Cecylia Niewiadomska

Stracona

Warszawa 2012

Serca, co się tchem wieku jak iskra zapala,
Jako płomień wybucha, a jak piorun gaśnie,
Serca, przez które płynie gorącej krwi fala,

Jeśli takiego nie masz – z schylonym obliczem
Idź, a szukaj w bezcześci gnuśnego ukrycia
I miejsca, gdzieby wolno nazywać się – niczym,
Oddychać bez powietrza i istnieć – bez życia.

M. Konopnicka

I

Tak samo światła ludzkich dusz, co płoną

I ponad ziemią znaczą drogę jasną,

Gdy promieniami w nieskończoność toną,

Chociaż się w ciemność rozproszą – nie zgasną,

Ale dalekiej przyszłości zniknioną

Przekażą siłę i słoneczność własną...

Aż z owych blasków, rozpierzchłych w przestrzeni,

Nowa jutrzenka ludzkość opromieni.

El...y

– Nie psuj oczu, Celinko. I ty jeszcze piszesz, Andziu?

– Ostatni wyraz, mateczko. Skończyłam. Dlaczego się podniosłaś?

– Ojciec nadejdzie zaraz, nie chcę go niepokoić.

– Ale to cię męczy, mamo. Ojciec nie pragnie przecież, żebyś się męczyła dla jego spokojności.

– Mnie to już nie zaszkodzi, a pamiętaj, Andziu, że dziś i potem, życie całe, powinnaś oszczędzać ojcu najmniejszej przykrości. Dość już wycierpiał i czeka go jeszcze niejedno... Ucz się kochać, Andziu.

– Czyż go nie kocham, mamo?

– Ty nie wiesz jeszcze nawet, co to znaczy, ale – dowiesz się z czasem...

Głos mówiącej urwał się nagle, zakasłała, usiadła, oparła głowę o poręcz fotela i przymknęła powieki.

Pomimo zapadającego już zmroku twarz ta wychudła, pożółkła, zmęczona uderzała jeszcze niezwykłą pięknością i nieziemskim prawie spokojem. Życie wyryło na niej głębokie bruzdy, zabrało świeżość cery, nie zdołało jednak zmienić rysów, ani zatrzeć szlachetnego ich wyrazu.

Andzia z trwogą i smutkiem patrzyła na matkę, miała już lat 14 i rozumiała dobrze, jakim wysiłkiem ta droga, kochana podniosła się, by oszczędzić niepokoju ojcu. „Cicha Andzia”, jak ją czasem nazywano, pojmowała doskonale takie bohaterstwo i w ogóle odczuwała ona daleko lepiej wzajemny stosunek rodziców, ich troski, smutki i cichy niepokój, niżby kto mógł przypuszczać. Zdolnościami nie dorównywała ona Stefanowi, ani młodszej Celince, ale domyślnością serca przewyższała oboje. Tylko nie dzieliła z nikim swoich obaw i przeczuć, sama im nie dowierzała – nieśmiałą była zawsze, cichą i uważną.

Jak ona dobrze znała ten badawczy i pełen ukrytego niepokoju wzrok ojca, gdy powracał wieczorem do domu. Pamiętała doskonale, że się to zaczęło dopiero od ostatniej choroby mateczki, nie wątpiła też nigdy, że do niej odnosi się nieme jego zapytanie. Odpowiedzieć na nie nie umiałaby może, lecz jej łagodny uśmiech i jasne spojrzenie wystarczały ojcu za odpowiedź.

Tymczasem pani Brodzka otworzyła oczy i spojrzała znów na Celinkę.

– Jeszcze czytasz, Celinko? – szepnęła z wyrzutem.

Dziewczynka drgnęła, ale nie puściła książki, przeciwnie przycisnęła ją mocniej do piersi i spojrzała na matkę oczami pięknymi jak dwa ciemne szafiry.

– O mamo – odparła – ja tak bym chciała być zaklętą królewną!

– Dlaczego, duszko?

– Jak to dlaczego, mateczko? Miałabym tyle skarbów, diamentów, pereł, złota i drogich kamieni; o, wtedy, wtedy byłabym szczęśliwą!

– Dlaczegóż wtedy dopiero, Celinko?

