Emma Jeleńska-Dmochowska

Bociany

Warszawa 2012

BOCIANY

22 marca. Dziś przyleciały bociany. Po bezsennej nocy, dopiero nad ranem udało mi się zdrzemnąć, lecz budząc się, tak się czułem zmęczony i zbolały, tak mię w piersiach paliło, iż chciałem już przeleżeć cały dzień w łóżku. Aż koło dwunastej wszedł Maciej ze śniadaniem i mówi:

– Proszę jaśnie panicza, bociany przylecieli.

– Bociany! Więc doczekałem!... A tak się zdawało, że już wiosna nigdy nie nadejdzie...

Zwlokłem się z łóżka, otuliłem się w szlafrok i usiadłem przy oknie. Na dworze była szaruga. Padał śnieg z deszczem, miotały się drzewa. Ale na dębie, na gnieździe swym rozłożystym, stał bocian i rozglądał się.

Boćku poczciwy! Jeszcześ przyleciał! jeszcze oczy moje oglądać ciebie będą. A tak się zdawało, że ani ciebie, ani wiosny nie doczekam.

I, pomimo nocy nieprzespanej, zdrowszym się dziś czuję. Jadłem, przeczytałem gazetę i parę artykułów z „Revue” – i piszę bez trudności. Maciej twierdzi nawet, że lepiej wyglądam. Ach! – chwilowo... chwilowo...

Gdy mama jeszcze żyła, jakże się ona cieszyła zawsze z powrotu bocianów. Zdawało się, że ich przybycie stanowi dla niej wróżbę dobrą na rok cały. Gdy nadchodził marzec, ciągle ich wyglądała, ciągle o nich mówiła. A potem, przez całe lato, zajmowała się nimi. Bodaj, że nawet w kupnie tej willi decydującym motywem była bliskość bocianiego gniazda. Przypominało to może biednej mamie Kamilówkę.

Biedna mama! Dopóki żyła, mało o nią się troszczyłem – O! Bardzo mało! Drażniła mię nawet czasem tą swoją prostotą pojęć: co dobre to dobre: a co złe to złe – i skończona sprawa. Ale teraz, gdy jej nie ma, jakże często ją wspominam! Co więcej, tęsknię do niej. Tak, tęsknię. I jeśli czasem, gdy myślę o „tamtym życiu” – mówiąc stylem mamy – tamtą stronę, które mnie wkrótce czeka, jeśli czasem, o! Bardzo rzadko! Zadaję sobie pytanie: co mnie tam spotka? zaraz w wyobraźni mej wychyla się postać mamy i idzie na moje powitanie...

Tak. Jeśli „tam” w ogóle mogą być spotkania. Co mi się ostatecznie wydaje dość dziecinnym pomysłem – ale kto wie!... Kto wie!... Jeśli więc „tam” mogą być spotkania, to mnie tylko jedna mama spotkać zechce. Ona tylko jedna! Zresztą któż kiedy dbał o mnie? I ja, czy kiedy dbałem o kogo? Nie! ludzkość cała była mi zawsze zupełnie obojętną – brałem z niej tylko to, co mi było dogodne lub miłe, a zresztą, wszystko kantem puszczałem. Więc teraz... albo i „tam” któżby?... Jedna mama, jedna tylko mama.

Zmęczyłem się. Trzeba się położyć. A tymczasem bociany już we dwoje krążą ponad gniazdem. Bardzo niespokojne. Oglądają czy wszystko w porządku. Czasem stają obok siebie i stoją nieruchome i patrzą. Może wspominają co było, może robią projekty na przyszłość, może marzą o słońcu, o ciepłym wietrzyku, co ich pióra osuszy – szczęśliwe bociany! Ich marzenia zawsze się spełniają, one wiedzą, czego chcą.

Ja nigdy nie wiedziałem.

25 marca. Dziś Zwiastowanie – imieniny Marylki. Posłałem jej telegram z powinszowaniem. Na list, pomimo najlepszych chęci, zdobyć się nie mogłem.

Dowodzi Maciej, że w ten dzień bocianowa musi koniecznie pierwsze jajko znieść. I rzeczywiście, na gnieździe coś się odbywało. On był w ciągłym ruchu, ona nie pokazywała się wcale, aż dopiero pod wieczór oba wyleciały razem. Niedaleko, oblatywały szerokimi kręgami swe gniazdo, wracały na nie z klekotem i wzajemnie skrzydłami się obejmowały, klekotały do siebie, zarzucały w tył głowy i gwarzyły. Małżeńskie pieszczoty!

30 marca. Gdy patrzę na bociany, a patrzę na nie często, bo wstaję teraz codziennie i doprawdy czuję się silniejszym, myślę sobie: Ach, wy bociany! Filistry! Burżuje! Iluż to ludzi do was podobnych!

Ale tacy najszczęśliwsi – i bodaj że najlepsi. My – ci niby wyżsi – mamy dla takich lekceważenie. A naprawdę, czymże to my chełpić się możemy? Jaką Przedstawiamy wartość? jaką korzyść światu przynosimy?

Ja na przykład. Nie byłem filistrem, to fakt. Lecz czernie byłem? Czy artystą? Uczonym? Poetą? mędrcom, który stworzył nowe drogi dla myśli ludzkiej? Nie! Czy do jakiejkolwiek skarbnicy dorzuciłem choć grosz jeden? Nie! Przeciwnie, wszelkie, jakie mi tylko w rękę wpadły skarby, rozrzucałem na cztery wiatry. Czy komukolwiek na świecie zrobiłem co dobrego? Nie! chyba przypadkiem. Dobrem zawsze pogardzałem trochę, a dobrymi ludźmi, to i bardzo. Czy przynajmniej sobie stworzyłem świat uczuć i sensacji wytwornych? Czy odkryłem nowe źródła rozkoszy? Czy umiałem się wznieść ponad codzienną prozę? Może czasem... chwilowo... Ale na ogół życie moje wcale do podniosłych nie należało. Doprawdy, niejeden wzbogacony szewc na to samo by się zdobył. Czy przynajmniej byłem szczęśliwy? Ach, nie! Ach, nie! Szczęścia nie zaznałem nigdy, ani jednej krótkiej chwili. Pamiętam, od najmłodszych lat czułem się smutnym, bezbrzeżnie, nieskończenie smutnym, i tęskniłem – do czego? Sam nie wiedziałem.

Była tam we mnie jakaś chęć sławy, wielkości, jakieś parcie ku wyżynom, jakieś rozpieranie z wewnątrz i darcie się ku nieznanym szczytom. Pragnąłem wojen, przewrotów olbrzymich, jakichś tytanicznych walk. Chciałem być, co najmniej – Napoleonem.

Mama mi mawiała często: „Gdy wyrośniesz i skończysz nauki, oddam ci cały zarząd majątkami. Osiądziesz w Kamilówce i gospodarować sobie będziesz”. A ja wzruszałem ramionami. Kamilówka! Dla mnie za ciasny był świat cały!

Potem, przemówiła do mnie Poezja. Ach, były to moje najpiękniejsze lata. Ona zasiadła na tronie mej duszy i przed nią klęczałem, wpatrzony w jej oblicze. Z nią leciałem w obłoki – wysoko, wysoko i roztapiałem się w błękicie. A ziemia cała była u moich stóp. Do mnie mówił wiatr szumiący – i plusk fali ze mną gwarzył – i listki na drzewach zwierzały mi się z tajemnic swoich – i motyle i ptaszki wieńcem fruwały dokoła mojej głowy. Dla mnie słonce rzucało na sosnowe pnie strzały swe złote, dla mnie różem i purpurą malowało zachodnie zorze. Dla mnie księżyc wysrebrzał noce, dla mnie mrugały gwiazdy. Życie moje było dziwne wtedy. Całe wewnętrzne, skupione w sobie – samotne, a jednak tak zaludnione postaciami z innego świata.

Nie robiłem nic. Czytałem, marzyłem i czasem tylko z wezbranego serca, rzuciłem na papier jakiś bardzo marny wierszyk. Nie chodziło mi o to, aby pisać. Nie! Wiedziałem dobrze, iż żadna ludzka mowa nie zdoła tego wyrazić, co ja czułem – a żadna ludzka istota nie zdoła mnie zrozumieć. Wiedziałem, iż pozostać muszę niepojętym, nieuznanym, samotnym wśród ludzkiego tłumu, i godziłem się na to, przeciwnie, upajałem się tym. Byłem jak szczyt niedostępny, pokryty lodowcami. Byłem samotny, jak orzeł w chmurach.

Naturalnie, że moje nauki – byłem wtedy w uniwersytecie – musiały srodze ucierpieć. Ani myślałem zdawać egzaminów – nie chodziłem wcale na wykłady. Bo i czegoż by mię mogli profesorowie nauczyć?

