Klemens Szaniawski

Z pola i z bruku

Nowele

Warszawa 2012

LETKIEWICZ

Sylwetka

Rzeczywiście nazywał się on inaczej, ale ponieważ głównie pod tym przydomkiem ludzie go znali, niech więc i we wspomnieniu niniejszym Letkiewiczem zostanie.

Tak ta nazwa do niego przyrosła, tak popularną się stała w małym światku, w którym się obracał, że nie sposób mu jej odebrać.

Szczerze mówiąc, przydomek Letkiewicz był przede wszystkim darem familijnym, ofiarowanym wesołemu siostrzeńcowi przez poważnych wujów i surowe ciotki; z czasem darowizna ta zyskała zatwierdzenie ze strony ojców i matek, mających córki na wydaniu, a w ostatniej instancji uznała ją wielka opinia niedużego miasta i okolicy jego w kilkomilowym promieniu.

Nawet najmniejsza mieścina ma swoją wielką opinię, a takiej powadze niepodobna się sprzeciwiać i trzeba jej wyrok przyjąć bez szemrania.

Kto znał w swoim czasie dwóch wujaszków Letkiewicza i dwie jego ciotki, wiedział, że są to mężowie i damy z dobrym sercem; nie było też dla nikogo sekretem, że kiedy Stasiek, mając dwanaście lat życia, stracił rodziców i został na świecie sani jeden, bez funduszów i bez sposobu do życia, wujowie pośpieszyli natychmiast z pomocą i z książęcą hojnością dawali mu nauki moralne.

Nie jest to wina wujów ani ciotek, że te perły odskakiwały od chłopaka, jak groch od ściany. W ogóle był on dla swych krewnych przedmiotem ciężkich zmartwień. Młodsza z ciotek jego, pani Adamowa, wdowa po wujaszku Adamie, staruszka dotychczas jeszcze w dobrym zdrowiu żyjąca, lubi opowiadać, jak ciężkie utrapienie miała ze swym siostrzeńcem.

Jest dzień letni, godzina czwarta po południu; najwłaściwsza pora podwieczorku dla osób jadających obiad, według dobrego starego obyczaju, w samo południe, o dwunastej.

Pani Adamowa mieszka w mieście, ale tak jakby na wsi, dom jej bowiem położony przy samej rogatce, tonie w zieleni ogrodu, ma obszerne podwórko i zabudowania gospodarskie, w nich dwie krowy, specjalnie dla masła i śmietanki, gdyż te produkty na targu bywają zwykle fałszowane; parę starych wypasionych klaczy, ponieważ dorożkarskie bywają zwykle narowne i niebezpieczne. Jest wreszcie w tych zabudowaniach i na podwórku dużo drobiu, bo ten, co na targu, licho wie, czym bywa pasiony.

W ogóle pani Adamowa lubi mieć wszystko swoje, własne i pewne.

Ma też: listy zastawne, emeryturę po nieboszczyku mężu, porządny dom z ogrodem przy rogatce i dość liczne kółko znajomych i przyjaciółek.

Ponieważ, jako osoba wiekowa i podupadła na nogi, niechętnie fotel opuszcza, a towarzystwo bardzo lubi przeto przyjmuje u siebie łaskawych znajomych co dzień, oprócz piątku, o godzinie czwartej po południu, niezależnie zaś od tego, w niedziele i w święta zaprasza na preferansa, za którym przepada.

Na podwieczorki do pani Adamowej, przychodzą przeważnie damy, chociaż zdarza się, że zabłądzi niekiedy i jaki przedstawiciel płci brzydkiej, ale to najczęściej z prowincji, gdyż miejscy panowie lubią o tej godzinie sypiać, aby mieć siły do resursy. Na preferansa, przychodzą przeważnie panowie i to dobrzy, doświadczeni gracze, gdyż pani Adamowa z takimi tylko lubi do zielonego stolika zasiadać...

Jest dzień letni: godzina 4 po południu. W pokoju jadalnym okna otwarte, wpada przez nie miłe powietrze z ogrodu; czuć rezedę, lewkonię i gwoździki. Stół nakryty białym jak śnieg obrusem, zastawiony porcelaną i srebrem; aromatyczny zapach kawy miesza się z zapachem poziomek, na srebrnym koszyku piętrzy się góra ciasta.

