Gottlieb Langner

Pamiętnik dorożkarza warszawskiego 1832–1857

Warszawa 2012

WSTĘP

Celem skreślenia biegu mego życia (curriculum vitae), który tylko przyjaciołom i znajomym moim udzielić zamierzyłem, była jedynie tylko chęć przekonania ich, z jakimi przeciwnościami przez tak wiele lat walczyć musiałem i jak srodze los w ciągu tego czasu mnie prześladował, zanim dozwolił mi na stanowisku, w jakim się obecnie znajduję, spokojnie pędzić dalsze dni żywota mego.

Czy nadzieja moja spełni się, to jest:

„Że niejeden, co dziś mi zazdrości, odda mi sprawiedliwość” – to przyszłości pozostawiam.

Doświadczenie, niestety, przekonuje, że szczęściu zwykle towarzyszy zazdrość.

G. L.

ROZDZIAŁ I

Zanim opowiem historię własnego mego życia, czuję się w obowiązku udzielić kilku słów dotyczących moich rodziców; uczynić to powinienem, albowiem mam im do zawdzięczenia życie swoje.

Świętej pamięci ojciec mój, przebywając lat kilkanaście w Polsce, zanim objął dziedzictwo po ojcu swoim, pozbawiony opieki, w towarzystwie złych ludzi przyswoił sobie naganne przymioty: zbywało mu na stałym charakterze, był lekkomyślny i z takimi przywarami powrócił.

Pochodził z rodu Langnerów, chrzestne imię jego było Krystian. Objął w dziedzictwo po ojcu wioskę Gugelwicze, o pół mili od miasta Milicz położoną. Dobra gleba ziemi, korzyści osiągane z gorzelni i browaru aż nadto zdawały się być dostatecznymi do przyzwoitego utrzymania całej rodziny.

Objąwszy gospodarstwo, najpierwszym staraniem ojca mego było wynaleźć sobie dobrą gospodynię domu, którą też niezadługo w sąsiedztwie znalazł. Ojciec jej posiadał gospodarstwo rolne we wsi Kasawe, obok sprawowania w tejże okolicy obowiązków sołtysa sądowego. Miał ojciec z niej nie tylko dobrą małżonkę, ale zarazem wykształconą gospodynię; wychowana w pracy i zamiłowaniu do ścisłego wykonywania swych obowiązków jeszcze w domu rodziców, stała się w późniejszym czasie dobrą, rozważną i pracowitą panią domu.

Uszczęśliwiony wyborem takiej towarzyszki, która potrafiła rządzić całym gospodarstwem, nic dziwnego, że zupełnie polegał na niej. Lecz z goryczą wspomnieć mi tu wypada, że ojciec mój powoli wracając do trybu życia kawalerskiego pomijał domową zagrodę, a gospodarstwo swoje za rzecz podrzędną uważał.

Z małżeństwa tego było nas pięcioro rodzeństwa: czterech braci i jedna siostra, z których ja drugi byłem z kolei. Ponieważ zamierzyłem opisać tylko historię mojego życia, zatem o reszcie rodzeństwa tam tylko wspomnę, gdzie okoliczności i wypadki wspólność z nimi mieć będą.

Urodziłem się dnia 15 stycznia 1814 roku, od pierwszych lat dzieciństwa mego (jak mi to opowiadano) zawsze byłem zdrów i wesoły. W rzeczy samej, o ile pamięcią w lata ubiegłe zapuścić się zdołam, nigdy mi ani na humorze, ani na zdrowiu nie zbywało, skąd doktor i aptekarz niewielkie korzyści z mojej osoby rokować sobie mogli.

Pierwsze wykształcenie swoje wcześnie rozpocząłem, moje zdolności umysłowe zaczęły się szybko rozwijać; zdało się, jakby sama natura nierównie więcej mnie aniżeli resztę rodzeństwa przymiotami swymi obdarowała.

