Tytuł oryginału

ADOLF HITLER BIOGRAPHIE

BAND 1: DIE JAHRE DES AUFSTIEGS 1889–1939

Copyright © S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main 2013

Originally published as: „Adolf Hitler. Die Jahre des Aufstiegs 1889–1939” (vol. 1)

All rights reserved

Projekt okładki

Prószyński Media

Zdjęcie na okładce

© Heinrich Hoffmann/BPK/BE&W

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Jarosław Skowroński

Korekta

Małgorzata Denys

ISBN 978-83-8069-555-9

Warszawa 2015

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

WSTĘP

„Ten łobuz to katastrofa; co nie stanowi powodu, by nie wzbudzał zainteresowania jako los i charakter”. Dlatego „nikogo nie można zwolnić z obowiązku zajmowania się tą mroczną postacią”, napisał Thomas Mann w swoim eseju Bruder Hitler (Brat Hitler)1, opublikowanym w roku 1939. Wprawdzie można by oczekiwać, że zainteresowanie tą postacią – fatalną dla niemieckiej historii – będzie stopniowo słabnąć, w miarę jak Trzecia Rzesza odchodzi w coraz dalszą przeszłość. Lecz dzieje się wręcz odwrotnie: zagadnienie hitleryzmu wciąż powraca cykliczną falą w polityce historycznej Republiki Federalnej Niemiec. Od przełomu tysiącleci obsesyjne zajmowanie się Hitlerem raczej przybrało na sile. „Nigdy dotąd nie było tyle Hitlera” – takimi słowami jenajski historyk Norbert Frei rozpoczyna swoją książkę zatytułowaną 1945 und wir. Das Dritte Reich im Bewusstsein der Deutschen („1945 i my. Trzecia Rzesza w świadomości Niemców”), która ukazała się w roku 2005, czyli sześćdziesiąt lat po upadku dyktatury nazistowskiej i drugiej wojny światowej2. Istotnie, media poświęciły rzeczonej tematyce bezprzykładną uwagę. Postać „Führera” spotykało się wszędzie: w telewizji, w kinie, na okładkach ilustrowanych magazynów i w książkach historycznych. I wcale nie zanosi się na to, żeby w roku 2015, kiedy upłynie siedemdziesiąt lat od zakończenia wojny, sytuacja miała wyglądać inaczej.

Światowy przemysł rozrywkowy wchłonął ten motyw już dawno temu: Hitler stał się swoistą, krzykliwie rozreklamowaną „horrorową ikoną popkultury”, służącą do wywoływania wspaniałego efektu grozy. Führer, ów „wódz” narodowych socjalistów, który przez dwanaście lat w ogromnym stopniu decydował o losach Niemiec i całego świata, jest wciąż „najtwardszym ze wszystkich narkotyków wzmagających uwagę”3. Zdolnością wywoływania ekscytacji nie dorównuje mu żadna inna postać historyczna, ze Stalinem włącznie. Co oczywiście jest związane z monstrualną skalą zbrodni, które popełniono za jego rządów – nie „w imieniu Niemiec”, tylko przez Niemców.

Równolegle z poczynaniami na rynku rozrywki – i w dużym stopniu niezależnie od nich – międzynarodowe środowisko historyków kontynuowało naukowe badania nad Hitlerem i narodowym socjalizmem. Chyba żadne zjawisko historyczne nie zostało tak gruntownie zgłębione, w całej mnogości swoich aspektów i tematycznych rozgałęzień; poświęcona mu literatura wypełnia już całe biblioteki. A jednak historycy, również zawodowi, darzą tę „mroczną postać” niesłabnącym zainteresowaniem. Zagadkowość fenomenu, jakim był Hitler, pytanie o to, jak i dlaczego udało mu się dojść do władzy i sprawować ją przez ponad dziesięć lat – ze znanymi, katastrofalnymi skutkami – domaga się coraz to nowych wyjaśnień. Podjęto już wiele prób zbliżenia się do tego „fenomenu” na drodze biograficznej, ale jedynie nieliczne z nich, właściwie tylko cztery, można określić jako naprawdę znaczące i wciąż inspirujące. Są to: pierwsza, dwutomowa biografia Hitlera napisana przez Konrada Heidena w połowie lat trzydziestych na emigracji w Szwajcarii; klasyczne Studium tyranii Alana Bullocka z początku lat pięćdziesiątych; obszerny portret Hitlera i jego epoki pochodzący spod pióra Joachima Festa, opublikowany po raz pierwszy w roku 1973; wreszcie najobszerniejsze jak dotąd, wysoko cenione dwutomowe dzieło Iana Kershawa (1998 i 2000)4.

Biografia autorstwa Konrada Heidena próbuje „dostrzec znaczenie fenomenu Hitlera w czasie, gdy jest on jeszcze u szczytu swojej aktywności”5. Jako korespondent liberalnej „Frankfurter Zeitung” w Monachium w latach 1923–1930 autor miał możność obserwować z bliska, jak Hitler staje się wybitną osobistością na skalę narodową. Swoją książkę oparł nie tylko na własnych obserwacjach, lecz także na doniesieniach informatorów z otoczenia monachijskiego agitatora. Heiden ustrzegł się pokusy tworzenia wokół niego aury tajemniczości czy też przedstawienia go w świetle humorystycznym: „«Bohater» niniejszej książki to ani nadczłowiek, ani marionetka – podkreślał w przedmowie z roku 1935 – lecz owszem, ktoś niezwykle frapujący i pod względem liczebnościowym największy w dziejach podburzacz mas”6. Co prawda historycy skorygowali później wiele biograficznych szczegółów podanych w tym dziele, niemniej wciąż zasługują na uwagę zawarte w nim rozliczne trafne osądy i mądre analizy, na przykład jeśli chodzi o działalność Hitlera jako mówcy czy też o zastanawiającą „dwoistość” jego egzystencji7.

Środowiska emigracyjne przyjęły tę wczesną biografię z wielkim uznaniem. „Wciąż [mówi się] o fenomenalnej biografii Hitlera napisanej przez Konrada Heidena – zanotowała pod koniec października 1935 Thea Sternheim, druga żona dramaturga Carla Sternheima, rozwiedziona z nim. – Niemcy w świetle reflektorów. Dziękuje się Bogu za to piękne sumienie. Czyż ta książka nie jest pierwszym solidnym wyłomem w niegodziwościach, jakie dzieją się w Niemczech i wołają o pomstę do nieba?”8 Pochwałę wyraził także hrabia Harry Kessler, mecenas sztuki i dyplomata, również przebywający na emigracji we Francji: „Książka to mądra i treściwa. «Człowiek, któremu się nie udało, łączy się z narodem, który poniósł klęskę». Celnie ujęte”9. Autorem zaczęły się interesować Gestapo i SD, jednak po wkroczeniu Wehrmachtu do Francji w roku 1940 Heiden zdołał uciec przez Lizbonę do Stanów Zjednoczonych10.

Błyskotliwy debiut Alana Bullocka z roku 1952 stał się punktem wyjścia do wszelkich naukowych analiz związanych z „fenomenem Hitlera”. Brytyjski historyk sięgnął do skonfiskowanych niemieckich dokumentów, które posłużyły jako materiał dowodowy na procesach norymberskich i wkrótce potem zostały opublikowane11. Bullock przedstawił niemieckiego dyktatora jako „oportunistę pozbawionego wszelkich zasad”, kierującego się jedynie „wolą władzy”, i to „w najprymitywniejszej i najczystszej formie”12. W posłowiu Bullock powołuje się na świadectwo byłego przewodniczącego gdańskiego senatu Hermanna Rauschninga, którego książka Revolution des Nihilismus („Rewolucja nihilizmu”), wydana na emigracji w roku 1938, przez jakiś czas mocno wpływała na ocenę Hitlera. Rauschning sformułował tam między innymi twierdzenie, że narodowy socjalizm to „synonim ruchu w ogóle, dynamika rozumiana w sposób absolutny, rewolucja o zmieniającym się mianowniku, w każdej chwili gotowa zastąpić go innym”; natomiast nie jest to, twierdzi Rausching, „światopogląd ani doktryna”13.

