Wincenty Łoś

Dzisiejsze małżeństwa

Warszawa 2012

I tak bywa

„Nieprzepuszczalne przychodzi

czasem w pomoc”

Hrabia Adamski, człowiek lat czterdziestu kilku, zajechał eleganckim ekwipażem przed fronton wspaniałego gmachu, nad którego bramą wznosił się napis w złoconych ogromnych literach: „Bank Marconiego i S-ki”.

Wyskoczył z pojazdu i podążył po marmurowych schodach na pierwsze piętro, gdzie się drzwi szklane uchyliły same, a lokaj w bankowej liberii z monogramami B. M. S. prędko zdejmował z hrabiego lekko zarzucone futro.

– Pan dyrektor jest? – zapytał przybyły.

– Jest – odrzekł lokaj i uchylił drzwi na prawo.

Podążmy za hrabią do kancelarii samego pana Marconiego. Dyrektor, człowiek lat pięćdziesięciu, niski, otyły, na twarzy rumiany, siwy, z wąsikiem białym podkręconym, w złotych okularach, poważnie podszedł ku hrabiemu, któremu wskazał obok swego biurka fotel i zaraz zaczął.

– Co za śliczny zrobiłeś hrabia interes, sprzedając te Pomorzany; jaka cena, hm! hm! I to dziś, gdy dla kapitałów takie świetne nastały czasy, gdy doprawdy, powiem hrabiemu, my, my sami, naszym wierzycielom dajemy od sta dziesięć, dwanaście.

– Otóż chciałbym z panem pomówić właśnie o sposobie korzystnego i pewnego umieszczenia kapitału. Pojmujesz pan, że sprzedawszy me dobra, dlatego tylko, że mi mały czyniły...

– Komuż dziś ziemia u nas czyni? To w Belgii... – przerwał dyrektor, któremu hrabia nie pozwolił skończyć i dalej mówił.

– Więc chciałbym znaleźć umieszczenie zyskowniejsze lubo równie pewne...

– Co do pewności, nie mówmy: wszystkie u mnie zawiązane interesy są pewne – przerwał sucho i spokojnie dyrektor.

– Nie wątpię – odrzekł hrabia – lecz widzisz pan, mając dzieci, syna już dorastającego, trzeba być przezornym; szukam też umieszczenia dla mego kapitału takiego, abym go w każdej chwili, w całości lub części, podnieść mógł.

Dyrektor się namyślał, po chwili przemówił spokojnie ręką, w której trzymał papier, uderzając o stół.

– Mam! – zawołał.

– Może akcje dla handlu i przemysłu?...

– Nie.

– A więc?

– Bank nasz wypuszcza w tych dniach akcje na przedsiębiorstwa budowli w naszym mieście...

– A! Słyszałem, ale...

– Zaczekaj hrabia, mamy miliony w naszych rękach; wszyscy kapitaliści należą i niezawodnie akcje w dniu wypuszczenia ich w kurs, będą rozebrane...

– Panie dyrektorze...

– Czekaj hrabia, gdybyś zechciał, tylko przez wzgląd, iż tak dawno znam jego poważaną rodzinę i od śp. ojca pana tyle w swoim czasie doznałem dobrego, mógłbym jeszcze coś pokręcić w dyrekcji i wyrobić hrabiemu, iżbyś żądaną ilość akcji otrzymał. Rzecz jest pewna, miliony do dyspozycji, plany budynków w tekach, rzemieślnicy z zagranicy zamówieni. Rachunki pewne wykazują osiemnaście procent; ja ręczę za dwanaście, nie licząc zysku na kapitale, który bodaj czy na drugi dzień się nie podwoi.

Hrabia się namyślał.

– A pewność kapitału – ciągnął dalej dyrektor – czyż może być pewniej kapitał umieszczony, jak w murach wznoszących się w handlowym i bogatym mieście; w domach, w których mieszkać będą ludzie; w pałacach, od których bankowi rząd, władze, wojsko płacić będą czynsze? Właśnie interes ten przedstawia się dobrze ze strony swej pewności raczej, niż ze strony zysku.

– Zapewne – mruknął hrabia.

