeń się do winy przyznał, uczeń zostanie ukarany, uczeń może odejść.

Ukłoniłem się i skierowałem się do wyjścia, gdym już był we drzwiach, usłyszałem za sobą wzburzony; głos dyrektora:

– Czekaj, ośle!

Obróciłem się i spojrzałem mu śmiało w oczy; ostatni komplement podrażnił mnie srodze.

– Czekaj! Czy wiesz, że ciebie wydalą z zakładu... Wydalą... Paszkwil ten zdradza taką zgniliznę moralną, że ucznia, który go zlepił, władza szkolna cierpieć nie może. Uczeń taki byłby rozsadnikiem, gniazdem zgnilizny! Chłopcze, przyznaj się, że cię namówiono do dzisiejszego kroku. Prawdziwy winowajca wyzyskał twoje niedoświadczenie i wmówił w ciebie, że spełnisz jakieś bohaterstwo, biorąc winę na siebie... Powiedz, że się nie mylę?

Stałem jak posąg wykuty z kamienia, ani okiem, ani ustami nie ruszyłem, bom czuł, że gdybym na oka mgnienie otrząsł się z tego stanu martwoty, to musiałbym wszystko a wszystko wygadać przed dyrektorem. Ten nie dał jednak za wygraną i nalegał dalej, coraz usilniej:

– Będę musiał wydalić cię z zakładu... Pomyśl tylko nad tym, jaką boleść sprawisz matce... stryjowi, i stryja twego znam od dziecka, na jednej ławie siedzieliśmy... Przyznaj się, żeś skłamał.

Serce w piersi krajało mi się w drobne strzępki, czułem, że łzy nabiegają mi do oczu; rozumiałem już w tej chwili całą bezdenność głupstwa, jakie popełniłem, punkt honoru jednak nie pozwalał mi cofnąć się. Milczałem uparcie dalej. Zniecierpliwiło to wreszcie zacnego dyrektora, bo uniósł się znowu i gniewnie zawołał:

– No, marsz ośle do klasy! O tym coś mi tu powiedział ani słowa przed nikim. Napiszę do twoich opiekunów, zwołam konferencję, co się z tobą stanie – zobaczymy. No, marsz!

Ukłoniwszy się niezgrabnie wyszedłem. Zamykając drzwi słyszałem za sobą grzmiący głos Malinowskiego, który chodząc ogromnymi krokami po kancelarii mówił sam do siebie:

– Osioł! dureń! błazen! bohater! gawron!

Zrozumiałem, że się te wspaniałe epitety do mnie odnosiły i smutno mi się zrobiło, że czyn tak wzniosły jak mój, z tak niesprawiedliwą oceną się spotkał. Jedno mnie tylko pocieszało, a do tego ze wstydem znowu przyznać się muszę, a to, że czułem, iż Malinowski odgadł w całości nasz podstęp i w wymiarze kary z pewnością to uwzględni. Myśl ta uspokajała mnie trochę, ale zawsze alternatywa wydalenia z gimnazjum zaciężyła na mej fantazji – bryłą ołowiu. Smutny i złamany wróciłem do klasy i pogrążyłem się zupełnie w słuchaniu wykładów na dwóch ostatnich lekcjach. Dostrzegłem, że ani uczniowie, ani profesorowie o moim przyznaniu się nic nie wiedzieli, bo zachowywali się względem mnie tak samo jak przed moją wycieczką do kancelarii dyrektorskiej. Nawet „byłem pytany” z łaciny i dostałem eminencję.

Wróciłem do domu, poszedłem popołudniu znowu do szkoły i tak samo nazajutrz nic się na pozór nie zmieniło w moich losach. Już mnie to wreszcie zaczynało gniewać na dobre; sądziłem, że przecież mój czyn zasługiwał na to, żeby nań przynajmniej zwrócono uwagę, a to żebym był w sąsiednim żydowskim domu szybę stłukł, to większą by było burzę wywołało, aniżeli moje bezgraniczne poświęcenie, złożone na ołtarzu przyjaźni.

Wreszcie doczekałem się tego, czego tak pragnąłem. W cztery dni po moim oskarżeniu się, zaturkotało coś przed domem i raptem stanęło, widocznie dorożka jakaś się zatrzymała. Za chwilę do naszego pokoju wszedł nasz stryj Józef... Odetchnąłem trochę swobodniej; z drżeniem serca oczekiwałem wejścia wuja Ludwika, którego – pomimo, że nad wszystko kochałem – bałem się jak ognia. Był ostry bardzo i nie lubił żartować. Stryj Józef był tak dobry i wyrozumiały, żem lepszego i wyrozumialszego człowieka w życiu nie spotkał... Później poznałem go lepiej i dokładniej – był głębokim mędrcem i filozofem, a przy tym człowiekiem religijnym i ślepo wierzącym: życie miał złamane i humor popsuty, ciągły smutek gościł na jego prawej i dobrotliwej twarzy – był wdowcem po niedawno zmarłej żonie, która kilkanaście lat przepędziła w ciężkiej dziedzicznej chorobie... Gdym spojrzał na stryja, zrozumiałem, że i z tym nie będzie przelewki, był tak smutny, że smutniejszym go w życiu całym nie pamiętam; tylko bardzo wielka boleść może takie piętno żałosne wycisnąć na ludzkim obliczu.

Gdym go na przywitanie w rękę pocałował to ani słowa do mnie nie przemówił, tylko skinął na pana Domańskiego, zabrał go ze sobą i natychmiast wraz z korepetytorem wyszedł. Ja zostałem zmartwiały, niby do krzesła przykuty, na którym siedziałem, a mój brat Kazio, zaniepokojony dziwnym postępowaniem stryja i zapytujący mnie o możliwe przyczyny tego, nie mógł ze mnie ani słowa wydusić. Dał wreszcie pokój, tylko szepnął jakby do siebie:

– Ha, wiem rybko, pewno ty już coś nabroiłeś!

I zabrał się do greckiego tłumaczenia, bo zawsze odznaczał się zimną krwią i dziwną w dziecka logiką słów i czynów. Mnie tymczasem opanowały ze wszech stron gnębiące myśli i okropne wyrzuty sumienia. Nie mogłem sobie w żaden sposób darować, żem dla mrzonki, dla zachcianki udawania jakiegoś bohaterstwa sprawił tak głęboką boleść istotom, które w gruncie kochałem po nad wszystko... Rozpaczliwy wyraz twarzy stryja przywiódł mi na myśl moją najukochańszą matkę, która nami tylko żyła i ponosiła największe ofiary, żeby nas wychować na ludzi użytecznych krajowi i społeczeństwu.

