Wincenty Łoś

Portret pięknej pani

 i inne utwory

Warszawa 2012

Portret „pięknej pani”

I

Już jako czternastoletni chłopiec, dowiedziałem się przypadkowym sposobem, że moja babka miała siostrę. Chociaż jej też wcale nie znałem, a nawet nazwisko jej nigdy o uszy mi się nie obiło, historia jej przygód obfituje w tyle wspomnień, że one potrafią zapełnić szerokie dosyć ramy ciekawego opowiadania.

O istnieniu tej osoby zachowywano w domu głębokie milczenie, jakby do niej przywiązanym był jakiś straszny dramat rodzinny. Straszydło tradycji zdawało się tu być silniejszym, od najbardziej rozbudzonej ciekawości młodszych pokoleń.

Ale cóż ujdzie ciekawości popsutego wnuka?

Raz bawiąc się w „chowanego” z rodzeństwem, schowałem się do szafy mojej babki, umieszczonej w murze, a przeznaczonej jako schowanie mało używanych sukien. Tam przycupnąwszy, potrąciłem obraz, który jak zwykłe obrazy, wielce zainteresował moją młodą wyobraźnię.

Dlaczego ten obraz był ukrytym, podczas gdy inne zdobiły majestatem sławnych antenatów ściany poważnych komnat, sal i krużganków starożytnej rezydencji dawnego historycznego rodu?

W sekrecie tedy, korzystając z pierwszej chwili, gdy bezpiecznie mogłem zrobić rewizję w szafie babuni, wydobyłem z niej płótno, które malowidłem, jakie się na nim znajdowało, okrutnie mi zaimponowało.

Był to portret prześlicznej kobiety z czasów pierwszego cesarstwa. Twarz jej pełna i owalna, miała alabastrową cerę, odbijająca przy hebanie włosów zaczesanych à la Josephine. Uśmiechała się do widza namiętnym i rozkosznym wyrazem swych koralowych ust, które po niebieskich dużych oczach, najpiękniejszą były ozdobą jej twarzy.

Ubranie tej pani składało się z muślinowej, białej, dekoltowanej sukni, ozdobionej niebieskimi wstążkami, jak też tiulowymi bufami. A jej śliczna figura ujęta była srebrnym paskiem, zdobnym w turkusy i emalie.

Portret ten chwilę tylko widziałem, ale go zapamiętałem w najdrobniejszym szczególe, choć liczyłem wówczas czternasty rok życia.

– Dlaczego nie wisi w gabinecie babci na ścianie, przykrytej portretami familijnymi? – uparcie sam siebie pytałem.

Wszak był on najpiękniejszym z nich wszystkich.

Nie mogąc sam rozwiązać tej tajemnicy, udałem się do matki, odkrywając jej pod wielkim sekretem kryjówkę portretu „bardzo pięknej pani” i tajemnicę babuni.

Ale matka w odpowiedzi zburczała mnie, że po szafach, jak złodziej jakiś szperam, nakazując mi przy tym najgłębsze milczenie co do portretu.

Nie potrzeba było więcej, by rozbudzić do najwyższego stopnia dziecięcą jeszcze ciekawość.

Toteż od tego czasu trawiła mnie chęć dowiedzenia się historii tego obrazu, bo przecież historię mieć on musiał.

Ta piękna pani, która mi żywo stała w pamięci, musiała przedstawiać osobę straszną i dramatyczną, jak ten portret białej damy w Rydzynie, który w dzień zaduszny wychodził z ram i straszył w zamku, według opowiadań naszej bony.

Od tego czasu, żądza docieczenia historii portretu „pięknej damy”, stała się niejako ideé fixe mego, zaczynającego pracować mózgu.

Stąd wszystko znajdujące się w pokoju mej babki, przedstawiało w moich oczach wiele interesu. Zacząłem się przyglądać baczniej wszystkim przedmiotom, znajdującym się w jej gabinecie, aby z nich jakiś związek z portretem wydobyć. I po długich usiłowaniach, natrafiłem znów na szczegół, który połączyłem z tajemnicą portretu.

Na biurku babuni stały dwie miniatury, oprawne w czarny heban, na mahoniowych, zdobnych w brązy stalużkach.

Te miniatury niezmiernie się podobały mym ciekawym oczom, tak były one ładnie i barwnie namalowane, a tak małe, jaskrawe, tak śliczne obrazki.

Przyglądać im się było prawdziwą przyjemnością. Ale wkrótce po odkryciu w szafie portretu, sam zauważyłem między nimi miniaturę, przedstawiającą dziewczynkę bawiącą się z barankiem.

Ta dziecina miała niebieskie oczy, czarne włosy i pulchne usta, przypominała portret „pięknej pani”. Z chwilą też, gdy to podobieństwo odkryłem, szalona mnie ogarnęła chęć dowiedzenia się, kogo miniaturka przedstawiała. Bo i dzieci mają swoje przebiegłości – i mylą się rodzice, którzy sądzą, że im byle czym oczy zamydlić można.

Toteż raz, gdy babunia siedziała na swej kanapie i robiła pończochy dla wnuków, oparłem się o biurko i przypatrując się miniaturce, spytałem:

– Babuniu, a kto to?

Matrona podniosła oczy, a przeniósłszy je na biurko, spoglądała na obrazek, który palcem wskazywałem.

– To podczaszy – mówiła – brat mój, a twój dziadunio...

– A ten babuniu?

– To żona jego.

– A ta pani?

– To twoja prababka.

– A ten ułan babuniu?

– To twój stryj.

– Aaaa... stryjcio... a ta dziewczynka z pieskiem babuniu? taka ładna?

Tym razem matrona długo nic nie odpowiadała, tak długo, iż powtórnie zapytałem, a pamiętam, że mi serce wówczas z ciekawości biło.

– Ta ładna dziewczynka babuniu?

– To jest... ładna dziewczynka – odparła matrona wzdychając.

Spojrzałem na nią zdziwiony i od tego czasu niejedną, bezsenną godzinę spędziłem w łóżku, pracując nad rozwiązaniem tajemnicy pani i dziewczynki.

Jakkolwiek już nie byłem dzieckiem, bałem się od tego czasu o zmierzchu pokoju babuni i tej szafy w murze i tej miniatury, z której przecież wyjść do mnie mogła śliczna dziewczynka.

Za nic na świecie nie poszedłbym do tego pokoju, gdy noc zapadła, a księżyc wdzierał się przez okno i oświecał stojących na biurku: podczaszego i stryjcia, i dziewczynkę z barankiem.

Ale niczego długo dowiedzieć się nie mogłem. Raz jednak podsłuchałem następującą rozmowę, z której wyniosłem przekonanie, że portret pięknej pani i dziewczynki, ma dramatyczną historię, podobną do powieści o Rydzyńskiej białej pani.

Babunia pewnego czasu zasłabła, a jej powiernica donosząc o tym mej matce, tak mówiła:

– Po co też pani się tak martwić? Mój Boże! po tylu latach! toćby i sam Bóg zapomniał.

Urwała i dodała ciszej:

– Gdy pani list z Warszawy przeczytała, to zaraz się zasępiła. Wyjęła portret siostry z szafy i długo, długo mu się przyglądała i płakała... płakała.

Moja matka milczała, a stara służąca babuni dodała jeszcze:

– Po co też ta pani Olimpia zgryzoty mojej pani narobiła? I na starość się jeszcze tak gryźć. Co się stało, nie odstanie! A pani się tak trapi, że jej siostra widzieć nie chce. Ot...

Więcej nie usłyszałem, ale i to mi wystarczyło do nabrania pewności, że portret „pięknej pani” przedstawiał siostrę mojej babki, której na imię było Olimpia i że ta była przyczyną niezliczonych jej zmartwień.

Byłbym zapewne w bujnej czternastoletniej wyobraźni lepiej odtworzył historię portretu pięknej pani, gdyby nie okoliczność, że w kilka dni później wysłany zostałem do szkół publicznych do Krakowa.

O portrecie pięknej i strasznej pani na śmierć zapomniałem.

II

Po upływie siedmiu lat powróciłem do rodzicielskiego domu, opatrzony w świadectwo ukończonych szkół.

Moją babkę zastałem przy życiu i zdrowiu, była to bowiem jedna z tych starej daty matron, co do grobowej deski zachowują zasoby sił i pewien odblask młodości.

Kobieta ta zresztą dopiero sześćdziesięcioletnim żyła sercem, a serce, jeśli nie skamienieje pod wpływem okoliczności, to się i nie starzeje.

Znalazła mnie „bardzo dobrze”, jak się z francuska wyrażała zapewniając, że wyjdę na kawalera obytego i edukowanego, który nazwiska nie skompromituje.

Babka moja, będąc jak wszystkie matrony pamiętające jeszcze czasy Stanisława Augusta, wielką arystokratką, szczególną przywiązywała wartość do ówczesnej reprezentacji nazwiska.

Znajdowała mnie podobnym do podczaszego, który jak zapewniała, ozdobą był salonów z czasu pałacu pod Blachą, pani Sobolewskiej i Julii Potockiej. Wkrótce po moim powrocie do domu uradzono, że powinienem dla wypolerowania się między ludźmi i na wielkim świecie, spędzić jeszcze jakiś czas w stolicy na rozrywkach memu wiekowi odpowiednich.

Postanowiono więc opatrzyć mnie w listy rekomendacyjne do różnych domów w Warszawie i wysłać tam na kilka miesięcy.

Już wszystko do podróży było przygotowane, już nazajutrz miałem na dłuższy czas opuścić dom rodzicielski, gdy mnie babunia zawezwała do siebie i odkładając druty od pończoch, a zagłębiając się w fotelu, tymi słowy zaczęła:

– Jesteś kawalerem dorosłym i mogę z tobą mówić o rzeczy, o której mówić nie lubię, a którą zapewne zupełnie zignorujesz.

Nadzwyczaj zaciekawiony, skinąłem tylko głową na znak, że gotów jestem z uwagą babki słuchać. Toteż jakby się zanosiło na długie posiedzenie, dalej ciągnęła:

– Jedziesz do Warszawy i wypada, abyś będąc w tym mieście znał pewną osobę, bardzo blisko mnie i ciebie obchodzącą. Tą osobą jest moja rodzona siostra, pani Olimpia...

Tu bardzo się zamyśliła i długo milczała, aż po chwili, jakby się budząc z zadumy, podchwyciła wątek opowiadania, ale już w innym miejscu.