– Nie namawiam hrabiego, lecz tylko przedstawiam mu interes, który tak jak wszystkie przez nas prowadzone, noszą już to mniejsze, już to większe cechy pewności i zysku.

– Tak mi więc dyrektor, nie jako dyrektor, lecz jako mój dawny znajomy, przyjaciel domu naszego, radzisz? – zapytał hrabia.

– Dziś... dziś... ten interes radzę.

– Więc się decyduję.

– Jaki kapitał pragniesz hrabia umieścić w akcjach budowli – zapytał dyrektor, biorąc ołówek do ręki i zabierając się do notowania.

– Pół miliona reńskich.

Dyrektor spuścił oczy i notując, niby od niechcenia zapytał.

– A cóż z resztą zrobisz pan, bo mi się zdaje, iż nabywca Pomorzan wypłacił 750 tysięcy. Przepraszam za niedyskrecję.

– Nie jestem zdecydowany, może kupię jaki majątek, może...

– Pół miliona – szepnął cicho dyrektor.

– Dziś to nic – mruknął hrabia.

– Lub mało co więcej – odrzekł pan Marconi.

Dyrektor zadzwonił w dzwonek leżący na biurku, a obracając się zaraz do wchodzącego służącego, zawołał.

– Moja karetka! – Do hrabiego zaś rzekł: – Zaraz jadę do księcia, by mu donieść, iż hrabia pragniesz wejść w poczet fundatorów nowego banku, którego on zapewne będzie prezesem i głównym założycielem.

Hrabia wstał; wstał i dyrektor.

– Jutro czekam hrabiego tutaj o dziesiątej, dziś posiedzenie założycieli u księcia o 7 wieczorem. Uprzedzę, że hrabia będziesz.

– Do widzenia z panem – dodał hrabia podając rękę dyrektorowi, który zatrzymując ją i uśmiechając się dodał.

– Nie trzymam hrabiego za słowo, jeślibyś się rozmyślił, jeśliby może pani hrabina była przeciwną...

– Wątpię, bardzo wątpię; możesz dyrektor na mnie liczyć – odrzekł Adamski, zmierzając ku drzwiom.

– Pamiętaj hrabia – wołał jeszcze dyrektor – jeżeli się nie rozmyślisz, dziś o siódmej u księcia bardzo ważne posiedzenie.

W kilka minut potem kare konie unosiły zamyślonego hrabiego, który jakby się obudził, gdy ekwipaż wjeżdżał w bramę jego pałacyku.

– Czy wyprzęgnąć? – zapytał furman.

– Wyprzęgnąć, a o siódmej bądź gotów.

***

W cztery lata potem, ten sam ekwipaż stał przed pałacem, nad którego bramą wznosił się napis „Bank Marconiego i S-ki”.

Stał długo, bo furman dawał ciągle znaki niecierpliwości, a konie przebierały nogami. W bramie ukazał się hrabia Adamski, za nim młody człowiek modnie ubrany, o szlachetnych rysach twarzy, brunet bez zarostu, wysoki i barczysty.

Portier uchylił drzwiczki pojazdu, do którego wszedł hrabia, a za nim młodzieniec. Konie ruszyły.

– Słyszałeś, co powiedział Marconi?

– Słyszałem ojcze.

– Jesteśmy więc zrujnowani! Zrujnowani!... Rozumiesz? Zostają nam resztki, z których żyć trudno, a cóż dopiero podtrzymać majątek odziedziczony w Rosji. Dziś o naszej ruinie nikt nie wie, jutro będzie głośną!

– Więc trzeba ratować, co można; wszak Marconi mówił – odrzekł syn hrabiego, Jarosław – że dziś można za akcje wziąć po dwadzieścia i pięć, a więc jedną czwartą tego, co ojciec dał. Więc to uratujmy!

– Toś nie zrozumiał rzeczy – zawołał niecierpliwie ojciec – dziś akcje, które płaciłem po sto, stoją po dwadzieścia i pięć, lecz gdybym zechciał puścić w kurs moje 5000 akcji, toby dziś jeszcze spadły na zero. Za sobą pociągnąłbym innych, którzy jeszcze łudzą: księcia, który dotąd wierzy i Marconiego, który dla podtrzymania upadłego banku, na giełdzie mniejsze partie po dwadzieścia i pięć kupuje. Rozumiesz teraz.