Powoli jednak zrodziła się we mnie tęsknota do jakiejś pokrewnej istoty. Porozumieliśmy się prędko z Leonem Rajskim. On był starszym ode mnie poetą, nieraz już drukowanym, cieszącym się odrobiną sławy. Wywarł na mnie wpływ ogromny. Zwłaszcza cynizm jego zaimponował rai. Nie było dla niego rzeczy dobrej, nie było świętej. „Plwał” na świat, na społeczeństwo, na moralność, na religię, na pojęcia etyczne, na prawa wszelkie. Burzył wszystko, drwił ze wszystkiego. I bardzo prędko cynizm ten podziałał na mnie. Upadały jedne po drugich zasady, wszczepione przez wychowanie – upadały te szańce, które mnie bronić miały w życiu. Zostawała we mnie coraz bardziej pusta tabula rasa, a na niej zaczęły się miotać i kłębić spuszczone ze smyczy namiętności.

I przed zbliżeniem się z Rajskim nie byłem niewiniątkiem. Jednak myśli moje dotychczas były mniej więcej czyste. Chociaż krew młoda burzyła się czasem, dusza unosiła się ponad błotem ziemskim – nie zanurzałem się w nim całkowicie, z lubością.

Leon Rajski ściągnął mię z moich wyżyn na samo dno. Nauczył mię wiele. Odtąd Poezja przestała królować we mnie – zstąpiła z tronu mej duszy, a na nim zasiadła Żądza. I stało się to, o czym ktoś gdzieś tak pisze:

„The thoughts ye cannot stay with brazen chains.
A girl’s hair lightly binds”.

Ale i tu byłem jakiś odrębny. Moja żądza była dziwna, niepodobna do tej, jaką widziałem u innych ludzi – żądza smutna, nigdy nie syta, wiecznie głodna. Żądza-Tęsknota.

Zdawało mi się jednak nieraz, iż wiem, do czego tęsknię, że, gdybym posiadł pewną kobietę, gdybym wszedł w pewne otoczenie – tęsknota moja byłaby ukojona, I wszystkie siły wytężałem, aby tego doznać, to posiąść – rzucałem przed siebie siły, zdrowie, złoto garściami, wszczepione mi tak pracowicie zasady i ideały, własne i cudze uczucia, wszystko poświęcałem, aby przecie to nowe upojenie, to nowe szczęście zdobyć. A gdy je już posiadłem, odwracałem usta od czary i nieraz, nie skosztowawszy jej nawet, odsuwałem na bok. Nie! jeszcze nie to!

I dalej szukałem.

I nie zaznałem szczęścia nigdy. Z wyżyn filozofii i poezji zszedłem na dno, na samo dno w tym poszukiwaniu. I na tym dnie ugrzęzłem.

I dziś mam lat trzydzieści pięć, suchoty w piersi, pustkę w sercu, zero w kieszeni, i ani jednej duszy bliskiej na calutkim świecie i żadnego słodkiego za sobą wspomnienia. Cóż dziwnego, że żyć mi się me chce?

15 kwietnia. Wiosna idzie wielkimi krokami. Patrzę na nią ciekawie. Wszakże to już moja ostatnia wiosna. Następnej nie doczekam. I tak, nikt się nie spodziewał, abym mógł marzec przebyć i aby mi się poprawiło. Maciej, który tajemnic żadnych nie uznaje, powiada: – A my z doktorem oba myśleli, że jaśnie panicz świąt nie przeżyje. A ot, i przeżył! I jakoś niby to poprawia się pomału. Może taki przez lato pociągnie.

Może przez lato pociągnie. Musiał tak doktór zaopiniować, bo Maciej widocznie jego słowa powtarza. A więc – do jesieni koniec odłożony. Używajmy życia.

Używam. Wstaję co dzień i siadam przy oknie. Czytam, i patrzę i myślę, i wspominam. Ach, te wspomnienia! One są, jak węże, co mi się pod serce wkradły i piją z niego krew i życie. One są, jak węgle żarzące pod moimi stopami. Bo i co ja z tym życiem swoim zrobiłem!

A jednak, choć je przeklinam, kocham je także, te smutne moje wspomnienia. Bo przecież to jest jedyna moja własność, już nic a nic więcej na świecie nie posiadam. No, wkrótce posiądę wprawdzie na własność poduszkę, słomą wypchaną, porządną wypoliturowaną trumnę i jamę czarną na cmentarzu. Ale nie wiem, czy mię to wtedy tak bardzo będzie cieszyło.

Więc, zanim dojdzie do tego, siedzę przy oknie, patrzę na zieleniejący świat Boży, i snuję ziarnko po ziarnku różaniec swoich wspomnień...

22 kwietnia. Zabawną rzecz wyczytałem dziś w gazecie. Jest gdzieś jakaś wystawa domowego przemysłu. Otóż czytam: Wędliny i sery litewskie zloty medal otrzymała pani Antonina Milska. Konserwy z jarzyn, pomidory suszone i kompoty list Pochwalny, otrzymała pani Antonina Milska.

A! Więc tak? Czy nie miałem racji, czy nie miałem dobrego nosa, urocza Tolo, gdy w twej poetycznej figurce odgadłem praktyczną, zabiegliwą gospodynię? Gdy uczułem, pomimo perfum i pudru, bijącą od ciebie, woń pomidorów i wędliny? A wtedy – o, wtedy wcale nie oceniałem doniosłości konserw z jarzyn lub serów litewskich. Teraz, może byłoby inaczej.

Bo oto tak było. Miałem lat dwadzieścia cztery. Porzuciłem niedokończone nauki i już zaczynałem mocno hulać, a raczej nie zaczynałem, gdyż robiłem to już od dawna, ale skutki tego hulania zaczynały się bardzo wyraźnie zaznaczać na moim funduszu. Więc poczciwa mama wymyśliła, że najlepiej będzie mię ożenić. Dziwne, jak te kobiety wierzą w swoje siły. Nie pomagają wymówki, nie pomagają perswazje, pomoże żona. To taki uniwersalny sos do każdej potrawy. I, niewiele myśląc, zaprosiła do Kamilówki panie Obrocką z córkami, Tolą i Jadzią.

Ładne były panny. Tola – wysmukła blondynka o marzących oczach, Jadzia – rezolutna, trzepocąca się szatynka, podobna do maliny.

A tak się właśnie zdarzyło, o czym mama naturalnie wiedzieć nie mogła, że miałem serce puste, jak numer hotelowy po wyjeździe gości. Skończyłem był właśnie z Lisińską, i to w niemiły sposób, trochę byłem zrażony do tych pań, i brała mnie tęsknota do kobiet wyższych, do wzniosłej, cnotliwej miłości. Ot, tak sobie – pour changer. Więc Tola ze swą zimną twarzą i uśmiechem zagadkowym od razu zrobiła na mnie wrażenie. I kto wie, byłbym się może ożenił, gdyby nie jeden mały fakt, który mi wszystko popsuł. Pływaliśmy właśnie w obłokach wzniosłego flirtu, przecinanych chwilami błyskawicą mniej platonicznych wzruszeń, gdy przyszedł Węgrzyn z towarami.

Całe towarzystwo wyległo na ganek oglądać i kupować. Jadzia naraz zachwyciła się jakąś matinką haftowaną i zechciała ją kupić. Spytała o cenę. – Sześć rubli pięćdziesiąt kopiejek – odrzekł Węgrzyn. – Ależ to strasznie drogo – zawołała Tola – W Warszawie za Żelazną Bramą, taką za trzy ruble dostanie, a nawet, kto umie się potargować...

Umilkła, bo ja nagle porwałem się z krzesła i uciekłem. Spadłem z obłoków. Tak? Więc ty, ze swoją poetyczną twarzą, chodzisz się targować z Żydówkami za Żelazną Bramę? Brrr!... Ty, Psyche! Aniele o tajemniczym spojrzeniu, gwiazdo spadła z błękitów – ty się kłócisz o ruble i kopiejki?

Skończone było między nami. Biedna mama nic nie mogła zrozumieć.

– Ależ, Bolku – mówiła – to i dzięki Bogu, jeśli żona jest praktyczna, jeśli się zna na cenach i nie robi głupich wydatków.

Nie, nie! żony „praktycznej” nie chciałem.

I dobrze się stało – dla Toli przynajmniej. We dwa lata później wyszła za jakiegoś pana Milskiego – słyszałem, że mają kilkoro dzieci, a że gospodarstwo dobrze im idzie, tego dowodem nagrodzone pomidory i wędliny. Czegoż więcej potrzeba?

