Leopold Méyet

Do nieznajomej

Nowele

Warszawa 2012

GASNĄCE LATO

ROZDZIAŁ I

– Celinko droga.

– Słucham cię, mateczko.

– Domyślasz się zapewne, że będę dziś dla ciebie zwiastunką dobrej nowiny.

– Zaciekawiasz mnie, matko.

– Pan Adam prosił mnie o twą rękę.

– Pan Adam...? O mą rękę? – wyszeptała młoda panna z widocznym niepokojem, malującym się na jej wyrazistych i pięknych rysach twarzy.

– Czy cię to zadziwia?

– Bynajmniej. Lecz kiedyż, matko, mówił z tobą o mnie?

– Wczoraj, gdy nad wieczorem używaliśmy przechadzki, ponad brzegiem rzeki, lecz teraz dopiero znalazłam chwilę stosowną, by ci powiedzieć to, czegoś się od dawna spodziewała.

– I cóżeś mu rzekła, mateczko?

– Przyjęłam oświadczyny jego z radością, lecz po ostatnie słowo odesłałam do ciebie.

– On też mówił i ze mną.

– A ty cóżeś mu odpowiedziała...? Milczysz...? Proszę cię, mów, przestraszasz mnie.

– Nic – odparła bojaźliwie Celina, oczu nie podnosząc na matkę.

– Jak to? Nic...? To być nie może. Co mówisz dziecko nierozważne?

– Tak, nic, prawie to samo, co nic. Nie mogłam znaleźć innej odpowiedzi – wyszeptała Celina.

– Niepodobna mi w to uwierzyć, a czy wiesz, że takie postępowanie mogło go na zawsze od ciebie odstręczyć, że takie postępowanie to lekceważenie. Przyznasz zaś sama, Celinko, że dla takich jak pan Adam ludzi żywić winniśmy wielki szacunek, a nawet wielką sympatię...? Mówił ze mną tak szczerze, iż wzruszył mnie do głębi. Zapewniał, że cię kocha miłością najprawdziwszą; że staraniem jego będzie, by każda życia godzina wydzwoniła ci spokój, dostatek i szczęście. A tyś mu nie odpowiedział...? Czy wiesz, co znaczy milczenie dla serca, które goreje najpiękniejszym w życiu płomieniem? Nic – to tylko trzy litery, lecz dla niego to są trzy deski od trumny, w której pochowa zmarnowane uczucia, zawiedzione nadzieje i zwichnięte na zawsze zamiary!

– Zatrważasz mnie, matko. Więc cóżem ja winna, że jego uczucia, choćby najszczersze, nie znalazły u mnie żadnego oddźwięku? Miałamże kłamać lub gwałt sobie zadawać? Uczyniłam zaś więcej, aniżeli uczynić mogłam i przyznam ci się, droga matko, że pozostawiłam mu nadzieję.

– Źle bardzo uczyniłaś: lepszą byłaby odpowiedź odmowna a stanowcza. Jest to cios, który strasznym bywa wprawdzie, lecz często uleczy serce cierpiące. A nadzieja jest to lalka w złocistej szacie, która przywabia błyszczącymi oczyma, przykuwa do siebie zalotnym uśmiechem i uwija się między ludźmi po to, by ich z objęć serdecznych strącać w przepaść zwątpienia i wiecznej zagłady. I ja niegdyś, moje dziecko, miewałam nadzieje, i mnie zabłysnął jasny promień tego złudnego słońca; lecz nieprzeparte losu okoliczności wszystkiemu stanęły na zawadzie. Ja marzyłam niegdyś o takim człowieku, który najpiękniejsze życie złożył na ołtarzu najpiękniejszej sprawy, a pomimo to, ulegając namowom starych i chorych rodziców, zostałam w lat kilka żoną twego ojca, który niedługo umarł, pozostawiwszy mi w spadku kłopoty gospodarskie, zawikłane procesy, tę naszą wioskę i ciebie, maleńką sierotę. Gdybyś wiedziała, Celinko, ile godzin zrozpaczenia i goryczy przepędziłam pochylona nad twoją kołyską, to byś nigdy, nikomu nie dawała w darze nadziei, która tak często w zwodnicze przyobleka się blaski.