Teza o Hitlerze jako oportunistycznym polityku władzy została zrewidowana przez badania kolejnych dekad. Zasługą przede wszystkim stuttgarckiego historyka Eberharda Jäckela było przekonujące wykazanie, że Hitler przy całym swoim ideologicznym szaleństwie z pewnością miał spójny „światopogląd”, który w istotnej mierze kierował jego poczynaniami. Jäckel wskazał dwa najważniejsze elementy tego światopoglądu: „likwidację Żydów” oraz zdobywanie „przestrzeni życiowej na Wschodzie” – aksjomaty, których Hitler według Jäckela trzymał się od lat dwudziestych z żelazną konsekwencją14. Na tym fundamentalnym ustaleniu oparli się zarówno Fest, jak i Kershaw, a znajduje ono potwierdzenie także w niniejszej pracy.

Biografia Hitlera, napisana przez Joachima Festa, a wydana ponad dwadzieścia lat po Bullockowskiej, wywarła na czytelnikach wrażenie nie tylko swoimi walorami literackimi – „Od czasów Thomasa Manna nikt nie pisał o Hitlerze równie dobrą niemczyzną”, chwalił Eberhard Jäckel15 – ale też „zdolnością autora do interpretacji zwięzłej, a zarazem rozległej”, jak zauważył z kolei Karl-Dietrich Bracher, który swoimi pionierskimi pracami Die Auflösung der Weimarer Republik („Likwidacja republiki weimarskiej”), Die nationalsozialistische Machtergreifung („Zagarnięcie władzy przez narodowych socjalistów”) oraz Die deutsche Diktatur („Niemiecka dyktatura”) w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych sam przygotował grunt pod intensywną krytyczną analizę korzeni, struktury i skutków panowania narodowych socjalistów16. Zawodowi historycy niemieccy z niejakim zażenowaniem pytali, dlaczego twórcą książki jest dziennikarz Fest, ktoś spoza ich szeregów17.

Fest nie tylko nakreślił niezrównany psychogram osobowości Hitlera, lecz także wpisał go w kontekst epoki. Jako najważniejszy czynnik, który umożliwił karierę Hitlera, przedstawił zbieg indywidualnych i ogólnych warunków, „trudną do rozszyfrowania łączność, którą ów człowiek nawiązał z tamtą epoką, a epoka z nim”18. Aby uzasadnić to powiązanie, Fest w chronologicznym ciągu wydarzeń umieścił „rozważania uzupełniające”, w których biografię jednostki zestawił z procesami ponadindywidualnymi. I doszedł do paradoksalnego wniosku, że Hitler, gardząc rewolucją, stał się „niemieckim zjawiskiem rewolucyjnym”, w którym przedziwnie zmieszały się cechy nowoczesne i odwołania do przeszłości19.

Interpretacja Festa, czerpiąca nie z nowych źródeł archiwalnych, ale z wcześniej już opublikowanej literatury, spotkała się z niejednym zarzutem. Słusznie na przykład zauważono, że zbyt skąpo naświetlił on rolę konserwatywnych elit, które otwarły przed Hitlerem drzwi do władzy20. Nie sposób też przeoczyć, iż z wielu miejsc tej książki jaskrawo przebija inteligencka pycha autora wobec mizernie wykształconego karierowicza, choćby tam, gdzie krytykuje on styl Hitlerowskiej Mein Kampf21. Istotniejsza wydaje się jednak okoliczność, że na spojrzenie Festa silnie wpłynął jego najważniejszy informator: ulubiony architekt Hitlera i późniejszy minister zbrojeń Albert Speer, któremu obdarzony zręcznym piórem dziennikarz pomógł w zredagowaniu jego Wspomnień, wydanych w roku 1969, a który w zamian dostarczył Festowi informacji do biografii Hitlera. Tym sposobem do książki Festa trafiło wiele „legend” Speera, jak na przykład jego samodzielnie wykreowany autoportret apolitycznego fachowca, który dał się usidlić dyktatorowi22.

Zastrzeżenia te nie mogą jednak przysłonić faktu, że Festowi udała się rzecz doniosła. W jednej z recenzji historyk Klaus Hildebrand z Bonn przepowiadał temu pionierskiemu opracowaniu, że „na długi czas pozostanie podstawową książką o Hitlerze”23. Faktycznie, dopiero dwadzieścia pięć lat później angielski historyk Ian Kershaw poważył się na obszerną biografię Hitlera. Pierwszy jej tom ukazał się w roku 1998, drugi dwa lata później. Kershaw miał do dyspozycji źródła, które dla Festa były jeszcze niedostępne – zwłaszcza dzienniki berlińskiego gauleitera NSDAP i późniejszego ministra propagandy Josepha Goebbelsa, których edycję rozpoczął pod koniec lat osiemdziesiątych monachijski Instytut Historii Współczesnej (Institut für Zeitgeschichte)24.

We wstępnych uwagach do swojej książki historyk z Sheffield wyznaje śmiało, że podszedł do Hitlera niejako od „złej” strony, mianowicie biorąc za punkt wyjścia struktury nazistowskiej władzy, którymi intensywnie zajmował się we wcześniejszych pracach. Dlatego, w odróżnieniu od Festa, interesował go nie tyle „osobliwy charakter tego człowieka”, co raczej społeczne warunki i siły, dzięki którym Hitler mógł zaistnieć. Wiązała się z tym dla Kershawa zmiana perspektywy: „zadanie biografa (…) zmusza do skupienia się nie na osobowości Hitlera, ale rzetelnie i bezpośrednio na charakterze jego władzy – władzy Führera”. Pisał on, że chcąc wyjaśnić niesłychane oddziaływanie tej władzy, trzeba zbadać raczej „oczekiwania i motywację społeczeństwa niemieckiego” niż osobowość Hitlera25. Zamysłem Kershawa było napisanie „biografii Hitlera z intencją społeczno-historyczną”26.

Kershaw dowodzi, że w licznych sytuacjach Hitler wcale nie musiał wiele robić sam, gdyż niemieckie społeczeństwo – od satrapów otaczających dyktatora aż po szeregowych obywateli – wykazywało coraz większą skłonność do tego, aby „działać po myśli Führera”, to znaczy niejako z wyprzedzeniem spełniać jego życzenia27. Zarzucano brytyjskiemu historykowi, że tym sposobem upowszechnia obraz Hitlera jako postaci „w gruncie rzeczy wymiennej, zbędnej, a w najlepszym razie słabej”28. Lecz Kershaw wcale tak daleko nie idzie. Nie bagatelizuje roli Hitlera ani jego urojeniowych fiksacji ideologicznych; zarazem jednak wskazuje, że gdyby nie gotowość dużej liczby ludzi do działania po myśli przywódcy, to jego zbrodnicze cele nie doczekałyby się fazy urzeczywistniania. Dopiero rozpatrując intencje Hitlera w połączeniu ze strukturalnie uwarunkowaną presją na działanie, jaką wywierały podporządkowane mu jednostki i instytucje, można – tak brzmi zasadnicza teza Kershawa – wyjaśnić rozpętaną dynamikę tego reżimu, która parła na coraz radykalniejsze rozwiązania. Kershaw definitywnie położył kres dawnemu, bezpłodnemu sporowi między szkołą „intencjonalistyczną” a „strukturalistyczną” wśród niemieckich historyków29.

