Józef Tretiak

Pamiętniki Daniela

Powieść współczesna

Warszawa 2012

ROZDZIAŁ I

15 lipca

Po co ja żyję na świecie, doprawdy nie wiem. Myślałem długo nad tym, jakie by zadanie wymyślić dla swego żywota, ażeby go jakoś uprawnić, jeżeli nie przed ludźmi, to przynajmniej przed samym sobą. Myślałem nieraz nad tym bardzo długo, ale nie zdołałem nic wymyślić.

Wy jednak, co to czytać kiedykolwiek będziecie, nie posądzajcie mnie zaraz o zamiar samobójstwa. Bądźcie zupełnie spokojni pod tym względem. Wprawdzie nieraz o nim rozmyślałem, ale czyniłem to jedynie w teoretycznym celu. Nie miałem nigdy najmniejszego pociągu do samobójstwa; wydało mi się ono zawsze skutkiem choroby lub dziwactwa. A trzeba wiedzieć, że jak w innych lubię, i to bardzo, wszelkiego rodzaju dziwactwa, tak znowu w sobie samym nie znoszę.

A i teoretyczne rozmyślania nie doprowadziły mnie nigdy do potrzeby samobójstwa. Kiedym pytał siebie, po co ja żyję, nie mogłem dać sobie odpowiedzi, ale też kiedym zapytał siebie, po co mam się zabijać, nie wiedziałem także, co na to odpowiedzieć. I rzeczywiście, po co mam się zabijać? Czy z tego komukolwiek cokolwiek przyjdzie? Na koniec, ponieważ nie jestem wcale filantropem, a do głośnej i patentowanej filantropii czuję nawet lekką odrazę, coś tak jak do zapachu świec woskowych, więc pytałem siebie, czy też przynajmniej nie zdołam komu zaszkodzić przez dokonanie samobójstwa. I cóż się okazało? Oto, że nikomu tym nie zaszkodzę, a ludzie, dowiedziawszy się o mojej śmierci samobójczej, pokręcą głowami i dziewięciu z dziesiątka powie głosem najgłębszego przeświadczenia: oto głupiec.

Przyznać muszę, że dla osiągnięcia takiego tylko rezultatu nie warto się narażać na kłopot rozsadzania czaszki i wszystkich przedwstępnych czynności samobójstwa, które mnie najbardziej od niego odrażają.

Stosunek mój do społeczeństwa w którem mnie przypadek czy konieczność umieściła, jest zabawny. Raz mi się wydaje, że wszyscy ludzie są głupsi ode mnie, że pragną siebie i drugich oszukiwać, że lepią jakieś pozłacane cacka, wystawiają je na wysokiej tyce, tak wysoko, żeby nie można ich było rozglądnąć należycie okiem i nuż kłaniać się im do upadłego, nuż śpiewać piosenki na cześć złoconego cacka i inne hece na sposób ludzki wyprawiać. Kiedy ktoś mówi o miłości małżeńskiej, to ja w nim widzę popędliwość płciową, która się od zwierzęcej w ogóle odróżnia hipokryzją. Kiedy ktoś mówi o gotowości do poświęceń dla ojczyzny, natychmiast wietrzę w nim chętkę gonieniu za popularnością, która jest tylko przednią strażą wielkiej armii, co się nazywa ambicja. Jeżeli artysta wykrzykuje tragicznym głosem o miłości dla ideałów, to mam go albo za rodzaj wariata, i to nie z warstwy spokojnych i nieszkodliwych, ale przeciwnie z tych, których słusznie czy niesłusznie zamykają do osobnych domów; albo co gorzej za deklamatora, i zdaje mi się wtedy, że jestem we włoskiej operze na przedstawieniu Trubadura, i słyszę jęki tenora wychodzące z więzienia kartonowego, i widzę łamanie rąk primadonny, iż nic już nie wybawi jej kochanka z tych murów – aż do spadnięcia kurtyny. Jeśli upatrzę w kim to, co nazywają ludzkością, humanitarnością, filantropią, czy jak chcecie, uważam to za objaw dziwactwa, i jeśli objaw jest szczery, to mi się nawet ów człowiek podoba, jak w ogóle wszyscy ludzie, którzy szczerze popełniają dziwactwa; ale jeśli to jest głośna filantropią, rozlubowana w sobie, spod oka patrząca na sprawiane przez się wrażenie, to przypomina mi ona, wybaczcie mi ci, którym to kiedykolwiek może wpaść w ręce, przypomina mi, sam nie wiem dlaczego, wielkanocne prosię z chrzanem w zębach. Powtarzam, sam nie wiem dlaczego, i widzę dobrze, że porównanie jest dzikim i niezrozumiałym, chciałbym je jednak jako tako usprawiedliwić wprost dla własnego zadowolenia. Oto wyraz przybranej filantropii przypomina mi często wyraz łagodności prosięcej, pod którą tkwią popędy obżarstwa i wszystkie inne, które później w dojrzałym wieku cechują wyraźnie to zwierzę. Muszę tu dodać w nawiasie, że wielkanocne prosię z chrzanem w zębach i z tym swoim wyrazem łagodności, przypomina mi dużo rzeczy i wiele porównań napędza do głowy. Jeśli mi kiedyś przyjdzie wielka ochota, to może napiszę moją rozprawkę o wielkanocnym prosięciu.