– Rozumiem – odrzekł Jarosław z przerażeniem.

– Dlatego tak się Marconi prosił, bym czekał, tak obiecywał. Puszczając pięć tysięcy akcji budowli w kurs, sprawia na giełdzie pospolite ruszenie. Za pierwszych sto daliby po dwadzieścia i pięć; sam bank by je wykupił, bo tak robi resztkami kapitałów. Za drugich sto, daliby po 12, a na trzecie sto nie byłoby kupca. Zrobiłby się alarm, a bankructwo moje i banku stałoby się głośne. Prędzej można by coś uratować, wchodząc w układy z samym bankiem, który może jeszcze dla podtrzymania się, dałby za swoje akcje, co by miał lub mógł dostać gotówki. Jesteśmy zrujnowani, nie ma o czym mówić: czy uratujemy tyle, czy tyle, rzecz zostanie ta sama.

Jarosław ukryty w kącie powozu, myślał.

Zamilkł i hrabia; po chwili podniósł głos.

– Dla utrzymania się przy majątku, któryśmy odziedziczyli w Rosji, potrzeba kapitału, którego nie mamy.

Znów nastąpiła chwila milczenia.

– Niepodobna się z dnia na dzień redukować, wyprzedać, zerwać stosunki, po prostu zbankrutować.

Jarosław milczał.

Powóz się zatrzymał. Hrabia w stanie gorączkowym wychylił się, by widzieć gdzie. Byli już pod własnym domem.

– Jedź dalej – zawołał do furmana.

– Dokąd? – zapytał tenże.

– Na około miasta, gdzie chcesz! Potrzebuję powietrza – dodał obracając się do syna. – Jedyny ratunek dla podtrzymania domu, leży w twoim ożenieniu...

– Ożenieniu? – przerwał młodzieniec.

– Panna Z., którąś wczoraj u margrabstwa poznał, jest bogatą „à milions”, jak mówią; jest dobrze wychowaną, dobrego domu i ładną, co może przy tylu zaletach najważniejsze. Książę mi zaręcza, żeby ci ją dali.

– Więc już o tym była mowa? – zapytał z ironicznym uśmiechem Jarosław.

– Jest to jedyna mądra rzecz i na czasie, jaką byś mógł zrobić. Jutro będzie może za późno, bo by cię nie chcieli. Dziś jesteś... uchodzisz za bogatego; jutro nie będziesz miał nic.

– Ależ to byłoby oszukaństwo...

– To są frazesy – przerwał hrabia.

– Ależ ona mi się, jeśli mam prawdę powiedzieć, zupełnie nie podoba – twierdził spokojnie Jarosław.

– To ci się będzie podobać – odrzekł ojciec i dalej ciągnął: – Są pewne chwile w życiu człowieka, w których musi on zrobić poświęcenie ze swego „ja” dla nazwiska, które nosi, dla tradycji, rodziny, jeśli nie dla siebie. Ta chwila dla ciebie nadeszła, nadeszła w uroczej postaci panny Z., co także się nie każdemu zdarza. Inni w daleko lepszych warunkach, nie spotkali fortuny podającej im ręki pod tak uroczą postacią. Nie mówiłbym ci o tym, gdyby to tylko o mnie lub o ciebie chodziło, ale tu chodzi o nazwisko, kilkaset lat majątkowo świetnie reprezentowane. Dziś jesteśmy, żyjemy, jutro nas nie będzie. Ratunek jest w twoich rękach. Namyśl się: księżna ofiaruje się z pomocą i nie będziesz nawet wiedział kiedy...

– Ależ ojcze, panna Z. mi się zupełnie...

– Często dopiero po ślubie panny się podobają – odparł z uśmiechem hrabia.

– Być może – zawołał Jarosław – ale pod tym względem mam usposobienie...

– Usposobienie, quelle farce!

– Zawsze marzę, marzyłem o pewnym uczuciu w małżeństwie, zawsze pragnąłem...