„W bibliotekach skatalogowanych jest 120 tysięcy prac o Hitlerze. Dzieło Kershawa to Masyw Centralny” – tak zakończył swoje hymniczne omówienie książki Frank Schirrmacher, wydawca gazety „Frankfurter Allgemeine Zeitung”30. Czy po tej monumentalnej biografii Hitlera istnieje jeszcze w ogóle zapotrzebowanie na kolejną? Cóż, od ukazania się pierwszego tomu pracy Kershawa minęło już bądź co bądź piętnaście lat. Machina badań historycznych przez ten czas nie próżnowała – jej tryby obracały się nieprzerwanie, a nawet coraz szybciej31. Ukazało się wiele książek, które wniosły lub przynajmniej obiecują wnieść nowy wgląd w osobowość Hitlera i w określone fazy jego życia: fizjonomiczna biografia Claudii Schmölders Hitlers Gesicht („Twarz Hitlera”) z roku 2000; kontrowersyjna demaskatorska praca Lothara Machtana z roku 2001 Hitlers Geheimnis („Sekret Hitlera”) o rzekomej homoseksualnej orientacji dyktatora; książka Birgit Schwarz Geniewahn: Hitler und die Kunst („Urojenie geniuszu: Hitler i sztuka”) z roku 2009, poświęcona znajomości sztuki przez Hitlera; badania Timothy’ego W. Rybacka z 2008 na temat księgozbioru Hitlera i jego upodobań czytelniczych Hitlers Bücher („Książki Hitlera”); nakreślony przez Dirka Bavendamma portret z lat młodości Der junge Hitler („Młody Hitler”) z roku 2009; Hitlers erster Krieg („Pierwsza wojna Hitlera”) Thomasa Webera z roku 2010, próba odtworzenia wojennych przeżyć rzeczonego gefrajtera; dociekania Ralfa Georga Reutha Hitlers Judenhass („Nienawiść Hitlera do Żydów”) z roku 2009; Othmara Plöckingera pionierskie analizy poświęcone „formacyjnemu okresowi monachijskiemu” w życiu Hitlera, obejmującemu lata 1918–1920 (2013) oraz dziejom książki Mein Kampf (2006); zbiór tez Ludolfa Herbsta dotyczących wykreowania niemieckiego mesjasza: Hitlers Charisma („Charyzma Hitlera”) z roku 2010; analityczna praca Mathiasa Röscha Die Münchner NSDAP 1925–1933 („Monachijska NSDAP 1925–1933”) z roku 2002; Andreasa Heuslera dzieje tzw. Brunatnego Domu32: Wie München zur »Hauptstadt der Bewegung« wurde („Jak Monachium stało się «stolicą Ruchu»”) z roku 2008; wreszcie kwerendy Svena Felixa Kellerhoffa i Thomasa Friedricha na temat stosunku Hitlera do stolicy Rzeszy: Hitlers Berlin („Berlin Hitlera”) z roku 2003 oraz Die missbrauchte Hauptstadt („Wykorzystana stolica”) z roku 2007.

W ciągu minionej dekady szczególnie zainteresowano się także prywatnym otoczeniem Hitlera. Na początku można wymienić dokumentacyjną pracę Antona Joachimsthalera z roku 2003 pt. Hitlers Liste („Lista Hitlera”), w której autor na podstawie wykazu upominków Hitlera z lat 1935/36 odtwarza sieć jego osobistych powiązań; następnie mamy prace Brigitte Hamann naświetlające relacje Hitlera z rodziną Wagnerów: Winifred Wagner und Hitlers Bayreuth („Winifred Wagnerowa i Bayreuth Hitlera”) z roku 2002 oraz z praktykującym w Linzu lekarzem Eduardem Blochem: Hitlers Edeljude („Dobry Żyd Hitlera”) z roku 2008; kolejne źródło to praca Wolfganga Martynkewicza o monachijskim małżeństwie wydawców Hugona i Elsy Bruckmannów, którzy sponsorowali Hitlera we wczesnych latach jego kariery: Salon Deutschland („Salon Niemcy”) z roku 2009; dokonana przez Annę Marię Sigmund rekonstrukcja trójkąta złożonego z Hitlera, jego przyrodniej siostrzenicy Geli Raubal i jego szofera Emila Maurice’a: Des Führers bester Freund („Najlepszy przyjaciel Führera”) z roku 2003; wreszcie oparta na drobiazgowej kwerendzie biografia Eva Braun. Ein Leben mit Hitler („Eva Braun. Życie z Hitlerem”) autorstwa Heike B. Görtemaker z roku 2010, rozprawiająca się z wieloma legendami narosłymi wokół kochanki Führera. Warto tu również wymienić książkę Hitlers Arzt Karl Brandt („Karl Brandt, lekarz Hitlera”) Ulfa Schmidta z roku 2009, należącą do dziedziny historii medycyny; rozprawy Jürgena Trimborna na temat hitlerowskiego rzeźbiarza: Arno Breker. Der Künstler und die Macht („Arno Breker. Artysta i władza”) z roku 2011 oraz na temat sławnej hitlerowskiej reżyserki: Leni Riefenstahl. Eine deutsche Karriere („Leni Riefenstahl. Kariera Niemki”) z roku 2002; podwójną biografię Karin Wieland pt. Dietrich & Riefenstahl. Der Traum von der neuen Frau („Dietrich & Riefenstahl. Sen o nowej kobiecie”) z roku 2011; ponadto wizerunek pierwszego architekta Hitlera: Paul Ludwig Troost 1878–1934 autorstwa Timo Nüßleina z roku 2012.

Jednocześnie wydano mnóstwo biografii decydentów republiki weimarskiej i państwa nazistowskiego – także one rzucają nowe światło na Hitlera i jego rządy. Są to między innymi: obszerna prezentacja Wolframa Pyty Hindenburg. Herrschaft zwischen Hohenzollern und Hitler („Hindenburg. Okres panowania między Hohenzollernami a Hitlerem”) z roku 2007; prace Petera Longericha o szefie nazistowskiego policyjnego aparatu terroru Heinrichu Himmlerze (2008) oraz o głównym propagandyście Josephie Goebbelsie (2010); ponadto biografie: Stefana Kringa o szefie prasy hitlerowskiej Ottonie Dietrichu (2010), Ernsta Pipera o głównym hitlerowskim ideologu Alfredzie Rosenbergu (2005), Roberta Gerwartha o szefie Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, Reinhardzie Heydrichu (2011); Dietera Schenka o Walterze Franku, koronnym hitlerowskim prawniku i późniejszym generalnym gubernatorze w okupowanej Polsce (2006); Hansa Ottona Eglaua o przemysłowcu Fritzu Thyssenie, sponsorze Hitlera (2003); Christophera Koppera o hitlerowskim bankierze Hjalmarze Schachcie (2006); Kirstin A. Schäfer o Wernerze von Blombergu, „pierwszym feldmarszałku Hitlera” (2006); Klausa-Jürgena Müllera o generale Ludwigu Becku (2008); Johannesa Leichta o Heinrichu Classie, przewodniczącym Ligi Pangermańskiej (2012).

Istnieje też sporo nowych monografii i rozpraw dotyczących poszczególnych aspektów Trzeciej Rzeszy, wzbogacających naszą wiedzę o podstawach i sposobie funkcjonowania ustroju nazistowskiego. Wymieńmy tu jedynie prowokacyjne studium Götza Aly’ego Hitlers Volksstaat („Państwo narodowe Hitlera”) z roku 2005; Adama Tooze Ökonomie der Zerstörung („Ekonomia zniszczenia”) z roku 2007, kreślące historię gospodarki z lat narodowego socjalizmu; Wolfganga Königa Volkswagen, Volksempfänger, Volksgemeinschaft z roku 2004; Markusa Urbana opis zjazdów partii nazistowskiej Die Konsensfabrik („Fabryka konsensusu”) z roku 2007; zaskakujący bestseller zespołu badawczego skupionego wokół Eckarta Conze, Norberta Freia, Petera Hayesa i Moshe Zimmermanna Das Amt und die Vergangenheit („Urząd a przeszłość”) z roku 2010, traktujący o dziejach niemieckiego ministerstwa spraw zagranicznych; cenną pracę Franka Bajohra Parvenüs und Profiteure („Parweniusze i beneficjenci”) z roku 2001 o korupcji w epoce nazistowskiej; pionierskie opracowania Michaela Wildta: Generation des Unbedingten („Pokolenie bezwarunkowości”) z roku 2002 na temat korpusu kierowniczego Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy oraz Volksgemeinschaft als Selbstermächtigung („Wspólnota narodowa jako samoupoważnienie”) z roku 2007 na temat aktów przemocy wobec Żydów na niemieckiej prowincji. W ostatnich latach środowisko historyków sporo dyskutowało zwłaszcza o koncepcji volkistowskiej „wspólnoty narodowej” (Volksgemeinschaft), nieprzypadkowo też Niemieckie Muzeum Historyczne w Berlinie urządziło głośną wystawę zatytułowaną Hitler und die Deutschen („Hitler i Niemcy”), poświęconą związkom między ową wspólnotą narodową a zbrodniami33. Wreszcie brytyjski historyk Richard J. Evans napisał trylogię Das Dritte Reich („Trzecia Rzesza”) wydaną w latach 2004, 2006 i 2009 – jest to jak dotąd najobszerniejsza całościowa historia narodowego socjalizmu, zasługująca na miano dzieła kanonicznego.

