Wincenty Łoś

Kaprys hrabianki

Warszawa 2012

KAPRYS HRABIANKI

Już z dziesięć lat mijało, jak ukończywszy szkoły zakopałem się na wsi, aby zarabiać na chleb. Straciłem z oczu kolegów uniwersyteckich z Krakowa i innych znajomych pierwszej złotej młodości.

Zaledwie czasem dochodziły mnie wieści o nich: że ten się ożenił, ów umarł, a tamten wyszedł na znakomitego autora, czy malarza. Ale setki zginęło w zamęcie życia i jego walki.

Smutno mi się przyznać, lecz najmniej, a może nic nie wiedziałem o tych, z którymi mnie najściślejsze w swoim czasie, wiązały węzły przyjaźni.

Najrzadziej mi się obijały o uszy nazwiska tych właśnie, z którymi na jednej ławie słuchałem wykładów profesorów, z którymi niejedną noc spędziłem nad kodeksem praw, czy kartami gorączkowo obiegającymi w partii Bakarata.

Dziwne koleje życia! Bo właściwie jakby przez igraszkę losu, ani razu, od czasu opuszczenia Krakowa, nie spotkałem Zbigniewa Koryńskiego, mego kolegi ze szkół i uniwersytetu, może jedynego prawdziwego przyjaciela sześciu lat uroczej, pełnej nadziei i iluzji młodości.

Ale bo tez ten Zbigniew był najsympatyczniejszym typem młodzieńca. Wychowany wzorowo przez kochającą go nad wszystko matkę, dziwnie zdolny i wykształcony, niezmiernie żywy, wesoły – a w uczuciach swych świeży i młody.

Ta świeżość jego serca, ta szlachetność jego duszy, czyniły go sympatyczniejszym wśród tysiąca innych. W tej delikatności uczuć i wykształcenia, czuć było troskliwą miłość macierzyńską kobiety z sercem i rozumem.

Odbijał on od wszystkich swych kolegów, jak odbija w oranżerii cieplarniana roślina, delikatnością i barwą liści, zapachem kwiatu.

– Panicz! – nazywali go koledzy, zahartowani od kolebki do życia rzeczywistego, pozytywni, realni w swych poglądach. Ale panicz ten był jednym z najbardziej obiecujących słuchaczy prawa i filozofii.

– Koryński daleko zajdzie – mówił niejeden profesor, i toż samo twierdziliśmy wszyscy, widząc tę niezwykłą wrodzoną zdolność, popieraną ambicją i najszlachetniejszymi o zadaniach i celach człowieka, pojęciami.

Zbigniew był przy tym bardzo przystojnym i majętnym. Jego świeża, rumiana i ściągła twarz, o pięknych i regularnych rysach, o delikatnym puszku pod nosem, o w tył niedbale zarzuconych blond włosach, w zupełnej była harmonii z jego charakterem. Dużo artysty! Dosyć mężczyzny! Nieco kobiety! – określił doskonale Koryńskiego, nasz kolega, a dzisiejszy znakomity powieściopisarz.

Przylgnęliśmy do siebie całą siłą, naszych, niestarganych jeszcze uczuć.

Z prawdziwym też żalem rozłączaliśmy się. Po sześciu latach wspólnej pracy, bogaci w świadectwa krakowskiej Alma Mater, pełni wiary, dumy, nadziei, obaj uśmiechaliśmy się do życia z wyrazem tryumfu i pogody.

– Życie do nas należy! – zawołał już w wagonie pędzącym ku granicy pruskiej Zbigniew, który nauki ukończył z odznaczeniem, a któremu dotąd jego piękna postawa i piękna również dusza, jednały sympatie wszystkich.

Smutno mi się zrobiło.

Odchodzący pociąg świstem lokomotywy zamykał niejako pierwszy tom mego życia.

Mniej zdolny, mniej mający szczęścia do ludzi, mniej hojnie przez naturę uposażony, nie powracałem w rodzinne strony z tą, co Koryński wiarą w przyszłość, z tym wesołym i pełnym zaufania do życia uśmiechem.