– Mateczko moja najdroższa, nie bierz tego tak do serca. Zobaczysz, wszystko dobrze się skończy. Nie martw się, proszę.

– Nie martwić się, a czyż mało mam powodu do ciągłej troski i zmartwienia? Czy sądzisz, że nie wiem, jaką jest właściwa przyczyna odmowy tak nieoględnie panu Adamowi udzielonej? Ty myślisz o kim innym, moja Celinko.

Celina zapłonęła tak silnym rumieńcem, że prędko odwróciła twarz przed okiem matki i patrzeć poczęła w stronę ogrodu, z której dolatywało tajemnicze nawoływanie kukułki, wplatające się w nieustanny tryl słowika.

W tejże chwili głuche i prędko stłumione westchnienie, mimowolnie dobyło się z piersi obu tych kobiet. Powoli oddalały się one od werandy na ogród wychodzącej i zapuszczały się w szerokie jego aleje. Wiosna wszędzie roztaczała czarowne wdzięki i uśmiechy. Ulice ogrodu wysadzone stuletnim kasztanem, powiewną akacją i wyniosłym jesionem, rzucały w około cień zarówno przyjemny, jak blask słońca majowego – i zaledwie dozwalały dojrzeć, pięknym obsypane kwiatem, bzy i czeremchy, oraz symetryczne a wzorzysto jak kobierce pourządzane klomby, na których bujnie rozkwitłe orliki i spireje, irysy i lonicery, narcyzy i tulipany, prześcigały się wzajem w rozmaitości barw i kształtów.

– Tak, tak, moja córko – rzekła starsza kobieta, siadając na darniowej ławeczce ogrodu – nic ujść nie zdoła bacznego oka troskliwej matki. Uważam, iż od pewnego czasu marzenie stało się dla ciebie pokarmem codziennym; nieustanną podróż odbywasz po niebiańskich obszarach, oczami ciała i duszy błądzisz i szukasz na drodze zasianej gwiazdami, jak gdybyś jedną z nich dopatrzeć i posiąść chciała. Bezcelowa to wędrówka. Nie należy dla błędnych marzeń i niebiańskich ogników poświęcać rzeczywistego szczęścia, które nam los tak często sam do ręki wkłada.

– Matko droga!

– Moja Celinko – mówiła dalej matka, objąwszy córkę w ramiona – przecież ja tylko twego dobra pragnę. Zaufaj trochę mojemu doświadczeniu i moim cierpieniom, które mnie nauczyły inaczej patrzeć na różne ludzkiej doli objawy – i myśleć też o nich inaczej. Porzuć niedostępne dla nas marzenia, zapomnij o tym, który jak meteor przesunął się po drodze twego życia, zapomnij, bo światło niebieskie świeci zwykle niegodnym albo wybranym. Wiem, że wymagam od ciebie rzeczy wielkiej, trudnej, może niepodobnej w wykonaniu, lecz pomyśl, iż twe nadzieje i marzenia wątłe jak tkanka pajęcza, zerwać się mogą za lada wiatru powiewem; więc ich zaparcie się znośniejszym będzie, aniżeli gorycz możliwego zawodu. Zapomnij i zwróć oczy na ziemię. Czy nie ładna już dla ciebie wioska nasza, czy ogród nasz nie prześliczny, czy w dali nie czerni się las twój ukochany, a bocian nie klekocze nad naszymi głowami? Wszak to do twego młodego serca wiosna tak uroczo wdzięczy się i śmieje. Przecież można być szczęśliwą w takiej atmosferze, pod pieczą zacnego i kochającego cię serca.

Celina opuściła głowę na piersi, i widocznie w myśli słowa matki rozważać poczęła.

Po długiem milczeniu obie kobiety powstały z miejsca i wolno przechadzać się poczęły wśród wonnej atmosfery ogrodu. Celina oparła głowę na ramieniu matki, i w ten sposób idąc zadumane, zbliżyły się i spoczęły w chłodnej, gęsto winem i powojem pokrytej altanie.

– Pomyśl i rozważ to sobie oględnie. W twojej tylko jest mocy naprawić złe, przez ciebie zrządzone. Spodziewam się, że czas pewien pan Adam jeszcze tu zabawi. Lecz zdaje mi się, że ktoś nadchodzi, czy nie on sam?