Trud napisania nowej biografii Hitlera usprawiedliwiałoby już samo zebranie tych wszystkich materiałów i opracowanie ich syntezy. Lecz cel niniejszej książki jest szerszy. Ma ona ponownie skupić uwagę na osobowości Hitlera – u Kershawa przedstawionej niezwykle blado – bez tracenia jednak z oczu warunków społecznych, które umożliwiły jego błyskawiczną karierę. Zweryfikowanych zostaje tu kilka założeń przewijających się niemal w całej literaturze na temat Hitlera. Według pierwszego z nich Hitler był człowiekiem bardzo przeciętnego pokroju, o ciasnym horyzoncie umysłowym i słabo uspołecznionym. Otóż w każdym ujęciu problematyki Hitlera zasadnicza trudność polega – jak zauważył już Karl-Dietrich Bracher – na wyjaśnieniu, „jak ktoś o naturze tak zawężonej i ubogiej zdołał zapoczątkować i udźwignąć tak konsekwentny proces historyczny o skali ogólnoświatowej, zależny w tak dużym stopniu od niego samego”34. Podobne pytanie stawia sobie Ian Kershaw: „Jakże wyjaśnimy fakt, iż człowiek mający tak skromne predyspozycje intelektualne i umiejętności społeczne (…) wywarł na historię wpływ tak ogromny, że cały świat wstrzymał oddech?”35.

A jeśli błąd tkwi w założeniu? Może Hitler nie był wcale jednostką tak ograniczoną w wymiarze osobistym, zaś jego walory umysłowe były niebagatelne? Za „jedyny bezsporny talent” Hitlera uznaje Kershaw – podobnie jak większość wcześniejszych biografów – „umiejętność wzbudzania niskich emocji w masach”36. Istotnie, talent oratorski Hitlera nie ulega wątpliwości i stanowił jeden z ważnych czynników jego wspinaczki po szczeblach politycznego awansu w latach dwudziestych i na początku trzydziestych. Jednak lider partii NSDAP był doprawdy kimś więcej niż tylko zręcznym demagogiem – miał też bowiem niezwykły talent aktorski. Osiągnął mistrzostwo w zakładaniu rozmaitych masek i odgrywaniu rozmaitych ról. Pod tym względem nikt nie przejrzał go równie trafnie, jak Charlie Chaplin w filmie Dyktator z roku 1940. Albert Speer, obejrzawszy tę produkcję w roku 1972, wyraził opinię, że artyście „udało się oddać charakter Hitlera znacznie lepiej niż komukolwiek ze współczesnych”37.

Ów „osobliwy aktorski charakter” poczynań Hitlera, o którym mówił już Fest38, zostanie tu rozwinięty jako motyw przewodni. Sztuka odgrywania ról, którą Hitler raz po raz skutecznie się posługiwał, mydląc oczy zarówno przeciwnikom, jak i zwolennikom, to bez wątpienia kolejny ważki sekret jego szybkiej kariery politycznej. Minister finansów Lutz Schwerin von Krosigk siedemnaście lat po upadku Trzeciej Rzeszy wspominał „bezdenne zakłamanie” dominujące w charakterze dyktatora: „Nie był szczery nawet wobec swoich najbliższych, zaufanych osób. Moim zdaniem był tak na wskroś zakłamany, że nie dostrzegał już granicy między kłamstwem a prawdą”39. Wyrażając ten moralizujący osąd, von Krosigk jeszcze po tylu latach pozostawał ofiarą aktorskich sztuczek „Führera”, który wielokrotnie wyprowadzał w pole swoich konserwatywnych sojuszników.

Hitler lubił się przedstawiać jako artysta, któremu zamknięto drogę rozwoju i który trafił do polityki wbrew swojej woli. Ta autokreacja na artystę-polityka pozostawiła ślady w jego biografiach. Nie zauważano przy tym, iż prawdziwie wielki talent Hitler posiadał nie w sztukach plastycznych – bo jako malarz i architekt plasował się raczej poniżej niż powyżej średniej – lecz w dziedzinie polityki. Taktyczną przebiegłością, umiejętnością błyskawicznego ogarniania i wykorzystywania określonych sytuacji prześcigał wszystkich konkurentów w swojej własnej partii, a także wszystkich polityków w partiach centroprawicowych. Inaczej nie dałoby się wyjaśnić faktu, że wyszedł zwycięsko z wszystkich wewnątrzpartyjnych kryzysów przed 1933. Albo że w ciągu zaledwie kilku miesięcy przyparł do muru swoich koalicjantów z „gabinetu narodowej koncentracji”, którym się zdawało, że go sobie „zatrudnili” – o tym niezwykłym manewrze jest mowa w rozdziale Ustanowienie dyktatury. Jak się okazuje, również improwizacyjny, spersonalizowany styl rządów Hitlera, powodujący nieustanne spory kompetencyjne i anarchię urzędów i resortów, bynajmniej nie wynikał z braku uzdolnień politycznych. Wręcz przeciwnie, stanowił przemyślną metodę służącą Hitlerowi do zbudowania sobie praktycznie nienaruszalnej pozycji.

Kolejny obiegowy pogląd głosi, że osobista egzystencja Hitlera poza obszarem polityki była zupełnie nieciekawa, że nie miał on w ogóle prywatnego życia. Już Konrad Heiden uznał, że demagog ów nie potrafi „poprzez masy dotrzeć do człowieka”, i przypisał mu „brak odwagi do życia prywatnego”40. Alan Bullock nazwał Hitlera „osobnikiem wykorzenionym bez domu i rodziny”, dla którego nie istniały „żadne relacje”41. Joachim Fest wskazywał na „otaczającą go bezludną przestrzeń” i stwierdzał apodyktycznie: „Prywatnego życia nie prowadził”42. Ian Kershaw zaostrzył jeszcze tę konkluzję, twierdząc, że osobę Hitlera całkowicie pochłonęła rola wodza. W wywiadzie udzielonym z okazji ukazania się pierwszego tomu jego dzieła Kershaw oświadczył: „Prywatnym życiem Hitlera była jego działalność polityczna. Jeśli odejmiemy od niego politykę, zostanie niewiele albo nic (…) Jest on w pewnym sensie pustą powłoką”43. Podobne podejście zasugerował też Hans Mommsen, nestor „strukturalistycznej” szkoły w niemieckiej historiografii poświęconej narodowemu socjalizmowi, utrzymujący, że „za publicznymi wystąpieniami Hitlera” nie było „w ogóle sfery prywatnej”44 – co uznać należy za kolejny jaskrawy dowód na to, jak mocno mit wodza odcisnął piętno na historiografii.

Niniejsza książka próbuje skorygować ten obraz i udowodnić, iż rzekoma pustka otaczająca życie Hitlera poza działalnością polityczną jest fikcją. Można wysunąć przypuszczenie, że nawet biografowie dali się nabrać na tę rolę, którą Hitler potrafił odgrywać najzręczniej – rolę, w której zataił swoje życie osobiste i występował jako mąż stanu rezygnujący z wszelkich prywatnych radości, aby poświęcić się służbie „narodowi i Rzeszy”. Jak bardzo obraz ten odbiega od rzeczywistości, pokaże zwłaszcza rozdział traktujący o związkach Hitlera z kobietami oraz rozdział o towarzystwie zamieszkującym posiadłość Berghof. Zdradźmy od razu wynik tej analizy: prywatne życie Hitlera było bogatsze, niż wyobrażali to sobie jego współcześni oraz późniejsi historycy. Twierdzenie, jakoby był on z gruntu niezdolny do zawierania relacji intymnych, jest bezpodstawne. Charakterystyczne jednak, że w jego życiu nie istniał ostry podział na sferę polityczną i prywatną – obie te sfery były w niezwykły sposób wymieszane. Rzuca to również nowe światło na specyficzny styl rządzenia dyktatora, opisany bliżej w rozdziale Władczy styl, monumentalna architektura.