W jedenastym roku życia byłem pierwszym uczniem w szkole wiejskiej, a doszedłszy lat dwunastu już przez nauczyciela nazwiskiem Schirnik za najpilniejszego w jego szkole ogłoszony zostałem. Następnie rodzice moi umieścili mnie w innej szkole, we wsi Szałkowie, pół mili od dworu naszego odległej, w niej to nauki cokolwiek obszerniej wykładane były. Przykro mi wprawdzie z początku było codziennie półmilową tam i na powrót odbywać przechadzkę, lecz mając nadzwyczajną chęć do nauki, spacer ten, z musu, znosiłem, albowiem oprócz zwyczajnych nauk w szkole tej wykładanych uczyłem się od nauczyciela nazwiskiem Schneke gry na skrzypcach. Po upływie jednego roku, który więcej na przyjemnych i pożytecznych rozmowach z moim nauczycielem przepędziłem celem wyższego kształcenia, wyżej rzeczoną szkołę opuścić byłem zmuszony. Udałem się do miasta Milicz, do nauczyciela nazwiskiem Brimarius, gdzie oprócz codziennych nauk planem szkolnym wskazanych pobierałem nauki prywatne. Tu dopiero poznałem, jak usposobienie moje umysłowe coraz bardziej się rozwijało; bystrość pojęcia, zdrowy sąd o rzeczach przechodził wiek dziecinny. O! Gdyby dozwolonym mi było przynajmniej przez lat parę jeszcze korzystać z nauk, może bym nadal był zdolniejszy stawić opór nienawistnemu losowi, który mnie tak srodze prześladował, może razy jego byłyby dla mnie znośniejsze.

Po roku przyszedł kres moim nadziejom, moim dążnościom. Matkę moją, od niejakiego czasu cierpiącą, zaskoczyła śmierć nieubłagana. Śmierć jej stała się dla nas wszystkich największą stratą, niczym niepowetowaną; a lubo wszystkich ręce oddane były gospodarstwu, to przecież brakowało głowy, która wszystkim kierować potrafiła.

W krótkim przeciągu czasu uczuliśmy nagle, czym ta jedna osoba dla nas wszystkich była; za życia choć jej każdy miał to, co mu się należało, o niedostatku nie mieliśmy pojęcia; teraz, przeciwnie, zaczęło brakować wszystkiego.

Wlokło się gospodarstwo dalej swoim trybem przez czas niejaki, lecz skoro dawne zapasy zniknęły, a o nowych i mowy nie było, brak i upadek okazał się widoczny, gdyż to, co odpłynęło, już więcej nie powróciło. Ojciec mój, przez tyle lat nie zajmując się wcale gospodarstwem, i teraz był na tyle lekkomyślny, że nie starał się wydźwignąć go z upadku; przywykły do życia wolnego, pozostawił go smutnemu losowi. Po roku zaczął pożyczać pieniędzy dla podtrzymania go, lecz z zaniedbania wydarzyły się wypadki, które ogromne pochłaniały sumy. I tak przez nieregularny ruch gorzelni, nie zważając na składane przez się deklaracje, podpadał karom pieniężnym, a jeżeli urzędnik z rozkazu wyższego przybył celem wykonania obowiązków służby, tedy on, zamiast uprzejmości, nieprzyzwoitym obchodzeniem się tegoż traktował. Stąd wytaczane miał często procesy, które wielkie za sobą wydatki pociągały na szkodę mojego ojca. W końcu został przynaglony do zrealizowania w terminie wekslu na dość znaczną kwotę, za swym bratem solidarnie poręczonego, w braku gotowizny – posiadłość nasza drogą sądową przez publiczną licytację sprzedaną została; lecz, niestety, zebrana suma zaledwie na pokrycie długów wystarczyć mogła.

Ten cios dotknął nas, dzieci, najsrożej, nikt bowiem nie pomyślał o losie naszym; nowonabywca kazał nas bez miłosierdzia wypędzić, a ojciec z rozpaczy oddał się zupełnie trunkowi. Jeden z sąsiadów nazwiskiem Saurena tyle był litościwy, iż udzielił nam schronienia w swojej stodole, gdzie wzajemnie płaczem i narzekaniem pocieszaliśmy się rozmawiając o przyszłości pełnej odstraszających obrazów. Po niejakim czasie ojciec nasz wynajął mieszkanie na przedmieściu miasta Milicz, gdzie wprawdzie znaleźliśmy zasłonę przeciwko wiatrom i niepogodzie, lecz to nie było dostateczne. Ale Bóg, najdobrotliwszy nasz Ojciec, zachował nas w pełnym zdrowiu; żołądek tylko domagał się od nas zwykłego sobie zajęcia.