– Jest to moja starsza siostra, de facto księżna Izydorowa X...; bałamucę cię, bo nie wiem, jak ci to wszystko powiedzieć.

Babka znów urwała i znów po chwili zaczęła.

– Nazywa się pani Olimpia... to ci wystarczy. Bardzo bolesny wypadek, który zaszedł w r. 1814 rozdzielił nas na zawsze, choć nie mógł jej z mego serca, jako starszej i ukochanej siostry, wyrugować.

Tu matrona znów się zamyśliła i jakby zapominając, że naprzeciw niej siedzę, sama do siebie zmienionym tonem mówiła:

– Bo to Olimpka była zawsze egzaltowana i idealistka, i taka... niech jej Bóg przebaczy... patriotka.

Babka opuściła głowę i umilkła, głęboko rozstrojona i zadumana. Chrząknąłem, by jej przypomnieć moją obecność. Ocknęła się też zaraz i dalej mówiła.

– Na czymże to skończyłam? A! tak! od 1814 nie widziałyśmy się. Siostra mnie widzieć nie chce, bo trzeba ci wiedzieć kawalerze, że wypadek ten obałamucił trochę władze umysłowe pani Olimpii. Gniewa się na mnie, ale nie gniewa się na twą matkę i sądzę, że nie ma racji, aby ciebie dobrze widzieć nie miała. Potrzeba, abyś się starał przypodobać pani Olimpii. Nie tylko do tego skłaniać cię powinien afekt familijny, ale jeszcze i inna ważna okoliczność. Siostra jest bardzo bogata i jeśli i ty nie zdołasz łask jej sobie zaskarbić, to może być bardzo łatwo, że to co się nam słusznie należy, w obce pójdzie ręce, jeśliby pani Olimpia nie zapomniała i w ostatniej godzinie urazy do mnie...

Tu babka urwała, a wyglądała bardzo zmęczona i strapiona. Dwie duże łzy stanęły jej w oczach, ale nie spłynęły po policzkach, tylko zaschły pod powiekami. Po dobrej przerwie, zaczęła, nie wiążąc słów swych z urwanym wątkiem myśli:

– Pani Olimpia ma apartament i żyje wygodnie, ale zdaje mi się, że zerwała ona od lat wielu wszelkie światowe stosunki. Biedna! naturalnie zerwała sama, a inne, nowe! zerwał los. Bywa jednak u niej codziennym gościem pan kapitan Wojda, z którym jestem w korespondencji czasami i do którego ci dam list polecający, aby cię siostrze zarekomendował.

Zdziwienie uwydatniło się na mej twarzy i to spostrzegłszy babka, zaraz dodała:

– Bo to widzisz, Olimpka nie poszła, tak jak ja, jak inne z prądem epoki. U niej wszystko tak, jak było w zwyczajach i użyciu za księcia Józefa i w tych czasach. Zanadto mnie boli, obszerniej ci o tym mówić. Zresztą powiedziałam ci wszystko i czuję się bardzo znużona. Nie  mówiłam o tym od dawna... Jeśliś czegoś jeszcze ciekawy, to się z czasem dowiesz, czy domyślisz. Kapitan Wojda wcale do rzeczy człowiek, choć i to napoleończyk i pewne dziwak i fanatyk. To ludzie, co się stosują do epoki; są i inni...

Tu babka skończyła i więcej do tematu tego nie powróciła.

Ja zaś opuściłem ją pod dziwnym wrażeniem ciekawości, wydobywającej się spod przygnębienia moralnego, jakie mnie podczas opowiadania babki ogarnęło. Smutek jej udzielił mi się, a w wyobraźni stanęły mi żywo moje młode lata, w których odkryłem tajemniczy portret „pięknej pani”.

Przypomniała mi się podsłuchana rozmowa powiernicy babki z moją matką. Ale wszystko, przy pomocy nawet tego co mi teraz babka opowiedziała, nie odsłaniało ani trochę tajemnicy, jaka panią Olimpię otaczała. Niczego domyśleć się nie mogłem z urywanego opowiadania matrony, w którym przebijał tylko ból z dawnej, lecz niezabliźnionej rany. Pani Olimpia nie przestawała być dalej dla mnie tajemniczym portretem, tym więcej ciekawym, iż przywiązana do niego rzeczywiście była jakaś dramatyczna historia, o której po tylu latach moja babka mówić nie chciała. Szczególnie intrygowały mnie jej jakby bezwiednie wypowiedziane uwagi o siostrze: – Olimpka była zawsze egzaltowana, idealistka i patriotka!

Zdawałoby się, iż w tych właśnie cnotach, trzeba było szukać le mot de l’enigme. Ale myśli te prędko się rozwiały, gdyż wybierałem się do Warszawy, pełen ciekawości ludzi i życia w dawnej stolicy. Jechałem, aby się bawić, aby widzieć świat. Pani Olimpia, którą miałem poznać, której rzeczywiście nawet nazwisko było mi obce, choć babka ją zwała „de facto księżną Izydorową”, urokiem swej dramatycznej tajemniczości podniecała tylko interes tej podróży.

III

Na jednej z dawniejszych ulic Warszawy, stała wówczas kamienica a raczej stary pałac z podwórzem i oficynami. Realność ta nic się nie zmieniła od czasów Stanisława Augusta, prócz tego, że zabudowano ją od ulicy wysokimi i modnymi domami.

Minąwszy bramę, szło się przez długi jakby korytarz, powstały między dwoma kamienicami, a prowadzący na ścieśnione nimi dawne pałacowe podwórze. Tu dopiero odsłaniała się staroświecka budowla niezawodnie będąca przedmiotem dumy senatora czasów Augusta III, od którego ją nabył pan podczaszy.

Nie pięknem niestylowym, nie imponującym, lecz niezmiernie ciekawym było to domostwo, nietknięte kielnią od lat stu, a na mnie także zrobiło charakterystyczne wrażenie, odbijając jaskrawiej, przy trzypiętrowych budowlach, których tyły zasłaniały mu widok na ulicę. Pałac niegdyś pana podczaszego, a wówczas siostry mojej babki, zamknięty i ścieśniony, wyglądający swymi drzwiami i oknami na wysokie nowoczesne mury, robił wrażenie niepotrzebnego, wyszłego z mody i wzgardzonego antyku. Smutek wiał z jego ścian, na ciemny kolor pomalowanych, a opuszczenie wyzierało przez szyby, porosłe mchem od dołu, popielate od kurzu, pokryte pajęczyną i wiekowym pyłem.

Budynek ten zasępiał sam przez się człowieka, przypatrującego mu się badawczym okiem, bo opowiadał całą smutną historię, jaką jest każda przeszłość, jaką jest starość.

Pałaczysko wyrugowano na tyły z frontu, ścieśniono mu podwórze, zamknięto mu widok, odebrano mu światło i ujęto mu powietrza. Przypominało ono tych staruszków, którzy przeżywszy się, aby ludziom dookoła nie zawadzali, pozwolili się zamknąć w najciaśniejszej izdebce swego własnego mieszkania. Budowla była jednopiętrowa, o niskich dolnych, a wysokich górnych oknach. Nad nią wznosił się olbrzymi dach czerwoną cegłą kryty, którego jednostajność przykrywała fasada główna, o jedno piętro podwyższona, o trzech oknach i żelaznym balkonie. Na szczycie tego frontonu wznosił się herb, wyobrażający podkowę, na którym sterczała niegdyś pięciopałkowa korona, a z której jednak tylko trzy gałki pozostały.

Pałac ten miał i boczne pawilony, odpowiadające frontowi, ale na te tak powchodziły kamienice swymi tyłami, że ich nic widać nie było.

Stanąwszy w pośrodku pozostałego pasa podwórza, starałem się na próżno objąć całość budowli, na której dachu uwijały się gołębie, odbijające swą białością od cegły. Nic nie zdradzało życia wewnątrz, nic go nie zdradzało nie tylko wtedy, lecz zdawało się, że już od lat wielu.

Uważałem za niepodobne, aby siostra mej babki mieszkała w tych ponurych komnatach, do których światło z trudnością dochodziło przez zakurzone podwójnych okien szyby.

A przecież tak mnie poinformowano! Tak mi opisała babka mieszkanie pani Olimpii. Tak też mi objaśnił stróż.

– Właścicielka mieszka – powiedział – w podwórzu, w „starym dworze”. „Starym dworem” nazwał ten dom, który sobie postawił kasztelan inowrocławski, aby mieć gdzie wygodnie rezydować, gdy zjeżdżał na sejm do stolicy, lub gdy go król powołał do swego boku.

Śmiało wszedłem do wnętrza, składającego się najpierw z ponurej sieni, mieszczącej schody prowadzące na piętro. Na prawo miały się znajdować drzwi do mieszkania kapitana Wojdy.

Te drzwi zaraz zobaczyłem i zapukałem do nich.

– Proszę! – odezwał się z pokoju głos silny i iście wojskowy.

Wszedłem i znalazłem się naprzeciw mężczyzny lat siedemdziesięciu, o powierzchowności powszedniej starych weteranów z czasów Napoleońskich.

Pan Wojda był średniego wzrostu jegomościa o okrągłej twarzy, białych jak mleko włosach, z białym starannie pomuskanym wąsem. Fizjognomia nie była pospolitą wskutek nadzwyczajnej rumianości oblicza, odbijającej od białego zarostu. Kapitan miał ponadto nadzwyczaj ruchliwe, strzelające, ożywione małe oczy, które wciąż zdawały się niejako komenderować, jakby na polu bitwy.

Zmierzył mnie od stóp do głów i zawołał!

– Nie znam Waćpana!

Wręczyłem mu list od mej babki. Kapitan prędko przeczytawszy pismo, wskazał mi dopiero krzesło, a nie wyjmując z ust długiego cybucha, dalej, z pewnej znacznej odległości od oczu czytał raz wtóry papiery od mej babki.

Usiadłem na tę komendę i rozglądałem się po ponurej komnacie. Była to sklepiona sala o niskich ścianach, bo arkady o dwa łokcie nad ziemią wybiegały z tychże, umeblowane po staroświecku, zakopcone dymem, ubrane w broń różne i cybuchy, które razem pomieszczone stały po kątach i leżały po stołach.

– A więc Waćpan jesteś wnukiem siostry pani Olimpii... bardzo mi miło... babka pisze, abym Waćpana przedstawił właścicielce i starał się mu wyrobić pozwolenie bywania w „starym dworze”.