W kilka godzin później, odchodzący pociąg w strony wołyńskie, unosił i mnie także. Wprawdzie przyrzekliśmy sobie często do siebie pisywać, nieraz się spotkać i odwiedzać, aleśmy żadnej z tych obietnic nie dotrzymali.

Nasze koleje były różne.

Mnie rzeczywistość zaprzęgła do pługa, Zbigniew napawał się tylko wonią kwiatów życia i smakiem jego owoców.

Ja gospodarowałem na kawałku rodzinnej i ciężkiej ziemi; on, jedynak i dziedzic dużej fortuny – używał.

Nasza korespondencja trwała krótko. On mi obszernie opisywał wrażenia wyniesione z Paryża a ja mu w odpowiedzi na to, zdawałem relacje ze swych zatargów o miedzę i służebności, z sąsiadami i chłopami.

Po roku korespondencja się urwała, przeszedłszy wszystkie fazy listownych stosunków, ludzi unoszonych wichurą życia w przeciwne strony. I minęło lat dziesięć, w których nazwiska nawet Zbigniewa Koryńskiego nie usłyszałem.

Czasem stawał mi w myśli wyraźnie jego portret o delikatnych konturach, lekkim namalowany pędzlem, lecz gdzież go było szukać? Czasem żywo mi się nasuwały wspomnienia tak silnie mnie ze Zbigniewem wiążące. Zasmucały mnie i rozmarzały, lecz na krótko, bo w kuźni życia nie było czasu na sny młodości. Dziwiło mnie tylko, że o Zbigniewie nie słyszę, że jeszcze nie wyszedł na znakomitość, jaką, ku czemu miał wszelkie warunki. Dziwiłem się, że nigdy nie dochodziło mnie echo czynów człowieka, po którym wszyscy czegoś się spodziewali. Ten był już doskonałym adwokatem, ów zachwycał powieścią, trzeci i czwarty wchodził w szeregi głośnych pracowników, z którymi się kraj liczył, a o najzdolniejszym, o najszlachetniejszym – cisza! Czyżby nas Zbigniew zawiódł, czyżby się potknął na śliskiej drodze żywota? Wreszcie sam zajęty po uszy pracą na roli, zapomniałem zupełnie o Koryńskim.

Praca moja przyniosła mi owoce, bo w dziesięć lat po rozpoczęciu gospodarstwa, uznałem za stosowne wybrać się do Warszawy na wystawę rolniczą. Prowadząc za sobą kilka wagonów pysznych koni, jałowic i owiec, nadzwyczajne okazy buraków i marchwi, podążyłem do syreniego grodu.

Warszawa wyglądała odświętnie. Tysiące ludzi uwijało się po ulicach; ruch, zgiełk i gwar wielkiego miasta, panował wśród jego wysokich i popielatych murów, od świtu do nowego niemal świtu.

W tym różnobarwnym tłumie ludzi, których różne gusta i namiętności, obowiązki i próżniactwo ze wszystkich stron kraju pościągały, odnajdywałem wielu znajomych. Co dzień niemal spotykałem jakąś twarz, o której nie wiedziałem, czy mi się śniła, czy też ją w życiu naprawdę widziałem. To kolega z pierwszych lat pobytu w gimnazjum opalony i gruby hreczkosiej, to wyelegantowany znajomy ze świata większego, to adwokat ze stron dalekich, z którym razem słuchałem ekonomii politycznej, rzucali się na przemian  w moje objęcia. Człowiek młodniał i odświeżał się wspomnieniami.

Raz późnym już wieczorem, znalazłem się w jednej z pierwszorzędnych restauracji. Pełno w niej było ludzi i zgiełku. Stoliki gęsto obsadzone kipiały życiem, wesołością i śmiechem. Przy jednym siedziała jakaś poczciwa rodzina obywatelska, przy drugim zdradzała się złota młodzież ciągłymi wystrzałami butelek szampana, przy trzecim pochyleni ku sobie głowami, szwargotali z żywym zajęciem i z chciwością w oczach, bogaci przedsiębiorcy niemieccy.