Mówię to serio, bez żadnego niewczesnego ironizowania. Czegoż człowiekowi więcej potrzeba na tym głupim świecie? Życie rodzinne, dzieci, a więc przyszłość, dostatek, z własnej pracy idący, poczucie, że się spełnia rolę swą na świecie. Ot, rolę chociażby taką, jaką na przykład mają bociany. Bo nie należy sobie większej wagi przykładać – wszakże każdy z nas, to tylko atom w przestrzeni. Więc po cóż chcieć czuć i działać więcej, niż atomowi dano?

Bociany przychodzą na świat, łączą się w pary, dzieci rodzą, hodują, pracują na swoje i ich utrzymanie i umierają. Swoje zrobiły. I mają swoją etykę, mają swoje prawa i moralność; gdy ją wypełniają, są dobrymi bocianami, gdy przeciw niej wykraczają, są złymi bocianami. Czy nie tak samo powinno by się dziać u ludzi? I czy nie to właśnie byłoby szczęściem.

Jeśli jest wiekuista Mądrość, co światem rządzi, jeśli jest wieczne Prawo, co nim kieruje, jeśli jest Wola wyższa, co nas dokądś prowadzi, to pokieruje i zaprowadzi bez naszego wtrącania się. Niepotrzebne jej nasze pytanie, niepotrzebne nasze szalone tęsknoty, nasze rozpacze i nasze zachwyty, i nasze wglądanie poza zasłonę, zaciągniętą umyślnie przed naszymi oczami, i nasze wspinanie się zaciekłe na mur, który nas odgradza od „tamtej strony”. Niepotrzebne to wszystko.

Choćbyśmy nawet rąbek zasłony zdołali odchylić, bieg świata nie odmieni się ani na jotę, bo nie my nim rządzimy.

Więc po co?

O, być takim prostym, zwyczajnym człowiekiem, porządnym atomem, który funkcję swą uczciwie wypełnia – co za spokój! Co za szczęście!

Pytanie – czy, gdybym się był wówczas z Tolą Obrocką ożenił, czybym takim uczciwym atomem został? Prawdopodobnie. I byłbym szczęśliwy, zdrów, bogaty – gospodarowalibyśmy w Kamilówce, której by za długi nie sprzedano, hodowalibyśmy dzieci, zbieralibyśmy pieniądze, bylibyśmy szanowani, stawiani innym na wzór. I nie umierałbym samotnie w trzydziestym piątym roku życia...

Ale to było niemożliwe. Na to trzeba było mieć serce proste i umieć pokochać uczciwie. A ja pokochać uczciwie już nie mogłem, ja, który byłem zatruty i jadem przesiąknięty od tak młodych lat. Nie darmo się obcuje z Lisińskimi et comp. Nie bezkarnie do chłopięcej jeszcze duszy wrzuca się błoto – na samo dno – czyste, niewinne dno...

Prawdziwie powiedział jakiś poeta, zdaje mi się, że Sully Prudhomme:

„Lo coeur d’un homme vierge est un vase profond.
Si la premièr eau qu’ on y verse est impure,
Toute la mer y passera sans laver la souillure,
Car Pabime est immense et la tache est au fond”.

I w moim sercu leżał brud niczym nie zmyty. Normalnej, prostej, uczciwej miłości doznać już nie mogłem. Latanie po obłokach, platonizm i poezje były jedną z form, którą moje namiętności przybierały – były jedną więcej potrawą na moim stole – nie były wcale dążeniem do jakiegoś ideału. Jedną zaś rzeczą stale i trwale pogardzałem, to obowiązkiem i życiową prozą. Nie chciałem tego, odrzucałem precz od siebie. Dlatego też wstrętną mi była żona, znająca się na cenach i targująca się z Żydówkami za Żelazną Bramą. Więc Tola wyszła za pana Milskiego, który pewnie bardzo rad z tego, że ona umie się targować – a ja?... O, ja wkrótce poznałem księżnę Adę – i zupełnie zapomniałem nie tylko o Toli, lecz o całym świecie.

Było to właśnie... w jesieni... tegoż...

15 maja. Ostatni raz, gdym tu pisał, czułem się zdrów i rzeźwy. Aż nagłe zaczęło mię dusić, tchu zbrakło, odkaszlnąłem, i zalałem się krwią. I tak mi było słabo, że ręki z chustką nie mogłem przy ustach utrzymać, ani do dzwonka sięgnąć. Byłem pewny, że już umieram.

Co czułem w tej chwili? Albo ja wiem! Trochę, lęku przed tym czymś nieznanym, co szło ku mnie i brało mnie w ramiona, trochę żalu nad sobą, że tak kończę marnie – samotny, zapomniany. Wiem, że szeptałem po kilka razy: Mamo, Mamo!... – Jakie to śmieszne, prawda? – że człowiek chory powraca, jakby do dziecinnych lat. Ja, gdy byłem zdrów, to bardzo mało dbałem o mamę. Potem zrobiło się ciemno i pomyślałem. Aha, to mnie do grobu wkładają, i chciałem krzyknąć: Poczekajcie! muszę coś powiedzieć. Ale krzyknąć nie miałem siły – i chwyciła mię rozpacz. Ale tylko przez jedną sekundę, bo jakieś wieko ciemne zamknęło się nade mną – i był koniec.

Potem, Maciej mi opowiadał, że był pewny, iż już po wszystkim, gdy mnie zobaczył bez ruchu, zupełnie martwego i zalanego krwią. I długo mię cucili i docucić się nie mogli. Doktór nawet został na całą noc. Telegrafowano potem do Marylki, ale ona nie mogła się ruszyć, leżała, chora także – jest znowu w poważnym stanie, więc Mik przyjechał na kilka dni. Aż mi się lepiej zrobiło.

I po co mnie cucili! Byłaby rzecz skończona. A tak, za tydzień, za miesiąc, rozpocznie się „da capo”.

23 maja. Dziś wstałem po raz pierwszy od owego krwotoku. Bardzo mi słabo. Coś musiało się zrobić w prawej stronie płuc, gdyż czuję tam i ból i jakąś zaporę. No, trudna rada! Wszakże suchoty to nie zabawka.

Poczciwy doktor czuje się czasem w obowiązku tumanić mię jakimiś nadziejami. Ale ja mu się w oczy śmieję i pytam: – Dlaczego się doktor fatyguje? Jeśli dla własnej satysfakcji, to bardzo proszę. Ale jeżeli dla mnie, to nie warto. Wiem ja dobrze, co mam myśleć.

A swoją drogą, to dziwne! Maciej ze swym chłopskim spokojem, drażni mię. Raz, przychodzi bardzo zafrasowany i powiada: – A ja do panicza przyszedł po radę... – No, cóż takiego? – Bo to my, z Katarzyną, namyślali się. Ona mówi, żeby jaśnie panicza ubrać w tużurek. A ja, tobym zdaje się frak nałożył... czegoż żałować?... – Mnie frak! Gdzie? Dokąd? – A do trumny. – A idź – że do stu diabłów! Rozgniewałem się. I czego?

Pomimo to, lepszego od niego trudno by znaleźć. Jak on mię żałuje! Jak on stara mi się dogodzić! Żadna niańka czulej by się ze mną nie obchodziła. Przecie on, taki stary człowiek, wszystkie noce spędza obok mojego pokoju, ubrany, drzemiąc w fotelu. I to zupełnie niepotrzebnie, bo ja nikogo i niczego nie potrzebuję.

Ach, te noce! ciężkie, nieskończone. Ta cisza okropna, ten półcień, ten tik – tak dużego zegara w jadalni. Ja leżę – o, najwygodniej w świecie! A wszystko boli – każda kość, każdy cal mojego ciała. Na piersiach mam stupudowy ciężar. Oddech swój słyszę, gdy ze świstem i ze zgrzytem przepływa mi przez płuca. A krew pali, pali. A w ustach spiekota.

Zapadam w sen. Coś mi się majaczy, różni ludzie wchodzą i wychodzą, coś mówią, czegoś chcą. A czasem, ja idę z nimi, tak jak dawniej, gdzieś w pole, gdzieś w ulice miast różnych. Tylko, że zawsze czuję zmęczenie – ledwie nogami powłóczę. Budzę się zawsze ze strachem, nie wiem, gdzie jestem. Ach, więc to ten sam jeszcze pokój! ta sama lampka błękitna! ta sama kołdra, którą mama na drutach robiła! Więc jeszcze żyję?... Długo tego będzie?