W tej chwili wszedł do altany młody chłopak z paczką w ręku.

– A to ty, Wojciechu, cóż powiesz nowego?

– Przyniosłem z poczty jakąś paczkę, list i gazety – odrzekł, obracając słomiany kapelusz w rękach.

– List! – rzekła Celina z rozjaśnioną twarzą. – Dajże go prędzej!

I żywo odebrała od chłopca list zamknięty w kwadratowej kopercie, na której farbą niebieską, ze wszystkimi szczegółami, dokładnie wyciśniętą była starożytna tarcza herbowa.

Celina, cała jaśniejąca radością, chciała go podać matce, lecz nagle drgnęła.

– Mamo! – zawołała – list jest do mnie.

– Od kogo?

– Od niego – odrzekła zarumieniona.

Teraz i matka była wzruszona.

– Co ci pisze? – zapytała, a coś więcej niż prosta ciekawość brzmiała w jej głosie: usta kobiety drżały.

– Pisze, że w tej oto paczce przysyła mi książki, o które go przed wyjazdem prosiłam – odrzekła Celina prędko, z twarzą rozpromienioną, oka nie spuszczając z listu. – Nadmienia, że ich odszukanie sprawiło mu wielką przyjemność. Jaki on dobry, nieprawdaż matko? Następnie dziękuje grzecznie za gościnność, jakiej w domu naszym doznał i donosi, że bawi od kilku tygodni w Paryżu, uczęszcza na wykłady znakomitych profesorów Sorbony, spodziewa się, że pod koniec lata odetchnie świeżym powietrzem wioski naszej...?

– I co?

– I nic – odrzekła Celina wesoło – i podpisał...?

Lecz widząc pewien wyraz rozczarowania na twarzy matki – rzekła:

– Czytaj sama, mateczko, to może się czegoś więcej doczytasz.

Oczy kobiety przebiegłszy szybko wstęp, zatrzymały się na ustępie końcowym:

Szczęśliwym będę – czytała – gdy porzucę to gwarne ognisko cywilizowanego świata i zawitam w gościnne progi waszego modrzewiowego dworu, by odetchnąć świeżą wonią lasów i pól ojczystych, by przysłuchiwać się nieustannemu szmerowi rzeki, by znajdować się tam, gdzie wasze szlachetne uderzają serca, by pod cieniem drzew szumiących wśród pięknej i prostaczej natury, marzyć o szczęściu w domowej zagrodzie i o tej, która tu bóstwem być musi, aby owe szczęście otrzymanym być mogło!

– Prawda – rzekła z łagodnym uśmiechem matka, składając list. – Nie ma już nic więcej: w najciekawszym miejscu urwane. Może sobie każdy tłumaczyć, jak mu się podoba, jak piszący wystawia sobie bóstwo szczęścia w domowym ognisku. W twoim wieku na takiej kanwie zwykło się najpiękniejsze wzorować marzenia. Ale pamiętaj…

– On mnie kocha, matko najdroższa – wykrzyknęła Celina, rzucając się matce w objęcia.

Przez pewien czas pozostawały obie kobiety w niemym i serdecznym uścisku. Było coś szczególnego w tym pocałowaniu matki: ściskała ona córkę, jak gdyby ją wydarła z nieubłaganych objęć śmierci, lub pragnęła tym jednym uściśnięciem zażegnać od niej na zawsze smutną dolę życia.

– Mateczko, ktoś nadchodzi.

Niedaleko altany dały się słyszeć niezbyt lekkie, powolne kroki.

– Pan Adam idzie.

– Pan Adam? W takiej chwili. Może przychodzi po stanowczą odpowiedź...? Cóż ja mu powiedzieć mogę? Poradź, ach poradź mi, matko!

– Trudna rada – odrzekła zmieszana, zatroskana matka. – Dziwnie się jakoś to wszystko składa. Bądź dla niego uprzejmą, bardzo uprzejmą, okaż mu w rozmowie pewien odcień życzliwości i poproś w imieniu moim, by mi darował chwilkę rozmowy. Lepiej zatem będzie, gdy pozostawię was samych.

Odeszła szybko boczną aleją, zanim do altany wszedł pan Adam.

