Marian Gawalewicz

Gasnąca dusza

Warszawa 2012

ROZDZIAŁ I

Pracownia Filipa Morelli mieściła się w dawnym refektarzu pokarmelickiego klasztoru: grube sklepione mury, wysokie okna; kamienne odrzwia tu i ówdzie spod odpadającego tynku wyzierające ślady dawnych fresków lub oderwane głoski łacińskich napisów – nadawały jej charakter średniowiecznej rudery.

Byłoby to jakimś lamusem, albo stałoby najpewniej wilgotną, zatęchłą pustką, zamieszkaną chyba przez pająki, szczury i nietoperze, gdyby fantazja młodego rzeźbiarza nie wybrała tego miejsca na pracownię.

Dla artysty ta ruina miała swój właściwy urok, a oprócz tego niektóre praktyczne dogodności: niby wśród ludzi a na ustroniu, bo od ulicy odgraniczał ją wysoki mur, w którym mała wazka furtka z żelaznym krzyżykiem u góry, dawała jedyne wejście obok bramy.

Przestronnie tu było, światła dużo, jakkolwiek w wysokich oknach nie wszystkie szybki się zachowały i bez ceremonii jakaś ręka zastąpiła je papierem lub deszczułkami; te zaś, które się utrzymały, pokrywała warstwa kurzu, spłukiwanego chyba strugami ulewnego deszczu od czasu do czasu.

W słoneczne dnie, to światło było jedyną ozdobą rzeźbiarskiej pracowni Filipa, ale z wielką niedyskrecją wydobywało na jaw całą tę poplamioną, odrapaną, obdartą fizjognomią wewnętrzną i zewnętrzną dawnego refektarza.

Stare, suto okute drzwi na zardzewiałych wrzeciądzach otwierały się ciężko, skrzypiąc przeraźliwie i zacinając po zamknięciu na zamek staroświecki i dużą klamkę w kształcie lwiej łapy z pazurami.

W noce księżycowe natomiast pracownia Filipa zmieniała się do niepoznania; srebrne światło niebieskiej lampy magiczny wpływ wywierało na jej wnętrze, odnawiało ją, obwieszało jakimiś wzorzystymi makatami po ścianach, o fantastycznym rysunku, posadzkę wykładało mozaiką z cienia i blasków, jakie rzucały duże okna, sięgające pod same sklepienia; z mroków występowały wówczas, jakby na zaklęcie, białe postacie posągów, studiów, szkiców rozstawionych w nieładzie a księżyc, jak drugi Pigmalion, ożywiał je ułudne mi pozorami.

Dla artysty, poety, marzyciela ze wschodem księżyca rozpoczynało się w tej pracowni jakieś czarodziejskie widowisko; wrażliwszy umysł siłą wyobraźni mógł dosnuwać do tych realnych motywów całą najdziwaczniejszą bajkę; nie darmo opowiadano sobie w sąsiedztwie byłego klasztoru, że w starym refektarzu po nocach straszy i utrzymywano, że żaden rozsądny człowiek nie naraziłby swojej głowy, a może i życia, zamieszkując ruinę, w której pokutują duchy dawno zmarłych zakonników.

Od czasu wszelako, gdy Filip Morelli urządził sobie tu pracownię rzeźbiarską po przyjeździe z Rzymu i Florencji, gdzie lat kilka bawił dla studiów, wiara w strachy doznała sromotnego ciosu; młodemu artyście ani jeden kędzierzawy włos z czarnej głowy nie spadł, a oprócz własnego cienia, snującego się często wieczorami wśród rozpoczętych w glinie postaci, nie spotkał dotąd ani jednego ducha, chociaż z całą gościnnością gospodarza byłby mu najchętniej ciężkie drzwi wiodące na ciemny korytarz własną ręką otworzył.

Ale pomarli ojcowie nie śpieszyli się już więcej do refektarza, w którym oprócz gipsu i gliny nie byliby znaleźli dziś ani okruszyny pożywienia dla siebie.

Zresztą Filip od czasu ożenienia się swego rzadko tu wieczorami przebywał; nęciła go więcej młoda żona i ciepłe, wygodne, milutkie gniazdko, jakie sobie urządził nieopodal pracowni w nowym domu swojej świekry, pani Ludwiki Okulskiej, wdowy po ś. p. Hieronimie, który zostawił jej na pocieszenie po sobie trzy córki, urodne, jak gracje, i kamienicę pakowną, jak koszary.