Czasem tak mi się chce zasnąć, a nie mogę. Zdaje mi się wtedy, że, gdyby na moim czole spoczęła dłoń kochająca matki lub siostry, tobym pod jej dotknięciem usnął cicho, jak dziecko. Ale dla mnie na całym świecie nie ma takiej kochającej dłoni... Leżę więc spokojnie – i myślę – i myślę... myślę... O czymże ja w tych bezsennych nocach nie myślę, mój Boże! Przeszłość moja cała, życie całe staje przede mną, rozwija się obrazami. Smutne to obrazy, gdy je widzę w dzisiejszym oświetleniu.

Są przecie ludzie, którzy choć w części pragnienia swoje umieją urzeczywistnić. Ja żadnego nie urzeczywistniłem.

Bodaj to być bocianem. Patrzę na nie w tej chwili. Wczoraj silny był wiatr, i widać, że im się coś w gnieździe nadwerężyło, bo teraz on przyniósł dużą gałąź i oboje pracują nad jej ulokowaniem. Depcą nogami w kółko, dziobami coś porządkują – i od czasu do czasu stają obok siebie i odpoczywają. A jacy oni zadowoleni! Jacy pewni siebie!

Ładnie teraz na świecie. Bzy już przekwitają, a za to jaśminy i róże zaczynają się roztwierać. Katarzyna co dzień mi przynosi do wazonów, jakieś nowe kwiaty. Dziwnie, że wszyscy tacy dobrzy dla mnie!

30 maja. Miałem list od Marylki. Pisze, że Mik dostał jakąś świetną posadę przy budowie kolei syberyjskiej. Już tam pojechał. A ona, po odbyciu słabości, co jakoś wypada za parę miesięcy, też tam ze wszystkimi dziećmi pojedzie. Bardzo serdeczny list. Trzeba będzie się zebrać na odpowiedź.

Ciężka to sprawa. Nie tylko dlatego, że już wszystko mi ciężko, ale i dlatego, że my jakoś z Marylką nie pasujemy do siebie. – Ona – najzacniejsza kobieta. Sto razy więcej warta ode mnie, to pewno. Ale jakoś nigdy nie mogliśmy się porozumieć. W jej pojęciu taki człowiek, jak ja, to darmozjad, pasożyt, wróg ludzkości, wyrzutek społeczeństwa. I ma rację. Wszakże korzyści ani społeczeństwu, ani w ogóle nikomu nie przyniosłem. Ani mi to w głowie nie powstało! A przy tym, ona ma do mnie osobiste żale – i słuszne. O mamę – o sprzedaż Kamilówki, i wiele innych. Trudno... Ma... ma rację, wszyscy mają rację. Tylko ja jeden nigdy racji nie miałem...

3 czerwca. Poczciwy Strochowski! Przejeżdżał przez X., dowiedział się od Franusia, żem chory, więc umyślnie do mnie zboczył i zabawił cały dzień. Nie widzieliśmy się od ośmiu lat, a ostatni raz było to w Nizzy, gdzieśmy obaj, jak wariaci, szaleli za księżną Adą.

I pomyśleć, że to ja byłem! Ja, ten sam, co tu dziś dogorywa, jak biedak – samotny i tylko dzięki matce mający dach nad głową i jakiś tam kapitalik na utrzymanie, a sam taki nędzny, taki marny, tak zwyciężony przez życie!

Strochowski był przygotowany zobaczyć mnie chorego. Ale widocznie ani sobie wyobrażał, jak dalece jest źle. Wzruszył się bardzo – wąsy zaczęły mu drgać i nie mógł nic powiedzieć tylko: – Ach, Bolku!... ach, Bolku!... Potem nadrabiał miną, ale jakoś nie szło. I dopiero pod wieczór, gdym kazał zapalić na kominku i usiedliśmy przy ogniu, popijając herbatę – przyszedł do siebie i zaczął dawne czasy wspominać.

Musiałem mu wszystko opowiedzieć. On mi też mówił o sobie. Ale jego historia weselsza – miał ojca, który go bardzo energicznie zatrzymał na drodze do ruiny, pieniędzy nie dał, zabrał do domu, osadził na wsi i kazał gospodarować. A że potem znalazła się gdzieś niedaleko ładna i dobra kuzyneczka, więc się ożenił, ustatkował i wyszedł na człowieka.

Poczciwy Stroch! Cieszy mię to bardzo, że mu jest dobrze na świecie i że on się nie zmarnował tak, jak ja. To taki dobry chłopiec. Chociażby ten przyjazd do mnie – to takie zacne! Wszakże już nikt z moich dawnych przyjaciół o mnie nic pamięta, i, co prawda, to nic dziwnego. Po katastrofie z Kamilówką, gdy naraz stałem się biedakiem, nie mającym co do ust włożyć, a ściganym jeszcze przez wierzycieli, bankrutem, musiałem zniknąć z oczu, a potem i z pamięci. To bardzo naturalne.

5 czerwca. Wizyta Strochowskiego zrobiła mi ogromną przyjemność, ale i zmęczyła trochę. Po jego wyjeździe dostałem strasznej gorączki, a w nocy miałem różne widziadła. Księżna Ada przyszła do mnie, usiadła na brzegu łóżka i położyła mi ręce swe na czole. Czułem je miękkie, ciepłe, i od nich szły po mnie dreszcze. A ona pochyliła się i szepnęła: „Mon petit Bolek...” Obudziłem się – tak szczęśliwy ach, tak szczęśliwy!... Leżałem cicho, aby jej nie spłoszyć. I powoli znowu zapadłem w półsen. Ale ciężki – coś mi leżało na piersiach kamieniem, w uszach szumiało – mnóstwo głosów zaczęło koło mnie krzyczeć – jakieś figury okropne, Żydzi, oberwańcy snuli się po pokoju – czegoś ode mnie chcieli, coś zabierali, wynosili... Aż naraz zrobiło się cicho – drzwi się otworzyły ostrożnie – i księżna Ada wyjrzała. Była taką, jaką ostatni raz widział przed moim zasłabnięciem w Nizzy. Przyszedłem do niej o południu umówić się o przejażdżkę automobilem – wyszła właśnie z kąpieli. Na to cudne swe ciało narzucony miała peniuar ognisto – czerwony, a na plecach rozrzucone te olbrzymie, bajecznie złote włosy. I teraz we śnie tak wyszła do mnie. Jedną ręką zbierała fałdy na piersiach, drugą na mnie kiwała... Zrozumiałem, że teraz będzie moją. Na koniec! Na koniec! To, co mi obiecywała zawsze, a czego nie dotrzymała nigdy, na koniec się stanie. – Idę! – zawołałem – i wyskoczyłem z łóżka i pobiegłem do otwartych drzwi. Ale co się stało – nie wiem, bo ona znikła, a Maciej, Maciej en personne – wszedł, wziął mnie na ręce, zaniósł do łóżka, okrył i zaczął coś gadać.

Ach, majaczenia senne!

Ciekawość, czy, gdy się przebudzimy po tamtej stronie życia, całe to życie nie wyda nam się takim sennym, gorączkowym majaczeniem, a tam dopiero zacznie się rzeczywistość?

Ale to wszystko razem mnie wyczerpało. Wczoraj przez cały dzień chory byłem, a dziś ledwie się na parę godzin z łóżka dźwignąłem.

Jak ślicznie na świecie! Kilka ciemnych róż rozkwitło mi pod oknem – z tych, co to mama najwięcej lubiła. Biedna mama! gdzie ona teraz?...

Bocianki młode już się wykłuły. Stary bocian porządnie teraz pracować musi, aby im pożywienia dostarczyć.

10 czerwca. Bardzo mi dzisiaj dobrze. Taki się czuję zdrów i silny! Wstałem wcześniej i obszedłem wszystkie klomby, aż do dębu. Może doprawdy to źle, że tak mało ruszam się? Gdybym więcej chodził, nabrałbym sił. Bo też ci doktorowie, to tylko rozmazać umieją. Będzie taki opychał mnie kreozotem, opajał mlekiem, gadał o odżywieniu, a nie trafi na taki prosty pomysł, abym się przeszedł po ogrodzie. Ale co oni tam wiedzą! Co ich to obchodzi.

Od owych odwiedzin Strochowskiego, dawne wspomnienia mi się roją. Księżna Ada stoi mi ciągle w myśli... Dziwne to, były chwile!

Poznałem ją w Warszawie, na balu. Stałem naprzeciw drzwi w tej wielkiej żółtej sali, gdy nagle, na tle żółtej portiery zobaczyłem ją. Była w bladożółtawej sukni, z której wykwitały jej pyszne ramiona i jej głowa, uwieńczona złotymi włosami – wspaniała, królewska, jak posąg ze słoniowej kości i złota, a owiana takim dziwnym blaskiem, jak gdyby słońce wewnątrz siebie nosiła. Potem byłem jej przedstawiony i ona mi podała rękę i powiedziała: – Usiądź pan przy mnie i baw mnie, bo się nudzę... I odrzuciła trochę w tył głowę, i patrzała na mnie, a jej usta poczęły się trochę rozsuwać i drżeć na białych zębach.