Nic nie odpowiadałem, bo mnie i nieco onieśmielił komenderujący ton pana Wojdy i zrazu nie rozumiałem znaczenia kilku jego słów.

Kapitan dalej ciągnął.

– Właścicielka... pani Olimpia – dodał, poprawiając się i siadając na krześle – nie przyjmuje, jak zapewne panu wiadomo, nikogo od daty owego nieszczęścia, które ją i mnie spotkało.

Nic nie rozumiejąc, wpatrywałem się tylko w twarz pana Wojdy, głęboko w tej chwili zasępioną, a on dalej mówił:

– Jednakowoż, może zechce ona teraz przyjąć i poznać syna matki Waćpana, do której nigdy nie miała, o ile mi się zdaje, urazy.

Zamyślił się i po chwili dodał.

– Tak... nie mogła mieć urazy, bo w roku 1814... Domyślając się, o co mniej więcej chodzi, wtrąciłem nieśmiało.

– Moja matka wówczas była dzieckiem...

Tak – podchwycił kapitan – to salwuje Waćpana, bo gdyby nie to... właścicielka, pani Olimpia, jest kobietą z męskim... żołnierskim charakterem, a my...

Urwał, popykał z fajki i nagle zawołał:

– Le courage à deux mains!

– Zerwał się z krzesła i komenderował;

– Courage Monsienr! naprzód! marsz! pójdziemy do pani Olimpii... sama pora.

Wstałem i ja – i przyznam się szczerze, że mimo całej ciekawości, z jaką wchodziłem do „starego dworu”, zmieszany byłem wstępem i komendą pana kapitana Wojdy, wzywającą do odwagi, choć on sam, jak prawdziwy napoleończyk dziarsko wyglądał.

Ruszył naprzód, zostawiając cybuch w kącie, a ja postępowałem za nim po wytartych i wyżłobionych dębowych schodach. Echo niosło nasze kroki het po gmachu, a za każdym stąpnięciem skrzypiały tafle posadzki startej wiekowym użyciem.

Staroświecczyzna nietknięta, poczerniała w tym domu. Zdawało mi się, że od lat niepamiętnych ja pierwszy zakłócam mymi krokami ciszę „starego dworu”. I rysowała mi się w wyobraźni postać pani Olimpii, straszna wyrazem swej boleści i mściwości, wysuszona i zapleśniała w tym mieszkaniu, wiejącym zimnem i powagą zachowanego antyku.

Lekko pocieszony, uczułem silniejsze bicie serca, gdy kapitan uchylił wysokie drzwi, prowadzące do apartamentu pierwszego piętra.

IV

Kapitan pozostawił mnie w dużym pokoju, a sam pobiegł w głąb mieszkania.

Salon ten odpowiadał pod względem archaicznym całości „starego dworu”. Umeblowanym był w stylu pierwszego cesarstwa, ale to tak skrupulatnie, że oczy moje nie napotkały w nim ani jednego przedmiotu, który by odnieść można do wcześniejszej, lub późniejszej daty. Najzimniejszym ze znanych stylów jest „empire”, najniesympatyczniejszym też z salonów, które mi się widzieć zdarzyło, był salon pani Olimpii. Gdyby nie to, że posadzka w nim była wywoskowana i lśniąca, a kurze pościerane z gładkich i pustych stołów, skory byłbym do przypuszczenia, że do tej komnaty od r. 1812 nikt nie zajrzał. Na próżno moje oko szukało w niej choćby jednego przedmiotu zdradzającego, że do niej czasem ktoś wchodził, że ona była częścią mieszkania osoby żyjącej... Ale nie miałem czasu, na coraz bardziej zasmucające refleksje, bo pan Wojda wnet drzwi uchylił i zawołał:

– Proszę Waćpana tutaj... do gabinetu. W sali niepalone i ciemno... przypomniała.

Przeszedłem więc do gabinetu, który tylko atmosferą różnił się od sali i w nim znów pozostawiony zostałem samemu sobie.

Pokój ten wyglądał na część jakiegoś muzeum, bo tak w nim stylowa panowała harmonia, ożywiona pewną dozą uleciałego, lecz istniejącego tu kiedyś życia.

Gabinet pani Olimpii za czasów księcia Józefa, musiał nawet uchodzić za pełen elegancji, kokieterii, buduar niewieści. Na mnie zrobił on niewymownie oryginalne wrażenie; z trudnością, bowiem zdawałem sobie sprawę z teraźniejszości, a czułem się coraz więcej przenoszony w czasy minione Księstwa Warszawskiego i napoleońskich awantur. Wszystko tu tchnęło epoką, w której ten gabinet właśnie powołanym został do życia, w której, zdawało się, zamarł.

Widzę go dziś przed oczyma i odczuwam wrażenia, jakich wówczas doznawałem – wrażenia przykre, bo wciąż mi się zdawało, że zwiedzam mieszkanie zamknięte od dnia szczęścia dawno zmarłej osoby.

Pokoik ten był wysokim i kwadratowym, o jednym oknie i dwóch drzwiach. Stąd jedna ściana tylko wolna, stanowiła punkt główny umeblowania. W pośrodku niej stała kanapa z mahoniowego drzewa, inkrustowanego jesionem, brązem i perłową macicą, a przykryta perkalem białym w niebieskie kwiatki. Wysokie poręcze tej kanapy tworzyły dwie harfy misternie ażurowo wyrżnięte. Nad nią, na haku zakrytym draperią z niebieskiej materii, wisiało małe lustro w złoconych ramach.

Po obu bokach lustra wisiały dwa obrazy w orzechowych politurowanych ramach. Jeden z nich przedstawiał kolorowany portret Napoleona z założonymi rękami, a drugi był litografią i wyobrażał księcia Józefa w pełnym mundurze. Pod lustrem wisiało kilka obrazków i miniatur w oryginalnych, szerokich, zagłębionych, złoconych ramkach.

Z jednej strony kanapy stała mahoniowa, kwadratowa kolumna, a na niej brąz przeznaczony na bilety, wysoki, z wężami wijącymi się dookoła postumentu.

Z drugiej strony kanapy opierała się o ścianę gitara, a o nią znów robota kobieca, wyprężona na mahoniowych krosienkach. Robota ta była zaczętą, przedstawiała kwiaty i liście, haftowane na niebieskim jedwabiu kiedyś, bo wówczas był on już żółtym i obrzydliwie wypłowiałym.

– Co to znaczy? – pytałem, doznając wrażenia formalnego przestrachu w tej katakumbie.

Ale idźmy dalej. Przed kanapą stał mały, okrągły stolik, odpowiadający stylem kanapie i dwa takież krzesła, których tylne poręcze przedstawiały harfy.

Na stoliku leżały nici tak ułożone, jak gdyby je był ktoś dopiero co złożył, ktoś taki, co je w dwóch rękach trzymając, pomagał drugiej osobie do zwinięcia ich w kłębek.

A i ten leżał na stole.

Oczy moje długo badały te nici, bo były one zżółkłe i wyglądały, jakby się same przez się w proch lada chwila miały obrócić.

Prócz tego spoczywały na stoliku rękawiczki, niegdyś białe, jelonkowe, jakich w epoce tej, z której gabinecik pochodził, używali wojskowi. Te rękawiczki ,bardzo stare, nie groziły rozsypaniem, co jednak sprawiało, że żadnego z tych przedmiotów za nic na świecie nie byłbym się dotknął.

Ta robota rozpięta, ten kłębek nici i te rękawiczki były jedynym śladem życia w tym pokoju, życia tak odległego, iż wyglądały na relikwie.

Prócz tego, mieściły się w gabinecie: wysoka, mahoniowa szafka z lustrem zaszłym mgłą, charakterystyczny parawan wyklejony różnymi sztychami, przedstawiającymi sceny z głośnych za Napoleona wypadków.

Na ścianie zaś, naprzeciw kanapy, wisiał portret wyobrażający oficera od ułanów z czasów Księstwa Warszawskiego. Portret ten, przedstawiający mężczyznę naturalnej wielkości do połowy figury, ściągnął moją uwagę i przykuwał ją długo.

W tym zamarłym otoczeniu, on jeden zdawał się żyć i spodziewałem się, że mi odsłoni tajemnicę tego archaizmu u pani Olimpii. Ale nie! Portret milczał. Ułan o czarnym wąsiku i malutkich faworytach, uśmiechał się z podbijającym serca niewieście wyrazem, a pięknym był w swym opiętym mundurze, z krzyżem na piersiach, w swym wysokim kołnierza, w ubraniu o lśniących guzikach.

Wpatrując się w twarz oficera od ułanów, który tak odpowiednio i na swoim tle wisiał, ocknąłem się dopiero, gdy jedne drzwi się uchyliły, i stanęła w nich pani Olimpia.

Wydala mi się ona wtedy tak niezwykłą i tak przerażającą, że chwilę przypatrywałem się jej oniemiały, nie ruszając się z miejsca.

Siostra mojej babki była wysoką, chudą niewiastą, o twarzy noszącej słabe ślady piękności, głęboko ukrytej pod jej surowym wyrazem. Zrobiła mi efekt widma, co sobie dziś tym tłumaczę, że cały „stary dwór” w owej chwili, swoją staroświecczyzną pozbawioną życia, do takiego tylko wrażenia usposabiał. Oprzytomniałem dopiero, gdy za sztywną i przygnębioną panią, wsunął się pan Wojda i zarekomendował mnie.

Pani Olimpia zbliżyła się do mnie i zaraz tak zaczęła:

– W dniu tym, przyrzekłam sobie nigdy nikogo z mej rodziny nie widzieć. Ponieważ jednak w owym czasie kawalera nie było na świecie, nie złamię słowa, przyjmując go w mym domu.

Tu podała mi rękę, którą ucałowałem z pewną niewytłumaczoną w moim wieku trwogą.

Sama zaś usiadła na kanapie, mówiąc sucho i ostro.

– Siadaj!

Na to wezwanie, chciałem usiąść na jednym z trzech krzeseł, które było więcej wysunięte i zdawało się zapraszać do zajęcia na nim miejsca. Ale pani Olimpia zaledwie mój zamiar spostrzegła, czym prędzej wskazała mi ręką drugie krzesło, mówiąc:

– Siadaj tutaj! to jest jego miejsce... Pomieszany tą pierwszą niezręcznością, zająłem wskazany mi stołek w przekonaniu, że tamten był siedzeniem kapitana. Ale gdzież tam. Kapitan usiadł na trzecim krześle, a miejsce „jego” zostało puste.