Był on w sile męskiego wieku, wyniosłej postawy i zdrowego oblicza. Wchodząc do altany, ukłonił się grzecznie, poważnie, ciągle w rękach trzymał ryżowy, czarną wstążką przepasany kapelusz. Wolno i nieśmiało zbliżył się do stolika, przy którym siedząc Celina, poczęła, to rozrzucać, to składać różne przybory robótki kobiecej.

– Dlaczegóż to nie widziałyśmy pana wczoraj, całe popołudnie – odezwała się pierwsza, z widocznym drżeniem w głosie.

– Pani bardzo łaskawa, że pamięta o mnie – odrzekł z chłodnym ukłonem.

– Mama też kilkakrotnie dopytywała się o pana.

– Byłem w lesie.

– W lesie? Całe popołudnie? Używałeś pan przechadzki samotnie.

– Tym razem nie, proszę pani. Znalazłem w bibliotece książeczkę bardzo rzadką; zabrałem ją z sobą do lasu, usiadłem pod dębem rozłożystym, i ot tak, dla rozerwania myśli – uczyłem się.

– Uczył się pan? Bardzo ciekawam czego?

– Chiromancji, to jest sztuki wróżenia z ręki, taki jest bowiem tytuł tej książeczki.

– I nauczył się pan tego z łatwością?

– Potrzebuję tylko trochę wprawy, by wyrokować o przyszłości, jeżeli nie tak dwuznacznie, jak Pytia, to przynajmniej tak odważnie, jak owa młoda i ładna Cyganka, która niedawno nam wszystkim tak świetną przyszłość wróżyła.

– Więc proszę, niech mi pan wróży.

To mówiąc, podała mu rękę długą, delikatną, zgrabną.

Pan Adam milcząc, uważnie przypatrywał się podanej sobie ręce.

– Cóż, czy trudno odgadnąć? – zapytała – czy pan nic odczytać nie może i nic nie widzi.

– Widzę rękę białą, jak alabaster, kształty miękkie, toczone, jak spod Canovy dłuta, żyłki delikatne jaki błękitnego jedwabiu nici, dłoń gładką i różową jak atłas; widzę linie łamiące się w przeróżny sposób: lecz właśnie z takiej ręki...? Wróżyć jest trudno.

– Doprawdy, pan mnie przestraszasz, lecz proszę, niech pan nie obawia się wygłosić niepomyślnej wróżby.

– Niepomyślnej dla pani? Bynajmniej, ja tylko – dodał patrząc uważnie, to na rękę, to w oczy panny Celiny – ja tylko dla siebie wyczytuję wróżbę najniepomyślniejszą.

– Dla siebie? z mojej ręki? Czy być może?

– Tak, panno Celino, te żyłki, te linie długie i te kąty pokazują, że to wykwintna ręka pańska, ręka arystokratyczna, dla której uścisk spracowanej dłoni za szorstki. Tak, panno Celino, ta piękna ręka pani przekonywa mnie, że powinienem jak najprędzej stąd się oddalić, wyjechać.

– Pan zamierzasz nas opuścić – przerwała Celina zmieszana, z miejsca powstając.

– To mój zamiar stanowczy. Przyszedłem panią pożegnać. Do domu mam spory kawał, a komu w drogę, temu czas. Zresztą pobyt mój w domu państwa mógłby dziś tylko przeszkadzać.

– Przeszkadzać, panie Adamie, komu?

– Pani samej; lecz przede wszystkim być mało miłym.

Głosu zabrakło mu w piersiach. Odetchnął głęboko.

– Komu? – zapytała Celina, opierając ręce na stoliku patrząc śmiało w twarz pana Adama.

– Jemu! – odrzekł – podnosząc ze stolika list z herbową pieczątką i wskazując go Celinie.

Na twarz pięknej dziewczyny rumieniec wystąpił szkarłatny. I ona, tak jak on zapewne zrozumiała i domyśliła się wszystkiego. Nie wiedziała, co począć, co odpowiedzieć. Cichy, urwany głos głębokiego bólu wydobył się z piersi wzburzonej. Bezwładnie padła na ławkę, potem podparła ręką czoło i szukała w myśli odpowiedzi, choćby usprawiedliwienia.

