Adam Krechowiecki

Zmarnowani

Warszawa 2012

WIECZÓR WIGILIJNY

Nie widzieli się lat wiele. Rozstali się młodymi, dziećmi prawie; a po wielu burzach zeszli się w dzień chmurny i śnieżny na obcej ziemi, w obcym mieście, i milcząc długo, stali naprzeciw siebie, patrząc sobie w oczy, w których płomień młodości wygasł już dawno, czytając wzajemnie na twarzach swoich dzieje lat minionych, przebytych kolei, przeżytych zapałów i szałów...

Starszy nieco, dobrze już przyprószony siwizną mężczyzna, z twarzą zwiędłą i steraną, na której martwy spokój rezygnacji wyrył swoje piętno, pierwszy przerwał milczenie:

– Edwardzie – rzekł z cicha – nie uwierzysz, z jaką radością dowiedziałem się, że tu jesteś. Alem cię zaledwie odnaleźć zdołał. Tyle lat, mój Boże, tyle lat minęło od ostatniego widzenia się naszego, a ja, prócz niepewnych czasem pogłosek, żadnej od ciebie wieści nie miałem... Edward uśmiechnął się gorzko za całą odpowiedź.

Uśmiech ten wykrzywił chwilowo blade usta i zniknął w fałdach pomarszczonej twarzy, wyschłej i zwiędłej. Był to mężczyzna lat może czterdziestu, ale zgarbiony, jak starzec. Ubogie, prawie nędzne ubranie zwisało na nim niedbale, zszarzane i poplamione. Chudy był jak szkielet; na twarzy sterczały kości policzków, zaczerwienionych gorączkowo, a oczy także gorączką się paliły lub się zasuwały mgłą jakby omdlenia...

– Nie miałeś wieści! Powtórzył zwolna głosem ochrypłym, stłumionym. A cóż ci miałem donosić? żem wierzył, ufał, kochał, żem był szalony i za szaleństwo pokutuję od lat wielu? że mię wszystko zdradziło, odstąpiło wszystko, tylko nędzne życie porzucić nie chce... żem zrazu wyrzekał, potem szukał ratunku, a wreszcie walczyć przestał i, czekam końca z uśmiechem szyderstwa na ustach, a z przekleństwem w duszy... Na cóż ci miałem o tym donosić, Gustawie, skoro w twarzy twej czytam, żeś przechodził to samo, i tak samo kończysz...

– Straszne dzieje! Straszne dzieje! – przerwał Gustaw. – Ciężko nas doświadczył los, ale to już minęło. Burza życia szalała i przeszła. Dziś spokój martwy w sercu, spokój śmierci...

– Do takiego więc rezultatu doprowadziły cię ideały twoje, które pieściłeś w duszy, ongi... w dniach młodości... – rzekł Edward.

– Ideały pierzchnęły dawno – smutnie odparł Gustaw. Zbyt wierzyłem ludziom, zbyt przywiązywałem się do pewnych marzeń i pewnych idei, aby nie doznać zawodu. Dłużej jak ty siedziałem w kraju, brałem udział we wszystkich zabiegach, usiłowaniach i pracach, zdawało mi się, że buduję, ale to, com ja budował przez lat wiele, to inni zburzyli za jedną chwilę. Pracę moją wyśmiano, okryto szyderstwem, a nie tylko moją, ale wszelką pracę obywatelską obrzucono ironią. Widziałem, jak rozumne słowo ginęło niesłuchane, przepadało bez echa, a słyszałem, jak szyderstwo, skierowane do pracowitych i zacnych, pełzało powtarzane z ust do ust i rosło olbrzymio, przenikało tłumy, by ciężarem swym przywalić każdy uczciwy trud, każde usiłowanie zacne. Na próżno broniłem się zniechęceniu i rozpaczy. Uciekłem, aby nie widzieć, jak podłość i głupota wyrosły w potęgę...

– Cha! Cha! Cha! – zaśmiał się Edward. – Uciekłeś z kraju i szedłeś szukać za granicą cnoty!... I cóżeś znalazł?

– Znalazłem to samo, a może jeszcze gorszą podłość i nicość... i już dziś nie wierzę w nic – prócz w Boga...

Edward wielkimi, zdziwionymi oczami spojrzał na mówiącego, jakby na szaleńca.

– Ty wierzysz w Boga? – przemówił z wolna. – I nie słuchając odpowiedzi, w gorączkowym wzburzeniu szybkim krokiem chodzić zaczął po ciasnej izdebce.

