Józef Chociszewski

Wesoły figlarz

Warszawa 2012

Hu! Hu!

czyli jak to Bartek diabła w lesie wywoływał i co go za to spotkało

Między miasteczkami Mikstatem a Grabowem, które są położone w powiecie ostrzeszowskim, leży wieś Chlewo. Tam przed trzydziestu laty żył parobek Bartek Rzemień. Był to dziwny człowiek. Wszelką robotę znał dobrze i byłby się mógł z czasem czegoś dorobić, ale cóż, kiedy on nie pracą, ale w inny sposób chciał przyjść do majątku. Broń Boże przez kradzież, gdyż Bartek przez całe życie ani tyle nikomu nie ukradł, co czarne za paznokciem. Myślał on wiecznie o skarbach zaklętych w ziemi. Słyszał o tym wiele, jak się to w ziemi palą pieniądze, których czarci strzegą, a że był bardzo łatwowiernym, przeto sądził, że mógłby takie skarby wydobyć, a potem być sobie panem i nic nie robić. Zmiarkowali to inni parobcy, przeto postanowili wypłatać figla Bartkowi, co się też istotnie stało.

Razu pewnego był Bartek w stajni przy koniach, ale koledzy jego Franek i Michał udawali, że nie wiedzą o tym. Zaczęli oni następującą rozmowę:

Franek. Michał, ja bym ci coś powiedział, ale się boję, żeby tego szelmy Bartka nie było gdzie w pobliżu, bo jakby nas podsłuchał, toby było po wszystkiemu.

Bartek, słysząc to, aż dech w sobie zaparł, aby się nie wydać, że jest w stajni.

Michał. Ej co tam, Bartka nie ma, gdyż niedawno szedł do stodoły, dlatego duchem prędko powiadaj, o czym wiesz.

Franek. Oto dziś w nocy paproć kwitnie, a tam w lesie na granicy Przedborowa są bardzo wielkie skarby w ziemi zakopane. Ja wiem sposób, żeby je z ziemi wydobyć, ale się okrutnie boję, gdyż z biesem nie ma co żartować.

Michał. Olaboga! więc to diabeł tych skarbów pilnuje, o niech mnie ręka Boska broni, żebym miał iść po te skarby, chyba bym ja umarł ze strachu.

Franek. Toć i mnie aż ciarki przechodzą, gdy sobie wspomnę na biesa przeklętego, ale kiedy znowu strasznie mnie ciągną te wielkie bogactwa, które by dziś można z ziemi wydobyć. Powiadał mi kulawy Wojtek, zwany Torbą, co to chodzi po żebrocie, że tam samych talarów jest kilka korcy, a dukaty, złote naczynia, kielichy, monstrancje itd.

Michał. O najsłodszy Jezu z takimi skarbami! Ale kiedy to nie dla nas te wszystkie wspaniałości, bo jakby człowiek chciał wziąć, toby mu pewnie diabeł łeb ukręcił, a potem co po skarbach.

Franek. Ej nie – są i na biesa sposoby. Kulawy Wojtek za parę kieliszków wódki opowiedział mi, jak by można dostać te bogactwa.

Michał. A czemu on nie idzie po nie do lasu?

Franek. Po pierwsze, że jest pijak, a pijacy nie mają dostępu, bo czart ma za wielką moc nad nimi, a potem musi to być zupełnie zdrowy człowiek na ciele, jak np. Bartek. Oj, oj, czy go aby tu nie ma gdzie w pobliżu, bo on gotów na wszystko.

Michał. Ha! to trudno nam będzie, bo i ja nie jestem zdrów zupełnie, bo raz po raz noga mnie boli, ale powiedz, Franku, co to trzeba zrobić, aby te skarby wydobyć.