Oprócz gospodyni domu, znajdują się cztery osoby: pani Janowa, pani Michałowa, panna Eugenia i pan Dulski z Trznadlina, wioseczki położonej o kilka mil drogi od miasta, najbliższy sąsiad Letkiewicza.

Panie opowiadają o nowinkach miejskich, gdy je wyczerpały, zapytują, co na wsi słychać.

– Ano, pani dobrodziejko – odpowiada basowym głosem pan Dulski – na wsi, jak na wsi, dobrze, że daj panie Boże wytrzymać!... Pana Stanisława niedługo mają licytować.

– Czy być może? – zawołały naraz wszystkie panie – Pisankę sprzedają?!

– A tak, trafia się to niekiedy.

– Taki śliczny folwarczek! Ciekawam, co teraz uczyni biedna Stasiowa, gdzie się po dzieje z dziećmi?

– Albo ja wiem. Kogo pan Bóg stworzył, tego nie umorzył; będą musieli jakoś biedę klepać. Zresztą pan Stanisław ma bogatych krewnych...

– Jakich krewnych? gdzie? przecież jestem jego rodzoną ciotką i wiem, że nikogo nie ma z bliższych, wszyscy już pomarli, oprócz mnie jednej.

– To też właśnie powiadam – rzekł szlachcic.

– Co właśnie?

– Ano, że pani dobrodziejka, jako tak bliska, zginąć Stachowi nie da... Dobry to w gruncie rzeczy człowiek i, mówiąc miedzy nami, szkoda by go było.

– Chryste Jezu! Ja miałabym go ratować tego Letkiewicza?! A panie Dulski, jeszcze mani do tej pory zdrowe zmysły...

– A cóż to ma do zmysłów, pani dobrodziejko... zdarza się przecież, że ludzie ludzi ratują w potrzebie...

– Ludzi, ale nie Letkiewiczów – odrzekła pani Adamowa. – A może on przez pana robi mi taką propozycję?...

– Słowem uczciwego człowieka zapewniam panią, że nie. Owszem, podsuwałem mu tę myśl, ofiarowałem nawet pośrednictwo, ale odrzucił, słuchać nie chciał...

– Proszę!

– Nie chciał, niech mi pani wierzy.

– I cóż powiedział?

– Że nie chce...

– No, ale musiał to w jakiś sposób sformułować... Zapewne wyraził się tak, że pan mi tego nie może powtórzyć...

– Owszem mogę, jeżeli pani sobie życzy.

– Więc?

– Powiedział tymi słowy – dziękuję ci, kochany sąsiedzie, za życzliwość, ale cioci Adamowej dajmy pokój... Zacności to kobieta i serce ma złote, więc po cóż ją martwić?...

– Tak się wyraził?...

– Słowo w słowo pani powtarzam, a zna mnie pani, że nie kłamie.

– Jak to jednak czasem i w pustej głowie coś błyśnie. Oczywiście, gdyby prosił, musiałabym odmówić, a to zmartwiłoby mnie ciężko. On wie, że ja mam dobre serce... Nie wymawiam, ale nieraz tego doświadczył. Gdy stracił rodziców, powiadam państwu to było okropne, oboje umarli w jednym kwartale!! Otóż, gdy stracił rodziców, wzięliśmy go chwilowo do siebie. Co ja temu chłopcu W głowę nakładłam, wszystko na nic! Mówię: Stasiu, jesteś sierota, bądź więc zawsze spokojny, cichy i gładko uczesany... Myślicie państwo, że słuchał?... Spokojny był, jak kobiałka za wozem, a głowa! istne wronie gniazdo? Prosiłam męża, żeby go kazał ostrzyc króciutko, przy samej skórze... Rzeczywiście, przez jakieś trzy tygodnie był podobny do ludzi, ale później... prawdziwy jeżozwierz!

– No, to pani dobrodziejko, jeszcze nie zbrodnia...