– Co się z nią stanie? Co się ze mną stanie, gdy mnie ze szkół wypędzą? – zadawałem sobie bolesne pytanie i bałem się nawet z wyobraźni własnej odpowiedzieć na nie. Czułem jednak, że stanie się coś strasznego, coś okropnego.

– I po co? I dlaczego? W jakim celu? – Szarpałem pytaniami tymi własny mózg i byłbym szarpał ciało, gdyby mi to wówczas na myśl przyszło. Jeżeli kiedykolwiek uczuwałem głęboką nienawiść do swojej istoty, to bez zaprzeczenia wówczas najsilniejszą.

Boże, Boże! Jakim ja podły i niegodziwy! – powtarzałem sobie po tysiąc razy, a te wyrzuty nic nie uspakajały mej boleści i nienawiści do siebie samego.

Po dwóch godzinach tortura jedna skończyła się po to tylko, żeby zaczęła się druga. W przedpokoju usłyszałem odgłos kroków i zmieszane głosy stryja i Domańskiego. Chwila, nim się drzwi otworzyły i oni weszli do pokoju, wydała mi się wiecznością. Wreszcie i to się skończyło, stryj wszedł pierwszy i nie mówiąc ani słowa do mnie, gestem rozkazał mi iść za sobą do drugiego pokoju. Wówczas to przeżyłem chwilę, której nie zapomina się nigdy. Jestem święcie przekonany, że charaktery ludzkie kształtują się w takich stanowczych momentach życia. Dusza moja była wówczas tak zmiękła, tak się stała podatna na wpływ słów stryja, że wchłonęła i na zawsze zatrzymała w sobie wszystko to, co on dobrego i szlachetnego mógł z siebie we mnie przelać.

Było nas dwóch, a mnie się przez dziwną halucynację wydawało, żeśmy się stali jedną istotą. Słów wypowiedzianych ani przeze mnie, ani przez stryja nie pamiętam już zupełnie. Pamiętam tylko to, że cudownym jakimś sposobem znikła była wszelka przegroda myśli pomiędzy nami, i on czytał w mej duszy aż do głębi, ja zaś pierwszy raz z podziwem zajrzałem w głąb duszy męskiej, wyrzeźbionej, pooranej i porytej w głębokie bruzdy przez boleści rozliczne i ciężkie doświadczenia życiowe. W jakich słowach i kiedy zdradziłem przed stryjem tajemnicę Sewera, o tym nie mam zupełnie wyobrażenia. To pamiętam tylko, że zgodził się on najzupełniej na to, że teraz już honor mi nie pozwala dla odwrócenia kary zdradzić przed dyrektorem tajemnicy.

– Wypędzą cię! – mówił smutnie stryj – będziesz miał naukę na przyszłość, że nie trzeba w stosunkach z ludźmi więcej dawać, niż się ma nadzieję dostać... Ja nie mogłem się tej tajemnicy nauczyć do samej starości... Dzisiejszy świat może ciebie nauczy.

Słuchałem słów tych z wielkim skupieniem duszy, płacząc przy tym tak rzewnie i serdecznie jak za dziecinnych lat.

– Rad jestem, żem się od ciebie szczerej prawdy dowiedział... Będzie ona i dla twej biednej matki pociechą w tym ciężkim zmartwieniu... Ja już wezmę na siebie ulokowanie cię na przyszły rok w takim miejscu, w którym nie będziesz narażony na przyjaźń z takimi Sewerkami... Och! ten kawaler daleko zajdzie.

Ostatnie słowa wymówił z gniewem, który dziwny kontrast stanowił z jego dobrotliwą i smutną twarzą.

Później nagle zjawiły się w jego siwych, błękitnych oczach ciepłe jakieś blaski nadzwyczajnej serdeczności, skinął na mnie ręką, żebym się doń zbliżył i począł do mnie mówić, ale tak cicho, że szeptał prawie:

– Wuj twój, Ludwik, współopiekun, także uwiadomiony o twym wykroczeniu przez Malinowskiego, odpisał, że w żaden sposób przyjechać nie może, bo ma ważne interesy, ale w liście swym upoważnił Malinowskiego, żeby raczej cieleśnie cię ukarał, niżby cię miał z gimnazjum wypędzić... Rozporządzenia szkolne pozwalają na podobną karę, ale tylko za zgodą rodziców lub opiekunów... Ja, ja nie miałem odwagi, nie miałem serca zgodzić się na tego rodzaju karę.

Słuchałem słów tych z upojeniem, wydawało mi się, że nagle wśród burzy spostrzegłem brzeg bezpieczny i cichą przystań... Rózga Malinowskiego wydała mi różdżką zbawienia. Nie dałem dalej mówić stryjowi, przerwałem mu jego słowa i zawołałem:

– Stryju, niech stryj się zgodzi. Niech mi dadzą sto rózeg, to wolę niż wypędzenie z gimnazjum...

I ta perspektywa wydobycia się z kłopotów kosztem własnej skóry tak mi przypadła do smaku, żem aż poweselał od razu, omal że nie zacząłem skakać po pokoju i śpiewać z radości. Dwa razy więcej zacząłem kochać wuja Ludwika za to, że miał tak doskonały koncept i rozciął węzeł gordyjski mego smutnego położenia prawdziwie szlacheckim cięciem, godnym choćby Aleksandra Wielkiego.

Stryj Józef, choć z wyraźną przykrością zgodził się na „tatarską” – jak mówił – ewentualność. Później powiedział mi, że jutro, przy niedzieli, zaraz po mszy zwoła dyrektor konferencję wszystkich profesorów, że przedstawi im całą sprawę i zaproponuje „boćkowskie” rozwiązanie. Pożegnałem się ze stryjem serdecznie i wróciłem do braci i Domańskiego, którzy uprzedzeni przez stryja, nie dokuczali mi i nie męczyli pytaniami. Wnet po odejściu stryja położyłem się spać i spałem jak anioł; spałem tak spokojnie i rozkosznie, jak już dawno nie pamiętam – odsypiałem wszystkie te noce bezsenne, które w mękach przepędziłem od chwili zrobionego Sewerkowi przyrzeczenia.

Rano o godzinie siódmej zbudził mnie Domański tym, że czas zbierać się na egzortę i do kościoła. Wyskoczyłem z łóżka jak z procy; byłem lekki i rześki, smutki mnie odleciały zupełnie i nawet na myśl mi nie przychodziło, że nie wypada bohaterowi brać w skórę, jakby jakiemu zwykłemu żakowi. Usposobienie to moje ówczesne było wynikiem przekonań wpojonych w pierwszym jeszcze dzieciństwie przez śp. mego ojca, że kto przewinił, ten musi odpokutować. A o winie swej, po wczorajszej rozmowie ze stryjem, byłem przekonany najzupełniej. Zresztą perspektywa fizycznego bólu nie przestraszała mnie zbytecznie, od dziecka byłem dziwnie nań obojętny i znosiłem go pod rozmaitymi formami z zupełną rezygnacją.

