Natalia Korwin-Szymanowska

Przełom
i inne nowele

Warszawa 2012

Ze świętej Żmudzi

Błękitne fale Niemna, złączywszy się z ciemniejszymi wodami Wilii, wspaniale, rozgorączkowane tym namiętnym uściskiem, który dwie odrębne, a stęsknione za sobą istoty łączył w jedność i wiódł ku morzu nieskończoności; błękitne fale Niemna, spienione, rozszalałe, pochwyciwszy wątłą łódkę naszą, z podwójną siłą pognały ją ku Bałtykowi. Snać czuły, iż turyście, który pomimo wiosennych wylewów, nie bał się rzucić w tę łupinkę, pilno było obejrzeć malownicze wybrzeża, znane ogólnie pod nazwą polskiej Szwajcarii. Minąwszy też wspaniały pałac i wieżyce czerwonego dworu, przebywszy leniwe nurty Niewiaży, nie spostrzegliśmy nawet, kiedy stara Żmudź święta otworzyła nam bramy swe i serce. Szeroko rozlane wody wspierały się o wzgórza, bujną pokryte zielenią, o ziemię bogatą, która stanowiąc sól w oku drapieżnych sąsiadów dawnej Rzeczypospolitej, Krzyżaków, od ich już czasów krwią i kośćmi usiana została.

Czym dalej też ku morzu, tym więcej z każdego zakątka wspomnień się wychyla, tym więcej pamiątek, opromienionych poetyczną legendą ludową.

Z początku, wśród bogactwa niezwykle bujnej przyrody, błyskają nam tylko Sapieżyszki, Wilki lub Poniemoń, stara Zanów siedziba; przewoźnik wskazuje tu na słynną górę Gedymina, tam na kościół, gdzie lud czci cudowny obraz Matki Bożej i umieszczoną pod nim głowę jelenia. Według podania skromna, drewniana świątynia, w której się wizerunek ów znajdował, została przed wielu dziesiątkami, a może setkami lat, zburzoną podczas olbrzymiej powodzi Niemna. Rozszalała rzeka, zapożyczywszy sobie nie tylko od Wilii i Niewiaży, ale od morza nawet spienionych bałwanów, zalała nimi całą okolicę, burząc wszystko dookoła. Przed ślepym jej gniewem nic się ostać nie mogło. Łąki i zboża, chaty i drzewa, wściekłym porywała wirem, a druzgocząc na miazgę, niosła do syczącego Bałtyku, jakby całopalna ofiarę.

Przerażeni mieszkańcy uciekali, trwoga zaś w coraz dalsze gnała ich okolice. Płacz i krzyki zdawały się więcej jeszcze podniecać rozwścieklonego potwora. Tryumfując nad ludzkim tchórzostwem, sądził, że i chwale Bożej potrafi nieść zagładę. Piętrzące się też jego fale z podwójną zajadłością uderzyły o kruche ściany świątyni, które podmyte, runęły z łoskotem.

Gdy jednak wody opadać wreszcie zaczęły, a ludzie spróbowali powracać do opuszczonej ojcowizny, wzrok ich na wstępie zaraz istny cud uderzył. Oto na widok pierwszej łodzi, z wierzchołka najwyższego wzgórza, potwór jakiś rzucił się i wpław ku ludziom przybył. Zdumieni poznali w potworze olbrzymiego jelenia, który dźwigał na rogach cudowny wizerunek Bogarodzicy, ani jedną kroplą wody niezwilżony.

Jeleń złożył obraz, jako symbol nadziei i opieki Bożej, do łodzi, sam zaś bez oporu pochwycić się pozwolił.

Wdzięczny lud, na dowód czci i podzięki, ściął głowę jelenia, by ją w nowo wybudowanym kościółku pod obrazem Matki Bożej przybić. Rogi, które cudu takiego dokazały, nie mogły przecież profanować się pobytem na marnej łez dolinie.

Być bożyszczem mas ciemnych to zaiste rzecz niebezpieczna niekiedy.