– O, moja mamo, to tak łatwo zgadnąć. Nie mieszkałabym wtedy w tych brzydkich pokojach na trzecim piętrze, na Ogrodowej ulicy ze szkaradnym brukiem. Miałabym własny pałac, własne państwo. Wszyscy by mnie słuchali. Siedziałabym sobie na turkusowym tronie, ze złotym berłem, w koronie z diamentów i widziałabym przez otwarte okna najcudniejsze kwiaty i czuła ich zapach i słuchałabym co dzień najpiękniejszej muzyki. Och, mamo, mamo, to byłoby życie!

– Zapomniałaś, Celinko, że zaklęte królewny pokutują często długie lata w podziemiach, samotnych miejscach, gdzie ze skarbami swymi wątpię, czy są szczęśliwe.

– To się kończy, mamo, znajdzie się zawsze odważny królewicz, który wybawi zaklętą księżniczkę z mocy jej wrogów.

– Więc ci tak źle w tym naszym mieszkaniu, Celinko? – zapytała pani Brodzka, a w jej głosie brzmiał smutny wyrzut.

Celinka w zamyśleniu potrząsnęła głową.

– Źle mi nie jest... – rzekła po chwili z rozwagą – ale chciałabym być bogatą, mieć powóz własny, piękne mieszkanie...

– Czy myślisz, że bogactwo szczęście człowieka stanowi?

– O, tak, mamo! Bogaty ma wszystko i wszystko może, cały świat dla niego!

– Dziecko z ciebie, Celinko. Skąd ci to przyszło do głowy? Czy kto z nas bogactwa pragnie? Gdyby mi jaka dobra wróżka dała do wyboru spełnione życzenie, pewno nie pomyślałabym o złocie.

– A czego byś też pragnęła, mateczko?

Pani Brodzka uśmiechnęła się smutnie i pomyślała chwilę.

– Pragnęłabym, aby wszyscy ludzie kochali się jak bracia – odpowiedziała spokojnie.

Celinka wzgardliwie wydęła śliczne usteczka, ale nawet z tą minką wyglądała jak aniołek. Cóż dziwnego, że Andzia uwielbiała siostrę? Dziesięcioletnia Celinka zachwycała ludzi obcych, była istotnie cudownym, niepospolitym zjawiskiem, które zwracało powszechną uwagę, dla Andzi zaś oprócz tego było obrazem matki, wątłą trochę dziewczynką, którą od dzieciństwa ona i matka otaczały zawsze najtroskliwszą opieką, najtkliwszym uczuciem. I teraz można było ją malować, tak jasno występowała na tle zapadającego już zmroku blaskiem różanej cery i słoneczną barwą włosów. Prawdziwa zaklęta królewna.

– Ja tam, mateczko – przemówiła Andzia – pragnęłabym zdrowia dla ciebie. Kocham bardzo wszystkich ludzi, ale przecież mam prawo własną rodzinę kochać nade wszystko?

– Nie, Andziu – rzekła matka dziwnie stanowczym głosem – gdybyś wyłączała szczęście rodziny ze szczęścia ogółu, byłabyś tylko egoistką, kobietą ciasnych uczuć i małego serca. Lecz z moich córek żadna egoistką nie będzie, prawda, dzieci?

Milczenie było odpowiedzią.

– Mnie się zdaje, że ja jestem egoistką, mamo – odezwała się pierwsza Celinka – bo wcale nie umiem kochać tych tam wszystkich obcych. Nie życzę im nic złego, gdybym miała wielkie skarby, rozdawałabym każdemu biednemu, bo nie lubię patrzeć na żebraków i nieszczęśliwych, ale najwięcej przecież pragnę własnego szczęścia. Wolałabym, żeby Andzia była biedną niż ja, wolałabym, żeby Andzia była chorą niż ja, wolałabym...

– Ach, ty jaskółeczko moja! – zawołała Andzia, obejmując dziewczynkę i okrywając ją pocałunkami. – Andzia za ciebie chętnie będzie chorą, biedną, kopciuszkiem, a ty bądźże sobie śliczną królewną w koronie z diamentów, w perłowym zamku, czy jak tam sobie ułożyłaś.

Pani Brodzka westchnęła.