Z najzimniejszą krwią ubrałem się i poszedłem na egzortę. Ku wielkiej mej uciesze spostrzegłem, że dotąd nikt jeszcze nie wiedział o mym wykroczeniu, ani o karze, która mnie czekała.

Dopiero pierwszy raz tego dnia uczułem silniejsze bicie serca w kościele, gdym rzucił okiem do bocznej kaplicy i spostrzegł tam stryja, pogrążonego w głębokiej modlitwie. Zrozumiałem, że przyszedł umyślnie do naszego kościoła, ażeby mnie zabrać i po mszy zaprowadzić do dyrektora. Zacząłem się zastanawiać nad techniczną – że się tak wyrażę – stroną zapowiedzianej kary. A w miarę rozmyślania o tym serce mi biło coraz głośniej, a poza plecy przebiegać mi zaczęły jakieś nieokreślone dreszcze, a od czasu do czasu ciemniało mi w oczach, tak, że nic prawie przed sobą dojrzeć nie mogłem. Wówczas to po raz pierwszy od samego rana wydało mi się, że się wszyscy, cały kościół oglądają na mnie i z szyderczymi uśmiechami wskazują mnie sobie, szepcząc złośliwie:

– Patrzcie, patrzcie! to ten, który ma dziś brać w skórę!

Gdybyż mi choć była jeszcze pozostała ta pociecha, ta myśl, która mnie doprowadziła do tego szalonego kroku, gdybym mógł sobie powiedzieć: „Wezmę w skórę, ale będę cierpiał za cnotę, za prawdę, za bohaterski czyn”.

Niestety, już i tej pociechy nie miałem. Złudzenie rozwiało się zupełnie w czasie wczorajszej rozmowy ze stryjem; zdawałem sobie najjaśniej sprawę, że odniosę najsprawiedliwszą karę za lekkomyślność, łatwowierność i głupotę.

Chciałem się pomodlić – nie mogłem; w głowie mi się gotowało, szumiało jak w lokomotywie, przygotowanej do wyruszenia w daleką podróż. Z bolesnym uczuciem śledziłem ruchy księdza przy ołtarzu; pragnąłem wówczas, by się owa msza przeciągnęła w nieskończoność, w całą wieczność.

Niestety, skończyła się. Wychodząc, spotkałem stryja w bramie kościoła; czekał na mnie. Gdym go w ramię pocałował, uśmiechnął się do mnie łaskawie i jakoś bardzo litościwie i pierwszy przemówił:

– No, musisz spełnić wszystko. Widziałem się już z Malinowskim, wstydu ci zaoszczędzi. Kara nie będzie publiczna.

Otucha wstąpiła mi znowu do serca, czułem, że mi się twarz rozjaśniła i ożywiła. Śmiałym krokiem poszedłem za stryjem do kancelarii.

Dziś jeszcze, po latach dwudziestu paru, z największą dokładnością przypominam sobie najdrobniejsze szczegóły owej chwili. Dzień był pochmurny, smutny, poranek kwietniowy, przypominający chmurne dnie grudniowe. Wszedłszy do kancelarii, rzuciłem nasamprzód okiem na ogromny portret cesarza Franciszka Józefa, który w pąsowym mundurze generała huzarów, otulał się sutym gronostajowym płaszczem. Wydawało mi się, że uśmiecha się łaskawie.

Słowa dyrektora oderwały moje oczy i moją myśl od cesarskiego portretu.

– Uczeń niech mi jeszcze raz odpowie na zasadnicze pytanie.

Tu przerwał na chwilę; skorzystałem z tego mgnienia oka i spojrzałem wkoło siebie, oprócz mnie było trzech ludzi w kancelarii, to jest dyrektor, mój stryj i profesor Szajgicki. Dyrektor udawał srogiego, ale mu się to nie udawało, stryj był smutny i zdenerwowany, Szajgicki zaś, ku największemu memu zdumieniu, spoglądał na mnie zupełnie przyjacielskim wzrokiem i ani śladu nie spostrzegłem w nim rozgniewania, tak łatwego do wytłumaczenia i tak naturalnego – przeciwnie wydało mi się, że nie tylko nie cieszył się karą, którą mam otrzymać, ale przeciwnie, robi mu ona pewną przykrość.

Dyrektor jakby siląc się na urzędową powagę, powtórzył swe pytanie:

– Niech mi uczeń odpowie stanowczo na zasadnicze pytanie, czy w rzeczy samej uczeń popełnił ten karygodny czyn, czy uczeń napisał i wraz z zeszytami wręczył panu profesorowi Szajgickiemu ów bezecny paszkwil, który tu jako corpus delicti leży przed nami?

– Ja jestem pewny, że on tego nie pisał – przerwał dyrektorowi niecierpliwie Szajgicki. – Jestem najmocniej o tym przekonany. On tylko wie, kto to zrobił, a przez chorobliwą egzaltację chce odcierpieć karę za przyjaciela, który nie wart tej ofiary.

Dyrektor zmarszczył się i niechętnie spojrzał na nauczyciela, który przerwał mu kunsztownie ułożone przemówienie, skorzystał więc z chwili, w której Szajgicki zdyszany mówić przestał i prawił dalej:

– Właśnie o to samo chciałem ucznia zapytać. Czy uczeń trwa przy swym twierdzeniu, że sam tę szkaradę napisał, czy może namyślił się i wyda prawdziwego winowajcę?... Zostawiam uczniowi pięć minut do ostatecznego namysłu.

Tu wyjął z kieszonki granatowej aksamitnej kamizelki ogromne złote zegarzysko, położył go na stole przed sobą i wskazując ręką krzesła stryjowi i Szajgickiemu, usiadł na ogromnym, staroświeckim, dyrektorskim fotelu. Pozostałem w stojącej pozycji, spojrzałem tylko na stryja i poznałem od razu, że on również był zdania, iż trzeba być już konsekwentnym do końca. Minuty wlekły się jak lata. Dyrektor chudy, wysoki, o pożłobionej, wyniszczonej twarzy suchotnika wpatrywał się we wskazówki zegarka i miał pozór mumii egipskiej, na której skrzepły myśli z przed czterech tysięcy lat. Milczenie panowało wprost straszne. Wreszcie Malinowski podniósł się i przemówił:

Termin namysłu minął; proszę ucznia o stanowczą odpowiedź.