Zaledwie wysłuchawszy opowiadań przewoźnika, zdołałem filozoficzna tę wypowiedzieć uwagę, gdy po lewej stronie rzeki błysnęły nam zalotne wieżyczki zameczku, który połączywszy dawną strukturę niemiecką, z lekkością znad Sekwany zapożyczoną, stamtąd również importował cudzoziemskie swe miano.

– Belweder – mruknął nasz cicerone, z wzgardliwym nieco odcieniem. – To maleństwo, nie ma na co patrzeć. Zobaczą panowie krzyżackie zamki dopiero; na przykład Raudanie o osiemdziesięciu pokojach i murach tak grubych jak długość tej łodzi. Tam mistrz ich sam przebywał często, o ucztach zaś, jakie biali mnisi wyprawiali i rzeziach srogich, pod wałami twierdz tych staczanych, ludzie tutejsi opowiadają do dziś dnia rzeczy tak straszne, że aż włosy stają na głowie.

Okolica stawała się coraz bogatszą, ujście zaś Niemna stanowiło klucz do całej Litwy; strzegąc go też, jak oka w głowie, łupiescy bracia krzyżowi powznosili tu co mil parę zamki obronne, na wysokich zbudowane wzgórzach, a wałami i wodą zewsząd otoczone.

Wzrok nasz, śledzący bacznie okolicę, zatrzymał się nagle na malowniczych, prześlicznie wśród zieleni odbijających ruinach.

– Co to za miejscowość? – zapytałem.

– Zamek Giełgudów, dla skrócenia Zamkiem zwany.

Kazałem przybić do brzegu i wyskoczyłem, by zwiedzić starożytne zwaliska.

Na wzgórzu wysokim, wiekowymi pokrytym drzewami, wspaniały roztaczał się widok. Szeroki pas Niemna wił się modrą wstęgą i na skraju horyzontu łudząco się z nim łącząc, oblewał naprzeciw położone Giełgudyszki; dalej na lewo okrążał potężny, na wyniosłości wzniesiony zamek raudański, Skierstymonie i książęcą rezydencję w Jurborgu; na prawo Wielonę, Błogosławieństwo, aż wreszcie niedostrzegalnie w błękicie atmosfery się rozpływał.

Kilka tarasów, kilka parowów, parę wzgórz sztucznie usypanych i stanąłem u zwalisk olbrzyma, co niegdyś hardo strzelając w niebiosa, dziś trzy tylko na pół rozsypane słał ku nim wieżyce.

Więc to był Giełgudów, rezydencja butnego magnata, którego pycha, idąc w ślady Januszów Radziwiłłów, przed zdradzieckimi knowaniami nie cofnęła się nawet.

– Sic transit gloria mundi, mości generale – wyszeptałem smutnie. – Ty, co w 1812 roku własnym sumptem fundowałeś pułk dla armii polskiej; ty, uniesiony pychą, do której wspaniały zamek ten był może podnietą, w dziewiętnaście lat później, zginąłeś marnie, z piętnem domniemanej zdrady na czole. A dziś, dziś patrz, co się z dumą twą stało. Nazwisko zapomniane, siedziba, z której orlę wybiegło niegdyś, by powrócić upiorem; rycerskie gniazdo rycerskich również pokoleń, runęło jakby pod brzemieniem tej hańby, iż mogło dać życie odstępcy.

Głuchy łoskot był jedyna na słowa me odpowiedzią. To kamień z piętrzących się pod chmury, w czworobok zamkniętych murów, spadł z szelestem w fosę przyboczną.

Na wieży załopotały równocześnie bociany i symbol ów nadziei odleciał, jak gdyby ruina i jego przeraziła. W powietrzu zabrzmiał tylko przejmujący dźwięk oddalonych dzwonów i dzwonków, a równocześnie nowy kamień z jękiem stoczył się ku przepaści.

– Te gulbus pogarbintas Jesaus Chrystaus – rozległ się za mną głos drżący.