– Ale nieporządek, panie łaskawy, a nieporządek prowadzi do najgorszych następstw. Trzeba było widzieć jego krawat! Myślicie państwo, że kokarda z przodu? Nigdy; zawsze z tylu, albo z boku. Jeżeli nie za uchem. U kamizelki miewał zaledwie dwa guziki, u surduta jeden. Dziś kazało się przyszyć, jutro znowuż to samo! Wszystko na nim trzymało się na sznurkach i rzemykach, a gdy raz w nocy przejrzałam jego kieszenie, ażem krzyknęła z podziwu!... Czego tam nic było?... Kreda, gwoździe, chłopski kozik, kawałek siarki, ołówki, chleb, stare bulki, pusty kałamarz, złamana linia, pudełko po papierosach, czerwona farba, piłka, masa sznurków, kawałki drzewa, guziki mosiężne, szkło z okularów...

– Ależ to istny magazyn! – zawołała panna Eugenia.

– Raczej śmietnik – rzekła pani Adamowa z oburzeniem. – O! nie zapomnę nigdy tej chwili... Było późno, godzina jedenasta w nocy... Rozłożyłam te rupiecie na stole i zawołałam mego męża. – Zobacz Adasiu, mówię. Za głowę się złapał. Wtenczas oboje przyszliśmy do przekonania, że z tego chłopca nic nie będzie, że wyrośnie na Letkiewicza, i tak się też stało.

– Proszę pani – wtrącił pan Dulski – każdy chłopak nosi pełne kieszenie drobiazgów.

– Przepraszam... Nieboszczyk mój mąż mówił mi, że będąc w wieku Stasia, miewał przy sobie tylko chusteczkę do nosa – i nic więcej – bo też mój Adaś inaczej był wychowany. Nie rozpuszczono go, jak tego urwisa... Ale to wszystko jeszcze nic. Mąż mój kazał mu przerobić ubranie ze swego. Materiał prześliczny, mąż używał go przez osiemnaście lat, myślałam, że chłopak dotrzyma, no, choćby dziewięć, niech pięć, niechby wreszcie trzy lata... Zgadnijcież państwo, jak długo nosił?

– Z pół roku zapewne.

– Ale skąd! W dwa miesiące z porządnego, eleganckiego nawet ubrania, zrobiły się łachy, gałgany, strzępki, szarpie! A co ja mu nagadałam, dając mu ten śliczny strój... Chodź ostrożnie, siadaj uważnie, strzeż się plam, jak ognia; pamiętaj, żeś sierota, że trzeba dar wuja szanować, że kamizelka ani surdut z nieba ci na głowę nie spadnie... przemawiałam, nie jak ciotka, ale jak rodzona matka... Tymczasem kochany Stasieczek jednym uchem słuchał drugim wypuszczał, i tego samego dnia jeszcze był na wierzchołku lipy, wpadł w dół po glinie, jeździł na jakimś białym koniu, z którego wszystką sierść zabrał na ubranie, tarzał się z psami w piasku, i później z drugim podobnym sobie łobuzem, bawił się w Izraelitów przechodzących przez Morze Czerwone...

– A to znów co nowego? – zapytał pan Dulski – ja takiej zabawki nie praktykowałem za młodych lat, aczkolwiek przyznaję, że do wielkich psich figlów byłem pierwszy majster...

– Była kałuża pokryta rdzawą pleśnią, i oni przez nią przechodzili.

– Pyszny chłopak! Uściskałbym go za to!

– I myśmy go oboje, z moim nieboszczykiem mężem uściskali – rzekła z ciężkim westchnieniem pani Adamowa – przykra to rzecz, na sierotę rękę podnosić, ale dla jego dobra. Za moich czasów w każdym elementarzu było wydrukowane: „Różdżką Duch Święty dziateczki bić radzi”.

Starsze panie kiwały głowami, podzielając oburzenie ciotki, jedna tylko panna Eugenia śmiała się i wyraziła zdanie, że lubi takich łobuzów, gdyż są bardzo zabawni.