I biorąc ów nieszczęsny zeszyt do ręki, zapytał groźnie:

– Kto to napisał?

– Ja!

Brzmiała cicho, ledwie dosłyszalnym głosem wyszeptana moja odpowiedź.

– Taaak! Więc to uczeń to paskudztwo nabazgrał – grzmiał już potężnym głosem dyrektor. – A uczeń wie, że za taki objaw szalonego zepsucia obyczajów, za taki objaw zaniku wszelkich pierwiastków moralnych przewidziana jest w naszych szkolnych przepisach exclusia ze wszystkich zakładów naukowych monarchii...

Tu przerwał dyrektor Malinowski na chwilę. Zrobiło mi się zimno, czułem, że dostaję śmiertelnych dreszczów w całym ciele, przeraziłem się myśląc, że mi odmówią owej rózgi, a wypędzą ze szkół. Wzdychałem do rózgi jak do zbawienia.

– Ze względu jednak na nieposzlakowane zachowanie ucznia w przeszłości – mówił dyrektor dalej – na jego niedoświadczenie; ze względu na te wreszcie okoliczności, że władza szkolna nie ma zupełnego przeświadczenia i dowodu na to, że uczeń w rzeczy samej przestępstwo wyżej wspomniane sam popełnił – skłoniliśmy się na prośbę obecnego tu opiekuna, by za jego zgodą karę odmienić...

Odetchnąłem swobodniej; nogi przestały pode mną dygotać, spojrzałem na Malinowskiego, jak na wybawcę z niebezpieczeństwa. On tymczasem mówił dalej:

– Dalej nawet, wobec zgody na ten szczegół, spotwarzonego profesora pana Szajgickiego, władza szkolna postanowiła wykonać karę zupełnie prywatnie, wobec trzech tylko świadków, a mianowicie: mnie jako głównego zwierzchnika zakładu, pana profesora Szajgickiego jako osobiście zainteresowanego i opiekuna przestępcy... Uczeń skazany jest na otrzymanie pięciu plag rózgą z rąk swego opiekuna.

Ostatnie słowa wymówił z patosem godnym średniowiecznego herolda, ogłaszającego wyrok jakiegoś tajemniczego i potężnego trybunału. Skończywszy, skinął ręką na stryja, dając mu tym niejako do zrozumienia, że przyszła chwila spełnienia jego roli.

– Nie ma co żartować, kładź się aspan! – szepnął do mnie stryj, siląc się na żartobliwy ton, a widocznie w głębi duszy zmartwiony bardzo.

Bliższych szczegółów owej „średniowiecznej” egzekucji nie będę opisywać. Nie była ona sroga; plagi wymierzone ręką stryja nie uszkodziły mi skóry; kara była więcej moralnej natury niż fizycznej. I nie z bólu, ale ze wstydu miałem łzy w oczach, gdym się podniósł z zydla po tej operacji.

Wówczas poznałem, że ani Malinowski, ani Szajgicki nie byli złymi ludźmi... Dyrektor nie krył się nawet ze swym współczuciem dla mnie; Szajgicki w czasie operacji odsunął się ku oknu i cały czas tam zostawał, spozierając na plac przed gimnazjum, rojący się pobożnymi, spieszącymi do fary na nabożeństwo; gdy usłyszał, że już post festum, obrócił się ku mnie i siląc się na srogi ton powiedział:

– A widzisz, jak to źle kłamać, zostałeś niewinnie ukarany, a byłoby się obeszło bez tego, gdybyś był powiedział, kto to zrobił... Nie bój się jednak, prawdziwego winowajcę kara nie minie. Wszystko to musi się odkryć... Prawda jak oliwa na wierzch wypłynie.

Słuchałem tych słów z niecierpliwością, chciałem jak najspieszniej wydostać się z kancelarii i uciec do domu, rozmyślać o marnościach świata. Czekała mnie jednak jeszcze jedna niespodzianka, nad wyraz przyjemna i świadcząca dobitnie o poczciwości Malinowskiego i jego dobrym sercu. Oto na wychodnym oświadczył mi, że będę musiał odsiedzieć w karcerze szesnaście godzin kary i że tylko ta kara będzie w klasie publikowaną, o karze zaś, którą otrzymałem przed chwilą, publicznie wspominać się zupełnie nie będzie.

Uszczęśliwiony ucałowałem rękę dyrektora, stryja i ponoś nawet Szajgickiego i lotem ptaka pędziłem do domu. Przed samą bramą spotkałem Sewerka, który widocznie czekał aż tu na mnie, bojąc się spotkać ze mną przed gmachem gimnazjalnym, żeby nie zwracać na siebie dalszych podejrzeń. W ogóle zauważyłem, że od chwili, gdym się oskarżył sam przed dyrektorem, to Sewer starał się być ciągle jak najdalej ode mnie i widocznie z zamiarem i samowiedzą unikał mego towarzystwa. Chociaż rozumiałem dokładnie pobudki takiego postępowania i nawet na zimno sądząc musiałem je pochwalać, to jednakże robiło mi ono przykrość i czułem do Sewera jakiś niezdefiniowany żal... Teraz, gdym się zbliżył do niego, to patrzył on na mnie przez chwili badawczo, a w głosie jego drżał wyraźny niepokój, kiedy mnie zapytał:

– No cóż tam z tobą słychać? Naznaczyli ci nareszcie karę... Głupie bałwany!

– Naznaczyli! – odpowiedziałem niechętnie i szedłem dalej, pragnąc uniknąć rozmowy o bliższych szczegółach owej kary. Uczułem nagle wstręt do przyznania się przed Sewerkiem, za jaką cenę kupiłem jego bezkarność. Sądziłem, że będzie to zbyt wielkim upokorzeniem dla niego, gdy się dowie, jak wiele dlań zrobiłem. Z drugiej strony szyderczy uśmieszek rysujący się w kątach jego ważkich ust doprowadzał mnie do wściekłości i sprawiał, że za nic na świecie nie wtajemniczyłbym go był w dzisiejsze moje przejścia... Nic mnie w życiu całym tak nie mroziło i tak nie odpychało, jak ironia i sarkazm.

– Jaką? Jaką? Jaką? – pytał niecierpliwie, chwytając mnie za rękę i zatrzymując obok siebie w samej już bramie domu, w którym mieszkaliśmy.

– Jutro się dowiesz... Wyrok w klasie przeczytają... Puść mnie.