Dopiero wtedy nasunęła mi się myśl, że pani Olimpia mogła mieć męża, który na tym krześle zasiadał.

Zaczęła się dziwna rozmowa o rzeczach obojętnych, bo przez cały ciąg trwania jej, gospodyni domu nie spytała mnie ani o moją babkę, ani o nikogo z rodziny.

Aby nadać inny zwrot konwersacji, skierowałem mój wzrok na wiszący portret wojskowego i już miałem zapytać, kogo by on przedstawiał, gdy kapitan trącił mnie nogą i dał znak milczenia. Czułem, że coraz więcej tracę kontenans wobec tych tajemniczości, które przywiązane już były do osoby pani Olimpii, zanim ją jeszcze poznałem.

Milczałem więc i byłbym milczał bez końca, gdyby pani Olimpia nie zagadnęła mnie nagle.

– Kawaler znasz historię swego kraju?

– Jakżebym mógł nie znać – odparłem ze zdziwieniem, które zdawała się ona widzieć z miłym uczuciem.

Obróciła się do kapitana i dodała cicho.

– Wyrodził się.

Nic nie rozumiałem, co by miały znaczyć: pytanie i uwaga, gdy stara pani powtórne zadała pytanie:

– A w historii, któreż momenty ci się najbardziej podobają? Jakaż epoka najwięcej przemawia do twojej duszy?

W tej chwili wydała mi się inną, bo zwykły wyraz z tej twarzy znikał, a zastępowało go ciekawe ożywienie.

Bez namysłu odparłem, iż podobają mi się czasy wojen napoleońskich, czasy bohaterstwa i zapału, w które bezwiednie w owej chwili stylem apartamentu byłem przeniesiony.

Niewiasta spojrzała na mnie podejrzliwie i bystro, a ja dalej tłumaczyłem mój entuzjazm do tej epoki.

Kapitan Wojda wnet mi przerwał ogólnikami, dotyczącymi tych czasów i wszczęła się rozmowa o ówczesnej historii. Pani Olimpia po krótkim milczeniu, wzięła w niej udział i jakież było moje zdziwienie, gdy powoli zaczęła się ożywiać i zapałać, mówiąc o Napoleonie i księciu Józefie, o Kniaziewiczu i innych.

Przypatrywałem się jej z osłupieniem; siostra mojej babki bowiem znała nie tylko doskonale historię tej epoki, ale osobiście też znała wszystkie wybitne jej osobistości.

W ożywionej dyspucie doszliśmy nie pamiętam już, z jakiego wychodząc stanowiska, do historii bitwy pod Lipskiem.

Opowiadając jakieś epizody, które świeżo o tych zdarzeniach przeczytałem, spojrzałem na panią Olimpię i nagle urwałem. Stara pani bowiem zupełnie znów zmieniła wyraz twarzy. Pobladła, zesztywniała, oczy w słup postawiła i drżała na całym ciele, a wyglądała przerażająco i złowrogo.

– Wiem, co byś kawaler chciał powiedzieć – zawołała trzęsąc się ze wzruszenia – ale nie! nie! nie!... on wtedy nie zginął!

Nagle osłabła, opuściła rękę wzdłuż poręczy, oparła się i szepnęła.

– On żyje...

Głuche nastało milczenie, z którego kapitan skorzystał, by mi dać znak wyjścia.

Wstałem więc i ucałowawszy rękę pani Olimpii, która mi ani słowa więcej nie powiedziała, wyszedłem.

Gdy się znalazłem na pełnej ruchu i gwaru ulicy, odetchnąłem, choć przytomności zupełnej nie odzyskiwałem. Uciekałem przyśpieszonym krokiem ze „starego dworu”, a jakiś stęchły zapach jego komnat wciąż mnie ścigał.

Sam siebie pytałem, czy to nie był sen? sen, wywołany wspomnieniem z dzieciństwa portretu „pięknej pani”?

Jeśli to nie sen – myślałem – to postanawiałem sobie najsilniej, nigdy więcej nie odwiedzać siostry mojej babki, choćbym miał przez to stracić dziedzictwo „starego dworu”.

V

Zapewne byłbym dotrzymał postanowienia, nieodwiedzenia więcej pani Olimpii, gdyby nie kapitan Wojda, który na trzeci dzień po mojej bytności w „starym dworze”, złożył mi oficjalną wizytę.

Staruszek wyglądał wspaniale w swojej staroświeckiej czarnej czamarze i dużym halsztuku na szyi, ale nic a nic nie rozjaśnił mi tajemnicy, jaką we wszystkim wraz z panią Olimpią, zdawali się być otoczeni.

Na moje zapytanie, proszące go o wyjaśnienie mi, co by znaczyło zachowanie się dziwne „właścicielki”, bo tak panią Olimpią nazywał, jako też niezrozumiałe jej dla mnie wspominanie „o nim”, nic nie odpowiedział, tylko mi się bystro i badawczo przypatrzył i tak zagadał:

– Mówię Waćpanowi nieszczęście! nieszczęście, które nas oboje spotkało i które dotąd całkowicie nie jest wyjaśnione. Ot, przybyłem, by primo szanownemu panu złożyć rewizytę, jak przynależy, na trzeci dzień i oznajmić, co mi właścicielka hm... hm... pani Olimpia poleciła.

– Cóż takiego?

– Oto – ciągnął dalej pan Wojda – mimo całego uprzedzenia, jakie... pani Olimpia żywi do swej rodziny, spodobałeś jej się Waćpan. Mówi, iż masz w oczach i w wojskowym sposobie bycia coś, co jej przypomina...

Tu się kapitan mocno zakrztusił i jakby własnymi słowy przeraził. Widocznie się zapomniał i chciał coś powiedzieć o „nim”, o tym tajemniczym człowieku, który, jak się już wtedy domyślałem, był osią obrotową niezwykłych stosunków pani Olimpii.

Pan Wojda po chwili dalej zaczął.

– Otóż właścicielka prosi Waćpana, abyś zechciał co niedziela u niej przyjąć obiad o godzinie pierwszej po południu. Nie potrzebuję panu dodawać, iż to jest fawor nie lada z jej strony. Od śmierci pułkownika Zakrzewskiego, nikogo nie pamiętam na obiedzie u pani Olimpii. Babka pańska pragnie, byś Waćpan wkradł się w łaski siostry jejmości... hm... zobaczymy. Dużo zawiniliście, ale czas łagodzi wszystko, mówią. W tym miej Waćpan nadzieję.

Nagle machnął ręką i wstając, mówił.

– Ot! co to próżno gadać. Tajemnica pozostanie tajemnicą... wypadek tylko... Przychodź Waćpan w niedzielę na obiad i staraj się utrzymać opinię, jaką sobie pani Olimpia wyrobiła. Sądzi, że i przed tobą rodzina utrzymała w tajemnicy paskudny postępek...

– Ależ ja nic a nic nie wiem, nic! – zawołałem rozdrażniony tym obracaniem się w błędnym kole, a bałem się sam nie wpaść w jaką ideé fixe, w jakiej pozostawać zdawali mi się i kapitan, i siostra mej babki.

– Czas wyjaśni, czas! – zawołał pan Wojda i pożegnał mnie z wszelkimi oznakami ceremonialności, modnej za jego czasów.

Wizyta ta, pamiętam, znów rozstroiła moje nerwy.

Kapitan bowiem na innym tle, niż salony i gabinety pani Olimpii, nawet nie w „starym dworze”, tylko w najmodniejszym owego czasu hotelu warszawskim, sprawiał dziwne, ducha, a nie człowieka wrażenie.

Po krótkiej rozmowie z nim, zdało mi się dość długo, że się wczytałem w dobrze napisaną i intrygującą powiastkę ze starych czasów.

Doczekawszy się najbliższej niedzieli, udałem się na obiad do „starego dworu”.

Zastałem w salonie i panią Olimpię, i kapitana, i jakąś starą jejmość, wyglądającą na rezydentkę z dawnych czasów.

Pan Wojda zarekomendował ją, jako pannę wojszczankę Lewicką, a pani Olimpia głęboko westchnęła i dodała:

– Kuzynka jego.

Ten „on” nie przestawał mnie rozciekawiać do najwyższego stopnia, bo przy obiedzie nawet, obok pani Olimpii leżało nakrycie, przed którym nikt nie zasiadł.

Zaintrygowany tym próżnym miejscem, na które zresztą nikt nie zwracał uwagi, zapytałem siedzącej obok mnie rezydentki, dla kogo by ono było przeznaczone.

Panna Lewicka bardzo się zmieszała, ale pani Olimpia, która pytanie moje usłyszała, odpowiedziała na nie.

– To jest miejsce „jego”.

Nie było co więcej pytać. Od tej chwili nie wątpiłem, że mam do czynienia z osobą pod pewnym względem opanowaną małym bzikiem. Zastanawiała mnie tylko ta okoliczność, iż zresztą pani Olimpia w niczym nie zdradzała zboczenia umysłowego. Do reszty zaś mnie obałamucili kapitan i rezydentka, którzy smutnieli, ile razy tylko o „nim” była mowa.

Począwszy od tej niedzieli, przez kilka tygodni regularnie bywałem u pani Olimpii na obiadach i nic naprzód nie postąpiłem w wyrobieniu sobie jakiegokolwiek pojęcia o tajemniczym „nim”.

Miejsce jego zawsze było nakryte przy obiedzie, a w saloniku na krześle nikt nigdy nie siadał, ani nikt nigdy nie dotknął kłębka nici lub białych rękawiczek. Pojmuje czytelnik, do jakiego stopnia to wszystko mnie rozciekawiało i drażniło. W rozmowie, którą przeważnie w „starym dworze” prowadzono tylko o czasach Napoleona i Księstwa, chwilami wspominał to kapitan, to pani Olimpia o „nim”, o „jego” poglądzie na wypadki, o roli, którą w tym czy owym odgrywał.

Ten „on” więc żył w tych czasach i musiał prawdopodobnie dawno umrzeć – myślałem.

Ale w takim razie skądże to oczekiwanie go ciągłe u ludzi, wyglądających na zupełnie zdrowych na umyśle?

Wprawdzie wszyscy mieszkańcy „starego dworu” robili wrażenie mumii z czasów napoleońskich, wprawdzie zamknęli oni swą żywotność z chwilą śmierci ks. Józefa, chwilą od epoki mego opowiadania blisko czterdziestoma latami odgrodzoną, ale poza tym byli to zupełnie ludzie rozumni i zdrowi.