Wyszedłem osłupiały. Takiej dotychczas nie spotkałem.

Ma się rozumieć, że zacząłem za nią chodzić, wystawać godzinami po różnych salonach, do których przyjść miała, a gdy pozwoliła sobie przynosić kwiaty, to kwestia wynalezienia nadzwyczajnego storczyka lub rzadkiej odmiany róż, stała się dla mnie kwestią... życia lub śmierci.

A takich, jak ja, było kilku: Strochowski, dwóch Czarnomińskich, Gucio, Łącki, baronek itd. Ją to bawiło. W Warszawie, gdzie książę miał tysiączne stosunki, ona musiała bywać dużo; a będąc najpiękniejszą i jedną z pierwszych urodzeniem, stanowiskiem, urzędem, była też wszędzie sadzana na pierwszym miejscu i otaczana najwybitniejszymi osobami, nie zawsze wesołymi. Nieraz się nudziła, przy nas więc odpoczywała. Dla nas miała specjalne godziny – ranki gdy owiniętej w peniuar, z włosami rozpuszczonymi na plecach, przynoszono pierwsze śniadanie, a potem szare przedwieczorne godziny, gdy, wróciwszy z miasta, kładła się na szezlongu, zanim nadeszła pora wieczornej toalety. Męża wtedy nie było nigdy i obcych nie przyjmowano. A myśmy się schodzili paczką, z kwiatami, z cukierkami, z najnowszą plotką, z ostatnim skandalikiem, z kupletami operowymi, z wiadomostkami z za kulis, nieraz z gotowym dla niej przedstawieniem. Szczególnie Stroch z Guciem umieli świetne dawać przedstawienia. Ona śmiała się tym dźwięcznym, dziecinnym śmiechem, któremu równego nigdy nie słyszałem – żartowała, opowiadała, a czasem ślicznym głosikiem coś zaśpiewała.

Raz, tak się rozbawiła, tak jej było z nami wesoło, iż powiedziała: – Nie! cokolwiek się stanie, na ten nudny obiad do generałowej nie pójdę. Sprowadzimy tu sobie obiad i cały wieczór przepędzimy razem. Ale co powiedzieć Józefowi? Zamyśliła się i raptem parsknęła śmiechem: – Gdyby się dowiedział, że ja tu z wami... byłby wściekły! Ale co mi tam. Mam migrenę... leżę w łóżku... jestem umierająca... i już! Posłano więc do księcia z oznajmieniem, że pani ma migrenę i kładzie się do łóżka, a my zakrzątnęliśmy się około obiadu. Księżna Ada nakryć kazała w swoim sypialnym pokoju, i w pysznych humorach zasiadać właśnie mieliśmy do stołu, gdy do drzwi zapukano. Ona szepnęła do nas: – Chowajcie się! –  i zdmuchnęła lampę. W jednej sekundzie ulotniliśmy się. Ja znalazłem się w ubieralni, Stroch jakoby pod łóżkiem, jeden z Czarnomińskich w szafie, i nastała chwila ciszy. Pukanie się powtórzyło. – Kto tam? – spytała księżna Ada. – Chora jestem, nikogo nie przyjmuję. – To ja – odezwał się głos księcia. – Myślałem, że się może na ten obiad zdecydujesz – generałowa tak prosiła... – O, wielkie rzeczy! generałowa! Jedź sam, ja się ruszyć nie mogę. – A nie pozwolisz mi wejść? Chwila wahania. – Owszem, jeśli chcesz koniecznie. Ale nie radzę – głowę sobie rozbijesz, bo tu ciemno zupełnie. – A więc, dobranoc. Szkoda, że nie jedziesz. – Cóż robić! Dobranoc. – Znowu chwila ciszy. – Oddalające się kroki biednego księcia. – I naraz ze wszystkich kątów, spod łóżka, z szafy, z za firanek, ogromny wybuch śmiechu!

Boże! Jak żeśmy się bawili dnia tego! Nigdy księżna nie była tak urocza, nigdy te oczy takich błysków nie, rzucały, nigdy tak się nie śmiały jej usta.

I tego dnia zaczęło się moje szczęście – dotychczas nie wiem, jak to nazwać? Dnia tego, gdyśmy wychodzili, księżna wciągnęła mnie na powrót do salonu, wzięła głowę moją w te swoje białe ręce i pocałowała. – Podobasz mi się, petit Bolek – szepnęła.

Myślałem, że padnę.

I odtąd dziwne było moje życie. Było to coś, jak sen, jak halucynacja. Zacząłem pić – piłem ciągle, tak, że wielu rzeczy z tej epoki prawie nie pamiętam. Wiem, że wkrótce potem, jakoś na wiosnę, znalazłem się na Rivierze. Był tam i Stroch i baronek. Ciągle gdzieś szliśmy, coś kupowaliśmy, graliśmy w ruletkę, obrzucaliśmy się kwiatami... Ona była coraz piękniejsza, coraz bardziej słoneczna, w tym gorącym słońcu południa. Ale tam była już inna – stroniła od nas trochę. Znalazł się jakiś sir Charles, który nas nie lubił, a ona musiała się z nim liczyć, gdyż widocznie miał do niej prawa. To odkrycie było dla mnie w pierwszej chwili okropne. Słyszałem bowiem to i owo, ale nie wierzyłem. Wkrótce jednak uspokoiłem się. Jak to! Ja bym śmiał ją sądzić! ją krytykować! Już jeśli kto, to ona stała ponad prawem, ponad wszelkimi zasadami, ponad światem całym. I jeśli co robiła, to dobrze robiła.

A nawet – teraz to rozumiem – na samem dnie duszy, pocieszyła mię ta świadomość, i wznieciła nadzieję... Wszak jeśli może być sir Charles, to dlaczegóż by nie ja?... Chodzi tylko o zdobycie.

Zdobywałem więc. Zacząłem złoto garściami przed nią rzucać, Najprzelotniejsze jej fantazje wprowadzałem w czyn. Rzekła raz, śmiejąc się: – A ja bym chciała mieć domowego niedźwiadka – zamiast lewretki. I w tydzień potem, złapany w lasach Kamilowskich roczny niedźwiadek przybywał do Nizzy i w obroży, na której lśnił brylantowy jej monogram, na złotym łańcuchu prowadzony przeze mnie, robił swoje entrée do buduaru księżnej. Sir Charles był wściekły. Nawet książę wydał mi się niekontent. A ja zdobyłem sobie u niej dobrą markę. – Petit Bolek caca – powtarzała, mrużąc do mnie oczy.

W kilka dni jednak znudził ją niedźwiadek i zechciała automobilu. Zanim się sir Charles obejrzał, ja miałem już swój – prześliczny faetonik na dwie osoby – i pod parasolem ze złotych róż, powiozłem ją na pierwszy spacer. Była zachwycona, rada, prawdziwie wdzięczna. – Podobasz mi się... podobasz mi się... powtarzała. – Więc?... zaczynałem i chciałem wziąć jej rękę. – Więc co? Więc nic – i biła ranie różą po twarzy. Grzecznym być – i niczego się nie napierać! A może kiedyś... A może kiedyś... szeptała nagle – przymykała oczy – a rękę kładła mi na ustach.

Boże! Co się wtedy ze mną działo!

I coraz częściej mówiła mi: – A może kiedyś... Tak, iż wierzyłem, że mi tylko doczekać i wytrwać potrzeba. A wtedy... wtedy... choć umrzeć ze szczęścia! Paść trupem u jej nóg i nie wstać. Odurzyć się rozkoszą i zginąć...

Tymczasem lataliśmy automobilem po górach i dolinach. Sezon się przeciągał. Odjechali Czarnomińscy, Strochowskiego ojciec wezwał do siebie i zatrzymał na wsi, ja jeden z naszej paczki pozostałem. Pieniądze płynęły z rąk moich potokiem. Tam daleko, w Kamilówce, dęby i sosny padały pod żydowskim toporem – a ja wciąż telegrafowałem do rządcy: Przysyłajcie pieniędzy – podpiszę wszystko, co chcecie.

Aż pewnego razu, po szalonej wycieczce automobilem dostałem zapalenia płuc. Nieprzytomnego położono do łóżka.

Chorowałem długo, długo. Gdy wreszcie wróciłem do siebie, na Rivierze nie było nikogo. Księstwo już odjechali, sir Charles znikł, a na moim stole piętrzyły się listy i depesze i leżały rachunki hotelowe. Od niej nie było nic.

Otworzyłem jedną z depesz, najświeższą: „Kamilówkę sprzedali za długi. 15 lipca. Wracaj, na miłość Boską”.