– L’amour passe, l’argent reste – ostro i tonem, z jakim się mówi dogmat, zawołał ojciec i równocześnie pociągnął za sznurek, którym to ruchem zatrzymał powóz. – Podjedź pod klub – rozkazał do furmana, a obracając się do syna, dodał: – Ja tu zostanę, ty każ się odwieźć, gdzie chcesz.

Powóz stanął.

– Do widzenia! – mówił wychodząc hrabia – pomyśl nad tym com ci powiedział, a nie zapomnij, że dziś wieczór u baronowej; będzie i księżna – kończył, zamykając drzwiczki karety.

Wieczorem w oświetlonych salonach baronowej Jarosław tańczył kadryla z księżną, a kotyliona z panną Z., różową blondynką, wysmukłą, śliczną o niebieskich oczach, postacią.

***

W kilka miesięcy po balu u baronowej, a było to w jesieni, w Sinotrynie, na dworcu kolei żelaznej, formalne było zbiegowisko. Urzędnicy, wojskowi, włościanie i różnych klas ludzie, spacerowali po peronie czekając na tuż mający nadejść pociąg.

Przed dworcem stało kilka pojazdów i wozów. Między nimi zwracał uwagę czterokonny ekwipaż, świeży, lśniący, ze służbą w białych krawatach i kozakami, którzy się koło niego kręcili.

– Co to? – pytali nieświadomi rzeczy.

– To młody hrabia Adamski, dziedzic Smotryna zjeżdża ze swą młodą, a bogatą żoną.

Tu następowały uwagi, pytania i opowiadania, jak śp. pan Anastazy umarł, jak w długach zostawił, od wieków będący w rodzinie Smotryn, jak hrabia Jarosław się ożenił, a jak bogato itd.

Nadszedł pociąg.

Służba porwała z wagonu rzeczy; wybiegła zawoalowana postać zgrabnej i wysmukłej pani, za nią Jarosław blady, smutnym uśmiechem witał na drodze jego stojących znajomych.

Podjechała kareta; Kozak drzwiczki otworzył, Jarosław podał rękę pani, wsiadł sam i pojechał na Smotryński zamek z wielką decepcja publiczności, na której to wszystko nie wesołe zrobiło wrażenie.

Gdy z miłości, czy z innych pobudek, dwoje młodych i takich, jak Jarosław i Cecylia, bo tak jej było na imię, skojarzą się węzłem małżeńskim, to pierwsze dnie miodowych miesięcy mijają zawsze uroczo. Jarosław był małomówny jednak, choć pełen uczucia na pozór dla żony; a ona wesoła, szczęśliwa, robiła wrażenie róży rozkwitającej, jeszcze na pół w pączku zamkniętej,

Czwartego dnia ich pobytu w Sumotrynie, po obiedzie Cecylia zażądała, by Jarosław jej swe życie opowiedział.

Jarosław się wymawiał, odkładał. Łza stanęła w oku młodej kobiety.

– Ty mnie nie kochasz! – zawołała.

– Jaka myśl – odrzekł zwykłym spokojnym tonem Jarosław.

– Tyś mnie nigdy nie kochał – ciągnęła Cecylia – ja to czułam prawie, a ja cię tak kocham!

Jarosław porwał żonę w swe objęcia i w pocałunkach zakończył tę kwestię.

I znów upłynęło dni kilkanaście, dni niezaciemnionych żadną chmurką; Cecylia wesoła i pełna życia, a Jarosław ulegający jej i w sposób cichy, spokojny, myśli jej odgadujący.

Pewnego poranku Jarosław uczuł się niesłychanie zmęczonym: chodził po pokoju wielkimi krokami, ręką przeciągał co chwila po czole, przystawał w oknie i bezmyślny wzrok puszczał w prószącą śniegiem przestrzeń.

Wieczorem przy obiedzie rozmowa nie szła. Jarosław był rozdrażniony, dziwny: zadawał pytania lub odpowiadał na to, o co nie pytano.

Unikał spojrzenia Cecylii, która ukradkiem na niego zerkała, a gdyby był wówczas wzrok swój podniósł, widziałby śliczne niebieskie oczy żony, jak mgłą zaszłe.