Zmrok już wieczorny zapadał. W pokoju zrobiło się ciemno, a puste jego ściany, o które odgłos kroków Edwarda głośnym odbijał się echem, poczerniałe od dymu i wilgoci, jeszcze bardziej czarne i ponure wydawały się o tej szarej godzinie.

– Rzecz dziwna, przemówił wreszcie Edward jakby sam do siebie, ta wiara, dziecinna wiara, trzyma się najdłużej człowieka, trzyma się tak uparcie, że gdy już, zda się, wszystkie zamarły uczucia, ona jedna zostaje. Tyś walczył w imię jakichś idei – straciłeś wszystkie złudzenia, boś spotkał pogardę, szyderstwo, egoizm, o które się rozbiły twe szlachetne żądania, ale powiadasz, że w Boga wierzysz jeszcze!... Jam walczył bezmyślnie. Chciałem używać i używałem do syta. Alem był za mało egoistą, aby mi to wystarczyć mogło; więc się ludzkich uczuć czepiałem tak, jak ty idei – i tak jak ty straciłem wszystkie złudzenia – i więcej niż ty straciłem, bo nawet – w Boga nie wierzę!

– Edwardzie! – zawołał Gustaw, chwytając go, jakby z trwogą, za rękę.

– Tak! Nie wierzę! – powtórzył gwałtownie Edward. Słuchaj. Dzieje moje krótkie. Wśród szału zabaw i rozkoszy światowych, spotkałem kobietę, której oddałem duszę. Nie wiem, czy kochał kto kiedy tak, jak ja kochałem, ale w uczuciu moim nie znałem miary żadnej. Poświęciłem jej wszystko bez pamięci, bez żalu, bez wahania: majątek, imię, całe życie moje oddałem jej na usługi. A gdy już wszystkiego było za mało, gdy wszystkiego zabrakło, gdym przeszedł wszystkie upokorzenia nędzy i wszystkie zniewagi – wówczas ona wśród szyderczego śmiechu wyznała mi, że to wszystko było nadaremnym, że przez lat tyle wspólnego życia, nie było ani dnia jednego, ani jednej chwili, w której by ona prawdziwą płaciła mi miłością... Wszystko było fałszem, wszystko obłudą i zdradą... Jeśli takie szatany istnieć mogą na świecie, powiedzże mi Gustawie, byćże może Bóg, który karcić ma złe i sprawiedliwość wymierzać?...

Gustaw odpowiedzieć chciał, ale Edward, nie dając mu przyjść do słowa, gorączkowa mówił dalej...

– Nie ma tam nic, po za tym szarym, zimnem niebem, które jeśli rozjaśnia się kiedy, to na to tylko, aby słonecznym promieniem oświetlić szyderczo nasze łachmany... Podarliśmy sobie serca na szmaty, przyjacielu, podarliśmy je, każdy na swój sposób; ty w obronie zasad, ja przez szał miłości. I każdy z nas na swój sposób je leczy: ty wiarą i rezygnacją bezduszną – ja, wiesz czym?

Zaśmiał się, zbliżył do szafki, ukrytej w murze, i stamtąd wyjął białą flaszkę płynu...

– Patrz – rzekł – nie stać mię na wino, piję więc wódkę i – zapominam...

Ponura cisza zaległa w izdebce. Słychać tylko było przyspieszony oddech Edwarda i ciężkie westchnienia przyjaciela jego, który z załamanymi rękami, rozszerzoną z przerażenia źrenicą, patrzył na tę ruinę człowieka, którego pożegnał młodym, pełnym nadziei i pragnień...

Ściemniło się zupełnie; z przeciwległej tylko kamienicy, z poddasza, padały blaski niepewne na sczerniałe ściany izdebki Edwarda, pełzały po nich i nikły, jak błędne ogniki.

Edward zbliżył się ku oknu i zrazu bezmyślnie wpatrzył się w przeciwległe, rzęsiście oświetlone okna.

– Patrz, rzekł po chwili do przyjaciela, na tym poddaszu mieszka szewc, rodak nasz, zabłąkany tu przypadkiem. Znam go i lubię. Ten prosty człowiek dziwnie mię ujmuje pogodą swego umysłu. Nędzarz taki, że zaledwie wyżyć potrafi, a wziął do siebie sierotkę jeszcze, biedniejszą, kilkuletniego synka przyjaciela, który zmarł niedawno i wychowuje tę sierotę jakby własne dziecko.