Odłożyłem papier na stół i nie poruszyłem się nawet. Czymże była teraz dla mnie Kamilówka, mama, świat cały!

Byłem najnieszczęśliwszym z ludzi.

12 czerwca. Wczoraj pod wieczór dostałem silniejszej gorączki. Krew znowu się pokazała. Maciej zrzędził, że się nie szanuję. Mnie się zdaje, że temu winna niepogoda. Od paru dni mamy deszcz i chłód. Mnie wtedy zawsze gorzej.

Dziwny jest człowiek. Przecież wiem, że żyć nie mogę, nawet, w teorii, żyć nie chcę. A jednak, gdy mi się pogorszy, jestem niespokojny. Lękam się. Tak, po prostu lękam się tego przejścia, tej nocy czarnej, co mię ogarnie, tego grobowego zimna, tego wieka trumny, co się nade mną zamknie, i tej wiecznej, wiecznej ciszy... Lękam się... że może doprawdy tu się wszystko nie kończy...

„Dusza ludzka jest nieśmiertelna. Bóg Jest sprawiedliwy – za dobre niebem wynagradza, za złe piekłem karze". Tak mówi katechizm. Dawno mu nic wierzę. A Jednak, czy pewny jestem, czy on kłamie! Ani tej, ani żadnej innej pewności nie mam – bodaj, że nigdy nie miałem.

Szczęśliwi ci, którzy są czegoś pewni!

15 czerwca. Ciągłe mamy deszcze. Brzydko i smutno. Już i książki i gazety mnie znudziły. Czasem Franuś przyjeżdża, ale jego rozmowa mnie męczy. Poczciwy człowiek, ale nie rozumiemy się na żadnym punkcie.

Katarzyna dostała od kogoś jakąś maść cudowną. Tak prosiła, że pozwoliłem siebie wysmarować. Od kilku dni smaruje mię więc z największym pietyzmem. I wstyd się przyznać, ale doprawdy czuję się jakby trochę silniejszy. Łatwiej oddycham. Ot, do czego doprowadza choroba!

16 czerwca. Tak szkaradny czas! Zimno i deszczyk mży. Prawdziwy listopad! Aż mi się przypomniał dziś powrót mój do mamy. Było to po utracie majątku, po rozerwaniu się wszystkich stosunków światowych, po odpadnięciu od „towarzystwa”, po zniesieniu tysiącznych upokorzeń, gdyż, chociaż ani grosza już nie miałem, wierzy ciele ścigali mię jeszcze, aresztowali mi rzeczy, obrzucali mię obelgami... Po kilkoletniej męczarni nad zdobywaniem sobie chleba, ja, ten zloty młodzieniec, wysubtelniony i przerafinowany do szaleństwa, ja, idealny kochanek księżnej Ady, ja, bywalec najwykwintniejszych salonów, towarzysz najpiękniejszych kobiet, sportsman, klubowiec, wzór szyku i elegancji, ja, który dotychczas w dziedzinie myśli tylko burzyć, wydrwiwać i ośmieszać umiałem, a w dziedzinie czynu byłem kompletnym zerem, ja, który sobie nigdy niczego nie odmówiłem! Tak, ja musiałem zarabiać na chleb. Nie była to wcale alegoria! Nie! Kawałka chleba nie miałem. I musiałem nań zapracować. I przez pięć lat tak było.

Jaki to był chleb marny, to jeden Pan Bóg wie! Aż wreszcie i tego zabrakło, bom się rozchorował na dobre. I byłbym zamarł gdzieś w kącie, gdyby nie miłosierdzie poczciwej jednej duszy, o, bardzo niedystyngowanej duszy Afrosinii pokojowej w chambres-garnies małego miasteczka, gdzie mię choroba powaliła. Czuwała nade mną, jak najlepsza siostra, a gdy tylko mogłem się utrzymać na nogach, zebrała mi nie wiem już od kogo piętnaście rubli, odprowadziła na kolej, kupiła bilet trzeciej klasy i licznymi krzyżami pożegnała na drogę.

Dokąd miałem wracać? Naturalnie, do mamy. Póki trzymałem się jako tako, robiłem obrażonego za różne dawniejsze gniewy i wymówki. Ale teraz już nie było rady. Czułem się tak chory! Chodziło mi już tylko o to, aby dojechać i umrzeć wśród swoich.

A wiedziałem, że mama w ciągu tych lat kilku potrafiła jakieś resztki zrealizować, że kupiła tę willę i w niej mieszkała samotnie.

Wróciłem więc. Było to późną jesienią. Deszcz ze śniegiem prószył, wiatr wył w ciemnościach, wdzierał się pod mój paltocik i przeszywał mię do szpiku kości. Jechałem jednokonną doróżką, wlokąc się powoli po błocie. Aż wreszcie zamigotały światełka. Zajechałem.

Przez niezasłonięte okno spojrzałem do wnętrza. Pod lampą siedziała mama. Posiwiała trochę i zgarbiła się przez tych lat kilka. Jakieś zmarszczki poorały jej czoło. Ale był dokoła niej spokój i jasność. I nagle wydało mi się, że ta kobieta czarno ubrana, z posiwiałą w troskach głową, pochylona tam nad robotą, jest uosobieniem wszystkiego, co jest dobre na świecie. A jej dom – to przystań cicha i bezpieczna, do której ja – rozbitek – przybijałem nareszcie.

Pamiętam, że gęste łzy zaczęły mi ściekać po twarzy – i długo nie śmiałem drzwi otworzyć. Czułem się niegodny...

Wszedłem na koniec. Mama, trochę przerażona, rzuciła na stół robotę – wstała prędko – przez chwilę nie mogła zrozumieć. Aż krzyk wyrwał się z jej ust: „Bolku! Bolku!”

Upadłem przed nią na kolana – i płakałem, jak małe dziecko...

18 czerwca. Przyjechała Marylka. Wczoraj niespodziewanie się zjawiła. Poczciwa! Przecież to niemałe z jej strony poświęcenie, taka długa podróż! w tym stanie! Ale to taka dzielna baba, że nic sobie z tego nie robi. Tu pakuje, tu się przenosi na drugi koniec świata, tu dziecko urodzi, tu znowu rusza. Przywykła – powiada.

Przywiozła ze sobą swoją najstarszą Felicję. Śliczne stworzenie! Sześcioletnie to jeszcze maleństwo, a jakie to już mądre! Przychodzi do mnie z rana, gdy kawę piję, siada grzeczniutko na brzegu łóżka, składa rączki i mówi: „Ja wujcia pobawię”. I opowiada mi o swych braciszkach, o mamusi i tatusiu, o lalkach, o kucyku.

I tak rozumnie patrzy swymi wielkimi oczyma! Tak dobrze wie, kiedy jestem zmęczony i kiedy trzeba odejść. Mówi: – A teraz to ja pójdę. Zeskakuje, poprawia mi jeszcze poduszki, całuje moją rękę i wynosi się cichutko.

Ach, dobrze, że nie mam własnego takiego maleństwa, bo jeszcze ciężej byłoby umierać.

20 czerwca. Dziś rano Felcia mówi do mnie: – A my za wujcia codziennie się modlimy do Pana Boga. – Tak? A o cóż wy dla mnie prosicie? – My modlimy się tak: Panie Boże, daj biednemu wujciowi albo zdrowie, albo śmierć szczęśliwą! A potem mówimy Zdrowaś Maria. To jest ja i Bronek mówimy, bo Ziutek jeszcze mały. – A cóż to jest śmierć: szczęśliwa? – To... żeby pójść do Nieba. I cóż – myślisz, że mi Pan Bóg pozwoli pójść do Nieba – O, pozwoli! Wujcio taki dobry – a teraz taki biedny, chory... Urwała i zamyśliła się. Oczy jej wzniosły się do góry, wyjrzały przez okno ku błękitnemu niebu. – Czy widziały one w tej chwili jakieś niewidzialne dla naszych zmysłów rzeczy?

Westchnęła i rzekła: – O, na pewno wujcio pójdzie do Nieba.

21 czerwca. Wiem teraz, dlaczego szczególniej przyjechała Marylka. Przyrzekła mamie, iż nie da mi umrzeć bez spowiedzi. Przyjechała teraz obietnicy dotrzymać. Z wielką nieśmiałością, jąkając się i spuszczając oczy, poruszyła tę kwestię.

Nie odpowiedziałem jeszcze nic. Przyrzekłem się namyślić.

I dlaczegóż bym nie miał tego dla nich uczynić? Przez pamięć dla mamy, przez wdzięczność dla Marylki. W życiu nigdy dla nich nic nie zrobiłem. Dziś nic więcej zrobić me mogę. Niech ta ofiara będzie im po mnie pamiątką.