Jakże różne typy! – wymuszone i naturalne, wstrętne i sympatyczne, swoje i obce – jak w obrazie jakim, grupowały się w całość. Przeglądając te stoliki, odgadując myśli tych niby zajętych jedzeniem ludzi, bawiłem się doskonale, choć piekielny ruch restauracyjny nie pozwalał mi nad niczym dłużej się zatrzymać. Była to panorama ludzi, których ściągają wystawy i wyścigi.

Nagle uderzyła mnie twarz znajoma. Jakiś mężczyzna siedział samotnie w drugim końcu sali i zdawał się oddawać tym samym co i ja spostrzeżeniom.

Ten nieznajomy zainteresował mnie żywo szlachetnością rysów, głębokością i melancholią spojrzenia. Mógł on tylko należeć do tej klasy ludzi, w której jedynie się znajdują rzadkie, dystyngowane swą powierzchownością postacie.

Był młodym i przystojnym, ale twarz jego wydała mi się dziwnie zmęczoną i znudzoną. Zdawał się patrzeć i nie widzieć, słuchać, a nie słyszeć.

Zarzucił niby w tył swe złote włosy i podniósłszy piękną głowę, puszczał kłęby dymu z cygara. Myślą nie był w tej hałaśliwej sali.

Ja go gdzieś znałem, czy kiedyś widziałem. Męczyłem głowę, aby sobie przypomnieć okoliczności, z których mi ta fizjonomia w pamięci utkwiła. Na próżno! Nie ten, ani ów.

Już czułem się znużony tą moralną i gwałtowną w takich razach pracą mózgu, już chciałem gdzieindziej skierować me ciekawe oczy – gdy nieznajomy mój, sam do siebie się uśmiechnął. Skoczyłem jak oparzony, przebiegłem salę, i stając przed zadumanym blondynem, zawołałem:

– Zbigniew!

Tak! To był on, powstał, spojrzał i rzucił się w moje objęcia.

Usiedliśmy naprzeciwko siebie, i kazawszy sobie podać butelkę wina, gawędzili do późnej nocy.

Gdy jeden ustawał, zaczynał drugi. Nagle, w jednej sekundzie, odżyły w pierwotnej świeżości uczucia, które z nas w swoim czasie, czyniły Orestesa i Piladesa ław uniwersyteckich.

Już cisza zalegała ulice Warszawy, gdyśmy się rozstawali, naznaczając następne spotkanie nazajutrz, w tej samej restauracji i o tej samej godzinie.

Gdym przybył do hotelu i został sam, uczułem się dziwnie jakoś rozstrojonym. Ten Zbigniew dzisiejszy nie był tym samym, którego znałem niegdyś. Koryński odmienił się znacznie...

Spostrzeżenie to zasmuciło mnie głęboko. Czyżby czas, ten nieubłagany starzec, ogołacał wszystkich z tego, co kto ma najpiękniejszego i najszlachetniejszego?

Zbigniew nie był już tym idealnym młodzieńcem, porywającym swą poezją, zdumiewającym swą wiarą, olśniewającym swym rozumem.

Był jakby ociężały i znudzony. Pewien cynizm tłumił w jego duszy idealizm; jakieś lenistwo nie pozwalało mu wznieść się ponad poziom; jakiś realizm, sybarytyzm, zabił w nim aspiracje i porywy wzniosłe.

Okropna zmiana!

Dziesięć lat! – co one mogą zrobić z człowieka? Zamiast wzmocnić piękno ducha, niszczą nawet jego ślady.

Któżby się w tym dzisiejszym Zbigniewie, znudzonym i niepragnącym niczego, domyślił tego młodzieńca, obiecującego niegdyś być ozdobą naszego pokolenia!

A jak zmienił się w swym charakterze, tak też zmienił się i w powierzchowności.

Był przystojnym, nawet bardzo przystojnym, i pozostał takim, ale gdzież u licha podział się z jego twarzy ten urok poetyczny, ta głębokość spojrzenia? Dziesięć lat! – i już wyżłobiła się przepaść między jednym i tym samym człowiekiem. Nie poznałem Zbigniewa, nie poznawałem też i jego duszy i serca, jego zapatrywań i inteligencji. Ta zmiana dotknęła mnie głęboko; obalała ona najpiękniejsze moje teorie, zniechęcała do życia.