Ton mego głosu był widocznie stanowczy i zdradzał wielkie rozdrażnienie i niecierpliwość, bo Sewer natychmiast wykonał to, com od niego żądał. Zanim jednak zdołałem wejść w bramę, przemówił całkiem odmiennym, ciepłym, serdecznym głosem:

– Za co ty się na mnie gniewasz? Przecież sam się zgodziłeś na to coś zrobił...

– Tak, tak, wiem o tym – przerwałem mu niecierpliwie – tylko tyś nie powinien był przyjmować ode mnie takiej ofiary... Tyś wiedział na co mnie narażasz.

Tchu mi brakło, z gniewu przez chwilę mówić nie mogłem.

– Na co cię narażam? Na co cię narażam? – powtarzał on, najwidoczniej bezmyślnie i machinalnie, przestraszony moją gwałtownością i wyrazem moich rozognionych oczu.

– Na co? – wołałem coraz gwałtowniej. – Omal że mnie ze wszystkich gimnazjów w całym państwie nie wypędzono... Przyznaj, że taki wyrok daleko by był mniej tobie zaszkodził, który masz milionowych rodziców, niż mnie... Wystaw sobie, co byłaby zrobiła z tym moja matka, która ma nas sześcioro i bardzo ciężkie warunki życia.

Wpadłem w takie uniesienie, żem mu tak wymyślał przez długi kwadrans, on słuchał cierpliwie, tylko od czasu do czasu mitygował mój głos słowami:

– Ciszej! ciszej! na miłość boską, ludzie słuchają.

W czasie tej rozmowy, ugłaskany jego cierpliwością i pokorą, powiedziałem mu, że mam odsiedzieć szesnaście godzin w karcerze, powiedziałem mu, że choć dziwię się, że mógł mnie narażać na takie niebezpieczeństwo, jednakowoż przebaczam mu to, nic mu jednak o prawdziwej karze nie wspomniałem.

Sewer się rozczulił, robił mi zapewnienie swej dozgonnej wdzięczności, ściskał, całował, chciał obdarzać wszystkimi swoimi drobiazgami; niechętnie jednak słuchałem tego, czułem bowiem przesadę tych słów i nieszczerość obietnic, których z góry dotrzymać nie miał wcale zamiaru. Pożegnaliśmy się przed bramą.

Na drugi dzień nastąpiło głośne, urzędowe odczytanie wyroku na mnie w klasie... Zrobiło ono najzupełniejszą niespodziankę wszystkim kolegom. Przypuszczenia i wnioski wyciągane przez nich z całego przebiegu tej ohydnej sprawy objaśniły mi wiele i rozwiały niejedno złudzenie.

Nasamprzód żaden z moich kolegów nie uwierzył był w to, żebym ja napisał ten paszkwil na Szajgickiego; wszyscy od razu powiedzieli sobie, że prawdziwym winowajcą był Sewer, a ja tylko dla zasłonienia go przyjąłem winę na siebie.

W tym się nie mylili, ale mylili się okropnie, boleśnie, w pobudkach tego czynu. Jedni mówili:

– Ot dureń, dla przypochlebienia się paniczowi siedzi w areszcie... Zobaczy jakiej wdzięczności się od Pstrągowskiego doczeka.

Inni, szlachetniejsi, nie wspominali nic o wdzięczności, ale zgadzali się na to bez wahania, że byłem w całym tego słowa znaczeniu „dureń”, bo kto się dziś dla drugich poświęca.

A nawet Ludwik recte Leibe Solzmann, kolega zajmujący się wypożyczaniem nam pieniędzy nieraz, rozpuścił wieść, iż wie na pewno, że Sewer grubo mi zapłacił za to, żem jego winę wziął na siebie.

– Ja bym mu był za połowę tych pieniędzy to zrobił – mawiał ten szlachetny koleżka, który tak umiejętnie swoimi funduszami w gimnazjum obracał, że podobno po skończeniu gimnazjum pojechał na pierwszy wydział w uniwersytecie wiedeńskim, wywożąc ze sobą dwa tysiące guldenów uciułanych z procentów pobieranych od pożyczek. – Sądy te robiły mi prawdziwą przykrość i truły w zarodku niejeden szlachetny poryw duszy. To też byłem prawdziwie uszczęśliwiony, gdy mnie opiekunowie po skończonym roku szkolnym zabrali ze Stanisławowa i ulokowali w zupełnie odrębnym zakładzie naukowym.

Wieleż to lat upłynęło od czasu, jak na dworcu kolejowym w Stanisławowie pożegnałem się był z Sewerkiem Pstrągowskim... Żegnaliśmy się dość zimno i obojętnie, ja, pomimo odbytej kary, a może właśnie przez nią wywoziłem świadectwo z dobrym postępem, on zaś miał „kompletną tróję” i wracał z bardzo kwaśną miną do rodziców.

Później drogi nasze rozeszły się zupełnie, na długie, długie lata po to, żeby się zejść później na chwilę, która nam obu zapewne nie przysporzyła przyjemnego wspomnienia... Przez cały ten czas, kiedy opiekunowie moi starali się wykierować mnie na uczonego człowieka, nie słyszałem nic a nic o Sewerku. Podobno i z nim odbywano te same, niewiodące do celu, próby i zabiegi. Następnie, gdym się stał „paniczem bez pieniędzy” i kręcił się po trzech guberniach i dwudziestu galicyjskich powiatach, to nazwisko Sewerka Pstrągowskiego obijało mi się dość często o uszy... Robił on mniej więcej to samo, co i ja, z tą tylko różnicą, że trafiały mu się przy tym doskonałe gratki. Mawiano o nim, że ma tęgą głowę do interesów. Umiał wygrywać w karty, miewał konie wyścigowe, które miewały chwalebny zwyczaj przychodzić pierwsze do mety, gdy się na nie właściciel grubo założył, cieszył się nawet podobno względami wysoko położonej, bardzo bogatej, ale też strasznie już podstarzałej damy, która – jak sobie na ucho szeptano – płaciła za niego długi karciane, gdy miał kiedy to nieszczęście zgrania się w karty. Był jednak ciągle kawalerem bez zarzutu, stałym członkiem szlacheckich klubów we Lwowie i Krakowie, miłym młodym człowiekiem, bardzo wykształconym, bywającym i pożądanym we wszystkich „najlepszych” towarzystwach Galicji.

Jakim dziwnym trafem tak się złożyło, że myśmy się wówczas ani razu nie spotkali przez siedem lat, tego sobie w żaden sposób wytłumaczyć nie umiem... Dość, że tak się złożyło.