Franek. Oj tak, tak – co prawda i mnie często głowa boli, więc i ja nic nie dostanę. A co się tyczy tych praktyk, to tak się ma robić. Trzeba wziąć ze sobą kredę trzykrólową i trochę wody święconej i książkę do nabożeństwa. Potem jak się przyjdzie o północy do lasu w to miejsce na granicy, gdzie stoi ów okrutny dąb pomiędzy trzema brzozami, wtedy trzeba nakreślić naokół siebie święconą kredą koło, a już czart nie ma przystępu. Tak wówczas zrobisz cztery krzyże na cztery strony świata i krzykniesz: „Hu! hu! diable przybywaj!” Bies przyleci i będzie oblatywał przy kole, ale nic nie zrobi. Dobrze jednak, jakby się za bardzo zbliżył, pokropić go trochę święconą wodą. Otworzyć książkę do nabożeństwa i zmówić z niej na pamięć jaką modlitwę, a w końcu krzyknąć: „Biesie, biesie, biesie! – Czarcie, czarcie, czarcie! dawaj skarby, bo są mi potrzebne!”  Diabeł nie da zaraz skarbów, jeno jeszcze będzie figle wyprawiał – a mianowicie będzie walił batem stojącego w kole, ale to nic, bo choć będzie okrutnie bolało, nic się temu stojącemu w kole nie stanie, gdyż święcona kreda i woda go obronią. Prawda, że go będzie bolało, gdyż diabeł będzie walił niemiłosiernie, ale też niedługo będą pieniądze.

Michał. Oj szkoda, szkoda, że my tych bogactw nie dostaniemy. No, niech się tylko Bartek dowie o tych sprawach, a będzie jutro panem.

Franek. Przecież go tu nie ma. Dobrzeć by było, aby jaki chrześcijański człowiek dostał te skarby, bo by można wiele dobrego zrobić. Ale już pójdźmy do naszej roboty.

I odeszli.

Na Bartka poty biły, tak go ta rozmowa poruszyła. Wystarał się zaraz o kredę i wodę święconą, oraz o książkę do nabożeństwa. Po 11 godzinie w nocy poszedł nasz parobek do lasu na granicę Przedborowa, a wnet pod dębem zakreślił naokół siebie koło święconą kredą i zaczął się modlić.

Kiedy sądził, że już północ, zrobił cztery krzyże w cztery świata strony i krzyknął: „Hu! hu! diable przybywaj!” Niedługo zaszumiało coś w krzakach, a wnet zbliżyły się dwie postacie i zaczęły smagać biczami Bartka. Ten zniósł z początku mężnie sypiące się nań baty, kropiąc wodą i żegnając naokół. Ale cóż, były to bardzo przebiegłe diabły, gdyż walą coraz potężniej, że już nareszcie Bartek nie mógł wytrzymać, dlatego zaczął czym prędzej uciekać do wsi. Ale szelmy diabły gonią go, a walą po grzbiecie, wołając: „A niech ci się nie zachciewa cudzych pieniędzy, bierz się do roboty, a będziesz miał skarby!” Bartek jak nie urżnie drapaka, to leciał niby najszybszy zając, tak, że nawet diabli nie mogli go dogonić.

Bartczysko biedne przyszło zbite do stajni, myśląc sobie: „Dostałem w skórę, jak nigdy w życiu, pieniędzy ani grosza, a jeszcze jak się wyda, będzie wstyd i śmiech”.

Nazajutrz znowu Franek i Michał przy stajni rozmawiają, niby nie wiedząc, że Bartek zbity leży na słomie. Franek mówi: „Oj, oj, dobrze żeś nie poszedł, bo zapomniałem o ważnej rzeczy, gdyż trzeba jeszcze wziąć w środek koła paproć i mieć ją na kapeluszu, jak się tego nie zrobi, można okrutnie w skórę dostać, a bogactwa przepadną. Ale powiadał mi kulawy Wojtek, że taki człowiek, co od diabłów dostał w skórę, ma potem okropne szczęście. Czego się tknie, wszystko idzie, jak z płatka, tylko musi się nie lenić do pracy, a przyjdzie do majątku”.

Posłuchajcie, co się stało w lat dziesięć. Niedaleko od Chlewa mieszkał zamożny gospodarz, który opływał we wszystko jak pączek w maśle. Miał woły, stodoły i pszczoły, piękny sad, dobrą żonę, a powiadali o nim, choć trudno temu dać wiarę, że talary mierzył kwartami. Któż to taki? To nasz znajomy Bartek Rzemień. Nauka w las nie poszła. Dostawszy takie cięgi, zmienił się Bartek nie do poznania. Poszedł najpierw do spowiedzi św., a potem jął się pracy. Pot lał mu się z czoła, tak robił usilnie, a że kropli wódki nie wziął w usta, był przy tym oszczędny, to też dorobił się wkrótce majątku.