– A może – myślałem wreszcie – czas każdego z nas w ten sposób piętnuje i może dlatego ludzie wyobrażają go sobie w postaci zgryźliwego i znudzonego starca?

Zbigniew opowiedział mi w krótkości swe życie, a wydało mi się ono dziwnie czczym i próżnym. Dużo podróży, dziesięć karnawałów, mnóstwo wrażeń, kilka miłostek – oto, co wypełniło żywot tego, który zdawał się nie mieć granic dla swych wzniosłych marzeń i szlachetnych ambicji.

Cóż zrobił przy swych środkach?

Toż ja, przykuty do pługa i niemogący wznieść się po nad poziom codziennych, zamkniętych w ciasnym kółku obowiązków, zrobiłem więcej...

Czyż Stwórca na to daje jednostkom wyjątkowe zdolności i nadzwyczajne środki, aby je tak marnowały?

Co – pytałem sam siebie niemal z rozpaczą – mogło uśpić w Zbigniewie to wszystko, tak piękne, szczytne, które w nim troskliwa matka wypielęgnowała, a pierwsza młodość wykształciła?

Co ze Zbigniewa zrobiło tego tuzinkowego panicza, który z nudów zjechał na wystawę rolniczą, choć, jak mi się przyznał, nic go nie obchodzą buraki ani holendry? Co mogło usunąć mu z życia cel? – co mogło osłabić jego wiarę, a zamienić w cyniczny jego dobry uśmiech?

Na drugi dzień, o godzinie dziewiątej wieczorem podążyłem do tej samej restauracji. Mieściła się ona w świeżo naówczas otwartym hotelu Brühlowskim, w pobliżu Saskiego ogrodu.

W sali zastałem już Zbigniewa; czekał na mnie przy tym samym, na uboczu stojącym, stoliku i przyrządzał tak zwany kruszon, z wina szampańskiego i pomarańcz.

Gorąco było na dworze, gorąco i w sali, z radością więc powitałem nie tylko przyjaciela, ale i napitek.

Lecz Zbigniew wydał mi się bardziej jeszcze, niż wczoraj znudzonym. Rozruszanie go szło mi trudno. Dopiero po kolacji i po kilku szklankach rozgrzewającego i chłodzącego razem napoju, ożywił się.

Czasem oczy jego tak żywo błysnęły, taki szczery uśmiech przeleciał po ustach, iż z radością sądziłem przez chwilę, że mój dawny Zbigniew istnieje jeszcze pod zmienioną powłoką, że jeszcze wskrzesić go można.

Ale złudzenie trwało krótko; Koryński sam z pośpiechem przywdziewał maskę.

– Wiesz! – zagadnąłem – że cię znajduję bardzo zmienionym, zmienionym wewnętrznie nie do poznania.

Zbigniew machnął ręką i odezwał się z goryczą, nie pozwalając mi dokończyć.

– Kogóż by, mój drogi, nie zmieniło życie? Zwróciłem rozmowę na inny temat, widząc, że ten nie robił przyjemności memu przyjacielowi. Wtem, w chwili rozmowy najzwyklejszej, spostrzegłem nagle dziwną i gwałtowną zmianę w twarzy Zbigniewa. Oczy wytrzeszczone zapuścił gdzieś przed siebie, śmiertelna bladość okryła jego oblicze, wargi mu drgały...

Oniemiałem, przerażony.

Domyślałem się, że coś w sali, do której tyłem siedziałem, było powodem tej przerażającej metamorfozy.

Ten nieokreślony wyraz rozpaczy czy przestrachu na jego twarzy, wzrastał; aż nagle krew uderzająca mu do głowy, zamieniła w szkarłat jego blade oblicze.

Była chwila, w której sądziłem, że mu serce pęknie, bo słyszałem jego uderzenia. Oczy Zbigniewa na kimś zbliżającym się z tyłu, wyraźnie spoczywały.

Obejrzałem się.