„Czy godzi się ukazywać Hitlera jako człowieka?” – pytały media w roku 2004 z okazji premiery filmu fabularnego Bernda Eichingera45 pt. Der Untergang („Upadek”), gdzie dyktatora, w którego wcielił się znany aktor Bruno Ganz, oglądamy z bliska podczas jego ostatnich dni w bunkrze Kancelarii Rzeszy46. Odpowiedź na powyższe pytanie brzmi krótko i zwięźle: nie tylko godzi się, lecz należy to robić! Ogromnym błędem byłoby sądzić, że zbrodniarz stulecia w rodzaju Hitlera musi być potworem w sferze prywatnej. Oczywiście byłoby prościej, gdyby można go było zaszufladkować jako psychopatę, które swoje mordercze impulsy przetworzył na działalność polityczną. I taka demonizująca tendencja rzeczywiście przez długi czas panowała wśród badaczy zagadnienia – przysłaniając spojrzenie na prawdziwą osobę. W lutym 1947 Albert Speer, odsiadujący wyrok w celi więzienia Spandau, zwrócił uwagę na rosnącą skłonność postnarodowosocjalistycznego społeczeństwa niemieckiego do przedstawiania Hitlera „jako dyktatora gryzącego dywan i wpadającego nawet z najbłahszych powodów w niekontrolowany szał”. Uznał, że jest to „niewłaściwe i groźne”. Zanotował: „Jeśli w wizerunku Hitlera zabraknie ludzkich rysów, jeśli nie uwzględni się jego siły przekonywania, ujmujących cech, a nawet austriackiego czaru, jaki potrafił roztaczać, nie odda się temu zjawisku sprawiedliwości”47. W połowie lat siedemdziesiątych, gdy Dzienniki Alberta Speera przeczytała Leni Riefenstahl, ten napisał do niej, że nigdy nie skończą się dociekania, „co takiego miał w sobie Hitler, że przekonał do siebie, ba, wręcz oczarował, nie tylko lud niemiecki, ale i cudzoziemców”. Ona zaś przyznała: „Ja też nigdy nie będę w stanie i nie chcę zapomnieć ani wybaczyć tych strasznych rzeczy, które uczyniono w imieniu Hitlera. Ale nie zapomnę też, jak ogromną miał on siłę oddziaływania – to byłoby z naszej strony zbytnie uproszczenie. Lecz z tych przeciwieństw w jego osobie, pozornie nie do pogodzenia – z owej schizofrenii – brała się właśnie niesamowita energia emanująca z jego postaci”48.

Powyższych spostrzeżeń, sugerujących dziwną dwoistość natury Hitlera – współistnienie ujmujących cech i kryminalnej energii – nie należy bagatelizować jako próby odwrócenia uwagi od własnego udziału w niesprawiedliwym reżimie. Należy je potraktować poważnie, jeśli chcemy zrozumieć kusicielską moc, z jaką Hitler przyciągał nie tylko swoją świtę, lecz także znaczną część niemieckiego społeczeństwa. W rozdziale trzynastym, noszącym osobliwy być może tytuł Hitler jako człowiek, idę tym tropem, chcąc przyjrzeć się specyficznemu usposobieniu i zachowaniom Hitlera, wychodząc poza zaproponowane przez Festa „spojrzenie na nie-człowieka”49.

Bez wątpienia Hitler był osią i bazą nazistowskiego reżimu. „Trzecia Rzesza” wraz z nim powstała i wraz z nim upadła. Chcąc zatem pojąć istotę narodowego socjalizmu, jego atrakcyjność i potworność, trzeba przyjrzeć się sile napędowej pochodzącej od Hitlera, ale też siłom, które oddziaływały na niego. Temu zagadnieniu poświęciłem głównie rozdział Kult wodza i narodowa wspólnota, w którym naświetlam wzajemne oddziaływania między dyktatorem a niemieckim społeczeństwem i stawiam pytanie o źródła niesamowitej popularności Hitlera.

Rzecz jasna, opisywanie Hitlera jako istoty „ludzkiej” nie oznacza wzbudzania doń sympatii czy wręcz bagatelizowania jego zbrodni. Również niniejsza biografia przedstawia go jako kogoś, kim był od początku lat dwudziestych: człowieka fanatycznie nienawidzącego Żydów, który wprawdzie ze względów taktycznych umiał chwilowo powściągnąć swój antysemicki szał, lecz nigdy nie zarzucił celu polegającego na „usunięciu” Żydów z Niemiec. Szczególnie skupiam się na zagadnieniu, w jaki sposób Hitler, doszedłszy do władzy, zabrał się do realizacji owego celu i jakie otrzymał przy tym wsparcie.

We fragmentach książki poświęconych polityce zagranicznej po roku 1933 staram się uwidocznić, z jaką wytrwałością Hitler dążył do wyznaczonego w połowie lat dwudziestych celu, którym było zdobycie „przestrzeni życiowej na Wschodzie”, choć początkowo występował w masce polityka pokojowego i udawał, że zmierza jedynie do rewizji traktatu wersalskiego. Końcowy zaś rozdział, zatytułowany Ku wojnie, pokazuje, jak od roku 1937 dyktator stopniowo zmieniał swoją politykę z rewizjonistycznej na ekspansyjną, chcąc wznieść Trzecią Rzeszę nie tylko do rangi niekwestionowanego mocarstwa na kontynencie europejskim, lecz także zapewnić jej panowanie nad światem. Wszczęcie wojny pod koniec lata 1939 roku stanowi początek tomu drugiego.

Pierwszy tom niniejszej biografii nosi tytuł Narodziny zła, co jednak nie ma stwarzać wrażenia, jakoby chodziło o nieprzerwane pasmo sukcesów. Wręcz przeciwnie: czytelnik dowie się, iż rzeczonej karierze wielokrotnie groziło całkowite załamanie – zwłaszcza po nieudanym puczu w listopadzie 1923 oraz po katastrofalnej porażce wyborczej w listopadzie 1932. Hitler bynajmniej nie zmierzał do władzy w sposób niepowstrzymany; jeszcze w styczniu 1933 jego powołanie na stanowisko kanclerza Rzeszy było niepewne. Liderowi NSDAP przydała się nie tylko wyjątkowa sytuacja kryzysu, którą wykorzystał tyleż zręcznie, co bez skrupułów, lecz także notoryczne lekceważenie ze strony przeciwników wewnątrzniemieckich, które można zaobserwować od samego początku kariery Hitlera. Również zagraniczni mężowie stanu długo trwali w złudnym przekonaniu, że są w stanie utrzymać w ryzach jego agresywne dążenia – niemiłe przebudzenie nastąpiło w momencie złamania układu monachijskiego w marcu 1939. Dyktator przekroczył wtedy jednak ryzykowną „czerwoną linię”, za którą czekała karząca Nemezis, choć mało kto zdawał sobie z tego sprawę, a już na pewno nie sam Hitler.

Główne źródło niniejszej pracy stanowią zebrane zapiski Hitlera z lat 1905–1924, wydane przez Eberharda Jäckela i Axela Kuhna w roku 1980 pod tytułem Sämtliche Aufzeichnungen, oraz idąca za nimi trzynastotomowa publikacja monachijskiego Instytutu Historii Współczesnej Hitler. Reden, Schriften, Anordnungen („Hitler. Mowy, pisma, zarządzenia”) z lat 1925–1933, ukończona dopiero w roku 200350. Obie te edycje doskonale pokazują, jak wcześnie ukształtowały się i jak trwałą spójnością nacechowane były światopoglądowe fiksacje Hitlera. Byłoby dobrze, gdyby Instytut Historii Współczesnej zdecydował się opublikować w równie starannej redakcji własne świadectwa Hitlera z okresu 1933–45; jak dotąd bowiem historycy zdani są na niedoskonały pod wieloma względami zbiór Maxa Domarusa Adolf Hitler. Reden und Proklamationen („Adolf Hitler. Mowy i proklamacje”)51.