Córki miały opinią najpiękniejszych panien w całym mieście; co do kamienicy zachodziły pewne wątpliwości, czy w istocie jest równie piękną hipoteką, za jaką ją przedstawiano, tym bardziej, iż nieboszczyk Hieronim nabył ją dosyć obciążoną długami, a pani Hieronimowa od śmierci męża powiększała ciężary dość nieopatrznie.

Kiedy przed dwoma laty Filip Morelli powrócił z Włoch, poprzedzony sławą wielce obiecującego artysty, panny Okulskie w świat właśnie wchodziły; o nich mówiono, że są piękne „jak malowanie”, o nim, że będzie kiedyś polskim Michałem Aniołem i ubolewano tylko nad tym, iż taki artysta przez zrządzenie złośliwego losu będzie nosił włoskie nazwisko pomimo polskiego pochodzenia.

Przypadek bowiem zrządził, że dziadek, czy pradziadek Filipa, był rzeczywiście synem gorącej Italii, ale ojciec jego, już w Polsce urodzony, nawet po włosku dobrze mówić się nie nauczył, i idąc za przykładem własnego rodzica, zaślubił Polkę, a dzieci po polsku wyłącznie wychowywał.

Młodemu Filipowi z pewnym szowinizmem doradzano, aby tak samo spolszczył nazwisko, jak dziad jego spolszczył narodowość.

– Co by ci szkodziło, abyś się przezwał Morelskim, albo Morelowskim? – mówiono do niego – dla dobra sztuki naszej powinieneś to uczynić.

Ale Filip wzruszał ramionami i uśmiechał się pobłażliwie.

– Moi drodzy – odpowiadał swoim doradcom – dlaczego mam się wyrzekać mojego pochodzenia, skoro jeśli nie nazwisko, to twarz moja świadczyć będzie zawsze, że przodków nie nad Wisłą, ale gdzieś nad Tybrem miałem; a zresztą, bądźcie spokojni, jako Filip Morelli, nie będę wcale gorszym Polakiem od Morelskiego; kiedy zaś zdołam utworzyć coś na prawdę pięknego, co by sztuce naszej zaszczyt przynieść mogło, postaram się sam o to, aby nikt mojego dzieła przywłaszczyć sobie nie mógł.

I miał słuszność; rysy jego nosiły tyle cech południowego typu, począwszy od czarnych, jak heban włosów, cery oliwkowej, oczu ciemnych, palących się wulkanicznym jakimś ogniem, że na pierwsze wejrzenie każdy poznawał w nim Włocha a niemal niespodzianką wydawała się w jego ustach ta najczyściejsza polszczyzna, jaką przemawiał zawsze, unikając z umysłu obcego języka.

Twarz Filipa nie była piękną, nie miała wcale klasycznych rysów; przeciwnie, wiele brakowało jej do regularności linii.

Miewał chwile, w których był bardzo brzydkim, ale jeden błysk oka, jeden uśmiech naprawiał wrażenie i pociągał jakimś dziwnym urokiem.

Kiedy go panna Helena Okulska, najstarsza z trzech rozkwitających gracji po raz pierwszy zobaczyła w salonie ks. Jadwigi, patronki szpitala dziecięcego, podczas ważnej narady nad urządzeniem żywych obrazów, skrzywiła się z niechęcią.

– Monstrum! – szepnęła do ucha siostrom i matce – a co za powierzchowność!... kto by powiedział, że to wielki artysta?

– Wygląda, jakby gipsowe figurki po ulicach roznosił – dorzuciła średnia córka pani Okulskiej, chorująca na złośliwość.

– Nawet krawata nie ma porządnie zawiązanego – zauważyła najmłodsza Irena, z pogardliwym wydęciem ślicznych usteczek.

A jednak to monstrum w pół roku później zostało mężem panny Heleny a szwagrem jej sióstr, jakkolwiek obie nigdy zrozumieć nie potrafiły. „co się Helence w takim brzydalu podobać, mogłoę”.

Bywają takie niespodzianki, najmniej prawdopodobne w życiu ludzkim i takie małżeństwa, które jakiś psotny duch z rodzaju złośliwych demonów kojarzy.

Ks. Jadwiga, dbała o powodzenie swoich filantropijnych celów, nie omieszkała wyzyskać chwili, której nowo-przybyły artysta był bohaterem.