Wszystko na świecie musi mieć swój koniec, najszybciej jednak kończy się zazwyczaj paniczowanie bez pieniędzy. Moje trwało trochę dłużej, ale wreszcie skończyć się także musiało. Znalazłem się na bruku lwowskim, bez wszelkich zapasów pieniężnych, tylko z zamiarami poświęcenia się pracy literackiej. Za podstawę do tych zamiarów miały mi służyć dwie nowele, drukowane przed rokiem i kilka artykułów o koniach.

Jaki jest brak sił dziennikarskich u nas, dowodem tego fakt, że w przeciągu kilku dni znalazłem był zajęcie w redakcji jednego z poważnych pism, które mi przynosiło wynagrodzenie wystarczające najzupełniej na skromne życie.

Kto nie przechodził takiego przeskoku w życiu, ten nie może mieć zgoła pojęcia, jakich wrażeń doznaje taki młody szlachcic, przyzwyczajony do zwracania na siebie w mieście uwagi i nie oglądający się na wydatki – gdy nagle znajdzie się w tym samem mieście, zmieszany zupełnie z tym szarym tłumem ulicznym i niczym, zgoła niczym się odeń nie odróżnia... Z doświadczenia wiem, że są to straszne tortury...

Nie tu jednak koniec... A ścisłość godzin redakcyjnych, a termin dostarczania artykułów, a cała masa obowiązków, które muszą być ściśle przestrzegane, bo ostatecznie redaktor, pomimo najprzyjaźniejszych uczuć, gotów znudzić się niepunktualnością nowego współpracownika i poszukać sobie innego, pilniejszego.

Pchałem tę taczkę życia powszedniego przez kilka miesięcy, a popychanie to było mi tym cięższe i przykrzejsze, że nawet w najśmielszych marzeniach nie znajdowałem sposobu wyjścia, wydobycia się z tego podrzędnego stanowiska... Naturalnie, że i powierzchowność moja przybrała pozory pariasa miejskiego; w ubraniu się zaniedbywałem, nie miałem wreszcie do kogo stroić się. Wstawałem rano, zaparzałem herbatę, pospiesznie wypijałem dwie filiżanki i spieszyłem do redakcji, później w domu zjadałem obiad – i znowu do drukarni, robić korektę. Wieczory spędzałem przeważnie w domu, pisząc i łamiąc sobie głowę nad stworzeniem jakiegoś utworu, który by zwrócił na mnie uwagę publiczności i tryumfy Sienkiewicza i innych spać mi nie dawały. Całymi godzinami rozmyślałem nad tym, czy mam ciaśniejszy mózg od owych koryfeuszów literatury, czy tylko nie potrafię napisać tak, jak oni. A wiedziony miłością własną, godziłem się na to ostatnie przypuszczenie i zacząłem wygładzać i polerować zawzięcie wszystko, co tylko spod mego pióra wychodziło. Korespondencje z Madrytu, Astrachania, Konstantynopola lub Zaleszczyk oszlifowywałem z zajadłością godną lepszej sprawy i byłbym się zmanierował zupełnie, gdyby nie szczęśliwy dla mnie zbieg okoliczności i pomoc kochających krewnych, którzy mnie z piekła czy czyśćca umysłowego wyrwały.

W czasie tej wyczerpującej mój umysł i rozstrajającej moje nerwy pracy dostałem polecenie od redaktora, ażebym w roli „sprawozdawcy” udał się na posiedzenie jakiejś „ankiety” gospodarczej, która miała obradować nad bardzo ważnymi kwestiami, obchodzącemu żywo cały stan ziemiański. Ja jako „były” ziemianin dawałem wszelkie gwarancje, że potrafię dać jasne „z sensem” sprawozdanie z tego posiedzenia. Pamiętam, że szedłem tam jak na ścięcie. Uczuwałem ów, tak łatwy do zrozumienia, wstręt ludzi wyrzuconych – czy z własnej winy, czy kolejami losu – ze swej sfery, do spotykania się z ludźmi, których się dawniej znało, z którymi się żyło na równi. Obowiązek jednak przemógł. Poszedłem i nawet nie żałowałem tego. Wrażenie, które odniosłem dnia tego nie usposobiło mnie źle dla świata. Jedyny cierń jaki mi się wbił był głęboko, pochodził od dawnego kolegi i przyjaciela – Sewerka Pstrągowskiego.

Wszedłem był na to posiedzenie nie pytany przez nikogo: po co i jakiem prawem wchodzę? Na próżno u wejścia szukałem jakiejkolwiek osoby, przed którą mógłbym się był wylegitymować z mego posłannictwa. Zaraz w początku, nim zagajono posiedzenie, spotkałem dalekiego mego krewnego Artura Z., który wiedział najdokładniej o moim dzisiejszym położeniu, przed którym nie kryłem zupełnie roli, w jakiej się tu znajdowałem; nie zrobiło to jednak na niego zgoła złego wrażenia, przeciwnie, zauważyłem, że pokrewieństwo i zażyłość z „reprezentantem prasy” robiły mu pewną przyjemność, znany on był zresztą ze swej popularności. Inni, dalsi znajomi, starsi gospodarze witali się ze mną jak za dawnych, dobrych czasów. Pan Ignacy Wojkowski nie mógł się nadziwić, że mi za to płacą, co ja napiszę.

– Bo ja, mój kochany – mówił z zapałem – za wszystko, co nabazgrzę, to sam muszę płacić. I tak: napiszę list – płać za markę, napisz jakąkolwiek prośbę – wal stempel, napisz weksel – płać za papier... Nawet, wyobraź sobie, raz napisałem artykuł... Jak Boga kocham, artykuł... o naszych wyborach i posłałem do „Gońca”, co powiesz?... Odpowiedzieli mi, że jak zapłacę po guldenie od wiersza, to mi to pisanie wydrukują... No, dałem sobie pokój, za drogie by to było pisanie.

Nagle, już po rozpoczęciu narad, spostrzegłem wchodzącego Sewerka Pstrągowskiego. W pierwszej chwili nie spostrzegł mnie, ale ja jego od razu poznałem. Zmienił się niewiele, tylko nie wyrosły mu jeszcze wielkie wąsy i nosił rzadkie, płowe bokobrody. Ośmielony przez Artura, nie siedziałem za stołem dla dziennikarzy przeznaczonym, tylko zająłem miejsce pomiędzy Arturem a panem Ignacym. Pomimo woli wpatrywałem się uparcie w twarz Sewerka; cały rój wspomnień ogarnął mnie i zawojował od razu cały mój umysł.