– Ant amże amże noi – uzupełniłem chrześcijańskie pozdrowienie, oglądając się żywo. Obok, spod ziemi chyba wyrosły lub widocznie ruiny te zamieszkujący, stał stary siwowłosy Żmudzin, z kijem sękatym w ręku i białą jak śnieg brodą.

– Panajtys – mówił w zrozumiałym mi nieco litewskim języku. – Panajtys, może chcecie zwiedzić stary zamek krzyżacki? Są jeszcze całe sale sklepione; w jednej nawet stoi Sobieski, depczący na koniu Turka.

– Król Jan, gnębiący Turka, w starym zamku krzyżackim, cóż to za anachronizm!

Rozśmiałem się mimo woli. Sędziwy Żmudzin domyślił się snać, o co mi chodzi, bo dodał objaśniająco:

– Nieboszczyk generał kazał to przed śmiercią wymalować. Znałem go, gdy był ot, takim malutkim Antosiem – tu wysokość łokcia pokazał – mawiał wtedy, że i on, jak król Sobieski, szpadą wszystkiego się dobije. Rozpoczął zamek odnawiać, a potem, potem... zginął marnie, przez adiutanta zastrzelony. Za nim wszystko poszło w rozsypkę.

Nowy łoskot spadających z góry kamieni potwierdził słowa starca.

– Chodźmy! – zawołałem.

– Dziś nie można – odparł starzec, wstrząsając czołem przecząco.

– Dlaczego?

Mleczno-biała głowa Żmudzina pochyliła się smutnie, ręka wyciągnięta w stronę Niemna, trzęsącym palcem wskazywać się coś zdawała.

– Słuchajcie, panajtys – wyszeptał.

Dzwony i dzwonki prawosławnej cerkwi w Raudaniu kołysały się wciąż w powietrzu, a z wyższych pięter nowy kamyk znów z jękiem jakimś głuchym do wody się stoczył.

– Mury się osuwają – zauważyłem.

– Nie, to dusza generała jęczy tak i pokutuje. Czasami można ją spotkać, ot, tam na lewo, widzisz pan, to góra wężowa, na którą on masę gadzin skupywał i sprowadzał, osobny im wzniósłszy domeczek. Do dziś dnia, choć się wszędzie rozmnożyły i rozeszły, w południe tam najwięcej widzieć ich się daje; a ludzie mówią, że generał do tych kusicieli przychodzi niekiedy.

– A tu?

– Tu pokutuje wtedy tylko, gdy dzwony z cerkwi Raudańskiej rozbujają się w powietrzu. Na dźwięk ich, wśród murów tych głuchy jęk powstaje i kamienie z łoskotem osuwają się w przepaść. Czy słyszysz pan? – zawołał, zwracając moją uwagę na nowy głaz toczący się ze szczytów. – Gdyby tak częściej, z wieżyc tych ślad by już nie pozostał. I lepiej byłoby...

– Dlaczego? – podjąłem zaciekawiony wiarą, z jaką zabobonną opowiadał mi legendę.

– Bo inaczej duszy generała zbyt długo na wyzwolenie czekać przyjdzie.

– Jak to, sądzicie więc...

– To wszyscy widzą – przerwał mi z głębokim przekonaniem. – Nie przestanie tu pokutować, dopóki ostatni kamyk z murów zamku nie pryśnie lub dopóki dzwony w Ostrobramie nie będą biły tak głośno i radośnie, by dźwięk ich aż tutaj groby poruszyć przyszedł.

Spuściłem smutnie głowę, a legenda ducha generała Giełguda ponuro pamięć ruin tych utrwaliła w mych wspomnieniach.

ISBN (ePUB): 978-83-7884-637-6

ISBN (MOBI): 978-83-7884-638-3

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „A box at the italian theatre” Evy Gonzalès (1849–1883).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.

Niniejsze wydanie książki zostało przygotowane przez firmę Inpingo w ramach akcji „Białe Kruki na E-booki”. Utwór poddano modernizacji pisowni i opracowaniu edytorskiemu, by uczynić jego tekst przyjaznym dla współczesnego czytelnika.