– Celinka jest dzieckiem – rzekła – każde dziecko jest egoistą. Każdy kocha przede wszystkim siebie, potem obejmuje sercem rodzinę własną, a dopiero następnie, im wyżej się wznosi, tym więcej czuć jest zdolnym, tym więcej kochać umie. Dziś od was takich uczuć wymagać za wcześnie, lecz starajcie się zrozumieć je z czasem. Egoista to człowiek bardzo nieszczęśliwy.

– Nieszczęśliwy, mateczko?!

– Tak, Andziu. Źródłem szczęścia jedynym jest serce, kto nie zna uczuć, zaznać go nie może. Może przejść bez troski przez życie, może mu się wszystko uśmiechać, a on, używając wszelkich przyjemności, nie będzie przecież wiedział nawet, co to szczęście...

– To dziwne, mamo, ja tego nie rozumiem dobrze.

– Zrozumiesz kiedyś, Andziu, jeśli zapamiętasz moje słowa.

W tej chwili ktoś zadzwonił.

– Ojciec! – zawołała Andzia i pobiegła do drzwi. Pani Brodzka tymczasem zapalała lampę.

Po chwili do pokoju weszły trzy osoby; naprzód  „kawalerskim” krokiem szła słuszna panienka z dość krótko ostrzyżoną główką; para dużych, siwych, niezwykle rozumnych i niezwykle energicznych oczu rozjaśniała twarzyczkę pospolitą i nieładną, lecz pociągającą dziwnie sympatycznym wyrazem.

– Hania? – rzekła pani Brodzka, witając ją uśmiechem.

– Mania mnie przysłała dowiedzieć się o zdrowie pani; zaniepokoiliśmy się wszyscy, skoro Andzia nie przyszła na lekcję.

Pani Brodzka ucałowała jasne czoło dziewczynki i uśmiechnęła się do męża, który stał obok, patrząc na nią swym badawczym i pełnym niepokoju wzrokiem.

– Lepiej mi jest – szepnęła. – Rano wstać nie mogłam i Andzia została, nie pytając mnie nawet. Podziękuj Haniu mamie. Sama przyszłaś?

– Witek jest u Stefana.

Pan Brodzki ujął rękę żony i trochę niepewnym ruchem niósł ją do ust. Był to człowiek widocznie złamany przez życie, który resztę sił czerpał w miłości rodziny, może w spojrzeniu ukochanej żony. Bo też spojrzenie to było w tej chwili tak pełnym blasku, siły i wyrazu, jakby się w nim skupiła cała dusza chorej.

– Cóż książki? – zapytała. – Zgodziły się wreszcie?

Pan Brodzki był buchalterem w jednej z większych fabryk i roczne zamykanie książek rachunkowych kosztowało go nieraz wiele bezsennych nocy. Pomimo całej jego sumienności i dokładności niezwykłej, zdarzało się przecież, że kilka kopiejek różnicy pozwalało przypuszczać, iż rachunek jest błędny, i rozpoczynało się wtedy sprawdzanie. Ach, to sprawdzanie! Właśnie przed kilku dniami zaczęła się znowu ta miła zabawka i pytanie pani Brodzkiej odwróciło myśl męża natychmiast od drażliwego przedmiotu jej zdrowia.

– Znalazłem – rzekł z ożywieniem – znalazłem pomyłkę. Nie możesz sobie wyobrazić, jakie to szczególne.

Ożywił się, opowiadając dla pani Brodzkiej tylko zrozumiałe szczegóły.

Andzia nakrywała do stołu, służąca wniosła samowar, Hania przeglądała książki koleżanki, rozrzucone na biurku.

– Umiesz już na jutro lekcje?

– Prawie. Ćwiczenie skończone.

– Bardzo jestem ciekawa, Krysi już czytałam; tak sobie, bez wyrazu, jak ona.

– I o mnie możesz to powiedzieć.

– O nie, ty masz wyraz: cicha dobroć. Mnie to gniewa czasem – jesteś za dobrą, za cichą, zbyt nieśmiałą – ale zawsze jesteś sobą, a Krysia...

– Jest podobną do mnie.

– O, nie, ona jest nijaką, ona wcale nie jest.

Rozśmiały się obydwie.

– Wiesz co, Haniu, że ja się lituję nad tobą: taka głowa jak twoja i takie koleżanki! Nie masz żadnej godnej siebie, nie masz z kim współzawodniczyć.

