Tytuł oryginału

LA ÚLTIMA NOCHE

Copyright © Francisco Gallardo, 2012

© Algaida Editores S.A., 2012

All rights reserved

Projekt okładki

www.studio-kreacji.pl

Zdjęcie na okładce

© Mohamad Itani / Trevillion Images

Redaktor prowadzący

Anna Czech

Redakcja

Ewa Witan

Korekta

Grażyna Nawrocka

ISBN 978-83-7961-598-8

Warszawa 2014

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Franciscowi, mojemu ojcu,

który mieszka na zawsze

w Siódmym Niebie mojej pamięci

Maríi, mojej matce,

aby była wieczna

Al-Andalus, gdzież istniało,

tutaj... czy tam?

Na ziemi... czy wierszem?

Mahmud Darwisz

(1941, Al-Birwa – 2008, Houston)

OCZY MŁODEGO JELENIA

Latem 589 roku hidżry, a 1195 roku ery chrześcijan, pewnej skwarnej nocy zaczynam pokrywać niezgrabnym pismem ten pergamin. Dzierżę go w dłoniach, gładzę jego nieskazitelną powierzchnię. Wyprawiłam go własnoręcznie ze skóry nowo narodzonego jelenia. Ledwie dwa tygodnie temu wyprowadziłam cielę z kąta stajni pałacowego ogrodu. Jego spojrzenie było spłoszone jak tego, kto baczy, iż jego życie rychło dobiegnie kresu. Kołysałam jelonka w ramionach, aż wydał z siebie ostatnie tchnienie niewinności. Zanim pozostawiłam jego ciało na pastwę drapieżców, zdjęłam z niego skórę. Trzy noce moczyłam ją w słonej wodzie. Wyrównałam jej brzegi, przycięłam na szerokość swych palców. Następnie zanurzyłam skórę w miednicy z wapnem i oskrobałam ją ostrym kamieniem. Nie potrafię jednak wyrzucić z pamięci spojrzenia zwierzęcia. Dlatego to ostatni welin, jaki sporządzam własnymi rękoma. Już poprosiłam pałacowych pergaminników, by odtąd oni czynili to za mnie. Zaręczyłam, że potrzebuję pergaminów do przepisywania medycznych ksiąg. W czasach, w których przyszło mi żyć, nie jest bowiem dobrze widziane, by kobieta parała się pisaniem. „Nie dla niewieścich dłoni stworzone zostały pióra”, przestrzegała mnie Umm Amr. Jestem innego zdania. Mam prawo spisać swe wspomnienia, tak jak uczynił to Abdallah, ostatni król Grenady z dynastii Zirydów, którego książkę przeczytałam z uwagą, by przyjrzeć się przymiotom i ułomnościom słowa pisanego.

Niniejszy manuskrypt skazany jest na zapomnienie albo, w przypadku gdyby został odkryty, na żarłoczne płomienie ognia. Jeśli zaś doczeka czytelnika innego aniżeli ta, która trzyma to pióro, będzie to oznaczać, iż jego tajniki godne są poznania. Wszystkie książki mieszczą bowiem słowa prawdy i słowa obłudy. Ja obiecuję nie dać się zwieść kuszącemu kaprysowi łgarstw.

Prowadząc pióro, nie szczędzę starań, choć wiem, że moje pismo w niczym nie przypomina kaligrafii mojej przyjaciółki Safii, bo jej dłoń wieść musieli sami aniołowie. Będzie to mój pałac z liter, szkicowany piórem tak zaostrzonym, iż z pewnością pochłonie ofiarę z moich paznokci. W pełni gotowa zasiadam przy hebanowym biurku, które przywiozłam ze sobą z Sewilli. Po mojej prawej stronie stoi zdobiony srebrem kałamarz, niczym czarny, otwarty owoc granatu, w którym zanurzać będę słowa. Tuż obok biała miedniczka z piaskiem do osuszania świeżego atramentu. Wszystko przygotowane, by zapełnić pergaminy małostkami albo mądrością. Któż może to wiedzieć?

Teraz, gdy w Marrakeszu ospale zapada letnia noc, wpatruję się w szarzejący pałacowy ogród i zaczynam snuć historię swojego życia. Pod światłem gwiazd i pośród ludzkich żywiołów przeżyłam sześćdziesiąt lat. Skończyłam je ledwie trzy dni temu, gdy złowróżbnie blady księżyc dążył ku nowiu.