Spośród urzędowych publikacji akt należy wymienić przede wszystkim edycję Akten der Reichskanzlei. Die Regierung Hitler („Akta Kancelarii Rzeszy. Rząd Hitlera”), którą wydała Komisja Historyczna przy Bawarskiej Akademii Nauk wspólnie z Archiwum Federalnym. Tomy 2–6, opracowane przez Friedricha Hartmannsgrubera, obejmujące okres od 1934/35 do 1939, ukazywały się w latach od 1999 do 2012, zatem Kershaw nie mógł ich jeszcze wykorzystać52.

Źródłem, którego zasobów bynajmniej jeszcze nie wyczerpano, są wydane przez Elke Fröhlich na zlecenie Instytutu Historii Współczesnej w Monachium Dzienniki Josepha Goebbelsa, w całości dostępne dla badaczy dopiero od roku 2006. Choć trzeba brać poprawkę na to, że liczne wpisy w tych dziennikach wykazują tendencję do stylizowania obliczonego na potomnych, to jednak z racji bliskich stosunków ministra propagandy z „Führerem” uzyskujemy tu istotny wgląd w przemyślenia i motywy Hitlera. Raz po raz zaskakująco konkretnych barw nabiera tu również obraz Hitlera jako osoby prywatnej53.

Równie obficie jak z zapisków politycznych kompanów Hitlera czerpałem ze świadectw innych osób mu współczesnych. Obfite informacje pozostawili zarówno jego wielbiciele, jak i przeciwnicy. Do tych ostatnich należą Thomas Mann, Victor Klemperer, Thea Sternheim, Theodor Heuss i Sebastian Haffner, ponadto zaś wspomniany już hrabia Harry Kessler, którego wielki zbiór dzienników ukończono w roku 2010, wydając dziewiąty tom dotyczący lat 1926–37. Kolejne ważne, a nowe źródło stanowią raporty zagranicznych dyplomatów z dziesięciu krajów, które opublikowali w roku 2011 Frank Bajohr i Christoph Strupp z Hamburger Forschungsstelle für Zeitgeschichte pod tytułem Fremde Blicke auf das »Dritte Reich« („Obce spojrzenia na «Trzecią Rzeszę»”)54. Drukowane materiały źródłowe uzupełniłem obszerną kwerendą w zasobach Archiwum Federalnego Berlin-Lichterfelde, Archiwum Federalnego w Koblencji, Instytutu Historii Współczesnej w Monachium, Bawarskiego Głównego Archiwum Państwowego w Monachium oraz Szwajcarskiego Archiwum Federalnego w Bernie55. Zaskoczyło mnie, jak wiele tam jest wciąż do odkrycia, mimo że życiorys Hitlera uchodzi za jeden z najlepiej zbadanych przedmiotów historiografii.

Niniejsza książka nie zawiera wykładni całkowicie nowej. Oznaczałoby to niemałą arogancję w obliczu moich wielkich poprzedników, od Konrada Heidena po Iana Kershawa. Jako autor mam wszakże nadzieję, że w pierwszym tomie udało mi się poszerzyć naszą wiedzę o człowieku, który – by zacytować Stefana Zweiga – „sprowadził na nasz świat więcej nieszczęścia niż ktokolwiek na przestrzeni dziejów”56, oraz wyraziściej zarysować jego osobowość, cechującą się frapującymi sprzecznościami i kontrastami. W rezultacie obraz Hitlera nabiera większej złożoności i wielowarstwowości. Nie był to bowiem „człowiek bez właściwości”57, tylko człowiek posiadający rozliczne właściwości i oblicza. Zza publicznie znanej postaci, na którą złożyły się z jednej strony autokreacyjne zabiegi samego Hitlera, z drugiej zaś wyobrażenia zapatrzonych weń zwolenników, wyłania się prawdziwy człowiek – z rysami ujmującymi i odpychającymi, z niezaprzeczalnie wielkimi uzdolnieniami i głęboko tkwiącymi kompleksami i afektami, z niszczycielską energią i morderczymi impulsami. Za cel postawiłem sobie dekonstrukcję mitu tej postaci, mitu wielorako ujawniającego się w literaturze i publicznej debacie po roku 1945 na zasadzie „fascynacji potworem”58. Hitler zostaje tu w pewnym sensie „unormalniony”, co jednak nie czyni go w naszych oczach „normalniejszym”, przeciwnie – dostrzegamy w nim tym większą otchłań.

Pisanie o tym człowieku, który odcisnął piętno na dziejach Niemiec i Europy, jest z pewnością najtrudniejszym i zarazem najbardziej odpowiedzialnym zadaniem, jakiego może się podjąć historyk. Zawsze pozostanie coś niewyjaśnialnego. Miał prawdopodobnie rację Rudolf Augstein, gdy omawiając dzieło Joachima Festa, podał w wątpliwość, czy w ogóle może istnieć jedna biografia Hitlera59. Snucie refleksji o tej zagadkowej, wstrząsającej postaci nigdy się nie zakończy: każde pokolenie będzie stawało przed wyzwaniem, aby problematyką Hitlera zająć się od nowa. „Niemcy zostali wyzwoleni od Hitlera, lecz nigdy się go nie pozbędą”, jak podsumował Eberhard Jäckel podczas swojego odczytu w roku 1979. Stwierdził, że martwy Hitler będzie „zawsze towarzyszył Niemcom – tym, którzy przeżyli wojnę, tym, którzy urodzili się po niej, i nawet tym, którzy się dopiero urodzą; będzie towarzyszył nie w takim stopniu, jak bezpośrednim uczestnikom owych zdarzeń, lecz jako wieczny pomnik tego, do czego zdolni są ludzie”60.

1 Thomas Mann, An die gesittete Welt. Politische Schriften und Reden im Exil, Frankfurt am Main 1986, str. 253 i nast. [tłum. pol. za: Thomas Mann: Brat Hitler, w: Moje czasy, wybór i wstęp Hubert Orłowski, tłum. z niem. Wojciech Kunicki, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2002, str. 381 i 382].

2 Norbert Frei, 1945 und wir. Das Dritte Reich im Bewusstsein der Deutschen, München 2005, str. 7.

3 Jens Jessen: Gute Zeiten für Hitler, w: „Die Zeit”, nr 42 z 11.10.2012; tenże: Was macht Hitler so unwiderstehlich?, w: „Die Zeit”, nr 40 z 23.9.2004.

4 Konrad Heiden, Adolf Hitler. Das Zeitalter der Verantwortungslosigkeit. Eine Biographie, Zürich 1936; tenże: Adolf Hitler. Ein Mann gegen Europa. Eine Biographie, Zürich 1937; Alan Bullock, Hitler. A Study in Tyranny (wyd. 1 ang. 1952, niem. 1953); 2 tomy, Frankfurt am Main 1964 (wyd. pol. Warszawa 1969); Joachim Fest, Hitler, Frankfurt am Main–Berlin–Wien 1973 (wyd. pol. Warszawa 1996); Ian Kershaw: Hitler, tom 1: 1889–1936, tom 2: 1936–1945, Stuttgart 1998/2000 (wyd. pol.: 1889–1936: hybris, Poznań 2001; 1936–1945: nemezis, Poznań 2002). Wciąż inspirujący jest także esej Sebastiana Haffnera, Anmerkungen zu Hitler, München 1978.