– Ach duszko, boś jeszcze młoda i niedoświadczona. My mieliśmy krzyż pański z tym dzieciakiem... Mąż wówczas oddał go do mojej siostry Ireny, której mąż Wincenty był nader energiczny i surowy. Chłopak chodził do szkół; po roku, znowuż wrócił do nas i znów był blisko rok. Nareszcie, z piętnaście lat miał wówczas, przychodzi jednego dnia i powiada: – Kochana cioteczko dziękuję za wszystko dobre, i wyprowadzam się jutro... – Dokąd? Oszalałeś chyba? – A, mówi, wyprowadzam się na przedmieście, do szewca.

– Do szewca?

–Tak panie, tak... Wiem, mówi, że wujostwu ciężko, bo chleb teraz drogi, a mięso ciągle drożeje, zaś szewc daje mi pyszny pokój na poddaszu, śniadanie, obiad, kolację, wszelkie wygody... – ale za co, wołam, za co? – Szewskie dzieci mam uczyć... – Ty próżniaku!? – Ja cioteczko, powiada. Szewc śliczny, mówi, czerwony jak pomidor, szewcowa jeszcze czerwieńsza, a szewczyków jest dwóch... Ja już tam dziś obiad jadłem.

– Cóż ci dali? – pytam, bo mnie to zaciekawiło – Pyszne jedzenie, powiada, kapuśniak na boczku i groch; najadłem się, że ledwie chodzę, a na kolację będą kluski z mlekiem...

– I puściliście go państwo? – zapytał Dulski.

– Po naradzie, puściliśmy. Mąż powiedział, że wszystko jedno: i tak i tak nic z chłopaka nic będzie, niech przynajmniej pracuje, a ja będę miał na niego oko. Co państwo powiecie; był u tego szewca przez dwa lata, a potem już do skończenia szkół miał kondycję u zamożnego ślusarza.

– Więc skończył jednak szkoły? – spytała panna Eugenia.

– Moja duszko – odrzekła pani Adamowa z westchnieniem – taki łobuz po drzewach łaził, jak robak, dlaczego by przez szkoły nie miał przeleźć? Przyznać muszę, że od czasu, gdy się do szewca wyprowadził, oprócz niepokoju, nie kosztował nas wiele. Tyle, że czasem w święto przyszedł na obiad, lub na herbatę, i to tylko, gdy był zaproszony. Po skończeniu szkół, zniknął nam z oczu, tyleśmy tylko wiedzieli, że jest w praktyce gospodarskiej.

– A wiem, wiem – rzeki pan Dulski – w Okrętkach... pamiętam... chwalili go tam i właśnie stamtąd dostał się do Wodnicy na rządcę...

– I tam zrobił największe głupstwo, jakie można zrobić – ożenił się.

– Czy to głupstwo? – spytała panna Eugenia.

– Jeżeli biedak bierze panienkę nic mającą nic, prócz ładnej buzi...

– Pani Stasiowa dziś jeszcze piękna kobieta jest – rzeki Dulski – w okolicy ładniejszej nie masz. To trzeba przyznać, a dziateczkom też nic nie brak; chłopak jak krzemień, dziewczynki istne kwiatuszki.

– No, znam przecież – ładne, bo ładne, ale co je czeka? Ojciec Letkiewicz – cóż im zostawi? A mówiliśmy, perswadowali... i ja i mój mąż... Co to pomogło? Perory wysłuchał, a swoją drogą na wesele zapraszał. Z takim ani w prawo, ani w lewo.

– Ale droga pani – rzekła jedna ze starszych dam – w jakiż sposób pan Stanisław przyszedł do posiadania Pisanki... Wszakże to jego własność?

– Oczywiście – rzekł pan Dulski – najlepszy dowód, że własność, skoro go za dwa tygodnie licytują.

ISBN (ePUB): 978-83-7884-671-0

ISBN (MOBI): 978-83-7884-854-7

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „The chess players” Thomasa Eakinsa (1844–1916).

WYDAWCA

Inpingo Sp. z o.o.
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Opracowanie redakcyjne i edycja publikacji: zespół Inpingo

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.

Niniejsze wydanie książki zostało przygotowane przez firmę Inpingo w ramach akcji „Białe Kruki na E-booki”. Utwór poddano modernizacji pisowni i opracowaniu edytorskiemu, by uczynić jego tekst przyjaznym dla współczesnego czytelnika.