Ten „on” więc, ta tajemnica gniewu pani Olimpii na moją babkę, to głębokie milczenie, które zachowywała o całej swej licznej rodzinie, tu wszystko do najwyższego stopnia mnie męczyło.

A tu babka, której najskrupulatniej donosiłem o każdym kroku moim w „starym dworze”, pisała, bym się śpieszył, bym wyciągnął panią Olimpię na rozmowę o niej, na rozmowę, w której bym mógł uzyskać jej przebaczenie dla starej siostry i rodziny.

Moja babka napisała raz wreszcie: – Spiesz się i z pomocą kapitana weź się do dzieła, dla którego spełnienia pojechałeś do Warszawy. Siostra cię lubi, możesz dużo i uwierzy ci prędzej, niż komukolwiek, żeśmy nic a nic nie winni. Pomyśl, że dni moje już policzone, a przed śmiercią pragnęłabym uściskać tę, z którą się wychowałam, która mi jest jedyną z dawniejszych czasów mojej tak odległej młodości. Chciałabym choć raz jeszcze być w „starym dworze”, jak go zowiesz, w którym się urodziłam, w którym, zda mi się, widzę mych rodziców, w którym są wspomnienia wszystkich moich chwil szczęśliwych!

Łzy mi stanęły w oczach, gdym czytał ten list starej babki.

Chciała, abym urzeczywistnił ostatnie jej marzenie przed śmiercią, ja, co nic jeszcze zgoła z otaczających mnie tajemnic nie rozumiałem i pojęcia nie miałem, o co w całych tych odwiecznych gniewach chodzi.

Babka zapewne przypuszczała, że mnie kapitan poinformował, a tu kapitan jak zaklęty milczał i zdawał się podzielać zapatrywanie pani Olimpii. Bądź co bądź, postanowiłem skorzystać z pierwszej sposobności, aby wprost z panią Olimpią o życzeniu mej babki pomówić. Czasu do stracenia nie miałem. Dni obu sióstr były policzone, a sposobności próżno bym czekał na wyjaśnienie rzeczy dzisiejszej w „starym dworze”, który zasechł, jak roślina pod szkłem w r. 1815 schowana.

VI

Udałem się więc do kapitana z postanowieniem zażądania od niego wprost i bez ogródek, wyjaśnienia mi tajemnicy, jaka spowodowała poróżnienie się tyloletnie pani Olimpii z rodziną.

Mojej biednej babce, pragnącej przed śmiercią uściskać starszą siostrę, chciałem czym prędzej donieść, aby przybywała do „starego dworu”.

Kapitanowi więc w rozczulających słowach, które mi wtedy same płynęły na język, przedstawiłem powody, dla których gorąco chciałem przekonać, panią Olimpię o niewinności naszej rodziny w dramacie, który tak dawno temu się rozegrał, a którego i treści nie znałem.

Pan Wojda głęboko się zamyślił i podając mi cybuch naładowany tytoniem, w tych słowach odpowiedź zaczął:

– Zapal Waćpan i słuchaj, bo to historia nie krótka wcale i zawiła. Skoro ze szczerości twych słów wnioskuję, że sam nic nie wiesz i jesteś tylko powodowany gorącą chęcią uzyskania przebaczenia... hm... pani Olimpii, to ci powiem, co mi wiadomo o tej sprawie.

Nie przerywałem kapitanowi, aby tylko go usposobić do jak najdłuższego opowiadania, z którego spodziewałem się dowiedzieć tajemnicy „portretu pięknej pani”.

Pan Wojda usiadł w głębokim fotelu i pyknąwszy kilka razy z fajki, tak zaczął:

– Warszawa roiła się od mundurów i wojskowych. Błyszczała od szlif i kirysów, a na ulicach od świtu do nocy pobrzękiwały wypolerowane pałasze i złote ostrogi.

W Warszawie wtedy żołnierz coś znaczył. Nikt tam się wtedy nie spojrzał na takiego, choćby jak Waćpan młokosa, jeśli nie miał czaka na głowie a szabli przy boku, jeśli nie brzękał ostrogą a nie błyszczał kirysem. Na ulicach, w salonach myśmy rej wodzili, a po kątach stali panowie i magnaci, dygnitarze i książęta, jeśli nie umieli dosiąść konia, przypasać szabli i rąbać nią na prawo i lewo. Kobiety za nami przepadały, na nas tylko zerkały, z nami tylko mówić, z nami pląsać, w nas się kochać chciały. Książę czarował wszystkie, ale książę wszystkim wystarczyć nie mógł – więc też i byle mundur go zastępował. Było to wtedy widzieć bal pod Blachą lub w Błękitnym pałacu, lub też i pod kariatydami, albo wreszcie i gdziekolwiek. Sto par stawało do mazura, sto mundurów jaśniało wszystkimi barwami, kapało srebrem i złotem. Książę Józef na czele ze śliczną Potocką lub Grabowską, a za nim generałowie, pułkownicy, kapitanowie, oficerowie, szli jak w wojsku, według rangi w pląsy. A cóż to były za kobiety te wszystkie Polki, których piękność przy mundurze dopiero nabierała życia i blasku? Gdzież się one podziały? gdzież się podziały te oczy, co podbijały, te czary, co oszałamiały? A wiedz Waćpan o tym, że żadna z nich nie byłaby się puściła w skocznego mazura z młodzieńcem, którego by ramion nie zdobiły złote szlify. Wstydziły się nasze damy tańczyć z fircykami we frakach i żabotach. Widziałem bardzo przystojnych mężczyzn, widziałem książąt i panów, ordynatów i magnatów, którzy ściany podpierali, podczas gdy byle oficerzyna upadał ze zmęczenia w obrotach mazura czy polki. Tak mości panie, były to czasy szlif i ostróg! Szalały za nami najpiękniejsze kobiety. Bez nas nie było obiadu, nie było balu, nie było zabawy! Po dwie, po trzy kochało się w każdym z nas, bo mundurów zabrakło dla hożych Polek, które z całego kraju pościągały na wieść o zabawach w stolicy. W kąt szli mężowie, w kąt partia, jak wy tam je dziś zowiecie, przed byle oficerem, co umiał podkręcić wąsa i nosić śliczny mundur. Szalały za nami panny i mężatki, bo dobrze wyjść za mąż, nazywało się wyjść za tęgiego ułana, a warto rozkochać w sobie tylko oficera, co miał „Virtuti Militari” na piersiach i szramę od oka przez gębę do ucha.

Tu kapitan urwał: tchu mu już brakowało, zasapał się, a krew tak mu uderzyła do twarzy, że był jak pąs czerwony. Długo też milczał i odpoczywał, aż po dobrej przerwie na nowo zmienionym tonem zaczął.

– W owym czasie jednym z ulubionych księcia Józefa oficerów, był niejaki Feliks Szyło, Litwin. Książę nie podniósł się rano z łóżka, póki nie nadszedł faworyt z raportem, co się działo i dzieje w pułku. A był to tęgi chłopak, piękny, jak się już teraz nie widzi, nieustraszony, hulaszczy, do tańca i do różańca, niezmordowany na polu ćwiczeń, niezmordowany i w salonie. Majątku nie miał, ani możnych krewnych, ani historycznego nazwiska, ale nikt nie miał piękniejszego od niego wąsika i nikt nie posiadał większych łask bohatera. To też więcej znaczyło, niż tamto.

Kapitan znów urwał, popykał z fajki i zaczął tonem, który zdradzał sam przez się, iż zamierza przystąpić do głównej części opowiadania.

– Ten Szyło był kapitanem w czwartym pułku ułanów i zarazem chwilowym adiutantem księcia Józefa, a ja zaś zastępowałem go, będąc nadporucznikiem w tymże samym regimencie. Jak książę minister Szyłę, tak znów on mnie kochał i beze mnie obejść się nie mógł. Ja z pułku spieszyłem co dzień o godzinie ósmej rano do kapitana, a mieszkał tuż przy pałacu „pod Blachą”, zdawałem mu raport, asystowałem jego toalecie, po czym on znów nakładał na głowę swe lśniące czako i biegł do księcia. Książę bez Szyły a Szyło bez Wojdy, żyć nie mogli. W ten sposób wszyscy trzej prawie wciąż razem byliśmy, bo podczas ćwiczeń, z obowiązku tak wypadało na balach i asamblach, bo książę, gdy z piękną Julią stawał do mazura, wołał do swego adiutanta: „Szyło za mną!” a kapitan znów mnie dawał znaki, bym się opodal niego trzymał.

Pan Wojda urwał, fajkę naładował świeżym tytoniem i pykając z niej, długo przed siebie patrzał, jakby przywoływał sobie na pamięć chwile dawno uleciałej przeszłości.

Nie przerywałem milczenia, choć łaknąłem dalszego ciągu opowiadania; dotąd bowiem nic jeszcze się nie dowiedziałem z tego, co mnie w owej chwili jedynie prawdziwie obchodziło. A kapitan zwykle małomówny, tym razem nie szczędził słów, które płynęły mu z ust, odtwarzając jego własnej wyobraźni rzeczy, do których myślą widocznie powracać lubił.

Wreszcie na nowo się odezwał i znowu innym tonem, jakby przystępował do świeżego przedmiotu w swym opowiadaniu.

– Tak stały rzeczy, gdy pojawiła się w Warszawie młoda, śliczna, bogata księżna Izydorowa. Nikt nie może mieć pojęcia o uroku tej kobiety, kto jej nie widział w oświeconym salonie, tańczącej z niewymowną gracją niemieckiego walca. Ściągała na siebie wszystkich uwagę, bo miała czarne jak kruk włosy, a niebieskie jak tureckie turkusy oczy. Piękności swej przeważnie, choć była i posażna, zawdzięczała małżeństwo swe z księciem Izydorem, o którego ubiegały się najdostojniejsze panny kraju. Ale książę Izydor był może najzacniejszym człowiekiem, lecz co do powierzchowności; co do dziarskości w sposobie obejścia, daleko mu było do naszych młodzieńców, księcia Józefa otaczających. Nie będę panu długo tego opowiadał, bo jak i co się stało dokładnie wiedzieć nie mogę. Czy mój kapitan zakochał się w księżnie, czy ta w nim, tego nikt nie zbadał. Prawdopodobnie miłość była obopólną, bo łączyła najpiękniejszego mężczyznę z najbardziej uroczą kobietą. Pod koniec zimy r. 1811, rozeszła się wieść w salonach i w pułkach, że księżna Izydorowa rozwodzi się z mężem, aby wyjść za kapitana Szyłę. Wiary temu dać nie chciano, tym więcej, że sam książę na rozwód nie przystawał; że rodzina księżnej jedna i druga, ogromny krzyk w całej Polsce podniosły. I nic dziwnego, bo piękna księżna poświęcała wysokie stanowisko, z którego dumna była rodzina, dla młodzika, tylko kapitana czwartego pułku. Ale kobiety wówczas! Mości panie! to był ogień i szał. A i czasy były inne. Toteż mimo wszystkich intryg i przeszkód, sprawa rozwodowa szła naprzód, bo ją popierał książę minister, rad przypodobać się księżnie i skory dogodzić ulubieńcowi.