Muszę przyznać, iż zanim zabrałam się do pisania, wielokrotnie ogarniało mnie zwątpienie. Na cóż podobna bazgranina starowinie takiej jak ja?, zastanawiałam się. Wówczas, niczym w objawieniu, ujrzałam nad sobą czyste niebo, jakie przynosi oddalająca się burza. Będę pisać, by na powrót stać się małą dziewczynką, która bawiła się z tęczą w sadzawce swojego sewilskiego domu. By staruszka, którą dzisiaj się staję, nie umarła przed czasem.

KSIĘGA PIERWSZA

Pierwsze wspomnienia wyryły się w mojej pamięci jak w szarej skale trwogi. Liczyłam sobie zaledwie siedem lat i miałam nie więcej niż dwa łokcie wzrostu. Sewilla drżała od tętentu końskich kopyt i huku tarabanów. Gwardia ibn al-Arabiego, ostatniego kadiego dynastii Almorawidów[1], wzywała mieszkańców do oporu. Armia dynastii Almohadów[2] kilka miesięcy wcześniej przybiła do brzegów Tarify i teraz ruszyła od wybrzeża w stronę miasta. Dziesięć tysięcy konnych w siodłach o krótkich strzemionach kierowało swymi wierzchowcami, tak jak czynią to Berberowie, za pomocą kolan. W ślad za nimi w zwartych kolumnach podążało dwadzieścia tysięcy piechurów w białych turbanach.

– Gdy podobna armia staje do boju, wieszczy koniec świata – oznajmił mój wuj Abu Bakr[3].

Byliśmy w bibliotece, gdzie wuj oddawał się lekturze, odrywając myśli od nadciągającego krwawego barbarzyństwa. Odnalazłam go, by spytać o rwetes, jaki dobiegał zza murów naszego domostwa. Zerwał się na nogi, jak gdyby dopiero moja wizyta przywróciła mu świadomość. Pod nieobecność dziadka, którego wówczas jeszcze nie znałam, Abu Bakr był jedynym mężczyzną w rodzinie. Polecił mojej matce, by kazała niewolnicom szykować kufry.

– Być może trzeba będzie uciekać! – zawołał do niej w głąb ogrodu, wychylając się z okna pokoju gościnnego.

Po czym w strugach deszczu oddalił się ścieżką, przy której rosły pomarańczowe drzewka, i podążył w stronę bram, gdzie straże zdążyły już podwoić siły. Gdy zobaczyłam, jak wychodzi, ogarnął mnie lęk, że zostanę osierocona przez wuja, tak samo jak osierocona byłam przez ojca.

Pobiegłam do pokoju i zwinęłam w tobołek wszystkie swoje sukienki, po czym w ślad za uginającymi się pod ciężarem kufrów niewolnicami wyszłam na dziedziniec. Tam czekała już na mnie Umm Amr, a jej zapłakane oczy ledwo wyglądały zza purpurowej zasłony.

– Moja biedna córeczko – powiedziała, obejmując mnie.

Butayna, usłużna niewolnica, otuliła mnie błękitnym szalem, a babka Dunia okryła się swą nieodłączną czarną chustą. Stałyśmy przed tylnym wejściem do domu, czekając na wieści od wuja. Deszcz ustał i słońce leniwie pieściło moją twarz. Nie przestawałam się rozglądać. Będąc dziewczynką o bujnej wyobraźni, imaginowałam sobie koniec świata. Widziałam, jak przez labirynt splątanych ulic uciekam z całą rodziną aż do Bab Maqarana, Bramy Macareny. Potem czekałyby nas już tylko głód, chłód i niedostatek. A może i śmierć, która w moich wyobrażeniach była koloru czarnego.

Abu Bakr powoli szedł z powrotem. Ujrzałyśmy, jak ze spuszczoną głową zmierza w naszą stronę, wbijając wzrok w wilgotny żwir ścieżki, po której stąpał. Od jego decyzji zależało teraz nasze życie. Nim zbliżył się do nas, najwyraźniej uporał się z dylematem.

– Odnieście kufry i nakryjcie do stołu – polecił niewolnicom.

Gdy opuszczaliśmy dziedziniec, Abu Bakr szepnął coś do ucha mojej matce. Usłyszałam, że dwaj ważni ludzie zostali zabici w samych drzwiach meczetu. Jednym z zamordowanych był pierworodny syn Ibn Arabiego, który kilka godzin wcześniej umknął przez Bab Yahwar, Bramę Mięsną, na grzbiecie wierzchowca. W czasie obiadu babka Dunia oznajmiła mi, że Sewillę podbili Almohadzi. Była zima 541 roku hidżry, a 1147 roku ery chrześcijan.