Oj tak, tak, zdałyby się niejednemu takie baty. Próżniaki, pijaki, gdyby dostali taki basarunek jak Bartek, może by się poprawili, a może i nie, bo niejeden i kijem dostanie i biedy się nacierpi, a jednak wciąż pije przebrzydłą gorzałkę, gotując sobie wieczną zgubę. Pijacy, kiedyż przyjdziecie do rozumu!

Nie masz reguły bez wyjątku

Pewien bogaty pan, chcąc syna swego ze światem obeznać, dał mu pieniądze, sługi i cugi i w dalekie wysłał kraje, a troskliwy o dobre jego powodzenie, ostrzegał, aby z pomiędzy nacechowanych od Boga ludzi, szczególniej łysego i rudych włosów unikał. Długo paniczowi był dom w pamięci, głęboko utkwiły ojca przestrogi; całą je drogę rozważał, wreszcie wzięła go chętka o ich prawdzie przekonać się, byleby tylko niewiele go to kosztowało, ale mu się nie wydarzyła do tego sposobność w całej podróży. Dopiero gdy po wielu latach wracał do domu, przypadło mu nocować w pewnej dosyć porządnej karczmie, w której napotkał od dawna obawianego, a zarazem i upragnionego człowieka. Mimo przestrogi ojca, zabrał znajomość z karczmarzem rudych włosów i dłużej niżby należało w karczmie zabawił. Rad mu był karczmarz, nadskakiwał jak mógł, a panicz nadęty, zadowolony zupełnie przesadzonymi tytułami i płaszczeniem się gospodarza „dobrze, dobrze” na wszystko odpowiadał. Dano wieczerzę, nazajurz śniadanie i obiad, wszystko wyborne, bo podobno karczmarz był kiedyś kucharzem. Wychwalał wszystko panicz, bo jak tylko przestał się uczyć czytać i pisać, to jest: jak skończył szkoły, przysmaczki były celem jego pańskiego życia. Wreszcie, gdy mu pochwał brakło, pełen wesołości zawołał: „dukata warta łyżka takich potraw”. Szczwany karczmarz z boku każe swej służącej rachować łyżki zjedzonych potraw. Rachowała i narachowała ich niemało, chociaż nie wszystkie, bo się spóźniono z liczeniem. Po obiedzie panicz kontent, że mu się ze strony obawianego człowieka nic złego nie wydarzyło, w dalszą zamierza udać się drogę, a zadarłszy nos do góry, „co się za wszystko należy?”, pyta. „Sto dukatów”, rzekł gospodarz, „według własnej ceny pańskiej”. „Jak to?” – zawołał panicz. „A tak”, odpowiedział karczmarz, „sam żeś pan powiedział, że łyżka strawy warta dukata; takich łyżek zjadłeś pan sto według rachunku mojej służącej; spodziewam się, że pan słowa nie cofniesz, i co się należy, zapłacisz; prócz tego jeszcze to i to do zapłacenia”. Przeląkł się młodzieniec na nieludzkie i przesadzone żądanie karczmarza; lecz że wszystkie tłumaczenia i prośby były daremne i gotowizną długu zapłacić nie był już w stanie, powóz i konie w karczmie zostawić musiał, a sam pieszo puścił się ku domowi. Gdy tak drze na piechotę, spotyka powóz, a w nim łysego. Na taki widok, w gniewie i rozpaczy drogę i nieszczęście przeklinając swoje, uderza w bok i z krzykiem ucieka. Tym wszystkim zdziwiony łysy, każe go ścigać. Przyprowadzono nieboraka. Z trwogą i wstrętem opowiada swoje położenie i przestrogi ojca. Słuchał go łysy spokojnie, z niejakim jednak ubolewaniem. Na koniec, nie odpowiedziawszy na to wszystko ni słowa, każe paniczowi wsiąść do powozu i prowadzić się do karczmy. Gdy byli blisko wsi, w której to nieszczęście spotkało młodzieńca, stanąć kazał łysy, wysiąść paniczowi i czekać pode wsią na zawołanie, a potem ruszono ku karczmie. Wszedłszy łysy do izby gościnnej, po zwykłym przywitaniu, gdy ujrzał na ścianie wiszącą ćwiartkę skopowiny, zapytał wobec wszystkich obecnych karczmarza, po łopatce go klepiąc: „co kosztuje ta ćwiartka?” „Siedem trojaków” odpowiedział zapytany, nie miarkując podstępu. Płaci mu zaraz łysy, a na służących woła, aby schwyciwszy karczmarza wykroili mu łopatkę, którą on kupił. Posłuszni, rzucili się na gospodarza; bronił się nieborak jak mógł, że on przecie nie swoją sprzedał łopatkę, ale skopową, na ścianie wiszącą; ale łysy nie przyjmował żadnej wymówki i kazał nóż pchać za skórę karczmarzowi. Widząc, że to nie przelewki, chce życie swoje okupić i tyle zapłacić, ile od niego żądano. Wtem mu łysy przypomina obejście się jego z podróżnym paniczem. Przyznał się do wszystkiego i obiecał oddać, co mu się należało, nic sobie nawet za sto łyżek potraw nie rachując, byleby mu tylko nóż zza łopatki wyjęto, i wolno puszczono. Łysy przystał na to; kazał zawołać spod wsi zestrachanego panicza, a oddając mu powóz i konie, to ojcu dla przestrogi powiedzieć kazał: „że nie masz reguły bez wyjątku”.