Nie słuchałem mądrych dowodzeń głośnych i sławnych mówców, obcymi dla mnie były te palące kwestie ekonomiczne, o których miano dziś decydować – patrzyłem na Sewerka i stawała mi przed oczyma młodość nasza, pierwsza młodość pełna czaru, pełna złudzeń, przetykana złotą przędzą szczerej, prawdziwej poezji. Gdyby nie publiczne zebranie i nie tłum nieznajomych ludzi, byłbym się zerwał z mego miejsca i biegł do Sewerka uściskać go i z gorączkowym pośpiechem przypominać mu ubiegłe lata, lata rozgraniczające nasze dzieciństwo od młodości. Magnetyczna siła mego wzroku była tak potężna, że Sewer uczuł moje spojrzenie i kilka razy rzucił okiem w moją stronę, widocznie nawet starał się przypomnieć mą twarz, ale na próżno, bo zawsze odwrócił się obojętnie i z przykrością czułem, że nie może sobie mnie przypomnieć. Nie brałem mu nawet tego za złe – tyle lat niewidzenia się, mogło w jego pamięci zatrzeć moje rysy, mogłem wreszcie zmienić się znacznie od tego czasu.

Po skończeniu jednego z ważniejszych przemówień wszyscy powstali i potworzyły się małe grupy, w celu naradzenia się nad wotowaniem nad jakimś ważnym wnioskiem. Skorzystałem z tej chwili i zbliżyłem się do Sewerka. Popatrzył na mnie zimno, ale ciekawie, dotychczas widać nie przypomniał sobie, kim ja być mogę.

– Nie poznajesz mnie? – spytałem cicho.

– Z kim mam przyjemność? – odrzekł zimno, ale szablonowo grzecznym głosem.

Wymieniłem moje nazwisko.

Błyskawica radości przemknęła po jego twarzy, błysnęła, ale wnet znikła; widocznie wyćwiczony był doskonale w ukrywaniu swych uczuć i wrażeń. Dostrzegłem jednak owo mgnienie oka trwające przyjazne spojrzenie i rozradowało mnie ono, ścisnąłem go serdeczniej za rękę, czułem, że serce mi mięknie zupełnie.

– Czy zawsze mieszkasz na Podolu w proskirowskim powiecie? Co cię tu sprowadza? Co tu porabiasz? – rzucił kilka pytań, jedno po drugim, nie czekając zupełnie mojej odpowiedzi.

Każde z tych pytań żarem na mnie spadło, więc on nic nie wiedział o moim obecnym położeniu, więc on myśli, że ja dotychczas należę do „uprzywilejowanej warstwy”, że sprzedaję pszenicę, mam konie wierzchowe, jeżdżę po polowaniach i umizgam się do panien... I nagle jak olśniewająca i oślepiająca błyskawica, przemknęła w mej głowie myśl: „A może on dowiedziawszy się, że dziś jestem najzwyklejszym współpracownikiem dziennikarskim, może on nie zechce nawet poznawać mnie więcej”. Z gorączkowym więc pośpiechem zacząłem go obznajamiać z dzisiejszym moim położeniem i przyczynami, które mnie do niego doprowadziły. Mówiąc to, wpiłem swe źrenice w jego twarz i starałem się czytać myśli jego do najskrytszych kryjówek duszy... I odkryłem dwa wrażenia, które słowa moje nań wywierały, pierwsze znudzenie, drugie obawy o to, żebym nie zażądał od niego pomocy pieniężnej. Wzdrygnąłem się i nagle mówić przestałem.

On spojrzał na mnie swym zmęczonym wzrokiem i odrzekł, uśmiechając się ironicznie:

– Zwykłe to dzieje, każdego z nas może to spotkać, tylko nie każdy znajdzie umieszczenie w redakcji... Życzę powodzenia i szczęścia... Kto wie, może Sienkiewiczem jeszcze zostaniesz... Do widzenia!... Mieszkam tu, to może się gdzie spotkamy.

Ostatnie słowa wymówił zimno, lodowato, tak, że zmroziły mnie one do szpiku i odebrały zupełnie ochotę do nowych spotkań.

Wyszedłem z posiedzenia tego przed końcem, a spieszyłem do domu tak, jakby gonił mnie najzacieklejszy wierzyciel. W duszy czułem gorycz i okropne zniechęcenie do życia i gdybym był wówczas cośkolwiek napisał, to utwór ten można by było używać jako truciznę na muchy. Pamiętam, że spotkanie to z dawnym kolegą było ostatnią kroplą, przepełniającą pełną czarę zmartwień i boleści; tego samego wieczoru dostałem gorączki i zapadłem na silną influenzę, grasującą podówczas epidemicznie we Lwowie... Gdy po kilkunastu dniach, podniósłszy się z choroby, blady i wymizerowany, wyglądający zupełnie na polskiego literata, wlokłem się do drukami dla robienia korekty, spotkałem Sewera. Wychodził z hotelu Żorża, poświstując jakąś wesołą arię z modnej operety. Gdy mnie spostrzegł, odwrócił nagle oczy w przeciwną stronę i udał, że mnie zupełnie nie widzi, lub nie poznaje.

To mnie nawet już nie zmartwiło, przeszedłem obojętnie obok, nie mrugnąwszy nawet doń okiem. Od tej chwili Sewer Pstrągowski przestał dla mnie istnieć na świecie...

Jednakowoż miałem się z nim jeszcze kilka razy spotkać w życiu.

***

Wszystko, na świecie musi mieć swój koniec. Tak samo było i z moją ówczesną niedolą.

Serdeczna dłoń kochających krewnych wyciągnęła mnie z tego deptaka dziennikarskiego, gdzie marnują się i giną rokrocznie liczne talenty literackie. Znalazłszy się znowu na wsi wśród zielonych łąk i lasów, wśród pozłocistych łanów pszenicy, odżyłem, odetchnąłem swobodnie, a nauczony doświadczeniem, zabrałem się gorąco do pracy. Nie gnębiły już mnie wśród bezsennych nocy mary nakazujące dorównywać Sienkiewiczowi lub Krechowieckiemu, albo nawet przyćmiewać ich sławę; zrozumiałem, że „każdy ptak tak śpiewa, jak mu dziób wyrósł”, zacząłem więc pisać „na własną nutę” i ostatecznie nie źle mi poszło. Kilka noweli i powieści w krótkim czasie wydrukowały najpoważniejsze pisma polskie... Szło mi znowu... I znowu miałem i konie wierzchowe i strzelby angielskie i przyjechawszy do miasta, czytałem w dziennikach, że „nasz znany i ceniony powieściopisarz i nowelista bawi w naszym grodzie”.

Nawet ten rok niedoli wyszedł mi bardzo na korzyść, bo w ciągu tego roku nauczyłem się poznawać świat i ludzi dokładniej niż przez dziesięć lat swobodnego, dostatniego życia.