Jeżeli mi wieśniak mówi, że trzeba Boga miłować, to wiem, że nieborak rozumie pod tym wielką bojaźń jaką ma za plecami dla piekła z całą jego smolną melodramatycznością i nieco mniejszą chętkę dostania się do nieba, którego rozkosze nie są dlań zupełnie dostępnymi. Ale jeśli mi jaki gentleman duchowny lub świecki prawi o miłości dla Najwyższej Istoty, lub jeśli filozof swym bezkolorowym językiem naucza mnie o ukochaniu prawdy bezwzględnej, to przyznaję się najotwarciej, że cierpliwość moja wówczas jest narażoną na wielką próbę i nie zawsze udaje mi się zachować obojętnie wobec takiego naigrawania się z mojego zdrowego rozsądku.

Z tego, co powiedziałem, można się przekonać, że wszyscy ludzie są albo głupsi, albo gorsi ode mnie. Dodam tu jeszcze, że istotnie nieraz żal mnie bierze i litość, kiedy widzę usilne krzątania się, rozpaczliwe szamotania ludzkie, prowadzące w rezultacie do ziarnka piasku, gdzie tam! Do zera właściwie, do tego, aby objechać koło i stanąć na punkcie, z którego się wyjechało. Tyle przykrości, tyle codziennych kłopotów, cierpień, lamentów, dlaczego? Dla urojenia, dla stałych przywidzeń, to mi nasuwa myśl o znanym bractwie biczowników i pobudza nieraz do istotnego ubolewania a zawsze do poczucia wyższości swojej.

A jednak, jednak, będę; szczerym, bo szczerość to główna charakterystyczna cecha moja, która mnie od innych ludzi wyróżnia, jednak zdarza mi się czasami zazdrościć tym ludziom. Kiedy widzę zajęcie i radość na czyjej twarzy z jakiegoś powodu, któryby we mnie nie zdołał wywołać uśmiechu na usta, kiedy widzę buchający rumieniec zapału i sypiące się skry zadowolenia w oczach, przychodzi mi czasem na myśl, czy nie jest to istotnie korzystniej dla człowieka oszukiwać się ciągle, na każdym kroku, czy nie lepiej jest przyjąć na siebie jakąś rolę na deskach świata i przejąć się nią aż do zapomnienia kulisów, niż pytać ciągle siebie: co ty tu robisz? I do czego tu jesteś? I nie znalazłszy odpowiedzi ruszyć ramionami i żyć dalej, a za chwilę znów pytać siebie, znów ruszać ramionami i znowu żyć dalej.