Skoro tylko na wystawie sztuk pięknych pojawiły się pierwsze prace Filipa i krytyka rozgłosiła jego nazwisko, a cała publiczność zajęta była jedynie dwoma biustami, przedstawiającymi „Ból” i „Rozpacz”, ze znakomitą ekspresja tych dwóch uczuć wykonane w kamieniu, już dzienniki podały wiadomość wielce interesującą, że „młody nasz rzeźbiarz p. Filip Morelli, przybyły niedawno z Włoch, podjął się na prośbę ks. Jadwigi, zacnej opiekunki szpitala dla dzieci, urządzenia cyklu bardzo efektownych obrazów na scenie miejscowego teatru, w których przyjmą udział najpiękniejsze damy naszego towarzystwa: hrabianka R..., baronowa S..., panny O... itd.”

Reklama poskutkowała; trzy pełne przedstawienia pod protektoratem księżnej, przysporzyły sporo grosza filantropijnej instytucji i spopularyzowały od razu nazwisko młodego artysty, który oryginalnym wyborem tematów, pełnym smaku ugrupowaniem, nowymi efektami oświetlenia złożył dowody niepospolitego talentu i pomysłowości.

Szczególniej zainteresowały wszystkich i zachwyciły żywe posągi na czarnym tle, w których pozowały trzy siostry Okulskie; całe miasto mówiło o nich, rozchwytywano ich fotografie, unoszono się nad tymi wdziękami, co zaćmiły wszystkie piękności od dawna patentowane w salonach wyższego towarzystwa.

Panny Helena, Klara i Irena stały się bohaterkami dnia a mama Okulska czuła się najszczęśliwszą i najdumniejszą z matek.

Zdarzało się bowiem nie raz, że nieba pobłogosławiły kogoś jedną córką „jak malowanie”, ale żeby aż trzy zesłała komuś Opatrzność w swojej dobroci tak hojna – to już chyba dowód szczególniejszej łaskawości, na którą pani Ludwika jakimiś wyjątkowymi cnotami zasłużyć musiała.

Wśród całego tłumu wielbicieli był wszelako ktoś, co bardziej od wszystkich pozostawał pod urokiem tego wyjątkowego piękna i najlepiej je ocenić umiał, najsilniej je odczuwał, najgłębiej się nim przejmował.

Było coś w tym zachwycie miłości własnej mistrza, patrzącego na swoje dzieło okiem znawcy i artysty zarazem.

Filip od czasu pierwszej próby na scenie chodził, jak opętany urokiem wdzięków wszystkich trzech panien Okuskich, ale pierwszeństwo w duszy przyznawał Helenie; ten żywy posąg czarował go, odciskał się w duszy, skamieniał w jego wyobraźni, prowadził go odtąd, jak tajemniczy obłok przed oczyma Mojżesza i zasłaniał resztę całego świata.

Zapaliła się w nim namiętna żądza posiadania takiego arcydzieła natury, którym estetyczna jego dusza zachwycała się tym bardziej, im dłużej się w nie wpatrywał.

Panna Helena zaś widząc czarne, ogniste oczy młodego rzeźbiarza wpatrzone w nią z wyrazem uwielbienia, a patrzące tak wymownie, tak jakoś dziwnie, inaczej od wszystkich, jakie dotąd na nią spoglądały, czuła się w swej kobiecej próżności nadzwyczaj zadowoloną.

Pochlebiał jej ów hołd składany przez mężczyznę, który miał prawo wyrokować o pięknie ze stanowiska artysty, a w niej uznawał i wyróżniał coś z dzieła sztuki.

Jemu też zawdzięczała, że wdziękom jej pozwolił zabłysnąć w całej pełni, że nadał im efektowne tło i ramy, że je niejako rozsławił, jakby na prawdę nie była żywą istotą, ale jakimś wspaniałym posągiem utworzonym w pracowni genialnego artysty.

Uczucie to zatarło pierwsze niekorzystne wrażenie, jakie na niej Filip wywarł początkowo.

Nie zdawała sobie z tego wyraźnie sprawy, że marzeniem jej w życiu było jedynie: być podziwianą, niekochaną; wystarczało jej zapalać oczy, nie serca, upajał ją hołd uwielbienia, chociaż udawała, że o niego nie stoi, że go nie widzi i z tą obojętnością słońca świeciła blaskiem swych wdzięków; ale w tym słońcu była ukryta ambicja bardzo głęboka i drażliwa, ambicja próżności kobiecej.

Tej próżności też przypisać należało, że się panna Helena zajęła Filipem o tyle, o ile on się nią zachwycał i że bez zastanowienia, w pierwszej chwili zgodziła się zostać jego żoną, gdy się oświadczył.