– Panie Adamie – szepnęła, podnosząc głowę. Lecz w altanie nie było już nikogo. Z daleka tylko spostrzegła go, gdy dosiadał wierzchowca i usuwał się z przed oczu jej tak szybko, jak szybko rozstrzygnął się los jego w pięknej wiosce, wśród krakowskich łanów.

Żal wielki, niepokój nieokreślony owładnął sercem Celiny po odjeździe Adama. Nie potrafiła sobie w żaden sposób wytłumaczyć tego dziwnego stanu swej duszy. Zdawało jej się, że ten koń rączy uniósł z sobą w tumanach kurzu jej spokój i uroczej młodości nadzieje. Dlatego też długo, zamyślona i smętna patrzyła w stronę, z której dochodził głuchy tętent konia, i sądziła w dziecinnym złudzeniu, że z tych szarych kłębów piasku wysnuje się wkrótce jakaś postać w bieli, która przytuli ją do uspakajającego łona, ogrzeje tchnieniem ust anielskich i zażegna od niej na zawsze posępnego smutku i czarnej troski godziny.

Lecz gdy wzrok jej padł na list leżący na stole, z gorączkowym pośpiechem chwyciła go w owe białe i delikatne ręce, które straszyły pana Adama. Przeczytała półgłosem wolno, dokładnie, zastanawiając się nad każdym niemal wyrazem, a potem, obejrzawszy się ostrożnie dokoła, przycisnęła do gorących ust ów papier sztywny, gładki i zimny, czy tylko nie taki, jak charakter i serce autora listu onego.

Potem nachyliła się nad robótką i rozbierając znać myśli w liście zawarte, uśmiechała się sama do siebie. Nareszcie, rzuciła w nieładzie różnokolorową włóczkę, kanwę, wstążeczki, jedwabie i nici – i znowu z uśmiechem szczęścia na twarzy, poczęła uważnie odczytywać papier, z niebieską, herbową pieczątką.

– Przyjedzie! Powróci! – wykrzyknęła, klasnąwszy w dłonie i wybiegła prędko do parku, by tą radosną nowiną podzielić się z rododendronami, które kwitły w około ogrodowej altanki, z narcyzami i konwalią, które zerwawszy, układała w zręczny bukiecik, a nawet niezapominajki i stokrotki, skromnie kryjące się w zielonej murawie uszczknęła, i wszystkie te kwiaty do ust swych tuląc, uczyniła je jakoby powiernikami swojego szczęścia i wesela.

I od tej pory codziennie najpiękniejsze kwiaty wpiła do kruczych warkoczy i najpowabniejszym uśmiechem ożywiała klasycznych rysów oblicze, ilekroć jej myśli przedmiotem był ten, któremu zawdzięczała pierwsze, drżące uściśnięcie ręki; pierwsze, głębokie wymownych oczu spojrzenie; pierwsze, jak pierwszy brzask słońca, złociste marzenia i pierwszą w życiu bezsenność.

ROZDZIAŁ II

W oczekiwaniu upłynął czas pewien. W ogrodzie zwiędły bzy i czeremchy, narcyzy i tulipany. Na ich miejsce zakwitły gazony róż, otoczonych piwonią i jaśminem, klomby, pełne wyniosłych lilii, okolonych werbenami, lewkonii w sąsiedztwie floksów, rezedy i bratków. Zakwitły, rosły i zwiędły wówczas, gdy ginęły wszystkie powaby i zamierały ostatnie dźwięki pieśni gasnącego lat...? Ponad przekwitłe bratki i lewkonie, wystrzeliło w górę wyniosłe oblicze słonecznika; błyszczało ono i zbladło, a wróble swawolne, rozrzucając ziarna jego, położyły kres temu krótkiemu panowaniu. Wkrótce też zmieniła się cała postać ogrodu. Sztywne georginie wzniosły dumne główki, nad pstrokatą falangę skromnych i poziomych astrów – a po nad równinami, zajaśniał na widnokręgu przelotny uśmiech słońca, nazwany jesienią – zajaśniał i skonał. Potem drzewa nielitościwie poczęły rozpraszać liście zżółkłe; wiatr jesienny dąć i szumieć przeraźliwie, ptactwo wędrowne hałaśliwie szykować się w podróż daleką – a gość oczekiwany nie wraca…