Następnego poranka Abu Bakr zgromadził wszystkich w pokoju gościnnym, aby nas uspokoić. Po tym jak kalif Abd al-Mumin przesyłał z Marrakeszu wieści, obiecując, że nie zostanie już przelana ani jedna kropla krwi, wuj miał nadzieję, że nadejście Almohadów położy kres działaniom wojennym. Wszakże nie wszyscy mieszkańcy Sewilli podzielali jego zdanie. Po długim oblężeniu najstarsze andaluzyjskie rody nie zamierzały uznać berberyjskiego plemienia, którego jedyne korzenie stanowił przywleczony z gór Atlasu piach. Po zawirowaniach epoki Almorawidów Andaluzyjczycy byli już zmęczeni. To tutaj się urodzili – na dawnych ziemiach Wandalów, po drugiej stronie Bahr al-Zuqaq, to jest Cieśniny Gibraltarskiej – i chcieli być wolni, niezależni od dworu w Marrakeszu. Z nostalgią wspominali czasy Al-Mutamida, króla-poety, i z nieufnością traktowali ostatnich przybyszów, mieniących się prawdziwymi muzułmanami. Pierwszą pośród wątpiących była moja babka Dunia, która na stronie opowiedziała mi o tym, jak tuż po zajęciu Sewilli Almohadzi obmyli wodą mury meczetu Ibn Adabbasa.

– Jak gdyby wcześniej trzymano tam wieprze – dodała szeptem.

Wraz z całą rodziną pospieszyłam, by zobaczyć przemarsz zwycięskiej armii. Barraz, dowódca wojsk, szedł na czele defilady. Za nim podążała świta jeźdźców dzierżących białe sztandary, a pośród nich – tajemnicza zawoalowana kobieta. W tłumie powiewały czerwone flagi. Grupy zapaleńców paliły czarne chorągwie Almorawidów, wykrzykując „Śmierć heretykom!”, a ja, przerażona gwałtownością motłochu, kurczowo ściskałam dłoń Abu Bakra.

W drodze do pałacu Dar al-Imara, siedziby namiestnika, orszak zbliżył się do naszego domu i zobaczyłam piękne konie o wytwornym, energicznym kłusie. Były pośród nich rumaki białe jak śnieg, czarne jak cień w samo południe i brunatne jak mój niepokój, gdy przyglądałam im się ze swej perspektywy małej dziewczynki. Abu Bakr zafrasował się, widząc moją pobladłą twarz.

– Dobrze się czujesz, księżniczko? – zapytał i wziął mnie na ręce.

Wpatrując się w czarne oczy wuja, podziwiałam jego męską urodę. W jego ramionach moje spowite gęstą chmurą spojrzenie pojaśniało. Od tamtej pory jestem przekonana, że Abu Bakr Awenzoar – medyk i poeta – potrafi czynić cuda.

Metaliczny dźwięk rogu zabrzmiał jak odgłos burzy, gdy gniady ogier Barraza zatrzymał się tuż obok nas. Jeździec rozpoznał Abu Bakra i zwinnym ruchem zeskoczył z konia. Był to niewielki, muskularny mężczyzna o nieco spłoszonym spojrzeniu, a na jego nagiej czaszce podrygiwał okazały, purpurowy turban. Wymienili przyjacielski uścisk. Wuj nachylił się, gdy Barraz szeptał mu coś do ucha, a ja poszukałam dłoni mej matki, która lekko skłoniła głowę przed wojownikiem, gdy na powrót dosiadł swojego konia. Mijając Abu Bakra, tajemnicza kobieta zatrzymała na chwilę wierzchowca, po czym orszak się oddalił, zostawiając za sobą tylko tumany pyłu i ogłuszający dźwięk tarabanów. Wuj stanął nagle między mną a Umm Amr i ponownie wziął mnie w ramiona.

– Wreszcie poznasz swojego dziadka, wielkiego Abu Marwana![4] – zawołał, śmiejąc się jak szalony.

1 Almorawidzi – muzułmańska dynastia panująca w północnej Afryce i arabskiej Hiszpanii w XI i XII wieku (wszystkie przypisy od tłumaczki).