Ofiara? – No, zapewne. Po tyłu latach, po takim życiu. I ten obcy człowiek, i otwieranie przed nim zamkniętych już na siedem pieczęci wspomnień, i oskarżanie się o winy, i obnażanie się przed jego okiem – tego obcego człowieka, z innego świata, który ani zrozumieć, ani odczuć mnie nie jest zdolny. Tak! To ofiara.

Ale, czy jednocześnie nie błąka się w mojej duszy okruszyna nadziei? A może z tych mistycznych obrządków spłynie i na mnie trochę pocieszenia? choć parę kropel osłody, choć trochę sił na tę nieznaną drogę, w którą wkrótce wyruszę. Może – jeśli naprawdę jest jakiś związek między tamtym a tym światem – jeśli jest Duch wszechmocny, który nami rządzi, może On używa tych widomych, sakramentalnych znaków, aby nam swą obecność objawić i podnieść nas do siebie... Wszak katechizm uczy: Sakrament jest to znak widzialny łaski niewidzialnej.

Łaski! któż bardziej potrzebuje łaski ode mnie? Wszystko mię opuściło, wszystko zawiodło. W niczym i nigdy nie znalazłem zadowolenia. Filozofia, systematy mędrców, myśliciele i uczeni, działacze i społecznicy, poezja, sztuka i marzenia, używanie, rozpusta, wino, hazard, kobiety, miłość platoniczna, miłość zmysłowa, bogactwo i rozkosze najwyszukańsze – wszystkiego przecież próbowałem. W chwilach najwyższego podniecenia, tęskniłem do czegoś jeszcze, do czegoś jeszcze! W chwilach melancholii i zadumy, gdy stawało przede mną pytanie: Poco tu jesteśmy? Dokąd idziemy? Gdy brałem do rąk książki, gdy pytałem mędrców, cóż mi odpowiedzieli najuczciwsi? „Nie wiemy”. Inni stawiali mi systematy zawiłe, albo narzucali mi swe hipotezy. I nigdy, nigdy mi nie dali spokoju i zadowolenia dla duszy.

I oto dziś po zmarnowaniu życia, stoję u kresu i nic nie wiem. I w mojej umęczonej duszy nie ma nadziei – tylko jest trwoga, ach, wielka trwoga!

Więc któż bardziej ode mnie potrzebuje łaski?...

26 czerwca. Marylka swego dokazała. Prowadziła księdza, odbyłem spowiedź i Przyjąłem Sakramenty. Zrobiono z tego w domu wielką uroczystość – nawrócenie grzesznika – powrót syna marnotrawnego. – Katarzyna spuchła od płaczu.

A ja – co czułem? – Albo ja wiem!

Czułem naprzód zmęczenie ogromne - trochę zadowolenia, że biednej mamy wolę spełniam, że Marylce mogę się czymkolwiek wywdzięczyć za jej dobroć i że po sobie zostawię dobre wspomnienie. Robiłem to nie dla siebie, lecz dla nich. Wiedziałem dobrze, iż zdrów i silny – nie zgodziłbym się na to.

Ale potem – chyba, że jest doprawdy ukryta w Sakramencie niewidzialna łaska! – potem czar i na mnie działać zaczął...

15 lipca. Przeleżałem znowu parę tygodni. I teraz, gdy wstałem, jeszcze czuję się znacznie słabszym. W prawej stronie piersi mam, jakby pustkę zupełną. Zdaje się, że już tam niewiele pozostało – musiałem z krwią wypluć wszystko, co tam było. Bo teraz ciągle krwią pluję.

To zaraz po wyjeździe Marylki tak mi się pogorszyło. Dopóki ona była, jako tako się trzymałem.

Chociaż to niby nie sympatyzujemy ze sobą, smutno było się rozstać. Wszakże to jedyna dla mnie bliska osoba, a rozstajemy się na wieki. Nigdy już i nigdzie się nie spotkamy. Ona, poczciwa dusza! Ociągała się z wyjazdem. Ale w jej stanie taka podróż mogła być niebezpieczną, więc już sam namawiałem, aby jechała.

Małej Felci żal mi. To ostatni promyk wesołości w moim życiu.

Teraz dokoła mnie tylko cienie i zbliżająca się śmierć. Ach, czuję ją, widzę wciąż przy sobie. Stoi cierpliwa i czeka. O, już niezadługo... niezadługo.

Coraz mi słabiej. Już piszę z trudnością i to tylko pod wieczór, gdy mi gorączka sił trochę dodaje. Z rana prawie poruszyć się nie mogę. Wstaję jednak jeszcze i siedzę przy oknie albo na werandzie. Patrzę na świat i żegnam się z nim.

A tak ładnie! Kwiatów koło domu mnóstwo; róże kwitną, te ciemne, mamy ulubione. Ptaki skaczą i świergocą, ciągle coś mówią do siebie. Bociany gospodarują na gnieździe. Już małe podrosły, uczą się latać, takie nieśmiałe, niezgrabne! Szczęśliwe bociany! Dzieła dokonały, powołanie wypełniły, a więcej marzeń i pragnień nie miały chyba. Pracowały, kochały, rodziły, wychowały sobie dziedziców, w wielkiej maszynie świata były kółkiem pożytecznym. I są zadowolone. Dość spojrzeć na ich miny, gdy stoją na brzegu gniazda, spokojne, poważne, pewne siebie, żywy obraz istot, które mają czyste sumienie.

A ja wobec nich, czym jestem? O, mój Boże!...

20 lipca. W tej wielkiej ciszy, która mnie otacza, wracają do mnie, jak fale jeziora, obrazy mojej przeszłości... Słone, gorzkie fale... Ach, czemuż nie żyłem inaczej! Takim prostym, uczciwym życiem, zwykłego człowieka. Ach, czemuż!...

21 lipca. A jednak jest miłosierdzie nawet dla takich, jak ja. Nie darmo na dnie mej duszy utkwiła nadzieja, iż sakramentalne obrządki przyniosą mi trochę słodyczy. Tak, przyniosły.

Gdy posłyszałem słowa, do mnie mówione: Absolvo te a peccatis tuis – zdało mi się, że naprawdę grzechy moje i winy opadają z mej duszy.

Jaka jest niezachwiana pewność siebie w tych słowach! Absolvo te! Ja ci odpuszczam! To działa, to sugestionuje. Jakiż inny systemat filozoficzny, jakiż mędrzec, jakiż nawet najlepszy i największy człowiek ośmieli! się w ten sposób przemówić?

Ludzie mówią, dowodzą, przekonują, pocą się, kiwają głowami, stawiają przypuszczenia, snują logiczne wnioski, budują niebotyczne rusztowania uczonych zdań, i wiecznie wracają do jednego punktu: nic nie wiemy.

A Kościół powiada: Ja wiem. A ty, człowieku, nie badaj, ale skłoń głowę i” wierz.

Ludzie, w szalonym pędzie swym naprzód, w tym galopie świata ku przyszłości, gdy kto upadnie i powstać nie może, mówią co najwyżej: Szkoda go! ale sam sobie winien! I już dalej pędzą i już zapominają.

A Kościół przychodzi i powiada: Żałujesz za zło popełnione? Bogu, który jest miłością, wystarcza twój żal A więc: Absolvo te! Wprawdzie Bóg jest sprawiedliwością, więc oczyścić się musisz przez cierpienie, zanim oblicze jego oglądać będziesz, lecz nie lękaj się! Masz tu braci, którzy wciąż za ciebie błagać będą, masz bezdenną skarbnice Chrystusowych mąk, z której czerpać będą dla ciebie ulgi. Nie będziesz opuszczony! Cały Kościół wojujący tu jeszcze na ziemi ’będzie ci modlitwami pomagał, będzie cię i za grobem wspierał. Cały Kościół tryumfujący tam w Niebie będzie twego oczyszczenia i przybycia wyglądał. Me będziesz samotny!

Tak mówi Kościół i bierze tę chorą, biedną, drżącą duszę, tuli ją do swego macierzyńskiego łona, uspokaja, ogarnia, odpędza od niej zwątpienia, wmawia w nią wiarę, i unosi w sfery szczęśliwsze, i daje spokój.

Może, dopóki jesteśmy zdrowi i szczęśliwi, dopóki czujemy w sobie siły, niczym zdaje się niezmożone, wtedy ta nauka Kościoła wzbudza niedowierzanie i nie zadowala. Rozumujemy, chcemy dowodów, wymagamy logiki. Duch nasz buntuje się przeciw tej nieomylności, przeciw tym pętom, przeciw dogmatom, których nie wolno nawet roztrząsać.