Ale takie zachcianki nie długo trwają. Dość mi jest tylko wyobrazić siebie w podobnej roli z zachwytem na twarzy, z iskrzącymi się oczyma, ażebym się wzdrygnął na myśl podobną, a potem zaśmiał się w duchu i powrócił do dawnego zadowolenia z własnej istoty, to jest z mojej doskonałej obojętności dla wszystkich i na wszystko. Chciałem zrozumieć swoje stanowisko na świecie i tak je nareszcie określiłem: świat jest wielką sceną, na której odgrywają się najrozmaitsze sztuki, jedna obok drugiej, poplątano z sobą tysiącami nici, łączące się z sobą na każdym kroku, tak, że pierwszy kochanek tragiczny jednej sztuki występuje zaraz w drugiej, czasem jednocześnie jako ostatni błazen. Jedni aktorzy przejmują się najzupełniej swoją rolą, i nic ich nie może wyrwać z tego przejęcia się i zapomnienia o kulisach, ani papierowe szyszaki, ani miecze blaszane, ani chwianie się groźnych, niezdobytych murów przy pierwszym przeciągu wiatru, ani syczący głos potwornie skulonego suflera, którego obowiązek spełnia na światowej scenie tradycji. To są mente capti, ludzie wyłącznie przez wyobraźnię opanowani, którzy mogliby zwariować ostatecznie, gdyby się w jakiś sposób znaleźli za kulisami i przekonali, że cala ich rola była tylko szczęśliwym wymysłem. Inni aktorzy nie wierzą zbytecznie w rzeczywistość swojej roli, czasem nie wierzą w nią zupełnie, ale za mało mają uszanowania dla samego siebie, za wiele chciwości zaspokojenia chwilowych potrzeb, które to zaspokojenie uchodzi w ich oczach za szczyt szczęścia, ażeby mieli co prędzej zrzucić maskę z twarzy, rzymską togę swoją użyć do ścierania prochów, a szyszakiem papierowym podpalić drwa w piecu. Więc grają dalej, grają ciągle, i rzecz bardzo zrozumiała, iż wobec pierwszych aktorów, tak zwanych ludzi dobrej wiary, mają całą wyższość położenia, jaką im daje świadomość własnego oszustwa. Jeśli pierwszych nazwałem mente capti, tych wypada mi nazwać oszustami, zdaje się, że to będzie najodpowiedniejsze określenie. Ci ostatni wyzyskują pierwszych w najlepsze i im większą są obdarzeni silą wyzyskiwania, tym większego dobijają się znaczenia i sławy. Stawią im po śmierci kamienne pomniki. Wówczas dopiero ironią, którą za życia walczyli potajemnie, wybucha głośnym śmiechem nad ich grobami, i wydawało mi się nieraz, nie mówię tego zupełnie na serio, wydawało mi się nieraz, iż pośmiertnym posągom z kamienia przeciągały się nieznacznie usta do dziwnie ironicznego uśmiechu.

Czy dla tej wielkiej światowej sceny istnieje gdzie jaki odpowiedni amfiteatr, w którym cały Olimp zasiada i bogowie rozsiadłszy się wygodnie lornetują przechyleni ku scenie najpiękniejsze z ziemianek i biją huczne brawo, które w skutek oddalenia amfiteatru od sceny dochodzi do nas we dwadzieścia milionów lat, to pytanie zostawiam całej tej warstwie krzywoprzysięzców i szarlatanów jakimi są poeci i artyści. Oni mogą na serio traktować takie rzeczy, szczególniej jeśli wpadają w szaleństwo, które w ich języku nazywa się natchnieniem. Co do mnie, widzę, iż tu na świecie nie ma nic oprócz sceny, nie ma cichego amfiteatru, do którego można by się schronić i spokojnie przypatrywać się grze ludzkiej; zmuszony zatem jestem usiąść na scenie gdzieś z boku pomiędzy kulisami i stąd patrzeć na grających, narażając się nieraz na apostrofy aktorów ku mnie zwrócone. Te apostrofy czasem mnie rozrywają, ale czasami są bardzo nużące.

Czym tu ja zapisałem już kilka stronic, doprawdy nie wiem. To wypisanie się jednak sprawia mi pewną przyjemność. Tak mi jest, jakbym znalazł człowieka jednakowych ze mną usposobień, to jest pozbawionego wszelkich przesądów i złudzeń i prowadził z nim przyjemną rozmowę. Być może, iż kiedykolwiek znowu powrócę do tej rozrywki i może to będzie sposób... W tej chwili na myśl mi przyszło... może to będzie sposób jakiego takiego wywiązania się z życia, które mi dano nieproszącemu, a które wsiąść musiałem, choć nie wiedziałem później, co mam zrobić z tym fantem.

ISBN (ePUB): 978-83-7884-851-6

ISBN (MOBI): 978-83-7884-852-3

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Bad news” Jamesa Tissota (1836–1902).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.

Niniejsze wydanie książki zostało przygotowane przez firmę Inpingo w ramach akcji „Białe Kruki na E-booki”. Utwór poddano modernizacji pisowni i opracowaniu edytorskiemu, by uczynić jego tekst przyjaznym dla współczesnego czytelnika.