Pochlebiało jej to, iż artysta, którego nazwisko po wszystkich ustach przebiegało, o którym pisały dzienniki, o którym rozmawiano w salonach, ją na samym wstępie wybrał sobie i upodobał; a chociaż siostry utrzymywały, że rzeźbiarz to żadna partia, że pod względem materialnym lepszy by był jakikolwiek urzędnik, postanowiła oddać mu swą rękę.

– Będę żoną sławnego człowieka – mówiła sobie – cały świat znać mnie będzie przez niego, będę nosiła głośne nazwisko: a to więcej warte, niż krocie.

Mama Okulska, przyzwyczajona wypełniać tylko życzenia swych córek, przyjęła do wiadomości postanowione małżeństwo panny Heleny z Filipem i dla formy dała swe błogosławieństwo; zasadą jej było nie sprzeciwiać się kochanym dzieciom i pozostawiać im wszelką swobodę decydowania o własnym szczęściu.

– Mamo – powiedziała jej pewnego wieczoru Helena, gdy wrócili z przechadzki – Morelli mi się oświadczył dzisiaj i przyjęłam go; jutro zapewne sam mamie to powtórzy.

– Dobrze, moja droga – odpowiedziała matka – ty wiesz, że wam pozwalam robić, co chcecie. Czy mam udać, żeś mi o tym nie wspominała?

– Nie potrzeba, przyrzekłam mu, że mamę o tym uprzedzę; mama wie, że mój przyszły mąż nie należy do zbyt wymownych i śmiałych na tym punkcie. Należy mu ułatwić sytuację, zamiast ją utrudniać.

– Już ja to zrobię, bądź spokojną.

Nie zapytała nawet, czy córka kocha swego narzeczonego, bo w tej chwili myśl jej więcej zajętą już była przyszłą wyprawą, aniżeli takimi drobiazgami, jak miłość.

Ona sama nigdy nie kochała nieboszczyka Hieronima, a za jego trumną szła bez jednej łzy w oku, ale w ciężkiej żałobie, zakwefiona gęstym woalem i przez rok i sześć niedziel nie zdejmowała czarnej sukni z szeroką pleureuse’ą, jak na strapioną wdowę przystało: potem dała na mszę żałobną, podczas której razem z córkami klęczała najbardziej przykładnie przy katafalku obstawionym suto kwiatami i świecami, co wszelako nie przeszkadzało jej pójść wieczorem na koncert Rubinsteina; tłumaczyła się tym, że panienki jej nie miały nigdy sposobności słyszeć tak wielkiego pianisty, a niewiadomo, czy go jeszcze kiedy usłyszą.

W sercu i w życiu tej kobiety wszystko wygodnie obok siebie pomieścić się mogło: egzekwie rano za duszę męża, a koncert wieczorem.

Jedno drugiemu nie przeszkadzało wcale.

Pierwszy rok małżeństwa Heleny z Filipem upłynął bardzo szybko; młodzi małżonkowie używali miodowych miesięcy przez całe cztery kwartały, długi czas bawili zagranicą, po powrocie urządzali na nowo swoje mieszkanko, które im się wydało nie dosyć wygodnym, zwłaszcza w przewidywaniu pierwszej pociechy; z konieczności żyli w odosobnieniu, nie bywali u nikogo i mało kogo przyjmowali u siebie.

Filip rozpoczął kilka ważniejszych robót, przyjął kilka obstalunków i zabierał się do wykonania wielkiej kompozycji, w której miał cały swój talent odsłonić. Chciał stworzyć coś wielkiego, coś genialnego, co by mu od razu prawdziwą sławę i stanowisko wyrobiło.

Całymi wieczorami przesiadywał w domu i rozwijał przed żoną swoje plany, zapalając się własnymi pomysłami.

– Zobaczysz, zobaczysz – mówił do niej, ściskając jej drobne, białe, jak z alabastru rączki – co to będzie!...

ISBN (ePUB): 978-83-63149-11-6

ISBN (MOBI): 978-83-63149-12-3

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Freitag rzeźbiący popiersie Heweliusza” Wilhelma Augusta Strykowskiego (1834–1917).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.

Niniejsze wydanie książki zostało przygotowane przez firmę Inpingo w ramach akcji „Białe Kruki na E-booki”. Utwór poddano modernizacji pisowni i opracowaniu edytorskiemu, by uczynić jego tekst przyjaznym dla współczesnego czytelnika.