Około naszego stolika przechodziła bardzo piękna i strojna kobieta. Otoczona była kilku mężczyznami. Twarz jej blada o czarnych oczach, jaśniała szczęściem i zadowoleniem. Toaleta wykwintna zdradzała jej społeczną sferę. Z nieokreślonym uśmiechem lwicy przeszła szeleszcząc jedwabiem i patrząc oko w oko Zbigniewowi.

Zniknęli!

Spojrzałem na przyjaciela, który dopiero jakby odzyskując zmysły, głęboko odetchnął i opuścił się bezsilnie na poręcze fotela. – Co ci jest? – zawołałem.

Koryński wypił duszkiem szklankę wina, wstał, zachwiał się i z trudnością wyszeptał:

– Wyjdźmy... tu duszno...

Oblicze jego odzyskiwało swą zwykłą bladość, a błyszczące dziwnym jakimś wyrazem oczy, miały w sobie coś krwawiącego przyjazne serce.

Wyprowadziłem raczej Zbigniewa, bo oparty na moim ramieniu, z trudnością postępował.

– Gdzie chcesz się udać? – zapytałem.

– Chodźmy... chodźmy do ogrodu... – odparł Koryński.

Wieczór był cudny; gwiazdy, jak brylanty przedzierały swe światło przez gęstą czerwcową zieloność drzew. Z dala dochodził nas turkot i ruch wielkiego miasta, o którem zapominać kazał księżyc spacerujący jak mocarz na tle błękitnego aksamitu.

Dążyliśmy w najmniej ludne części ogrodu.

– Ach! Jak tu dobrze! – wyszeptał Zbigniew i pociągnął mnie ku ławce ukrytej w puszystej zieloności ogromnego kasztana.

– Jak tu dobrze – ciągnął dalej – jak dobrze z dala od ludzi, z dłonią przyjaciela w dłoni, przyjaciela, z którym się śniło i marzyło...

Uścisnął mnie. Uczułem jakby zwilżone łzami jego policzki, a on dalej mówił:

– Gdy pomyślę... temu lat dziesięć... pamiętasz, czym byłem?... czymże jestem? Urwał i milczał, a cisza ta była tak poważną, tak uroczystą, że nie byłbym się odważył jej przerwać. Czułem jak mi się serce ściskało i cierpiałem jego wielkim cierpieniem.

Zbigniew zaczął:

– Czyś zauważył tę kobietę? Skinąłem głową.

– Od lat... od lat siedmiu pierwszy raz ją widzę, wypiękniała, a ja...

Urwał znowu i znów zaczął z uśmiechem konwulsyjnym:

– Mówiłeś żem się zmienił. Nie zmieniłem się, mój drogi! Tylko z popiołów tego Zbigniewa, którego znałeś, wyrósł ten, którego masz przed sobą, do niczego? Tamtego, zabiła ta właśnie kobieta.

I znów zapanowało długie milczenie, Zbigniew z głową pochyloną, trzymaną w obu rękach wspartych na kolanach, siedział zadumany.

Cisza coraz uroczystsza, cisza krótkiej czerwcowej nocy zstępowała na ziemię. Czasem przerwał ją tylko ptaszek przedwcześnie zbudzony i bijący z krzykiem skrzydłami o zielone drzew liście. Czasem kropla rosy pochyliła trawkę i uśmiechnęła się brylantem do gwiazd i księżyca.

Zbigniew się ocucił, twarz odsłonił i zawołał:

– Słuchaj, mój drogi, najlepszy przyjacielu! – opowiem ci! Gdyśmy się po ukończeniu szkół rozłączyli w Krakowie, podążyłem, jak wiesz, do domu, gdzie na mnie czekała ta najdroższa matka, ta kobieta, jakiej drugiej nie było – jakie czasem zamiast aniołów, Bóg zsyła na ziemię. Oddała mi dziedzictwo pozostawione przez ojca, powiększone przez nią i rzekła: Marzenie moje urzeczywistnione! Daję ci wszystko, co Bóg pozwolił mnie, matce, dać ukochanemu synowi, bo piękną duszę, piękne ciało i piękną fortunę. Teraz do uwieńczenia mych marzeń jeszcze czegoś potrzeba. Chciałabym przed śmiercią mieć córkę i wnuka! Życie jest krótkim, a dla mężczyzny zaczyna się z chwilą, gdy je dzieli z kobietą godną siebie; gdy go do walki z życiem i szlachetnych czynów zachęca para figlarnych, wyciągających się do niego od łona matki, rączek. Nie szukaj długo żony i nie żądaj od niej, aby ci co więcej w posagu przyniosła, prócz dobrego serca i kochanej twarzy. Zanadto cię kochałam, aby często nie myśleć o tej, która ci kiedyś mnie zastąpi. Powiem ci nawet, że gorąco pragnąc abyś jak najmniej marnował czasu, który tak dobrze użyć można, na szukanie żony – przygotowałam ci ją, wychowałam i wychuchałam prawie. W sąsiedztwie dorosłą panną jest Wanda X., z którą bawiłeś się dzieckiem będąc, a która łączy w sobie wszystkie przymioty, o jakich marzyć mogą – taki jak ty, młody człowiek i jego matka.

Patrzyłam na nią, na jej wychowanie, jej cnoty i wady, i nie widzę nigdzie lepszej, godniejszej ciebie żony. Uczucia się jednak nie nakazuje. Jeżeli ci się będzie podobała, będę szczęśliwą, jeśli nie – zawód ten policzę między rozczarowania życia – które są mniej przykre, gdy je nakazuje miłość macierzyńska! Wkrótce poznałem pannę Wandę X. Była to śliczna istota, w która cudem jakimś, siłą swej miłości, matka moja przelała swój urok serca, rozumu i duszy. Liczyła osiemnastą wiosnę, a była tak hożą wesołą, naiwną i rozumną, piękną i świeżą, iż przypatrując się jej, zdawało mi się zawsze, że się przyglądam obrazowi mistrza.

W sześć miesięcy po powrocie do domu, byłem najszczęśliwszym z ludzi, byłem bowiem zaręczony z najidealniejszą dziewczyną, którą co dzień więcej kochałem uczuciem tym silniejszym, im dalsze ono było od wszelkiej namiętności zmysłowej. Cóż to było za szczęście nieziemskie, to moje życie wśród tych dwóch kochających mnie kobiet! Cóż to było za szczęście niebiańskie, słyszeć co dzień z ust matki zasyłaną gorącą dziękczynną modlitwę do Boga, że jej pozwolił urzeczywistnić wszystkie marzenia! Cóż to za szczęście było, mieć przy sobie tę uroczą przybraną w ciało poezję, szczebioczącą i wpatrującą mi się w oczy, z tym nadmiarem wiary i uczucia!

Czasem zdawało mi się, że mi serce pęknie – pęknie ze szczęścia!

Zbigniew przestał mówić, zasłonił twarz rękami i zdawało mi się, że posłyszałem jakby dławione gwałtem łkanie.

Po długiej i uroczystej przerwie zaczął:

– Ale w okolicy, o miedzę z nami graniczył dom hrabstwa Z. znany w szerokich kołach towarzyskich, a panna Jadwiga Z. przyjaźniła się z Wandzią.

Dziwna to była kobieta, rozwinięta przedwcześnie, sprytna, dowcipna i zalotna. Miała w całej swojej osobie jakiś czar zatrważający, który ją czynił istotą niepospolitą i interesującą. Nieraz, pamiętam, spoglądałem na nią z zapytaniem w duszy, czy ta kobieta jest kobietą, czy ma serce i rozum, czy tylko ich fałszywy odblask? Hrabianką promieniała niezwykłym blaskiem niewieścim. Une brillante apparition powiedziałby Francuz.

Byliśmy ze sobą bardzo dobrze; zajmował mnie jej niezwykły rozum, pociągało jej głębokie spojrzenie, zachwycała jej majestatyczna postać. Zdawała się być stworzoną na królową. Oczy jej wzbudzały jakby jakąś nieokreśloną trwogę, i gdy spojrzała na mnie, szukałem wtedy z pośpiechem spokojnych oczu Wandy, by odzyskać przytomność i spokój duszy.