Smutek i melancholia poczęły z wolna obierać stałe siedlisko na twarzach dwu kobiet, które tego gościa tak gorąco pragnęły. Z wolna przywykały one do ciągłego oczekiwania, tak jak później oswoiły się z myślą zawodną a rozpaczną. Nigdy nie mówiły one o tym, który wywołał ich pragnienia i smętną tęsknotę, a zakłócił błogi spokojnego życia kierunek. Nie wspominały, tak jak nie dotyka się rany, która za dotknięciem jeszcze bardziej boli. Tylko czasem i to bardzo rzadko, oderwawszy głowy nad robotą pochylone, patrzały na siebie przez pewien czas w milczeniu, a zrozumiawszy się, postanowiły znowu czekać cierpliwie.

Późną już jesienią, gdy dnia pewnego słońce miało się ku zachodowi, starsza kobieta wyszła nad trakt bity, który równolegle z biegiem rzeki do powiatowego prowadził miasteczka. Stanęła w miejscu z dala ode dworu, dumała, patrzała w dal niedoścignioną; zdawało jej się bowiem, że słyszy turkot powozu i trzaskanie z bicza. Więc czekała, czy nie zobaczy czasem w krakowskim zaprzęgu czwórki siwych, żwawo popędzanych koni i raźnego na koźle chłopaka, który z butną fantazją czapkę z pawiem piórkiem nosił.

I przez długie lata, codziennie zdawało się jej, że teraz-to słyszy już z pewnością turkot owego powozu i trzaskanie z bicza, więc codziennie: czy zimą, czy latem, przez grudę, po deszczu, jak bez myśli chodziła biedna ta matka ponad trakt, do powiatowego zmierzający miasta. A czy za pokutę, czy przez monomanią chodziłaby tam i czekała gościa tak długo, póki by jej tylko sił i tchu stało. Lecz razu pewnego, pochyliwszy się nad głową śpiącej córki, dojrzała uśmiech, który igrał wesoło na małych a bladych jej ustach, i usłyszała przez sen szeptane słowa:

– Przyjedzie, powróci.

Dla kochającej matki były to słowa tak bolesne, jak narzędzia tortur, szarpiące piersi na sztuki. Nie wyrzekła nie, tylko załamanymi rękoma stłumiła z jękiem rodzące się westchnienie; a na chudej, zżółkłej, pomarszczonej twarzy, odegrał się cały dramat najgłębszych wrażeń i najboleśniejszych uczuć. – Dramat ten trwał chwil kilka, lecz były to chwile tak wielkiej i ciężkiej niedoli, takiego pognębienia, że królowałby mogły w krainie najwyższych boleści ludzkich. Stała i patrzyła w uśmiechniętą twarz swego dziecka, gdy zaś pochyliła się nad nim, by pocałunek złożyć na białym, jak marmur czole, z przerażeniem i trwogą, czując, że krew jej stygnie w żyłach, spostrzegła siwy włos, złowrogo kręcący się w pośród czarnych na głowie splotów.

I od tej chwili już nigdy nie wyszła i nikogo nie czekała na drodze, równolegle idącej z bystrym pędem rzeki. A była to przecież dla niej ulubiona ścieżka, gdyż po tej drodze przesunęło się wszystko, cokolwiek wplątało się w koło złamanego jej życia. Ona wiodła do miasta, kościoła, cmentarza; po niej przed laty stąpali ułani, znanego wygrywając marsza; po niej tak często suwał się powóz z czwórką siwych koni, w krakowskim zaprzęgu. Nie czekała więc ta stara kobieta nikogo, i zaręczyć można, że nie wyszłaby już naprzeciw, chociażby uszu jej doleciał turkot powozu i trzaskanie z bicza, a nawet i wówczas, gdyby dojrzała na koźle raźnego chłopaka, nucącego skoczną piosenkę.

ISBN (ePUB): 978-83-7884-233-0

ISBN (MOBI): 978-83-7884-234-7

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Powrót z balu” Henriego Gervexa (1852–1929).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.

Niniejsze wydanie książki zostało przygotowane przez firmę Inpingo w ramach akcji „Białe Kruki na E-booki”. Utwór poddano modernizacji pisowni i opracowaniu edytorskiemu, by uczynić jego tekst przyjaznym dla współczesnego czytelnika.