5 Heiden, Adolf Hitler. Ein Mann gegen Europa, str. 267.

6 Heiden, Adolf Hitler. Das Zeitalter der Verantwortungslosigkeit, str. 6.

7 Por. Rainer Zitelmann, Hitlers Erfolge – Erklärungsversuche in der Hitler-Forschung, w: „Neue Politische Literatur”, rocznik 27 (1982), str. 47–69 (tutaj str. 47 i nast.); John Lukacs, Hitler. Geschichte und Geschichtsschreibung, München 1997, str. 20 i nast.; Ulrich Nill, „Reden wie Lustmorde”. Hitler-Biographen über Hitler als Redner, w: Josef Kopperschmidt (red.), Hitler als Redner, München 2003, str. 29–37 (tutaj str. 35–37).

8 Thea Sternheim, Tagebücher 1903–1971, red. i wybór Thomas Ehrsam i Regula Wyss, tom 2: 1925–1936, Göttingen 2002, str. 664 (z 31.10.1935). Thea Sternheim napisała do Konrada Heidena, że jako pierwszemu udało mu się „powiedzieć o tych sprawach rzecz zasadniczą”: „Cóż to za radość widzieć błysk tak naostrzonego floretu”. Tamże, str. 665 i nast. (z 4.11.1935).

9 Harry Graf Kessler, Das Tagebuch, tom 9: 1926–1937, red. Sabine Gruber i Ulrich Ott, współpr. Christoph Hilse i Nadin Weiss, Stuttgart 2010, str. 663 (z 14.4.1936).

10 Por. Ernst Schulte-Strathaus, referent do spraw kultury w sztabie zastępcy Führera, do Gerharda Klopfera (tamże), 5.10.1936, z prośbą, aby „zasięgnąć bliższych informacji o pisarzu Konradzie Heidenie w Gestapo i SD”; BA Berlin-Lichterfelde, NS 26/45.

11 Por. Lukacs, Hitler, str. 22 i nast.; Gerhard Schreiber: Hitler. Interpretationen 1923–1983. Ergebnisse, Methoden und Probleme der Forschung, Darmstadt 1984, str. 312–314.

12 Bullock, Hitler, tom 2, str. 848; tom 1, str. 391. Jednakże w późniejszych pracach, zwłaszcza w podwójnej biografii Hitler und Stalin. Parallele Leben, München 1991, Bullock zrewidował swoje wcześniejsze stanowisko.

13 Hermann Rauschning, Die Revolution des Nihilismus, Zürich 1938, str. 56. Podobną ocenę Rauschning zamieścił w swoich Gespräche mit Hitler, Zürich 1940. Jeszcze Bullock i Fest cytowali tę książkę jako ważne źródło, natomiast Kershaw – już nie, a to ze względu na sporną autentyczność tekstu. Por. Kershaw, Hitler, tom I str. 10. Również w tej pracy nie wykorzystano powyższego źródła. Co do autentyczności Gespräche mit Hitler por. Jürgen Hensel, Pia Nordblom (red.): Hermann Rauschning. Materialien und Beiträge zu einer politischen Biographie, Osnabrück 2003, str. 151 i nast.

14 Eberhard Jäckel, Hitlers Weltanschauung. Entwurf einer Herrschaft (1. wyd. 1969), nowe wydanie rozszerzone i zmienione, Stuttgart 1981. Impuls do opracowania Jäckela dała wypowiedź angielskiego historyka Hugha R. Trevora-Ropera, iż światopogląd Hitlera ukształtował się najpóźniej do roku 1923, a później „absolutnie klarownie i konsekwentnie” przejawiał się w jego działaniach. Cytat tamże, str. 19.

15 Eberhard Jäckel, Rückblick auf die sogenannte Hitler-Welle, w: Geschichte in Wissenschaft und Unterricht, rocznik 28 (1977), str. 695–710 (tutaj str. 706).

16 Karl-Dietrich Bracher, Hitler – die deutsche Revolution. Zu Joachim Fests Interpretation eines Phänomens, w: „Die Zeit” nr 42 z 12.10.1973. Karl-Dietrich Bracher, Die Auflösung der Weimarer Republik (1. wyd. 1955), wyd. 3. poprawione i uzupełnione, Villingen 1960; tenże, Wolfgang Sauer/Gerhard Schulz, Die nationalsozialistische Machtergreifung. Studien zur Errichtung des totalitären Herrschaftssystems in Deutschland 1933/34 (1. wyd. 1960), nowe wyd. Frankfurt/Main–Wien 1974; tenże, Die deutsche Diktatur. Entstehung, Struktur, Folgen (1. wyd. 1969), wyd. 7., Köln 1993.

17 Theodor Schieder, Hitler vor dem Gericht der Weltgeschichte, w: „Frankfurter Allgemeine Zeitung” z 27.10.1973.

18 Fest, Hitler, str. 22. Por. również tamże, str. 216: „Nie sposób sobie wyobrazić, jak Hitler uzyskałby tak magiczną władzę nad umysłami, gdyby nie owa zgodność między sytuacją jednostkową a patologią społeczną”.

19 Tamże, str. 1035.

20 Por. Hermann Graml, Probleme einer Hitler-Biographie. Kritische Bemerkungen zu Joachim C. Fest, w: „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte”, rocznik 22 (1974), str. 76–92 (tutaj str. 83, 88); Hannes Heer, „Hitler war’s”. Die Befreiung der Deutschen von ihrer Vergangenheit, Berlin 2005, str. 33 i nast.

21 Por. Fest: Hitler, str. 291 i nast.

22 Por. Volker Ullrich, Speers Erfindung, w: „Die Zeit” nr 19 z 4.5.2005; tenże: Die Speer-Legende, w: „Die Zeit” nr 39 z 23.9.1999. Jak ściśle współpracowali ze sobą Speer, Fest i wydawca Wolf Jobst Siedler, uzmysławia korespondencja zachowana w Archiwum Federalnym w Koblencji, nr 1340/17, 1340/53, 1340/54. Autor przedstawi jeszcze na ten temat osobne opracowanie.

23 Klaus Hildebrand: Hitler. Rassen- und Weltpolitik. Ergebnisse und Desiderata der Forschung, w: Militärgeschichtliche Mitteilungen, tom 19/1 (1976), str. 207–224 (tutaj str. 213).

24 Patrz poniżej str. 20.

25 Kershaw, Hitler, tom I str. 8, 23, 27 [tłum. pol. za: Ian Kershaw: Mit Hitlera, tłum. z niem. Jacek Lang, Wydawnictwo Replika, Zakrzewo 2009, str. XXIX i XXXII].

26 Takiego określenia użył Norbert Frei w swojej recenzji Dem Führer entgegenarbeiten, w: „Neue Zürcher Zeitung” nr 231 z 6 10.1998.

27 Kershaw, Hitler, tom I str. 665–667. Por. tamże, str. 554: „W przemianach lat 1933/34 zastanawiającą rzeczą było nie to, jak wiele, lecz jak mało uczynić musiał nowy kanclerz, by poszerzyć i umocnić swoją władzę”.

28 Klaus Hildebrand: Nichts Neues über Hitler. Ian Kershaws zünftige Biographie über den deutschen Diktator, w: „Historische Zeitschrift”, tom 270 (2000), str. 389–397 (tutaj str. 392).

29 Por. omówienie obu tomów Kershawa przez Volkera Ullricha: Volk und Führer, w: „Die Zeit” nr 42 z 8.10.1998; Die entfesselten Barbaren, w: „Die Zeit” nr 43 z 19.10.2000.

30 Frank Schirrmacher: Wir haben ihn uns engagiert, w: „Frankfurter Allgemeine Zeitung” nr 231 z 6.10.1998.

31 Pełne tytuły wymienionych dalej publikacji znajdują się w bibliografii.

32 Braunes Haus – tak nazywano centralną siedzibę partii nazistowskiej w Monachium, mieszczącą się przy ulicy Briennerstraße 45 (przypis tłumacza).

33 Hans-Ulrich Thamer, Simone Erpel (red.), Hitler und die Deutschen. Volksgemeinschaft und Verbrechen, Dresden 2010 (katalog wystawy). Dyskusja o koncepcji wspólnoty narodowej por. Frank Bajohr, Michael Wildt (red.): Volksgemeinschaft. Neue Forschungen zur Gesellschaft des Nationalsozialismus, Frankfurt/M. 2009.