– To prawda – z całą szczerością potwierdziła Hania. – Nieraz zła jestem na was, że nie macie więcej zdolności. Wielka mi sztuka być pierwszą.

– Między dwiema niedołęgami.

– O, przepraszam! Do niedołęstwa daleko ci bardzo, ale zawsze.

– Celinko, poproś Witka i Stefana, już nalałam dla nich herbatę.

– Niech ona nie wychodzi – cicho skinęła matka.

– Bo co? – spytała Hania.

– Kasłała dzisiaj znowu – równie cicho odpowiedziała Andzia sama, zmierzając ku drzwiom. – Taka skłonna do zaziębienia, a mama lęka się ogromnie.

Wkrótce wróciła Andzia, a z nią dwaj młodzieńcy, jeden barczysty, niski, z krótko ostrzyżoną głową i siwymi energicznymi oczami, miał w sobie coś szorstkiego, zuchwałego prawie. To pan Witold Krajewski, brat Hani, przyszły inżynier technolog, obecnie student technologicznego instytutu w Moskwie. Przyjechał na święta, lecz zabawi dłużej, aż do połowy stycznia, ku wielkiej radości Hani i utrapieniu braci, którym dokucza bez litości. Jedna Hania utrzymuje, że to „zacny chłopiec”, nie trzeba tylko zważać na to, co on mówi – bracia jednak zważają i przed złośliwym żartem albo szorstką prawdą chowają się co chwila jak ślimaki w skorupę.

Stefan Brodzki stanowi z nim kontrast zupełny. Wysoki, szczupły, ciemny blondyn, ma w twarzy coś gorącego i miękkiego zarazem – wyraz ciemnych jego oczu świadczy aż nadto wymownie, że łatwo go rozmarzyć, a migające w nich błyski zdradzają siłę, co umie wybuchnąć zapałem.

Stefan od kilku miesięcy nosi mundur uniwersytecki i kształci się na prawnika. Niezwykły dar słowa skierował go na tę drogę, radzili mu ją wszyscy: jako adwokat miał przyszłość przed sobą; sam uznał wreszcie, że znajomość prawa czyni człowieka pożytecznym członkiem społeczeństwa, lecz w głębi duszy inne miał nadzieje, inne, niewypowiedziane zamiary.

Witek powitał wszystkich nieco rubasznym ukłonem i zajął miejsce między Stefanem i Hanią. Szybkie spojrzenie rzucił na panią domu, potem zaczął coś mówić do swego sąsiada półgłosem o życiu koleżeńskim, miejscowych stosunkach. Marszczył się przy tym, ale w głosie brzmiała mu siła przekonania i niezłomna wola.

Pan Brodzki słuchał także przez czas jakiś, lecz po chwili machnął ręką i pogrążył się w zwykłym zamyśleniu. Może powrócił myślą do własnej młodości, własnych nadziei, marzeń i zawodów, bo na twarz wystąpiły mu rumieńce, a w oczach migotały jakieś ognie, przypominające spojrzenie Stefana.

Wiele on przeszedł w życiu; jedynak ukochany i pan pięknej wioski, znalazł się w dość młodym wieku na bruku, bez chleba, z żoną i dwojgiem dzieci. W sumieniu czuł się czystym, lecz to rodzinie nie zapewni bytu. Ciężkie nastąpiły chwile walki o chleb powszedni, chleb suchy dla głodnych dzieci... Wtedy to osiwiał, wtedy na młodej twarzy zarysowały się bruzdy głębokie, a oczy wpadły w głąb czaszki. Dzieci pomarły, lecz została żona, pełna męskiej odwagi i hartu – sam wiedział tylko, ile jej zawdzięczał, sam wiedział tylko, czym w życiu stać się może kobieta, gdy prawdziwie kocha...

Na koniec spotkał dawnego kolegę, Krajewskiego i z tą chwilą zakończyła się walka o byt materialny. Chleb był teraz, lecz dla kogo?... Już nim nie nakarmi dwóch mogiłek w piaszczystej ziemi... Takich wspomnień nie zatrze nawet odradzająca się znowu rodzina, ani syn w mundurze, ani cicha, słodka Andzia, ani ten obraz matki, prześliczna Celinka, To byt nowy, a przeszłość?...