2 Almohadzi – muzułmańska dynastia panująca w północnej Afryce i arabskiej Hiszpanii w XII i XIII wieku.

3 Abu Bakr – znany w Europie jako Abubacer, XII-wieczny arabski wezyr, lekarz, filozof i poeta.

4 Abu Marwan (ok. 1090–1162) – znany jako Ibn Zuhr lub Awenzoar, jeden z czołowych myślicieli islamu, wybitny medyk.

CZERWONA BARWA WSTYDU

Dostępne w pełnej wersji

DZIECI ŚNIEGU

Dostępne w pełnej wersji

DREWNIANE WIELORYBY

Dostępne w pełnej wersji

SŁOWA MARTWE, SŁOWA ŻYWE

Dostępne w pełnej wersji

AROMAT SZCZĘŚCIA

Dostępne w pełnej wersji

PŁYNNE ZŁOTO

Dostępne w pełnej wersji

SAFIA I ATRAMENTOWE PTAKI

Dostępne w pełnej wersji

NAUKA SERCA

Dostępne w pełnej wersji

ŻMIJA CIEKAWOŚCI

Dostępne w pełnej wersji

GEOMETRIA GWIAZD

Dostępne w pełnej wersji

SYN KONKUBINY

Dostępne w pełnej wersji

KSIĘGA DRUGA

JEDWABNY OGRÓD

Dostępne w pełnej wersji

GRZESZNA MUZYKA

Dostępne w pełnej wersji

KRÓLEWSKIE TRAKTOWANIE

Dostępne w pełnej wersji

PRZEMARSZ MRÓWEK

Dostępne w pełnej wersji

ARCHITEKTURA SŁÓW

Dostępne w pełnej wersji

PODRÓŻ W GŁĄB POZNANIA

Dostępne w pełnej wersji

MĄDROŚĆ PAPUG

Dostępne w pełnej wersji

TĘŻYZNA STARCÓW

Dostępne w pełnej wersji

OSTRZE JĘZYKA

Dostępne w pełnej wersji

DUSZE ZWIERZĄT

Dostępne w pełnej wersji

ZAMĘT WODY

Dostępne w pełnej wersji

LUDZIE I GOŁĘBIE

Dostępne w pełnej wersji

POWSZEDNI CHLEB

Dostępne w pełnej wersji

KROJE NASZYCH SUKIEN

Dostępne w pełnej wersji

KOMNATA ŚMIERCI

Dostępne w pełnej wersji

PANNY MŁODE Z MARRAKESZU

Dostępne w pełnej wersji

BEZPIECZNE MIASTO

Dostępne w pełnej wersji

RYBIE ŁUSKI

Dostępne w pełnej wersji

KREW, BŁOTO I WYSZCZERBIONA STAL

Dostępne w pełnej wersji

KOC Z BŁĘKITNEGO LNU

Dostępne w pełnej wersji

SYN MARENGA

Dostępne w pełnej wersji

ŻYCZENIE NAMIESTNIKA

Dostępne w pełnej wersji

KSIĘGA TRZECIA

DYSTANS WAŻONY W SŁOWACH

Dostępne w pełnej wersji

NOCNA BURZA

Dostępne w pełnej wersji

MASKA MĄDROŚCI

Dostępne w pełnej wersji

OWOC ŻYWOTA

Dostępne w pełnej wersji

BŁĘDNY POETA

Dostępne w pełnej wersji

NIE DA SIĘ ZACZERPNĄĆ Z WYSCHNIĘTEGO ŹRÓDŁA

Dostępne w pełnej wersji

ŚCIEŻKI KRWI

Dostępne w pełnej wersji

PŁEĆ DUSZY

Dostępne w pełnej wersji

HISTORIE PISANE DWA RAZY

Dostępne w pełnej wersji

BRYLANT PRAWOŚCI

Dostępne w pełnej wersji

PIEŃ USCHNIĘTEGO DRZEWA

Dostępne w pełnej wersji

MIŁOŚĆ PISANA SŁOWEM

Dostępne w pełnej wersji

BIAŁY PTAK CZASU

Dostępne w pełnej wersji

PRĘDKOŚĆ OGNIA

Dostępne w pełnej wersji

KSIĘGA CZWARTA

PRAWDZIWY MĘŻCZYZNA

Dostępne w pełnej wersji

MOWA JEST SREBREM, A MILCZENIE ZŁOTEM

Dostępne w pełnej wersji

NAGLĄCA SIŁA MŁODOŚCI

Dostępne w pełnej wersji

FLOTA KALIFA

Dostępne w pełnej wersji

OSTATNIE SŁOWA

Dostępne w pełnej wersji

BEZWONNE TRUCIZNY

Dostępne w pełnej wersji

BRZĘK MONET

Dostępne w pełnej wersji

KOŃ I JEŹDZIEC

Dostępne w pełnej wersji

DRAPIEŻNE PTAKI

Dostępne w pełnej wersji

NIE WSZYSTKIE CIENIE SĄ TAKIE SAME

Dostępne w pełnej wersji

UŚPIONE DZIECI

Dostępne w pełnej wersji

KSIĘGA PIĄTA

ZIEMIA OBIECANA

Dostępne w pełnej wersji

„CZŁOWIEK NA MORZU JEST JAK GLINA, CO ROZPUSZCZA SIĘ W WODZIE”