34 Cyt. za Andreas Hillgruber, Tendenzen, Ergebnisse und Perspektiven der gegenwärtigen Hitler-Forschung, w: „Historische Zeitschrift”, tom 226 (1978), str. 600–621 (tutaj str. 612).

35 Kershaw, Hitler, tom I str. 21. Por. także Kershaw w rozmowie z Franziską Augstein i Ulrichem Raulffem: „Chciałem przede wszystkim określić kontekst, w którym mógł on funkcjonować, to znaczy jego osoba mogła wznieść się ze swoich miernych zdolności na pozycje coraz większej władzy”. W pewnej mierze był on człowiekiem bez właściwości, w: „Frankfurter Allgemeine Zeitung” nr 228 z 1.10.1998.

36 Kershaw, Hitler, tom I str. 9 [tłum. pol. za: Ian Kershaw: Mit Hitlera, str. X].

37 James P. O’Donnell, Der große und der kleine Diktator, w: „Der Monat”, rocznik 30 (1978), str. 51–62 (tutaj str. 61). W rozmowie z amerykańskim historykiem Haroldem Deutschem 11.5.1970 były adiutant Hitlera z ramienia wojsk lądowych Gerhard Engel zauważył: „Proszę pomyśleć, jak wiele Hitler miał twarzy. Był jednym z najelegantszych aktorów w dziejach świata (…) Przy nim (…) ktoś taki jak Mussolini wydawał się wręcz kiepski, mimo swoich cezarowych gestów”, IfZ München, ZS 222, tom 2.

38 Fest, Hitler, str. 29.

39 Schwerin von Krosigk do Georga Franza, 13.7.1962; BA Koblenz, N 1276/42.

40 Heiden, Adolf Hitler. Der Mann gegen Europa, str. 213. Por. tamże, str. 214: ten łamacz ludzi był prywatnie „jednym z najnieszczęśliwszych ludzi”.

41 Bullock, Hitler, tom 1, str. 389.

42 Fest, Hitler, str. 714, 718.

43 In gewisser Weise war er der Mann ohne Eigenschaften, w: „Frankfurter Allgemeine Zeitung” nr 228 z 1.10.1998. Por. także Kershaw: Hitler, tom I str. 22: „czarna dziura prywatnej sfery Hitlera”.

44 Wywiad Ulricha Speck z Hansem Mommsenem: Ein Mann ohne Privatsphäre, w: „Frankfurter Rundschau” nr 235 z 10.10.2001.

45 Bernd Eichinger był autorem scenariusza do tego filmu (przypis tłumacza).

46 Por. np. nagłówek w gazecie „BILD” z 21.8.2004: „Czy wolno pokazywać potwora jako człowieka?”. Por. także „Tagesspiegel” z 11.9.2004: „Film Der Untergang pokazuje go jako człowieka. Czy tak się godzi?”.

47 Albert Speer, Spandauer Tagebücher (pierwsze wyd. 1975), Berlin–München 2002, str. 63 (z  10.2.1947) [tłum. pol. za: Albert Speer: Dzienniki ze Spandau, tłum. z niem. Lech Czyżewski, Wyd. Magnum, Warszawa 2010, str. 48].

48 Rękopis listu Leni Riefenstahl do A. Speera, 8.6.1976; BA Koblenz, N 1340/49.

49 Fest, Hitler, str. 697 i nast.

50 Eberhard Jäckel, współpr. Axel Kuhn (red.), Hitler. Sämtliche Aufzeichnungen 1905–1923, Stuttgart 1980; Hitler. Reden Schriften Anordnungen. Februar 1925 bis Januar 1933, red. Institut für Zeitgeschichte. 6 tomów w 13 tomach częśc., München 1992–2003. Por. Wolfram Pyta, Die Hitler-Edition des Instituts für Zeitgeschichte, w: „Historische Zeitschrift”, tom 281 (2005), str. 383–394.

51 Max Domarus (red.), Hitler. Reden und Proklamationen 1932–1945. 2 tomy w 4 częśc., Wiesbaden 1962/63.

52 Akten der Reichskanzlei. Die Regierung Hitler, red. Historische Kommission bei den Bayerischen Wissenschaften und dem Bundesarchiv, tom I: 1933/34, cz. 1 i 2; oprac. Karl-Heinz Minuth, Boppard am Rhein 1983; tom II: 1934/35, cz. 1 i 2; tom III: 1936; tom IV: 1937; tom V: 1938; tom VI: 1939; oprac. Friedrich Hartmannsgruber, München 1999, 2002, 2005, 2008, 2012.

53 Elke Fröhlich, Die Tagebücher von Joseph Goebbels. Im Auftrag des Instituts fur Zeitgeschichte und mit Unterstützung des Staatlichen Archivdienstes Russlands, część I: Aufzeichnungen 1923–1941, 9 tomów w 14 częściach; część II. Diktate 1941–1945, 15 tomów, München 1993–2006; część III: Register 1923–1945, 3 tomy, München 2007/2008. Na temat drogi przekazu i wartości źródłowej tych dzienników por. wstęp Elke Fröhlich do połączonej edycji w cz. III, str. 11–99, a także Angela Hermann: Der Weg in den Krieg 1938/39. Studien zu den Tagebüchern von Joseph Goebbels, München 2011, str. 1–11. Finalna krytyka tej edycji – co prawda wyraźnie przesadzona – patrz Bernd Sösemann, Alles nur Propaganda? Untersuchungen zur revidierten Ausgabe der sogenannten Goebbels-Tagebücher des Münchner Instituts für Zeitgeschichte, w: „Jahrbuch für Kommunikationsforschung”, tom 10 (2008), str. 52–76. Polska edycja Dzienników Josepha Goebbelsa, w wyborze i przekładzie Eugeniusza Cezarego Króla, „Świat Książki”, Warszawa 2013–2014 (3 tomy).

54 Frank Bajohr/Christoph Strupp (red.), Fremde Blicke auf das »Dritte Reich”. Berichte ausländischer Diplomaten über Herrschaft und Gesellschaft in Deutschland 1933–1945, Göttingen 2011.

55 Patrz opisy w wykazie źródeł.

56 Stefan Zweig, Die Welt von Gestern. Erinnerungen eines Europäers, Stuttgart-Hamburg b.r., str. 415.

57 Por. Ian Kershaw w wywiadzie: „W pewnej mierze nim był, człowiekiem bez właściwości”, „Frankfurter Allgemeine Zeitung” nr 228 z 1.10.1998.

58 Określenia tego użył Sebastian Haffner: Geschichte eines Deutschen. Die Erinnerungen 1914–1933, Stuttgart-München 2000, str. 88.

59 Rudolf Augstein, Hitler oder die Sucht nach Vernichtung der Welt, w: „Der Spiegel” nr 38/1973, str. 63–86 (tutaj str. 63).

60 Eberhard Jäckel, Hitler und die Deutschen. Versuch einer geschichtlichen Erklärung, w: Geschichte und Gegenwart. Festschrift für Karl-Dietrich Erdmann, red. Hartmut Boockmann, Kurt Jürgensen, Gerhard Stoltenberg, Münster 1980, str. 351–364 (tutaj str. 364).

Całość dostępna w pełnej, płatnej wersji

PEŁNY SPIS TREŚCI

WSTĘP

1. Młody Hitler

2. Lata wiedeńskie

3. Kluczowe doświadczenie: wojna

4. Skok w politykę

5. Król Monachium

6. Pucz i proces

7. Za kratami Landsbergu – Mein Kampf

8. „Führer” wyczekujący

9. Meteor w niemieckiej polityce

10. Hitler a kobiety

11. Poker o władzę

12. Pamiętny styczeń 1933

13. Hitler jako człowiek

14. Ustanowienie dyktatury

15. Rewizja Wersalu

16. Kult wodza i narodowa wspólnota

17. Władczy styl, monumentalna architektura

18. Krąg „Berghofu”

19. Walka z Kościołami

20. Radykalizacja „polityki wobec Żydów”

21. Ku wojnie

ŹRÓDŁA, BIBLIOGRAFIA

PODZIĘKOWANIA