Pan Wojda tym razem zakończył, jakby już na dobre, jakby już nic więcej do powiedzenia nie miał. Przeczekawszy chwilę, widząc, że się nie zanosi na dalszy ciąg, zawołałem przerażony:

– Cóż dalej kapitanie?

– Dalej – odparł staruszek – dalej? nie wiem co się stało.

– Jak to?

– No tak – obruszył się pan Wojda – z początku 1812 r. rozwodu jeszcze nie było. Szyło powrócił z księciem Józefem do Warszawy, a ja spocząłem dopiero w Toruniu.

Kapitan umilkł, ale już nie byłem panem siebie i zawołałem niecierpliwie.

– Ale cóż dalej?

– Cóż Waćpan chcesz, by dalej było?

– Księżna Izydorowa wyszła za Szyłę?

– Nie wiem!

– Jak to? jakże to być może?

– Jesteś Waćpan w gorącej wodzie kąpany – pochwycił Wojda. – Co się stało w Warszawie, nie wiem; po pierwszy raz ujrzałem kapitana przy boku księcia Józefa, tylko przez dwie sekundy pod Lipskiem. Wiesz pan, co dalej się stało.

Tu kapitanowi łzy w oczach stanęły i prawie płacząc, mówił:

– Zginął... utonął... patrzałem na to, ale już wtedy Szyły przy nim nie widziałem.

– Cóż się z nim stało.

– Nie wiem!

Po długiem milczeniu, podczas którego kapitan rozmyślał, a w oczach mu wciąż łzy błyszczały, tonem błagającym zagadnąłem go jeszcze:

– Kapitanie!...

Ale on widocznie zrozumiał o co mi chodzi, bo nie czekając na zapytanie” podchwycił:

– Nic nie wiem! żołnierskie słowo! Wróciłem do Warszawy po r. 1831 i zastałem panią Olimpię tu, w „starym dworze”, tak jakby dzisiaj. Spytała mnie tylko, żądając odpowiedzi pod słowem honoru, czy nie wiem co się stało z Feliksem. Odparłem, że nie wiem. Spytała jeszcze, czy byłem przy śmierci księcia. Odparłem, że byłem...

– Cóż na to pani Olimpia! – zapytałem.

– Co? zalała się łzami. Wtedy jeszcze o łzy łatwiej było, niż dzisiaj, bo to temu lat dwadzieścia i kilka – i zawołała: „A więc żyje, więc mi go zabrali!”

– Cóż dalej?

– Dalej? – odpowiadał już z niechęcią kapitan – wyznaczyła mi utrzymanie i zażądała, bym tu zamieszkał. Przystałem, bo dobrze już byłem pokiereszowany. Ot i jak Waćpan widzisz, czekamy, czekamy i może wreszcie się zjawi...

– Kto?

– Toć kapitan! jesteś Waćpan dziwnie niepojętny!

VII

A więc „on” to był kapitan czwartego pułku ułanów za Księstwa, Feliks Szyło, o którym ani pan Wojda, ani pani Olimpia nie wiedzieli, czy żyje.

Tyle się dowiedziałem po kilkotygodniowej bytności w Warszawie, prócz tego co łatwym było do domyślenia się, a mianowicie że pani Olimpia posądzała swą rodzinę o przyłożenie palca do zniknięcia kapitana Szyły.

Czy tak lub czy inaczej było, sam nie wiedziałem, jak też nie wiedziałem, w jaki sposób rozwiązała się miłość ta z r. 1811, czy księżna Izydorowa rozwód otrzymała, czy nie.

To wszystko pozostawało do rozwiązania, a tego wszystkiego nikt mi odkryć nie mógł, prócz samej pani Olimpii.

Jedynym faktem stwierdzającym, że prawdopodobnie rzeczy nie poszły dalej, jak mi je opowiedział pan Wojda, była okoliczność, że stara pani, której zresztą nikt w „starym dworze” nazwiska nie wymieniał, bo ją zwano właścicielką, lub panią Olimpią, zapisaną była w księgach miejskich pod rodzinnym nazwiskiem.

Zniknięcie Szyły bez wieści, było co najmniej, niewytłumaczoną zagadką.

Niejeden uważany za poległego, czy od dawna przepadłego, żył gdzieś na obczyźnie i nagle się zjawiał. To samo mogło mieć miejsce i z kapitanom, tym więcej jeśli dwie rodziny interesowanymi były w zatarciu jego śladów.

Takie sobie wyrobiwszy przekonanie, pełne wątpliwości o tajemnicy „starego dworu” i portrecie „pięknej pani”, coraz częściej bywałem u pani Olimpii, aby się postawić z nią na stopie, pozwalającej mi dotknąć wprost tak delikatnej materii.

Raz wreszcie okoliczność przyszła mi w pomoc, i to w ostatniej chwili, bo babka moja się niecierpliwiła, jakby się bojąc końca swych dni.

Przyszedłem do staruszki i zastałem ją tylko samą, lepiej niż zwykle usposobioną; kapitan i panna Lewicka wyszli byli na miasto.

Korzystając z rzadko nadarzającej się sposobności, od razu zacząłem od rzeczy i przedstawiłem jej gorące życzenie mej babki.

Nie pamiętam jak i co mówiłem. Dość, że musiałem być wymownym, bo pani Olimpia, która na pierwsze wspomnienie o swej siostrze się zachmurzyła, powoli zdawała się rozczulać, a gdym wszystkie argumenty wypowiedział, tak zaczęła:

– Jesteś młodym i nie tobie wchodzić w tak poważne rodzinne sprawy, które mają swoje ważne kozery. Ale jesteś mężczyzną, o ile zauważyłam, o szlachetnych uczuciach i przypuszczam, że wszystkie infamie mej względem mnie rodziny są ci obce.

Uroczyście potwierdziłem słowa staruszki, która głęboko się zamyśliła.

Siedzieliśmy w gabinecie, ona na kanapie przed kłębkiem zżółkłych nici, ja na krześle naprzeciw próżnego miejsca, przed którym leżały wojskowe rękawiczki.

Twarz pani Olimpii zwiędła i zbolała, pomarszczona i nosząca na sobie piętno strasznych cierpień, które uwydatniły jeszcze ślady jej piękności, młodniała, a okraszał ją dziwny, niebywały na niej uśmiech błogiego wspomnienia.

Wreszcie tak zaczęła:

– Słuchaj! temu lat trzydzieści i kilka, tu przy tym stoliku siedziała młoda, dwudziestokilkuletnia kobieta, szczęśliwa nad wszystko. A tu – mówiła wskazując na próżne krzesło – siedział oficer od ułanów, ten!

Pani Olimpii twarz okrył tragiczny wyraz i wskazała na portret wojskowego, wiszący naprzeciw niej na ścianie.

– On był narzeczonym tej kobiety, a ona poświęciła wszystko, aby z nim się połączyć, poświęciła świetne imię, oddała dużą fortunę, zerwała z rodziną, aby być tylko „jego”. Ślub miał się odbyć za kilka tygodni, a na ten ślub z różnych powodów czekali lat trzy blisko, przecierpieli wiele, wiele... przeżyli straszne chwile rozłąki; ale wtedy zapomnieli o wszystkim, wtedy byli szczęśliwi.

Pani Olimpia urwała i zadumała się, aby po kilku minutach, zacząć słabym i cierpiącym głosem.

– Nieprzyjaciele zawistni jej i jego szczęściu, wszystkich sposobów używali, aby ich rozłączyć... Ale oni... oni...

Niewiasta urwała znów i z uśmiechem, z jakim czasem starzy umierają, przymknęła oczy. Nagle ocknęła się i zawołała:

– Było to dnia 6 lutego 1813 roku, ona siedziała tutaj i zwijała w kłębek nici, które trzymał na rękach „on!” Zwijała je do tej oto roboty... do obozowej poduszki dla niego. On jej opowiadał, jak jest szczęśliwy, a ona go słuchała i nic nie mówiła, bo była zanadto... szczęśliwą. Wtem! ach! straszna chwila! wpada żołnierz z pułku i woła: „Panie kapitanie, co tchu! Pułk wymaszerowuje do Krakowa, w mieście alarm! książę już na koniu!” On zerwał się, przypasał tylko pałasz, zapomniał rękawiczek i wybiegł jak szalony, bo on był żołnierzem, on życie księciu Józefowi uratował. W godzinę potem czwarty pułk, książę Józef i on opuścili Warszawę... opuścili na zawsze...

– Zginął – szepnąłem. Te słowa zelektryzowały kobietę, która już opuściła głowę i dumała.

– Gdyby zginął! – zawołała – ale nie, nie! nikt nie widział jego śmierci, nikt! nikt!

Oczy jej przybrały straszny wyraz rozpaczy; trzęsąc się na całym ciele, powstała z kanapy i zawołała:

– Oni! oni! moja rodzina, rodzina księcia wie gdzie jest, co się z nim stało. Oni go kryją, oni!

Wysilona, opuściła się na powrót na sofę, a robiła w tej chwili straszne wrażenie swą młodą w tym wieku rozpaczą.

Długie nastąpiło milczenie, po upływie którego przemówiłem, aby wytłumaczyć pani Olimpii, że moja babka nic o kapitanie Szyło nie wie.

Pani Olimpia słuchała mnie z uwagą i widziałem, że słowa moje ją coraz więcej przekonują; czułem, że sprawę mej starej babki wygram.

Słuchała i nic nie mówiła, a ja wyszukując argumentów, wpadłem i na to wspomnienie z dzieciństwa, jak babka moja nieraz wyjmuje portret siostry z szafy, długo mu się przygląda i łzy roni.