Ale gdyśmy chorzy, słabi i biedni, gdy śmierć już bliska i nie mamy sił, gdy czujemy, że cała ta nasza istota, to nasze ja, z któregośmy byli tak dumni, to tylko kropla wielkiej rzeki, płynącej w kierunku, od wieków jej wytkniętym, to tylko ździebełko trawy, co wyrasta i usycha na wielkich łanach wszechświata, to jedna kropla deszczu, co wypada z chmury i ginie w ogromnym oceanie, gdy zrozumiemy na koniec, że jesteśmy niczym, że nic nie możemy, że nic nie wiemy, że, jak liść oderwany, musimy lecieć tam, dokąd nas wiatr unosi, a dokąd? – tego nie wiemy, gdy już sofizmaty nie wystarczają na pokrycie win, a winy te, jak węże, głowy podnoszą, gdy jesteśmy tak słabi, że już i myśleć nie umiemy, lecz tylko lękać się i drżeć – ach, wtedy jak błogo jest usłyszeć ten głos: Idź w pokoju – Absolvo te!

25 lipca. Za dużo pisałem przeszłym razem. Już teraz wszystko mię męczy. Nie wiem, jakim cudem jeszcze żyję. Tak mi źle – tak mi źle... Wszystko boli, wszystko drażni, dzień i noc bez ustanku. Nawet przez sen boli... boli... Może to już czyściec?

Maciej i Katarzyna codziennie przychodzą wieczorem i mówią przy mnie pacierze. I owszem, niech mówią. Wszakże to jest ów Kościół wojujący, który się za moją duszę wstawia do Boga.

Przyrzekli, że po mojej śmierci, dopóki sami tu będą, tak co wieczór przyjdą tu modlić się za mnie. Więc czasem wyobrażam sobie, że mnie już nie ma, a oni tylko tu pacierze swe odmawiają. O! bardzo łatwo to sobie wyobrazić! Moje odejście tak małą zrobi różnicę. Zostanie puste łóżko – trochę gratów po szufladach, a za to na cmentarzu jedna mogiłka więcej. Ot, i wszystko.

30 lipca. Doktór już nawet dał pokój leczeniu. Przychodzi, pogawędzi, poznosi mi różnych wiadomości z miasta, ze świata, da proszek na sen, zmierzy gorączkę – i wychodzi. Nudzą go te wizyty.

Franuś ma teraz wakacje, więc przeniósł się tu, poczciwy! Ale mało się widujemy. Bo mię rozmowa męczy.

Wszyscy już pewnie czekają końca. A to tak się przewleka! Już i ja czekam końca. Taki jestem zmęczony...

2 sierpnia. Lepiej dziś spałem – wprawdzie po morfinie. Trochę mi lżej. Więc tu zapiszę jedną uwagę, która mię ciągle korci.

Oto, że legendy o strąceniu aniołów, o walce tytanów, o Prometeuszu – to nie legendy zamierzchłej przeszłości, nad którymi można głową pokiwać i przejść do porządku dziennego. Nie, to sprawa aktualna. Wielu z nas jest dzisiaj tych quasitytanów i Prometeuszów! Wstydzimy się wprost powszedniego życia, popularnych pojęć, prostej moralności i zasad, przez wieki uświęconych. Wzruszamy nad nimi ramionami, uśmiechamy się pogardliwie. Jak to! My byśmy się zadowolili tym, co jest dane dla tłumu! My byśmy stawali w jednym rzędzie z mydlarzami! jedlibyśmy z jednej miski! Ich wiara miałaby być naszą wiarą! Nie! Więc idziemy szukać nowych dróg. Wdzieramy się na ten szczyt, z którego zobaczymy jak na dłoni „tamtą stronę”. Zdobywamy święty ogień – i mamy zamiar być „jako bogowie”.

Ostatecznie nic by w tym tak złego nie było, gdybyśmy, szukając dróg nowych, nie tracili starych z oczu i, gdybyśmy, w razie zbłąkania, mogli na nie zawrócić. Ale nie! Giną one dla nas niepowrotnie, przysypuje je pył zapomnienia, porasta drań, mchy, i gdy, po błędnym kołowaniu na manowcach, chcielibyśmy może już zawrócić na wydeptane i bezpieczne ścieżyny, już ślad ich się zatarł. A siły nasze, nadwątlone dręczącą tułaczką, a energia wyczerpana, a wzmogło się jeszcze poczucie tęsknoty i pożądania, i wtedy lada przystań nas wabi, każdy głos syreni nas czaruje, i wędrówka, którąśmy rozpoczęli od wstrząśnienia bryłą świata, kończy się... o Boże! jakże się licho kończy!

Mogę o tym mówić, bo wszakże tak ze mną było. Naturalnie – wiem – można mi powiedzieć, że nie byłem żadnym tytanem ani Prometeuszem, lecz po prostu marnotrawcą i niedołęgą. Że nie po ogień święty sięgałem, lecz po bardzo prozaiczne i ziemskie rozkosze. Zgadzam się z tym zupełnie. I gdybym był jedynym w tym rodzaju, tobym nie mógł służyć za dowód. Ależ takich, jak ja, jest tysiąc! Jest ich coraz więcej. To przechodzi u nas w sport, w manię. Każdy szanujący się młodzieniec, każda „inteligentna” panna robi pesymizm, robi zbuntowanego demona, ostatecznie robi Płoszowskiego – ale coś robić z siebie musi. Roi się u nas od tych tytanów, którzy są w walce z bogami – nic innego nie robią, tylko szukają ognia świętego – a potem, z desperacji, że go nie znaleźli, zatapiają się na pociechę w winie – częściej w wódce, w miłostkach, w rozpuście, w brudach.

I oto jest strącenie aniołów. Tylko, że niestety, sami siebie strącają, a w ich upadku nie ma żadnej wielkości.

Gdy patrzę na bociany – a potem myślę o ludziach – zazdrość mnie ogarnia. Jakie to szczęśliwe dusze! Jakie zrównoważone! Nie buntują się przeciw prawu, nie zrywają więzów etycznych, spełniają powołanie, żyją, jak im Pan Bóg przykazał.

W tym jest szczęście i dla ogółu ludzi. Może są wyjątki, którym przystoją Prometeuszowe loty, ale tylko wyjątki.

Miałbym o tym jeszcze wiele do powiedzenia. Ale zmęczyłem się... już nie mogę...

8 sierpnia. Od kilku dni bociany w wielkim ruchu. Pora odlotu się zbliża. Gdzieś po cichych łąkach zbierają się sejmy – radzą, obmyślają wielką wędrówkę. Już i młode ze starszymi latają na owe sejmy. Przez cały dzień prawie pusto w gnieździe. I wieczory teraz dłuższe – i chłodniejsze już noce. Coraz więcej cieniów dokoła mnie – aż zejdę w noc wieczną...

11 sierpnia. Trudno mi w łóżku uleżeć, tak przykro dusi! Siadam jeszcze przy oknie. Niech się jeszcze napatrzę na ten Boży świat, zanim oczy zamknę na wieki... Już, zdaje się, niezadługo... Tak mi coraz słabiej... coraz ciężej... Tylko w duszy nastało trochę spokoju. Już się nie buntuję, już się zgadzam... na wszystko zgadzam... I wierzyć chcę...

14 sierpnia. Wstawać już nie mam sił. Ale doktór kazał łóżko przysunąć do otwartego okna. Patrzę na świat jeszcze.

Dziś czy jutro muszą bociany odlecieć – Maciej mówi, że zawsze na Wniebowzięcie... Szkoda mi ich...

Ale i ja już zaraz... zaraz... Dusi mnie – boli – brak tchu... Boże, bądź miłościwi

15 sierpnia. Wczoraj wieczorem odleciały młode. Stare nocowały na gnieździe. Dziś gdzieś latały, wracały, klekotały – potem znikły. A pod wieczór, znowu przyleciały, stanęły obok siebie – i stały tak długo – patrząc. Aż się zerwały, zatoczyły wielki krąg ponad gniazdem i poleciały w przestrzeń.

Bywajcie zdrowe, bociany – mędrce! Już was nie zobaczę nigdy...

Za dni kilka i ja polecę. Tylko, że wy wiecie, dokąd dążycie, znacie te morza, i te góry, i te kraje gorące, i rzek brzegi, do których wracacie – szczęśliwi, spokojni – po spełnionym zadaniu.

A ja – gdy za dni kilka zwłoki moje złożą do cmentarnej jamy – gdzie ja będę?...

Mój Boże! mój Boże!... a ja?... gdzie poleci mój duch?...

ISBN (ePUB): 978-83-7884-355-9

ISBN (MOBI): 978-83-7884-356-6

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Bociany” Józefa Chełmońskiego (1849–1914).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.