Często mrze głodem, a mówi zawsze tak jak ty: że wierzy w Boga...

Dziwna rzecz, jak ta wiara trzyma się duszy człowieka...

Zamilkł znowu. Coraz silniejsze biło światło z małego okienka mieszkania szewca, opromieniając bladą twarz Edwarda i niemniej zwiędłe oblicze Gustawa, który również zbliżył się ku oknu i patrzył z ciekawością na te jakąś niezwykłą iluminację poddasza.

Wpatrzywszy się, można było rozpoznać przedmioty i osoby w mieszkaniu szewca. Na drewnianym, białym stole stała niewielka choinka, do gałązek której szewc przyczepiał małe różnokolorowe świeczki. W tej chwili zapalił je wszystkie: wnętrze poddasza rozjaśniło się nagle; oblicze uśmiechnięte starca widać było wybornie a obok rozkosznie promieniejącą twarz dziecka, które chude rączęta wyciągało pożądliwie ku gałązkom choinki, i zawieszonym na nich łakociom... Słychać było śmiech srebrny dziecka i szczebiot jego rozkoszny, widać było, jak starzec pochylał się ku niemu miłośnie, wziął je wreszcie w objęcia i podniósł ku oświetlonemu drzewku...

– Wszak to dziś wigilijny wieczór!... przemówił z cicha Gustaw...

– Prawda... wyszeptały drżące wargi Edwarda. Jaki on szczęśliwy... ten nędzarz!

– Szczęśliwy, bo wierzy... odrzekł równie cicho Gustaw.

I cisza zaległa. Na ulicach ruch ustał; ani dorożek, ani powozów, ani pieszych przechodniów, wszyscy mieszkańcy zasiedli do wigilijnej wieczerzy: dzielono się opłatkiem i składano sobie życzenia.

Tylko w izdebce Edwarda nie było świateł, ale było wieczerzy; dwie zranione dusze nie mogły się zdobyć na żadne życzenia. Patrząc w oświetlone okna poddasza, przyjaciele stali w milczeniu, tonąc we wspomnieniach dawnych, szukając myślą domowego ogniska, które już dawno wygasło... I serce ich zalewała wielka rzewność, która po tylu latach odrętwienia martwego, zdawała się im prawdziwą rozkoszą. Ale Edward chciał się bronić przed tą rzewnością, która mu zdawała się próżnym złudzeniem, chciał się bronić przed wspomnieniami, które krwawiły mu serce, nawykłe już do martwej obojętności na wszystko... Gwałtem prawie oderwał się od okna i odszedł w głąb pokoju. Ale w tejże chwili, wśród ciszy tego wigilijnego wieczora, dał się słyszeć śpiew: cichy, drżący, stłumiony, dochodził z poddasza. To starzec śpiewał nad łóżeczkiem dziecka, które wśród śmiechu i radości zasnęło. Śpiewał pieśń znaną:

W żłobie leży, któż pobieży

Kolędować małemu...

I cicha nuta tej pieśni naiwnej dochodziła do izdebki Edwarda tak wyraźnie, a brzmiała tak przejmująco, że obaj przyjaciele tłumiąc oddech, słuchali jej jak harmonii nieziemskiej, chłonęli ją uszami i wpółotwartymi ustami, całą duszą nią się poili, aż serce roztajało we łzach... Pierwszy Edward padł na kolana...

Brzask zaranny odbił się czerwonawym blaskiem na oknach izdebki, gdy Edward wstał z klęczek. Całe dzieje nieszczęśliwego życia wyspowiadał on w tej długiej modlitwie. I rozpromienionym okiem spojrzał na przyjaciela, który ku niemu ramiona wyciągnął i spytał:

– Ty wierzysz?...

– Wierzę – odrzekł Edward. – Wierzę w Narodzenie Prawdy, Sprawiedliwości i Miłosierdzia...

– Więc wyjdźmy stąd! – zawołał Gustaw – idźmy czym rychlej do pracy, która nas zbawi, idźmy za przewodem tej gwiazdy wigilijnej, która nam zabłysła, zwiastując Narodzenie Pańskie...

ISBN (ePUB): 978-83-7884-035-0

ISBN (MOBI): 978-83-7884-036-7

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Madonna belwederska” Rafaela Santiego (1483–1520).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.