Jak się Macioś uwolnić chciał od chodzenia do szkoły

– Dzisiaj nie możesz iść do szkoły, bo pada mocno – rzekł ojciec do syna swego Maciosia.

– A jutro mój ojcze?

– Jeżeli tak padać będzie, to też nie pójdziesz.

Rano była śliczna pogoda, ojciec wstał i widzi, że Macioś psu trawę daje.

– A co ty tutaj tak rano robisz? – zapytał go się ojciec – po co psu dajesz trawę?

– Bom słyszał, proszę ojca – odpowiedział Macioś – że gdy psy jedzą trawę, to padać będzie; daję mu zatem trawę, aby padało, żebym nie potrzebował iść do szkoły.

Jak się to ładnie chłopi bawili w karczmie, podczas kiedy w kościele odbywało się nabożeństwo

W głębokich Niemczech leży wieś luterska Grubach. Tam przed 50 laty chłopi zamiast iść do kościoła, chodzili do karczmy, gdzie pili wódkę, piwo i grali w karty... Niestety! I dziś dzieje się podobnie u nas, bo iluż to katolików podczas nabożeństwa pije w żydowskich i nieżydowskich szynkowniach, restauracjach, ciężko Boga obrażając. Ale wróćmy do wsi Grubach.

Darmo pastor wołał, upominał, prosił – słowa jego były grochem, rzucanym na ścianę – chłopstwo piło w karczmie na potęgę i wyśmiewało biednego pastora. Ten długo rozmyślał co by począć, na koniec opisał tę całą sprawę i posłał w liście do księcia, prosząc o pomoc.

Książę, niewiele myśląc, w najbliższą niedzielę udał się konno do Grubach i poszedł zaraz do karczmy. Był w szarym płaszczu, czapka żołnierska na głowie, a u boku szabla.

Wszedłszy do karczmy, zawołał gromko: „A to panowie nie w kościele”. Chłopi się zmieszali, a on dalej mówi: „Nic to nie szkodzi, i ja do kościoła nie chodzę – nie ma to jak się bawić w dobranym towarzystwie. Jestem jeźdźcem księcia i choć to dziś niedziela, dał mi listy, abym je zawiózł do hrabiego w Hamburgu. Kazał mi jednak wstąpić na nabożeństwo. Ale co mnie tam kościół obchodzi. A znacie wy naszego księcia?” Chłopi mówią, że nie. „Oj, oj, nie radzę z nim żartować. Miły Boże! co by to się działo, żeby miał się dowiedzieć, że wy się w karczmie bawicie podczas nabożeństwa. Oj byłby bat w robocie. Ręczę, że każdy z was dostałby przynajmniej po 50 odlewanych batogów”.