Gdym tylko wspomniał o portrecie, wyraz przygnębienia zniknął z twarzy pani Olimpii, a całe jej oblicze zadrgało niesłychaną ciekawością, graniczącą niemal z szałem.

Uchwyciła mnie za rękę i trzęsąc się, a nie pozwalając mi więcej mówić, konwulsyjnie dłoń moją ściskała, zachrypłym głosem pytając.

– Jaki to portret? jaki?

– To portret, zdaje mi się tego samego malarza co ten – odparłem – wskazując na wizerunek kapitana.

– Jesteś tego pewny? – zapytała niewiasta, ale głosem tak strasznym swą trwogą i tak cichym, że zadrżałem. Nie ulegało bowiem wątpliwości, że jej coś tym portretem odkryłem, a co? nie wiedziałem.

– Pewny! – odparłem i opisałem portret, o ile go z dzieciństwa pamiętałem.

Stara pani nic nie odparła, tylko długo drżała i długo patrzała przed siebie błędnym wzrokiem.

Myślałem chwilami, że oszaleje; że jej stare serce pęknie, tyle bólu, tyle namiętnych uczuć oblicze jej wyrażało.

Nie pojmowałem, a ona milczała, bynajmniej się nie uspakajając.

Trwało to z godzinę, która mi się wydała wiekiem, bo niepodobna opisać, com wycierpiał, przypatrując się temu dramatowi duszy, jaki oblicze pani Olimpii zdradzało.

– Cóż za nikczemność! – nagle z trudnością wykrzyknęła – więc mnie przeczucie nie myliło, więc on... on! może żyje, więc oni go... oni! ona! moja siostra!

Pani Olimpia była już zupełnie wycieńczona. Długo siedziała na kanapie nieruchoma jakby zdrętwiała, tak długo, że chwilami zatrzymywałem oddech w piersi, aby słyszeć czy jeszcze serce jej bije, czy żyje.

Nagle obudziła się i podniosła głowę, odkrywając zmienioną starą twarz, którą dotąd odmładzały odnawiane wspomnienia.

– Dzieją się wypadki – rzekła cicho, bo siły ją opuszczały – ty jesteś niewinny, a ona? przeczucie mnie nie myliło...

Rzuciłem się do nóg pani Olimpii, aby rozbroić ją i zaręczyć za moją babką,

Ale ona boleśnie się wykrzywiła, nie mogąc przywołać uśmiechu na usta i rzekła stłumionym głosem:

– Ten portret był jego, jak ten moją własnością.

VIII

Napisałem do mej babki tegoż samego dnia jeszcze, aby czym prędzej przyjeżdżała do Warszawy. Uważałem bowiem, iż pogodzenie i porozumienie, za osobistym widzeniem się tylko mogło nastąpić. Nie omieszkałem też jej donieść o wypadku z portretem, który wszystko w ostatniej chwili popsuł. Sądziłem, że wytłumaczenie, jakim sposobem ten portret, który powinien był się znajdować u kapitana Szyły, znajdował się u mej babki, rozjaśni tajemnicę i urazy. Ale z drugiej strony, obawiałem się tego wyjaśnienia i nie wierzyłem w możliwość jego, bo jeśliby ten portret naturalną drogą dostał się mej babce, to dlaczegoż by ona go ukrywała i dlaczegoż by wreszcie mnie o wszystkim nie objaśniła.

Na dnie wszystkiego coraz wyraźniej leżała tajemnica, mogąca być wyjaśnioną, lecz nie mogąca, jak sądziłem, doprowadzić do pożądanej ze wszech miar i z różnych względów, zgody.

Chodziło o wykrycie kapitana. Wykryć go mogła moja babka, ale w takim razie, czyż mogłaby jej przebaczyć pani Olimpia, czekająca na swego ukochanego lat tyle, czekająca z uczuciem graniczącym z szałem.

Wyrzuty nie dawały mi chwili spokoju. Uważałem się za przyczynę rozjątrzonego złego i nie mogłem sobie darować chwili, w której o portrecie się dowiedziałem, jako też i chwili, w której mi przyszła fatalna myśl wspomnienia o nim.

Wszak o tym portrecie babka mi nigdy nie napomknęła, wszak był on tajemnicą domową, którą w dzieciństwie wykradłem.

Jeśliby więc zgoda nie nastąpiła, nie tylko że musiałbym się uważać za przyczynę nieszczęścia, lecz nadto spadłaby na mnie odpowiedzialność za wszystkie onegoż skutki.

Pani Olimpia, która dotąd nie miała pewności co do udziału swej rodziny w przeszkodzeniu do małżeństwa jej z kapitanem Szyło, dziś na podstawie portretu tylko mieć ją mogła.

Jeśli dawniej wyrzekła się swej rodziny i wydziedziczyć ją postanowiła, cóż mogła postanowić wtedy?

Choćbym chciał pominąć kwestię sercową mej poczciwej babki, to tutaj stawała poważna kwestia dziedzictwa po pani Olimpii, która umarłszy dla świata w r. 1814, okolicznością tą, jak mnie kapitan objaśnił, tylko majątek swój znacznie powiększyła.

Wizyta moja w „starym dworze” i rozmowa z panią Olimpią, po której tyle się spodziewałem, pogorszyła cały stan rzeczy. Tym myślom oddany byłem nazajutrz rano – i nimi na wszystkie sposoby dręczony gdy wpadł do mnie zwykle spokojny kapitan.

– Cóż Waćpan wczoraj narobiłeś na Boga? – zaraz zaczął przestraszonym tonem. Toż w tej jednej godzinie popsułeś to wszystko, nad czym lat dwadzieścia pracowałem.

– Co? – wybełkotałem przerażony.

– Toż dwadzieścia lat wmawiam, choć żadnej na to pewności nie mam, że Feliks Szyło zginął pod Lipskiem, aby tylko salwować rodzinę Waćpana, a tu waszeć wyjechałeś wczoraj z jakąś tajemnicą, która jak... właścicielka mówi, jasno wykazuje, że wy jedni wiecie, co się z moim kapitanem stało.

Chciałem przerwać panu Wojdzie werwę, z jaką mówił, ale ten nie pozwolił na to, tylko dalej krzyczał tonem wzburzonym i rozdrażnionym.

– Wszystko przepadło! wszystko! Wyciągnął ku mnie swą dłoń i uderzając w nią palcami ręki drugiej, mówił z naciskiem na każdym słowie.

– Jeżeli czarne na białym nie udowodnicie, skąd do was przyszedł portret, na który przysięgać mogę, że go widziałem jeszcze w obozie pod Dreznem; jeśli czarne na białym nie udowodnicie, żeście się w niczym nie przyczynili do zerwania upragnionego związku pani Olimpii, jeśli nam kapitana nie oddacie!...

Tu kapitan, który wpadł w formalną furię, zasapał się, ale kończył.

– To nigdy nikt z waszej rodziny progu nie przestąpi „starego dworu”. Jak mnie Waćpan tutaj widzisz. Ja sam będę w tym, aby właścicielka swoje krocie oddała na dziadów, abyście tylko złamanego szeląga nie widzieli.

Pan Wojda nieco się uspokoił, ale nie dając mi przyjść do słowa, załamał ręce i rozrzewnionym głosem ciągnął.

– Toż trzeba być ludźmi z kamienia, aby trzydzieści trzy lata pozostawiać w niepokoju i trwodze, w szaleństwie tę biedną kobietę, którą strata zagryzła i co dzień gryzie...

Kapitan opuścił ręce i ciszej dodał:

– I wy jeszcze chcecie po tej zamordowanej kobiecie dziedziczyć? I babka Waćpana pisywała do mnie, bym jej wyrobił przebaczenie? I przysłano Waćpana?

Milczałem pod wrażeniem słów kapitana jak zbrodniarz jaki. Niepodobnym było odmówić mu słuszności. Rodzina moja popełniła zbrodnię, sam przyznawałem i myślałem tylko, jakim sposobem aż do niej się posunęła. Tłumaczyła ją wprawdzie okoliczność, że nikt z niej w „starym dworze” nigdy nie był i nie widział tego grobowca, w którym pani Olimpia tyle lat czekała śmierci. Musiałem wyglądać bardzo zgnębiony, bo aż ulitował się nade mną pan Wojda.

– Waćpan nic nie winieneś! – zawołał – wygadałeś się z tajemnicy, której ci nie powierzono, ale pomyśl sam, co robić. Jak Boga kocham, pragnąłem, by majątek do was wrócił, ale dziś! dziś!... Czy wiesz Waćpan, że pani Olimpia może nie przeżyje wczorajszej rozmowy. Czy wiesz Waćpan, że mi już dziś powiedziała: „Mój kapitanie, pomyśl też, co zrobić z fortuną i jak najlepiej ją przez pamięć „jego” rozdysponować”. Dawniej to zwykle w takim razie odpowiadałem: „Jeszcze czas Dobrodziejko, jeszcze czas! jeszcze może sam kapitan co poradzi” ale dziś, dziś! co jej odpowiedzieć? Przepadło wszystko i lepiej by dla was było, gdyby nikt z was za życia jej, do „starego dworu” nie zajrzał. Może by się było przewlekło i może by właścicielka sobie była zasnęła w Bogu bez testamentu. Ale dziś... pójdzie wszystko na dziadów!

Kapitan upadł na krzesło i myślał tak długo, aż się odezwałem.

– Co robić?

– Tu nic do roboty nie ma! – zawołał – ale! zapomniałem po co przyszedłem. Jejmość kazała mi Waćpanowi powiedzieć, abyś więcej do niej nie zaglądał...

– Jak to? nigdy?

– Tak – podchwycił z widoczną przykrością pan Wojda – chyba, że... ale co o tym mówić...

– Chyba? co?

– Chyba – powtórzył kapitan – że przyjdziesz Waćpan z czarnym na białym... z czarnym na białym, skąd portret u babki jego.

– To powiedziawszy, pożegnał się ze mną kapitan, jak gdyby mnie już nigdy zobaczyć nie miał, ze łzami prawie w oczach.

Od drzwi powrócił jeszcze do mnie i dodał.

– Polubiłem Waćpana: jesteś żołnierskie serce. Będę pamiętał, może się co da jeszcze zrobić. Byle teraz nieszczęście nie przyszło, bo teraz nic! Pani Olimpia chora... bardzo chora... Żebyś mi był choć kiedy wspomniał o tym portrecie... bodaj cię!...