Zasiedziawszy się na wsi, zajęty pracą literacką, straciłem znowu z oczu Sewerka; nic mnie on zresztą już nie obchodził, więc nie dowiadywałem się nawet o niego. Zdarzyło mi się, że musiałem się wybrać do Lwowa i trafiłem właśnie na uroczysty obchód pamiątkowy w rocznicę śmierci Zygmunta Krasińskiego. Młodzież akademicka lwowska uprosiła była jednego ze sławnych krytyków krakowskich, żeby miał na otwarcie tego obchodu odczyt; zasłużony ten mąż nosił w dodatku głośne, sławne i bardzo świetne senatorskie nazwisko. Od dawna cieszyłem się osobistą znajomością, życzliwym poparciem i opieką przezacnego profesora. Pośpieszyłem więc na odczyt, ażeby się rozkoszować rozumnymi zdaniami, wypowiedzianymi tak melodyjnym i harmonijnym głosem, że równego mu w życiu nie słyszałem więcej.

Podczas odczytu zająłem miejsce obok kilku poważniejszych kolegów literackiego zawodu, którzy przybyli także w celach tych samych co i ja... Ze współczuciem spozierałem na ławkę, gdzie siedzieli sprawozdawcy dziennikarscy. Od czasu owego mego „roku próby i niedoli” ogromną sympatię odczuwam zawsze dla tych bezimiennych pracowników, którzy skarby wielkiego talentu niejednokrotnie rozrzucają i marnują na błahe artykuły poświęcone zabawie i rozrywce tłumów. Doświadczam czasem złudzenia, że to starożytni gladiatorzy, przebrani w czarne nowoczesne surduty, ginący gwoli zabawy ludu... Nieraz zdaje mi się, że któryś z nich podniesie się i głosem potężnym zawoła:

– Ave populus! Morituri te salutant!

Widziałem jak skrzętnie stenografowali każde słowo hrabiego – profesora, to mi pozwalało mniej zwracać uwagi na treść, a więcej pieścić się melodią głosu prelegenta... Byłem pewny, że dosłowną treść znajdę w jutrzejszych porannych dziennikach.

Odczyt się skończył, w sali, zagrzmiały oklaski z duszy i prawdziwego zachwytu płynące, prelegent kłaniając się obecnym na wszystkie strony, zeszedł z mównicy. Miały nastąpić produkcje muzyczne, więc zaczęto wysuwać na środek estrady fortepian i robić przygotowania. W sali zaszumiało od gwaru. My wszyscy, zaliczający się do cechu literackiego, zbliżyliśmy się do prelegenta, ażeby go powitać i powinszować skutku, jaki jego słowa wywarły na lwowskiej publiczności... Był na nas bardzo łaskawy i nawet zajął miejsce obok nas... Pamiętam, że z profesorem dużo i z ożywieniem rozmawiałem.

Wśród jednej z przerw pomiędzy produkcjami muzycznymi uczułem, że ktoś się we mnie uparcie wpatruje, skierowałem wzrok w tę stronę i ujrzałem Sewerka Pstrągowskiego, który dawał mi najwyraźniejsze znaki porozumienia, przywołujące mnie do niego. Bezmyślnie, nie zastanawiając się, co robię, wstałem i podszedłem do niego. Z niezwyczajną serdecznością ścisnął on podaną mu dłoń i głosem nad wyraz uradowanym zawołał:

– Jakże się cieszę, że cię widzę... Opowiadał mi Oleś, jak zabiłeś świetnie dzika w Gruszynie... Masz podobno doskonałego arabskiego ogiera ze stada Dzieduszyckiego... Zawsze mówiłem, że to najlepsza krew w kraju, stara Jaryczowiecka krew... Ciągle wybieram się odwiedzić cię na wsi.

Wszystko to mówił tak pośpiesznie, że w początkach nie byłem wprost w stanie zorientować się w sytuacji. Słowa jego padały jak grad, a ja przypominałem sobie wszystko, co pomiędzy nami zaszło było kiedykolwiek. Nie mogłem się tylko domyśleć, jaka jest przyczyna jego nagłej i niezwykłej serdeczności. Jednak w miarę, im głos jego nabierał coraz to serdeczniejszych tonów, tym bardziej we mnie wzbierał gniew i rozdrażnienie.

„Czego ten błazen może chcieć ode mnie?” – łamałem sobie głowę.

Wnet nastąpiło rozwiązanie zagadki. Sewer nachylił się ku mnie i szepnął:

– Dawno znasz profesora? – i wskazał na dzisiejszego prelegenta.

Teraz od razu rozjaśniło mi się wszystko, oburzenie doszło do zenitu.

– Od dzieciństwa – odparłem głosem przytłumionym.

– Ach! jeśli tak, to proszę cię, przypomnij mu moją osobę... Gdzieś, kiedyś prezentowałem mu się, ale on pewno już zapomniał.

Kipiałem z irytacji, ale użyłem wszelkich sił, ażeby nie wybuchnąć... Tak, więc on umyślnie przyszedł witać się ze mną, ażebym ja go przedstawiał człowiekowi, o którym dziś mówi całe miasto. Umyślnie po to, żeby dziennikarze zanotowali, że „ze sfer arystokratycznych rozmawiał z prelegentem szambelan Seweryn Pstrągowski”.

Zwyciężyłem się, opanowałem zupełnie wzburzone nerwy i odciągnąwszy pana szambelana ku oknu, odpowiedziałem mu zimnym miarowym głosem:

– Dziwi mnie wybór miejsca i czasu, jaki uczyniłeś dla zawarcia znajomości z hrabią Granowskim... Jeszcze bardziej dziwi mnie to, że za pośrednika do zawarcia tej zaszczytnej znajomości wybrałeś sobie mnie, którego przez jakiś czas nie poznawałeś zupełnie... Otóż przedstawiać cię hrabiemu nie mam zamiaru, a ciebie proszę, żebyś mnie uwolnił od swej znajomości... Bądź zdrów!

Odwróciłem się i odszedłem na swoje miejsce. Odchodząc, słyszałem drwiące słowa Sewerka:

– Byłeś zawsze wariat, idealista i donkiszot i zostaniesz nim do końca życia.

Od tego czasu, chociaż spotykamy się z Sewerkiem dość często, udajemy obaj, że się zupełnie nie znamy... Cieszy mnie tylko jedno, że on dotychczas nie wie, żem za niego dostał pięć rózeg w czwartej klasie.

W Dubienku, sierpień 1896 r.

ISBN (ePUB): 978-83-7884-217-0

ISBN (MOBI): 978-83-7884-218-7

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Porachunki uczniowskie” Artura Grottgera (1837–1867).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.