Mimo to miałem dla niej wiele uczucia, które by się określić nie dało, ale które w każdym razie było sympatycznym. Wanda nieraz o nią była zazdrosna, lecz wnet rozwiewałem te podejrzenia kochającego serca, tłumacząc szczerze i łatwo przyjemność, jaką znajdowałem w błyskotliwym towarzystwie hrabianki Z. Wanda była poezją, sielanką! Tamta postacią z dramatu czy tragedii. Wanda, to był dzień majowy o ciszy w powietrzu, o zapachach w atmosferze, dzień cudny swą jasnością, orzeźwiający spokojem i świeżością. Jadwiga – to skwarne południe dnia lipcowego, zwiastującego straszliwą burzę, a przerażającego żarem i olśniewającym słowem. Byliśmy zaręczeni z Wanda, a działo się to w Czerwcu. Zostawiwszy narzeczoną, udaliśmy się do Warszawy – ja z najdroższą moją, matką, dla dopełnienia różnych sprawunków potrzebnych do urządzenia gniazdka dla mojej jaskółki.

Warszawa była wtedy taką, jaką jest dzisiaj, a może jeszcze wyglądała świetniej. Właśnie trafiliśmy na porę wyścigów i zielonego karnawału. Hrabiostwo Z. bawili także w mieście i wydawali świetny bal, na który dostałem zaproszenie bardzo gorące. Nie chciałem iść, zwłaszcza, że Wandzi nie było, więc i narzeczonemu nie wypadało bawić się bez niej. Ale matka moja przełamała we mnie te skrupuły i zachęciła do pójścia na ów bal przez wzgląd, że państwo Z. byli sąsiadami, związanymi z naszym domem dawnym i przyjaznym stosunkiem.

Na balu długo nie mogłem się rozbawić. Ten tłum różnobarwny i strojny nie miał dla mnie uroku, bo próżno bym w nim szukał mej Wandy. A panna Jadwiga tego dnia właśnie była śliczniejszą, więcej niż kiedykolwiek pociągającą i... demoniczną. Przypatrywałem się jej z tą przyjemnością, z jaką znawca sztuki bada w szczegółach portret wyszły spod pędzla znakomitego artysty. Nieraz rzucała na mnie wejrzenie, które mimowolnie opuszczało powieki na mych oczach, bo w tym wejrzeniu było znowu coś dziwnie niebezpiecznego.

Już zabierałem się do odwrotu z tej gwarnej i lśniącej sali, gdy zbliżyła się do mnie panna Jadwiga i wpijając w twarz moją swe oczy błyszczące jak brylanty, czarne jak węgle, przeszywające jak iskry elektryczne, zagadnęła:

– Panie Zbigniewie, nudzisz się pan bez Wandzi: cóż ja na to poradzić mogę?

Zamyśliła się, a oczyma tak głęboko sięgała do dna mego serca i duszy, tak były te oczy tajemniczo złowrogie, że zacząłem drżeć na całym ciele, jakby pod gwałtownym wrażeniem przestrachu. Ona stała, aż nagle podnosząc głowę majestatyczny mnichem i uśmiechając się demonicznie, zawołała:

– Doskonała przychodzi mi myśl, panie Zbigniewie. Jako przyjaciółka Wandzi, mam obowiązek zabawienia pana. Chcesz pan? Zabawimy się w narzeczonych; przez cały wieczór będziemy udawali, zakochanych, i zaraz zaczniemy od mazura, którego dla pana zatrzymałam. To będzie bardzo zabawne! – razem pójdziemy do kolacji. Pan będziesz rzucał zazdrosne wejrzenia, ile razy kto do mnie się zbliży, ja spoglądać będę na pana, ot tak...