Przedwcześnie pochylony starzec żył jakby życiem podwójnym: chwilą teraźniejszą i wspomnieniem, a ludzie nazywali go roztargnionym, gdyż nie zawsze umiał przenieść się myślą dość szybko z jednej epoki do drugiej.

– A ty, Witek? – spytała Hania.

– Czego chcesz? – mruknął szorstko.

– Układamy tu sobie z Andzią odpowiedź dla dobrej wróżki, która by nam dała do wyboru jedno spełnione życzenie. Cóż byś ty wybrał?

– Daj mi święty pokój!

– No, mój drogi, no, proszę, cóż ci to szkodzi, powiedz!

– Żeby mi wolno było powywieszać wszystkich nicponiów.

– Brrr! co za straszne życzenie! – otrząsnęła się Hania, lecz Stefan się uśmiechnął.

– To byłoby ciekawe – zauważył.

– Cóż takiego?

– Czy byś znalazł jakiego „nicponia” na świecie.

– Ja?

– Na którego podpisałbyś wyrok śmierci – spokojnie dokończył Stefan i zaczął pić herbatę.

Hania klasnęła w ręce i wybuchnęła śmiechem; śmieli się wszyscy, lecz śmiech pani Brodzkiej zmienił się w ostry kaszel. Pan Brodzki spojrzał na nią z niepokojem i nie mogła już teraz ukryć się przed tym wzrokiem. Była widocznie bardzo osłabioną, gdyż zbladła mocno, pot jej wystąpił na czoło i błagalnym spojrzeniem objęła obecnych. Lecz czego chciała? Andzia pospieszyła do niej, a tymczasem niezgrabny Witek podniósł się tak gwałtownie, że przewrócił szklankę świeżo nalanej herbaty i struga ukropu popłynęła szybko w stronę pochylonego ku żonie Brodzkiego.

Zrobiło się zamieszanie, krzyk: ścierki! serwety! A zanim wszystko przyszło do porządku, już pani Brodzka znowu uśmiechnięta siedziała na swoim krześle, a łagodny wyraz jej oczu zdawał się mówić: Nie troszczcie się o mnie. Mnie nic nie jest.

Hania wkrótce zaczęła się wybierać i naglić Witolda do powrotu, chociaż zżymał się na nią, że mu popsuła wieczór swoją babską zachcianką. Nie po to przyjechał na święta, żeby jej służyć za niańkę; chwili mu wolnej nie da, ruszyć się nie pozwoli z domu, zaraz narzuca się swoją osobą – a potem wracaj, bo panna już śpiąca!

Zły był i nie żałował języka, Hania słuchała jednak z niewzruszonym spokojem, od czasu do czasu tylko zamieniając wymowne spojrzenie ze Stefanem. I naturalnie dzięki tym spojrzeniom zapomniała o kaloszach. Przypomniała sobie o nich dopiero na dole, gdy spostrzegła, że śnieg świeży pokrył trotuary i uczuła wilgoć przez cienką podeszwę bucika.

– To nic – rzekła – nie umrę z tego, choćbym dostała kataru.

– Z czego?

– Zapomniałam kaloszy, ale to nic nie szkodzi.

– Niedołęga! – szepnął i zadzwonił do bramy.

– Po co dzwonisz?

Nie odpowiedział wcale. Wprowadził ją do bramy i kazał czekać takim głosem, że posłuchała w pokornym milczeniu. Za chwilę wrócił z kaloszami i sam pomagał włożyć je na nogi. Wdzięczna Hania zarzuciła mu ręce na szyję i szamoczącego się trochę pocałowała w ucho.

– Dajże mi święty pokój! – mruknął Witek.

– Złość się, złość – rzekła – ja wiem, co ty wart jesteś, myślisz, że nie poznałam? Ta rozlana herbata... Ach, żal mi Andzi.

– Mnie jego żal – mruknął Witek. – Złoty człowiek, ale bez niej... Z babami to tak zawsze, i najlepsza zdrowia nie ma.

– Biedna Andzia – powtórzyła Hania w zamyśleniu.

ISBN (ePUB):978-83-7884-247-7

ISBN (MOBI): 978-83-7884-248-4

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Maude sewing” Childea Hassam᾿a (1859–1935).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.