Po obiedzie, wbrew zwyczajowi, udał się zaraz do swych pokoi, gdzie bezmyślnie zaczął chodzie z kąta w kąt, trzymając ręce w kieszeni, wzdychając, to znów poświstując. Robił wrażenie człowieka, w którego duszy coś się dzieje niezwykłego.

Herbatę z wielkim zdziwieniem kamerdynera, kazał sobie podać u siebie.

Około godziny dziesiątej uczuł rodzaj gorączki i rzucił się na kanapę.

Po chwili zapukano do drzwi.

– Kto tam?

– To ja, Klara. – Była to panna służąca Cecylii. – Czy pan hrabia dziś u siebie będzie spał? – zapytała przez drzwi nieśmiało.

Zastanowił się Jarosław.

– U siebie... Powiedz pani, że jutro bardzo rano wstać muszę.

I znów wpadł w bezmyślną zadumę. Zerwał się, popatrzył na zegarek: wskazywał północ.

– Okropność! – zawołał sam do siebie – ja jej nigdy kochać nie będę!

Otworzył drzwi i cicho mijał salony prowadzące do pokoi Cecylii.

Drzwi od jej pokoju zastał zamknięte. Przystanął, zaparł oddech, jakby chciał słuchać i usłyszał tłumione szlochanie. Przestraszył się i uciekł.

W swym pokoju rzucił się na fotel i płakał. Łzy w niejednych chwilach przynoszą ulgę.

Gdy powstał, uczuł potrzebę podzielenia się z kimś swym smutkiem. Zatrzymawszy wzrok na portrecie matki stojącym na biurku, porwał ćwiartkę papieru i gorączkowo zabrał się do pisania.

„Kochana matko! Jak nie kochałem mej narzeczonej, tak nie kocham mej żony. Przebyłem dzień strasznej walki ze sobą: czuję się spokojniejszym, lecz muszę się z tobą, droga matko, podzielić. Dzięki zasadom, jakie we mnie wlałaś, uważam za potworne, zabrawszy osiemnastoletniej istocie wszystko, nie dać jej w zamian szczęścia. Dałem sobie słowo najuroczystsze, że choćby kosztem całego mojego jestestwa, Cecylia będzie szczęśliwą i proszę tylko Boga, by się nie domyśliła, że jej nie kocham, ta miłością jaką bym kochać mógł...”

Długo jeszcze pisał, po czym schowawszy list do pugilaresu, spokojnie już położył się spać.

I znów minęło dni kilka, w których Jarosław zdawał się odzyskiwać swój zwykły spokój.

Cecylia zawsze z uśmiechem na ustach dla niego gotowym, często połykała łzę cichaczem, a znawca nieraz byłby dostrzegł chwilę, w której całej swej kobiecej i młodej, moralnej siły musiała użyć, by nie wybuchnąć płaczem, którym się z nikim nie mogła podzielić.

Udawała, że żadnej nie spostrzega w mężu zmiany, że wszystko, co tenże robi, jest naturalnym i dla niej miłym. Na wszystko z góry się zgadzała, a swym humorem, teraz już wymuszonym, wesołością, której te kilka dni rozproszyć nie były w stanie, sprowadzała nieraz jeszcze uśmiech, prawie szczęścia, na twarz Jarosława.

Jarosław też ze zdziwieniem podnosił oczy na młodą kobietę, ze zdziwieniem, jakby w niej odkrywał coś takiego, czego nie znał, czego się nie domyślał.

A gdy czasem, po kilkogodzinnym rozłączeniu, spostrzegał w oczach Cecylii ślady łez wylanych, jakby zdjęty litością, odzyskiwał nieznany jej znów humor, by ją rozweselić i mgłę na niebieskich oczach rozproszyć.

Musiało to być męczące dla jednej i drugiej strony, a trwało dni kilka.

Pewnego dnia Cecylia była smutną, zadumaną, Jarosław gorączkowy, choć niby naturalny, nie opuszczał jej na krok i korzystał z chwil zadumy, by się jej przypatrywać. A gdy młoda kobieta podnosiła oczy, Jarosław swoje niezręcznie spuszczał.

