Aleksander Mańkowski

Dziwak

Komedia w pięciu aktach

Warszawa 2012

Spis treści

OSOBY

AKT I

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Scena IX

Scena X

Scena XI

Scena XII

Scena XIII

Scena XIV

AKT II

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Scena IX

Scena X

Scena XI

Scena XII

Scena XIII

Scena XIV

Scena XV

Scena XVI

Scena XVII

Scena XVIII

Scena XIX

AKT III

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Scena IX

Scena X

Scena XI

AKT IV

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Scena IX

Scena X

Scena XI

Scena XII

Scena XIII

Scena XIV

Scena XV

Scena XVI

Scena XVII

AKT V

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Scena IX

Scena X

Scena XI

Scena XII

Scena XIII

Scena XIV

Kolofon

AKT I

Pokój DOBOSZOWICZA. W głębi i na prawo – drzwi. Na lewo – dwa okna, z których dalsze zasłonięte dziurawą kołdrą. Między oknami krzesło. Na lewo w głębi – łóżko z rozrzuconą pościelą, na prawo – szafka. Przy łóżku na stoliczku szklanka z niedopitą herbatą. Po prawej stronie sceny na przodzie stół do pisania i krzesło. – Ubogo, nieporządnie, brudno.

Scena I

DOBOSZOWICZ

(sam. W załojonym i starym szlafroku i w pantoflach leży na łóżku i pali fajkę, DOBOSZOWICZ bardzo otyły, rozczochrany, twarz ospała, ale wyraz dobry) Boże, Boże, zmiłuj się nade mną, bo zginę, jak ruda mysz. Zmiłuj się nade mną... Za co się na mnie zwaliły takie krzyże? (dopija herbatę i podnosi się na łóżku) Co pocznę? Zginąłem! Ale Ty widzisz, Boże, iż ufności nie tracę, iż gorąco się modlę i wzywam Twojego ratunku. Czyż zasłużyłem na takie cięgi? (spuszcza nogi) Czy kogo skrzywdziłem? Czy kiedy jaki biedak wyszedł ode mnie głodny? Ha! (wstaje) Pójdziemy na tułaczkę, jeżeli ratunku nie znajdę... Kto nas dzisiaj przytuli?... W nieszczęściu odwróci się każdy... O! gdybym mógł znaleźć choć chlewek jaki i trochę zboża, opału... Silberstein trzyma wszystkie weksle, lada dzień, zlicytuje i za drzwi wyrzuci. Gdzie znajdę ratunek? (podchodzi do okna i grozi pięścią) A tam, tam o pół mili siedzi obmierzły bogacz i chciwymi rękami grzebie w milionach!... On by mnie mógł uratować jednym kiwnięciem palca, gdyby wiedział, co to litość, co obywatelskie zadanie... Ale nie... on gorszy od najpodlejszego lichwiarza!... Prędzej Żydowi do nóg upadnę; prędzej Żyda po rękach będę całował, niż tego człowieka, który, jak gangrena, zatruwa i niszczy obywatelstwo i szlachtę... Na co mu te miliony? Sam sknera, dzieci na sknerów kieruje i uczy, jak cudze łzy smakują, jak dźwięczą przekleństwa, wołające o pomstę! (przechadza się wzburzony i konwulsyjnie smokta fajkę) Tu za dni kilka garstka żebraków, a tam – skrzynie ze złotem. Za co taka niesprawiedliwość na świecie? Czymże on na bogactwa zasłużył? Dlaczego on także nie ma zaznać nędzy, głodu i zimna?... Boże! Ja stary, złamany... ja nie wytrwam. Zmiłuj się nade mną!

Scena II

DOBOSZOWICZ, MARYNIA

Wchodzi z prawej strony, ubrana ubogo, ale czysto.

MARYNIA

Papo... już jedenasta. (całuje ojca w rękę)

DOBOSZOWICZ

Długo siedziałem w nocy. Wiesz, jak zawsze jestem zajęty. Co tam na dworze?

MARYNIA

Mróz i pogoda.

DOBOSZOWICZ

A śniegu nie możemy się doczekać! Co będzie z oziminami? Klęska po klęsce!

MARYNIA

Klęska?... Papo drogi... (tuli się do ojca) Czy bardzo z nami źle?

DOBOSZOWICZ

Jak to, czy źle? Gdzie źle? (śmieje się) Co ty gadasz! Dobrze! Doskonale!

MARYNIA

Ci Żydzi, którzy w ostatnich czasach dom oblegali, ten Silberstein... papo, ja się boję.

DOBOSZOWICZ

(wesoło) Głupstwo! Wiesz, że u nas bez Żydów nie można zrobić żadnego interesu. Ot i nasz sąsiad, hrabia, jaki bogaty, a u niego od Żydów aż czarno! (śmieje się) Co? (kładzie fajkę na stole) Czasem wprawdzie chwilowo na wydatki bieżące braknie nam...

MARYNIA

(nieśmiało) Bo ja... ja mam trochę pieniędzy.