Dostępne w pełnej wersji

TYSIĄCE PAR OCZU

Dostępne w pełnej wersji

DESZCZ DAKTYLI

Dostępne w pełnej wersji

TAJEMNICA OPOWIEŚCI ZNIKA, GDY ODKRYWA SIĘ RĘKĘ, KTÓRA JĄ PISZE

Dostępne w pełnej wersji

WSZYSTKIE KOBIETY ŚWIATA

Dostępne w pełnej wersji

ZASKOCZENIE ŚMIERCI

Dostępne w pełnej wersji

UŚMIECH POKONANEGO

Dostępne w pełnej wersji

CHOROBA ZUCHWALSTWA

Dostępne w pełnej wersji

BLIZNY DUSZY

Dostępne w pełnej wersji

CZŁOWIEK, KTÓRY WIEDZIAŁ ZBYT WIELE

Dostępne w pełnej wersji

SŁOWO PUSZCZONE Z DYMEM

Dostępne w pełnej wersji

DUSZA UKRYTA W SŁOWACH

Dostępne w pełnej wersji

DOM WROGA

Dostępne w pełnej wersji

ŚMIERĆ NIE POZWALA UDAWAĆ

Dostępne w pełnej wersji

TRZASK DRZWI ZDRADZA TAJEMNICE KOCHANKÓW

Dostępne w pełnej wersji

NATURA JEST MATKĄ WSZYSTKICH KOLORÓW

Dostępne w pełnej wersji

UPOŚLEDZENI SAMCY

Dostępne w pełnej wersji

ZAPOMNIANE IMIĘ

Dostępne w pełnej wersji

URODA PRZEWROTNOŚCI

Dostępne w pełnej wersji

ZAKAZANA GRANICA

Dostępne w pełnej wersji

MIESZKAŃCY DOMU WSPÓLNOTY

Dostępne w pełnej wersji

SKROMNOŚĆ STARCÓW

Dostępne w pełnej wersji

SIŁA DONOSÓW

Dostępne w pełnej wersji

KSIĘGA SZÓSTA

JAJA W KOSZULKACH Z ZIELONĄ KOLENDRĄ

Dostępne w pełnej wersji

UBÓSTWO JEST PIERWSZĄ DOLEGLIWOŚCIĄ ŚWIATA

Dostępne w pełnej wersji

WYSŁUŻONE KSIĘGI SĄ NAJCENNIEJSZE

Dostępne w pełnej wersji

PŁONĄCA BIBLIOTEKA

Dostępne w pełnej wersji

ŁOŻE HAJFY

Dostępne w pełnej wersji

STRZAŁA ZABŁĄKANA W LESIE

Dostępne w pełnej wersji

GŁOWA ABU BAKRA

Dostępne w pełnej wersji

DOBRZE JEST TRZYMAĆ JĘZYK ZA ZĘBAMI

Dostępne w pełnej wersji

SYROP ROZWESELAJĄCY

Dostępne w pełnej wersji

KSIĘGA SIÓDMA

OSTATNI LOT MALOWANYCH PTAKÓW

Dostępne w pełnej wersji

KASYDA O NIEOCZEKIWANEJ ŚMIERCI

Dostępne w pełnej wersji

OBŁĄKANA CÓRKA ROZTROPNEJ MATKI

Dostępne w pełnej wersji

TA OSTATNIA NOC

Dostępne w pełnej wersji

Table of Contents

OCZY MŁODEGO JELENIA

KSIĘGA PIERWSZA

CZERWONA BARWA WSTYDU

DZIECI ŚNIEGU

DREWNIANE WIELORYBY

SŁOWA MARTWE, SŁOWA ŻYWE

AROMAT SZCZĘŚCIA

PŁYNNE ZŁOTO

SAFIA I ATRAMENTOWE PTAKI