Wieczorem w małym saloniku, przy sypialni Cecylii, on siedział przy kominku, wpatrując się w dogorywający ogień, ona czytała dzienniki świeże. Ciekawsze ustępy głośno Jarosławowi odczytywała i stąd zawiązywała się konwersacja, prawie bezmyślna, gdyż Jarosław zdawał się roztargnionym i czegoś wyczekującym.

Dziesiąta uderzyła na staroświeckim zegarku, stojącym na kominku.

– Dziesiąta! – zawołała Cecylia wstając. Złożyła gazety, zbliżyła się do kanapki, na której siedział Jarosław i podając mu białą rączkę:

– Dobranoc ci – wymówiła trochę ciszej, jakby tonem wzruszonym.

Jarosław powstał zmieszany, pochwycił podaną mu rączkę i zatrzymując ją w swojej:

– Dobranoc? – zapytał.

– Wszak pewnie pójdziesz do siebie jak zwykle – mówiła cicho, bardzo cicho, Cecylia.

Jarosław przybliżył się do żony. Ona spuściła oczy, a on obejmując drugą ręką jej smukłą kibić, nachylił się do niej, wzrok swój wlepił w jej spuszczone oczy, rękę przyłożył do ust i równie cicho zapytał.

– A gdybym nie chciał iść do siebie...

Jeszcze nie dokończył, Cecylia nie mogła dłużej powstrzymać płaczu, który ją dusił. Szlochając rzuciła się w jego objęcia.

– Ja nie chcę iść do siebie – powtarzał Jarosław, trzymając bezsilną postać kobiety w swym ręku i okrywając jej włosy i oczy pocałunkami.

W kilka godzin potem, mimo iż silnym swym głosem zegarek powtarzał godziny i kwadranse, Jarosław klęczał jeszcze u nóg Cecylii.

– Więc dziś nie pójdziesz do siebie – zapytała nagle po dłuższym milczeniu, śmiejąc się i obiema rękami trzymając głowę klęczącego Jarosława.

– Mam do ciebie prośbę – mówił cicho, odpowiadając Jarosław.

– Jaką?

– Byś mi nigdy tego nie przypominała.

– Czego? – pytała figlarnie Cecylia, bawiąc się jego włosami.

– Czego? Tych kilku dni mego wariactwa.

Zaśmiała się Cecylia – i znów nic nie było słychać, tylko tik tak! zegarka, czasem szeptanie, głośniejszy pocałunek lub westchnienie.

Na drugi dzień wieczorem, Cecylia znów czytała: Jarosław słuchając przy kominku, wyjął z pugilaresu zapisany papier i rzucił w ogień:

***

W dwa lata po przybyciu Jarosława do Smotryna, stary hrabia Adamski otrzymał list. Po piśmie poznał, że od syna, rozerwał kopertę i czytał głośno żonie.

„Kochany ojcze! Donoszę Ci, iż masz drugiego wnuka i to chłopca, dla którego proszę o wasze błogosławieństwo. Będzie nosił twoje imię – i ty ojcze będziesz go do chrztu trzymał. Nie uwierzysz, jak jestem szczęśliwy i to coraz szczęśliwszy, a za to coraz bardziej cię kocham, bo tobie w całości szczęście me zawdzięczam. Dziś ci mogę powiedzieć, że oburzałem się, gdym cię lat temu dwa widział spokojnie, prawie radośnie patrzącego na związek mój z kobietą, któraś mi narzucił, a którą dziś ubóstwiam. Czyżbyś miał lepiej mnie znać, niż sam siebie znałem... nie wiem. Wiem tylko, że jestem szczęśliwy...” etc. etc.

ISBN (ePUB): 978-83-7884-063-3

ISBN (MOBI): 978-83-7884-064-0

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Taniec na mieście” Pierre’a Auguste’a Renoira (1841–1919).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.

Obecne wydanie zostało przygotowane przez firmę Inpingo w ramach akcji „Białe Kruki na E-booki”. Utwór poddano modernizacji pisowni i opracowaniu edytorskiemu, by uczynić jego tekst przyjaznym dla współczesnego czytelnika.