Chłopom na te słowa aż się niedobrze zrobiło. Ów jeździec książęcy mówi dalej: „To nic, przecież was nie wydam. Ot lepiej się zabawmy przyzwoicie. Widzę, że gracie w karty. Ja znam lepszą zabawę. Oto tak. Ja uderzę w twarz najbliższego sąsiada po prawej stronie, ten odda znowu sąsiadowi, i tak dalej, aż obejdzie kolejką całe towarzystwo. Ale walić trzeba z całej siły”. To mówiąc, huknął z całej siły w twarz najbliższego chłopa, a uderzenie tak było potężne, że rozległ się trzask jakby bicza, zaś chłopu zaświeciło się w oczach, jakby w siedmiu kościołach. Chłop rozgniewany dopadł najbliższego sąsiada i uderzył go tak silnie w twarz, że się ten aż pod stół zwinął. Jednakże wnet się podniósł i posłał policzek sąsiadowi, ten znowu palnął najbliższego i tak szła kanonada, aż miło. Jeździec patrzy i uśmiecha się złośliwie. Niedługo odebrał odlewany policzek chłop z lewej strony jeźdźca, chciał zatem uderzyć jeźdźca, ale ten pochwycił za rękojeść pałasza i krzyknął donośnym głosem: „Wara, bo łeb spadnie na ziemię. Ale wasze twarze po jednej stronie tylko czerwone, trzeba teraz i o drugiej stronie twarzy nie zapomnieć” i wtem jak nie trzaśnie chłopa po lewej stronie, to huknęło, jakby z pistoletu wypalił. „Oddaj dalej” krzyknął i dalej do pałasza, gdy widział, że chłop się wzdryga. Chłopisko przestraszone zamalowało swych pięć palców na policzku sąsiada, że aż twarz zapłoniła się czerwono niby krew. I zaczęła się znowu chlastanina, a odgłos silnych policzków rozlegał się po karczmie. I znowu sąsiad z prawej strony, odebrawszy policzek, chce go oddać  jeźdźcowi, ale ten wstaje, wydobywa pistolet, i krzyknie: „Hola, skoro mnie tylko dotkniesz, jak psu w łeb wypalę”. Atoli chłopi już byli bardzo rozjuszeni, dlatego zaczęli krzyczeć i tłoczyć się na jeźdźca. Ten wydobył trąbkę i zagrał, potem zrzucił płaszcz, i pokazał się w książęcym mundurze, na którym błyszczały ordery i gwiazdy. W tej chwili wpadło do karczmy sześciu potężnych drabów z dobytymi szablami. Chłopi przerażeni stanęli jak wryci, a jeździec rzecze: Jestem wasz książę, a że nie chodzicie do kościoła, przeto sam przybyłem, aby wam dopomóc w zabawie. Postanawiam, że odtąd, jeżeli nie pójdziecie do kościoła, tylko w ten sposób będziecie się mogli bawić, że sobie będziecie rżnęli policzki przez cały czas nabożeństwa. Teraz bądźcie zdrowi”.

Na przyszłą niedzielę w karczmie jakby wymiótł, ale kościół był pełen.

Oj takiego jeźdźca trzeba by co niedzielę i święto do naszych karczem, a zapewne by szanowni pijacy woleli pójść do kościoła, niż walić się po buziach.

Najprostszy rachunek

Kuba uderzył Michała w twarz, a że go Michał zaskarżył, więc go sąd skazał na zapłacenie pięciu marek kary. Kuba ma tylko dziesięciomarkowe przy sobie, a i Michał nie ma drobnych, więc Kuba, nie namyślając się długo, zaraz na sądzie wobec wszystkich obecnych huknął Michała drugi raz potężnie w twarz i rzekł: „Teraz już mi nic nie potrzebujesz wydać”.

ISBN (ePUB): 978-83-7884-508-9

ISBN (MOBI): 978-83-7884-509-6

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Błazen grający na lutni” Fransa Halsa (1581–1666).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.