DOBOSZOWICZ

Ty? Skądże?

MARYNIA

Mam swoje dochody.

DOBOSZOWICZ

Dochody?

MARYNIA

Szyję trochę, haftuję... Niedawno zrobiłam dwa kapelusze dla córek pana Wojskiego.

DOBOSZOWICZ

Ty? Córka obywatela? Ty, dla córek jakiegoś ekonoma? Nie, na to nie pozwolę.

MARYNIA

Stało się.

DOBOSZOWICZ

Schowaj swoje pieniądze albo je wydaj na wstążki, kolczyki... Kapelusze! proszę!

MARYNIA

Mama mnie zachęcała.

DOBOSZOWICZ

Wiesz, że mama czasem ma dosyć dziwne poglądy. Tak dłużej iść nie może. Córki lada ekonoma będą w górę darły nosa przed tobą, boś dla nich pracowała za pieniądze! Nie, moja Maryniu, tobie wieńce pleść z kwiatów, tobie przy krosienkach śpiewać, jak ptaszki...

MARYNIA

(śmiejąc się) Czyż ptaszki przy krosienkach śpiewają?

DOBOSZOWICZ

Tobie cukier dawać kanarkom, tobie grać na fortepianie!... Niech no się kiedy wybiorę do miasta, to ci taki sprawię fortepian, jakiego jeszcze nie widziała okolica. Od razu pannom Wojskim przytrzemy nosa.

MARYNIA

Nie dbam o to. Na co mi fortepian?

DOBOSZOWICZ

Bo jesteś córką obywatela, boś nie gorsza od każdej hrabianki, bo wedle stawu grobla, bo szlachcic na zagrodzie... bo będziesz miała fortepian, i basta!

MARYNIA

Papo!...

DOBOSZOWICZ

Córki lada ekonoma będą cię nazywały szwaczką!... Kapelusze, proszę!...

MARYNIA

Co to szkodzi!

DOBOSZOWICZ

Szwaczką!... Wtedy, gdy syn ich pana mógłby cię nazwać hrabiną.

MARYNIA

(zmieszana) Co papa mówi!

DOBOSZOWICZ

Ale nie nazwie, nie!... Bywa, bałamuci, bawi się, a potem – pisuj na Berdyczów!

MARYNIA

O! nie, papo!

DOBOSZOWICZ

Co wiesz o tym? Czy tobie co kiedy mówił?

MARYNIA

Nigdy... ale czuję to, widzę...

DOBOSZOWICZ

Bawi się, jak każdy bogaty panicz, i myśli, że jeszcze zaszczyt przynosi! Nie! Córka Doboszowicza – to nie cacko dla magnackich synów!

MARYNIA

Kocha szczerze.

DOBOSZOWICZ

Szczerze? Przypuśćmy, ale, gdyby tak nawet kochał, czy sądzisz, że jego rodzice pozwolą? czy sądzisz, że ten sęp, na cudzych łzach tuczony, zezwoli na związek jedynaka z dziewczyną bez posagu?

MARYNIA

O! papo! To ojciec Romana. Nie mów tak.

DOBOSZOWICZ

Małoż jeszcze słyszałaś skarg i narzekań? Mało win na nim cięży? Młody był, a już gonił tylko za groszem, od bankrutów wykupywał majątki i szlachtę wyzuwał z ojcowizny! Dziś chwała Bogu kupować już nie może i ręce ma związane. Ty nie znasz tego człowieka! Czy wiesz, jak on sługi, jak on oficjalistów traktuje? Spytaj się swoich panien Wojskich, co o nim mówi ich ojciec! To nie człowiek, to wampir, to powietrze, które Bóg zesłał na szlachtę za chciwość, jaka się w niej zaczyna budzić. To zbój, który by matkę zamordował za rubla.

MARYNIA

Ja temu wierzyć nie mogę. My jego nie znamy i zanadto ludzkim gadaniom wierzymy. Pan Roman mówi o nim z taką czcią i miłością...

DOBOSZOWICZ

Dziecko!... Co syn może powiedzieć o ojcu? Gdybym był najpodlejszym z ludzi, co byś ty o mnie mówiła? Dajmy im pokój. Nie dla nich moja uboga Marynia; dla nich gołe księżniczki albo bogate Żydówki; ja się z panem Romanem rozmówię.

MARYNIA

O! papo!

DOBOSZOWICZ

Poproszę go, aby przestał tu bywać.

MARYNIA

A ja... nikogo nie będę już kochała, nie pójdę za mąż.

DOBOSZOWICZ

(gładząc ją po głowie) Dobrze, dobrze, moje dziecko. Ty swoje, a ja swoje. Z czasem się pogodzimy, prawda? (całuje ją)

KONIEC AKTU I

ISBN (ePUB): 978-83-7884-187-6

ISBN (MOBI): 978-83-7884-188-3

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Portret Kazimierza Bartoszewicza” Witolda Pruszkowskiego (1846-1896).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.