Poszedł ku drzwiom i jeszcze mówił:

– Waćpan nie przychodź do „starego dworu” – mówił – chyba, że przyślą po niego Jakuba; ale ja może jeszcze zajrzę tutaj... zajrzę! bo mi będzie tęskno bez Waćpana, zajrzę, choć w wielkim sekrecie przed jejmością.

To powiedziawszy wyszedł, zostawiając mnie w rozpaczy.

IX

Tydzień cały czekałem na odpowiedź z domu. Ta nie nadchodziła i sam trawiony byłem największym niepokojem – tym więcej, że i kapitan znaku życia nie dawał. A zwłoka mogła być zgubną. Chciałem już wybrać się z powrotem do rodziny i sam uzyskać dowody, potrzebne mi do dokończenia zaczętego dzieła, jeśliby ono było możliwym.

Po głębszej rozwadze bowiem, na którą dość czasu miałem, odrzuciłem przypuszczenie jakiejkolwiek winy mej babki w zaginięciu Szyły. Po tygodniu daremnych wyczekiwań, gdy już traciłem wszelkie nadzieje naprawienia popełnionego błędu, drzwi się uchyliły od pokoju i stanęła w nich moja babka.

Tak byłem w owej chwili przejęty wypadkami, w których odgrywałem rolę, tak spragniony wyświecenia tej tajemnicy i wygrania sprawy, że nie pozwalając babce przyjść do słowa, pytałem ją gorączkowo, czy ma dowody posiadania portretu, dowody zmywające z niej wszelkie podejrzenie.

– Mam! – odparła babka.

Dopiero ochłonąłem i przywitałem się z ukochaną niewiastą. A dziwnie wyglądała ożywiona podróżą, czy nadzieją ujrzenia siostry, domu rodzicielskiego, osób i kątów, których nie widziała blisko lat czterdzieści.

Nacieszywszy się nią, zapytałem dopiero, jakie są te dowody; babka na to tak odpowiedziała:

– Dowody są niezbite, ale i teraz, jeśliby tylko mogło się obejść bez ich pokazywania, to tak wolę. Pomyśl tylko, jeśli biedactwo w niepewności co do losu swego narzeczonego, tyle lat w takim strapieniu, w wariactwie prawie żyło, cóż to będzie, gdy się dowie?...

– Więc kapitan nie żyje? – zawołałem. Babka nic nie odpowiedziała, tylko wstała, mówiąc:

– Chodźmy! chodźmy do „starego dworu”!

Ruszyliśmy, a podczas gdyśmy szli przez ulice, prowadzące do odległej realności pani Olimpii, babka dziwnie ożywiona, jak dziecko rozmarzone, wciąż szczebiotała.

– Mój drogi, więc teraz pałac nazywa ją „starym dworem”. Pomyśl! ja lat dwadzieścia nie byłam w Warszawie, nie mogąc przecierpieć niewidzenia jej w tym mieście. Czy uwierzysz? ja raz, będzie temu dwadzieścia i kilka lat, ja byłam w „starym dworze”, to mnie Olimpka nie wpuściła do pokoju... Cóż miałam robić? wolałam to, niż jej wyjawić prawdę; gdyby była zupełnie zwariowała, gdyby... a tak czekała... Czy myślisz, że dzisiaj?

– Myślę, że woli dziś wiedzieć prawdę.

– Tak myślisz! Bóg by dał, a może się obejdzie po tylu latach. Gdy się dowie, że jestem, że raz drugi przybyłam... może... Bo pomyśl, gdyby ona dowiedziawszy się zwariowała lub gdyby nie przeżyła... ale co robić? ja muszę ją widzieć, ja muszę... Tu chodzi o was, o ciebie, o tyle wnuków... ona zawsze była tak dobra. I mówisz, że Olimpka nie zawsze dziwaczy, że tylko te nici i te rękawiczki? A ja myślałam, że to gorzej. I nic nie wiesz, co się od tygodnia stało, nic? Mój Boże, żeby tylko...

Tak wciąż gwarzyła, nie czekając, ani żądając mojej odpowiedzi, aż doszliśmy do „starego dworu”.

– Jakże się to zmieniło! Dawniej tu było podwórze – mówiła babka, nie rozglądając się nawet, bo jej tak pilnie było i tak spieszno, że słyszałem uderzenia jej starego serca – jakże się to zmieniło! a jest ogród z tyłu? A gdzież okna Olimpki?

– Od ogrodu!

Dopiero babka ustała, gdyśmy się znaleźli na schodach. Tak była rozrzewniona, że już słowa wymówić nie mogła, a kilka razy przystając, odpoczywała, bo jej nogi jak dziecięciu drżały.

– Tu się nic nie zmieniło – szepnęła tylko w połowie schodów – dawniej to uchodziło za tak ładne, a dziś tak smutne...

Na odgłos dzwonka wybiegł z apartamentu kapitan i poznawszy mą babkę, której się domyślił, stanął jak wryty.

– Nie bój się kapitanie! – zawołałem – przychodzimy z dowodami.

– Jeśli potrzeba, jeśli potrzeba... – dodała moja babka.

Obejrzałem się, ale kapitana już nie było. Uciekł na dół, do siebie i nie dziwiłem się temu, tak bowiem obecność mej babki go przeraziła.

Zostawiając ją w dużym, zawsze pustym salonie, udałem się sam do gabinetu pani Olimpii. Zastałem ją siedzącą na kanapie, osłabioną i zmienioną. Spojrzała na mnie ze zdziwieniem i od razu twarz jej łagodna, przybrała ostry wyraz.

– Co kawaler masz za śmiałość?...

– Moja babka jest tutaj – podchwyciłem cicho, wskazując na drzwi, którymi wszedłem.

– Kto? zawołała pani Olimpia, wskazując i prostując się – kto? ona? ona tutaj? – mówiła tonem, w którym drgała straszna uraza, latami nie złagodzona.

– Tak – szepnąłem przerażony, bo tak imponującą była w swym gniewie pani Olimpia – ona sama... z dowodami.

– Z dowodami! – zawołała niewiasta – te dowody proszę; te dowody! Inaczej nie! nie!

To mówiąc wskazała mi drzwi.

Wybiegłem; moją babkę zastałem siedzącą na krześle przy drzwiach, wystraszoną, bo dosłyszała słów swej siostry, która mówiła donośnym głosem. Wyjęła też z torebki jakiś papier, zwinięty w formie listu i podawała mi go. Bezmyślnie uchwyciłem tenże i pobiegłem z nim do pani Olimpii. Ta nerwowym ruchem wyrwała mi list, zanim zdołałem go jej wręczyć.

– To pismo jego! – zawołała i czytała. Czytała uważnie, a w miarę posuwania się w lekturze, oblicze jej młodniało, choć łzy sączyły się, jedna po drugiej z oczu i spadały kroplami, jak grochy na papier. Śledziłem jej twarz dziwnie zmienioną i zdawało mi się, że list ten ją napełniał radością. Nie zrozumiałem nic zgoła z tej metamorfozy, która się odbijała w wyrazie twarzy niewiasty, i bałem się, czy nie sprawdzą się obawy mojej babki, czy jej siostry zmysły się nie pomieszają.

Ale nie. Gdy skończyła, upuściła pismo na ziemię i zawołała wśród łez:

– A więc zginął! zginął!

Rzuciła się ku drzwiom, prowadzącym do salonu, ale opromieniona szczęściem, choć płakała rzewnymi łzami, jak młoda.

Uchwyciłem pismo i czytałem.

„Paryż dnia 3 marca 1814.

Pani! Wolą księcia Józefa było nie opuszczać cesarza Napoleona, jak w powodzeniach tak i w nieszczęściu. Toteż po bitwie pod Lipskiem, po utonięciu księcia w rz. Elster, aby spełnić jego ostatnią wolę, choć serce mnie ciągnęło nazad do Polski, poszedłem z tymi, którzy dali się porwać wymową największego bohatera i zostawiając Ren za sobą, opuszczali dom, rodzinę, kraj, wszystko! – Odciąłem się wsławić, aby więcej być godnym tej, która na mnie w Polsce czekała, chciałem powrócić okryty bliznami, ale i sława, które by ona umiała ocenić. Wszechmocny inaczej chciał. W strasznej bitwie pod Paryżem, kula armatnia urwała mi nogę i dziś ze szpitala, mając tylko kilka dni, a może kilka godzin do życia, ślę te kilka słów przez pewnego człowieka, który pani odda także wraz z tym listem portret „jej”, najdroższy skarb, jaki posiadam i który mnie do śmierci nie opuścił. Wiem, jakie uczucie zdołałem obudzić w sercu jej siostry i dlatego na pani ręce składam tę drogą mi pamiątkę, przekonany, że postarasz się pani, aby zniosła ona cios ten tak mężnie, jak ja dziś znoszę myśl, że już nigdy nie zobaczę tej, która była gwiazdą najszczęśliwszych chwil mego życia...”

Dalej nie czytałem, tylko wybiegłem z gabinetu ku drzwiom salonu.

W komnacie obie siostry stały, trzymając się obopólnie w objęciach i szlochając głośno z rozrzewnienia.

X

Obie siostry żyły jeszcze dość długo i już się nie rozłączyły. Wybrały się one nawet do Paryża, dla odszukania grobu kapitana czwartego pułku ułanów, Feliksa Szyły.

I odnalazły go.

Kto by nie chciał wierzyć mojej opowieści, niech odszuka na ulicy miejsce „starego dworu”, niech spyta kogokolwiek ze starszych mieszkańców, czy nie pamięta właścicielki tej dziś zabudowanej realności.

Odpowie mu tenże, iż pamięta doskonale dwie stare panie, nadzwyczaj typowe, uosabiające czasy Księstwa, jak co dzień o 8-mej rano wychodziły ze „starego dworu” i dążyły na mszę do św. Krzyża. Opowie mu dalej, iż jedna z tych pań nosiła wieczną żałobę po narzeczonym, który zginął, a którego śmierci długo nikt stwierdzić nie mógł. Opowie mu, że te dwie panie znanymi były przez ubogich całej dużej ulicy i opowie mu, że na obliczu jednej z nich czytało się całą tajemnicę tragicznej historii.

Jedną z nich była moja babka, a drugą pani Olimpia, której portret jest u mnie.

ISBN (ePUB): 978-83-7884-069-5

ISBN (MOBI): 978-83-7884-070-1

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Paryżanka” Pierre’a Auguste’a Renoira (1841–1919).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.