NAUKA SERCA

ŻMIJA CIEKAWOŚCI

GEOMETRIA GWIAZD

SYN KONKUBINY

KSIĘGA DRUGA

JEDWABNY OGRÓD

GRZESZNA MUZYKA

KRÓLEWSKIE TRAKTOWANIE

PRZEMARSZ MRÓWEK

ARCHITEKTURA SŁÓW

PODRÓŻ W GŁĄB POZNANIA

MĄDROŚĆ PAPUG

TĘŻYZNA STARCÓW

OSTRZE JĘZYKA

DUSZE ZWIERZĄT

ZAMĘT WODY

LUDZIE I GOŁĘBIE

POWSZEDNI CHLEB

KROJE NASZYCH SUKIEN

KOMNATA ŚMIERCI

PANNY MŁODE Z MARRAKESZU

BEZPIECZNE MIASTO

RYBIE ŁUSKI

KREW, BŁOTO I WYSZCZERBIONA STAL

KOC Z BŁĘKITNEGO LNU

SYN MARENGA

ŻYCZENIE NAMIESTNIKA

KSIĘGA TRZECIA

DYSTANS WAŻONY W SŁOWACH

NOCNA BURZA

MASKA MĄDROŚCI

OWOC ŻYWOTA

BŁĘDNY POETA

NIE DA SIĘ ZACZERPNĄĆ Z WYSCHNIĘTEGO ŹRÓDŁA

ŚCIEŻKI KRWI

PŁEĆ DUSZY

HISTORIE PISANE DWA RAZY

BRYLANT PRAWOŚCI

PIEŃ USCHNIĘTEGO DRZEWA

MIŁOŚĆ PISANA SŁOWEM

BIAŁY PTAK CZASU

PRĘDKOŚĆ OGNIA

KSIĘGA CZWARTA

PRAWDZIWY MĘŻCZYZNA

MOWA JEST SREBREM, A MILCZENIE ZŁOTEM

NAGLĄCA SIŁA MŁODOŚCI

FLOTA KALIFA

OSTATNIE SŁOWA

BEZWONNE TRUCIZNY

BRZĘK MONET

KOŃ I JEŹDZIEC

DRAPIEŻNE PTAKI

NIE WSZYSTKIE CIENIE SĄ TAKIE SAME

UŚPIONE DZIECI

KSIĘGA PIĄTA

ZIEMIA OBIECANA

„CZŁOWIEK NA MORZU JEST JAK GLINA, CO ROZPUSZCZA SIĘ W WODZIE”

TYSIĄCE PAR OCZU

DESZCZ DAKTYLI

TAJEMNICA OPOWIEŚCI ZNIKA, GDY ODKRYWA SIĘ RĘKĘ, KTÓRA JĄ PISZE

WSZYSTKIE KOBIETY ŚWIATA

ZASKOCZENIE ŚMIERCI

UŚMIECH POKONANEGO

CHOROBA ZUCHWALSTWA

BLIZNY DUSZY

CZŁOWIEK, KTÓRY WIEDZIAŁ ZBYT WIELE

SŁOWO PUSZCZONE Z DYMEM

DUSZA UKRYTA W SŁOWACH

DOM WROGA

ŚMIERĆ NIE POZWALA UDAWAĆ

TRZASK DRZWI ZDRADZA TAJEMNICE KOCHANKÓW

NATURA JEST MATKĄ WSZYSTKICH KOLORÓW

UPOŚLEDZENI SAMCY

ZAPOMNIANE IMIĘ

URODA PRZEWROTNOŚCI

ZAKAZANA GRANICA

MIESZKAŃCY DOMU WSPÓLNOTY

SKROMNOŚĆ STARCÓW

SIŁA DONOSÓW

KSIĘGA SZÓSTA

JAJA W KOSZULKACH Z ZIELONĄ KOLENDRĄ

UBÓSTWO JEST PIERWSZĄ DOLEGLIWOŚCIĄ ŚWIATA

WYSŁUŻONE KSIĘGI SĄ NAJCENNIEJSZE

PŁONĄCA BIBLIOTEKA

ŁOŻE HAJFY

STRZAŁA ZABŁĄKANA W LESIE

GŁOWA ABU BAKRA

DOBRZE JEST TRZYMAĆ JĘZYK ZA ZĘBAMI

SYROP ROZWESELAJĄCY

KSIĘGA SIÓDMA

OSTATNI LOT MALOWANYCH PTAKÓW

KASYDA O NIEOCZEKIWANEJ ŚMIERCI

OBŁĄKANA CÓRKA ROZTROPNEJ MATKI

TA OSTATNIA NOC