I spojrzała na mnie, przewracając oczami, jak najlepsza aktorka. Wkrótce muzyka zabrzmiała skocznym mazurem. Pierwsza panna Jadwiga przyskoczyła do mnie w pląsach i podając mi swą marmurową rączkę zawołała:

– Zaczynamy Monsieur, mon fiancé. Zaczęliśmy tę zabawę w narzeczonych, która skończyła się dopiero, gdy światło lamp dobrze już zbladło przy wdzierających się przez okiennice promieniach słońca. Wyszedłem tak dziwnie rozstrojony, tak oszołomiony, tak ogłupiały, a tak przy tym zawstydzony i zmieniony, że nigdy bym się nie odważył spojrzeć w oczy ukochanej mej matce,

Nie poszedłem też do niej, lecz pierwszym odchodzącym na Zachód pociągiem, uciekłem z Warszawy, z kraju, uciekłem – Boże! Od mej matki, od Wandy!

Udałem się do Paryża, i stamtąd listem, który mógłby być pomnikiem dziwacznego stylu i szału, wywołanego parą oczu takich, jakie miała Jadwiga, rozdarłem dwa słabe i gorąco kochające serca.

Długo bawiłem za granicą. Dowód – w Niemczech zjechałem się z hrabiostwem Z. i cały sezon bawiliśmy się z Jadwigą w narzeczonych.

Gdy wróciłem do domu, miałem tylko czas zamknąć oczy mej matce, która umarła z dziwnie smutnym uśmiechem na ustach, szepcząc słowa błogosławieństwa i trzymając na mej głowie zimne dłonie.

Zbigniew urwał i szlochał. Płakał długo jak dziecko, bo łzy duże, gorące spływały mu po policzkach. Gdy się uspokoił, zagadnąłem cicho.

– Dokończ Zbigniewie!

Koryński się rozejrzał. Noc pierzchła przed słońcem, które już gdzieś daleko rozjaśniało od wschodu niebo. Panowała cisza, jaka panuje zwykle przed pojawieniem się dnia. Koryński złamanym głosem mówił dalej:

– W pół roku po śmierci matki, zapytałem hrabianki Z., czy nie uznaje tego, że nasza zabawa powinna by przejść w inną fazę. W odpowiedzi spojrzała na mnie tak, jak spoglądała czasem, tym wejrzeniem, którym mnie oszołomiła na balu, w Ems i wszędzie, i wyszeptała niewyraźnie, abym pomówił z ojcem. Spieszno mi było poświęcić tej kobiecie me życie, śpieszno mi było u nóg jej zapomnieć ostatniego uśmiechu mej matki, ostatnich łez Wandy. Udałem się natychmiast do hrabiego. Odparł mi, że dobrze, że dawno żywił nadzieję oddania w ręce syna przyjaciela, największego swego skarbu. Lecz kładł jeden warunek, od spełnienia, którego zależało połączenie stułą naszych dłoni. Ten warunek...

Zbigniew zaśmiał się śmiechem gorzkim i dalej śmiał się spazmatycznie, dziko!

– Dokończ! – zawołałem.

– Ten warunek był i jej warunkiem – ciągnął uspokojony Zbigniew. – Hrabia Z. wygrzebał gdzieś, że rodzina Koryńskich miała prawo do tytułu hrabiowskiego, i żądałbym się wylegitymował, bo córka jego nie chciała zrobić mezaliansu idąc za zwykłego szlachcica. Jak szalony wybiegłem z pokoju i nie oparłem się aż, gdzieś za granicą. Gdym wrócił, Jadwiga była hrabiną M., a dziś pierwszy raz ją spotkałem.

– Widziałeś – dodał – jej uśmiech? Ten sam! Ten sam zawsze! Choć on to zrobił mnie takim, że mnie poznać nie możesz.

Koryński zerwał się z miejsca i ruszyliśmy ku miastu, a słońce już okrywało brylantami szmaragdowe powierzchnie ogrodów.

ISBN (ePUB): 978-83-7884-161-6

ISBN (MOBI): 978-83-7884-162-3

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Portret lady Meux” Jamesa Whistlera (1834–1903).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.

Niniejsze wydanie książki zostało przygotowane przez firmę Inpingo w ramach akcji „Białe Kruki na E-booki”. Utwór poddano modernizacji pisowni i opracowaniu edytorskiemu, by uczynić jego tekst przyjaznym dla współczesnego czytelnika.