Stan nasz taki nie mógł być żadną miarą długotrwały; rozwiązanie onego nastąpić przecież musiało; nic przed nami nie było, jak rozłączenie się wzajemne, które też wkrótce nastąpiło. Starszy brat Karol, który już był ukończył rok osiemnasty życia, zabrany był do Warszawy przez bogatego majstra szewskiego Arnolda. Drugi, imieniem Krystian, po mnie z kolei starszeństwa następujący, jak niemniej najmłodszy Wilhelm, pomieszczeni zostali u krewnych. Siostrze zaś, która była czwartym dzieckiem, imieniem Joanna Karolina, najlepiej z nas wszystkich się powiodło; brat bowiem matki naszej, naówczas w Gangwitz zamieszkały, zarządzający znacznymi lasami królewskimi jako nadleśniczy, przyjął ją za własne dziecko. Takim więc sposobem rodzeństwo moje znalazło schronienie, ja tylko jeden zostałem sam sobie oddany, nie wiedziałem, co mam z sobą począć, a przecież bez żadnego zajęcia pozostać dłużej nie mogłem.

W ostatnich trzech latach pobytu w domu rodzicielskim zajmowałem się gorzelnią i browarem; mając jakiekolwiek o tym przedmiocie wyobrażenie, postanowiłem w tej profesji szukać przyszłego szczęścia dla siebie i nie namyślając się długo, w szesnastym roku życia, puściłem się w drogę.

Ojciec mój, dotąd sam sobie pozostawiony, utrzymywał się, jak mógł, nie zmienił dawnego trybu życia i w kilka lat umarł, wówczas kiedy ja z rodzeństwem przebywałem w Polsce.

Pierwszy plan, jaki ułożyłem sobie, aby znaleźć zatrudnienie jako gorzelany i piwowar, spełzł na niczym. Nie znalazłszy odpowiedniego miejsca w Krotoszynie, miasteczku około trzech mil odległym od miejsca mego urodzenia, nie mając również odpowiedniego funduszu na dalszą podróż, o innym zacząłem myśleć zawodzie.

Pewien starozakonny, przypadkowo zapewne dowiedziawszy się o położeniu, w jakim się znajdowałem, wynalazł mnie w Krotoszynie i zrobił propozycję, czybym nie chciał objąć u niego służby około koni; bez zastanowienia się, zdolny przecież do innego zajęcia, odpowiedniego umysłowemu memu usposobieniu, lecz z natury brzydzący się próżniactwem, przystałem. O! Jakże ten rok, który u niego przebyłem li tylko za wikt i odzież niezbędną, wyrył się w mojej pamięci; pomimo wytrwałości to nędzne życie stało się w końcu dla mnie u niego trudne do wytrzymania, wskutek czego służbę tę porzucić byłem zmuszony. Chęć wejścia do wojska obudziła się we mnie. W tej nadziei, że będę przyjęty, zameldowałem się władzy, lecz, niestety, na nic się moje marzenia nie zdały, siły bowiem moje fizyczne, jeszcze niezupełnie rozwinięte, tamowały mi drogę do tego stanu. Drugi więc plan, na którym całą nadzieję swoją oparłem, również jak pierwszy chybił celu.

ISBN (ePUB): 978-83-7884-349-8

ISBN (MOBI): 978-83-7884-350-4

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „A London cab stand” Johna Charlesa Dollmana (1851–1934).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.

Niniejsze wydanie książki zostało przygotowane przez firmę Inpingo w ramach akcji „Białe Kruki na E-booki”. Utwór poddano modernizacji pisowni i opracowaniu edytorskiemu, by uczynić jego tekst przyjaznym dla współczesnego czytelnika.