Tytuł oryginału

UNTERGETAUCHT

EINE JUNGE FRAU ÜBERLEBT IN BERLIN 1940-1945

Copyright © Hermann Simon und Irene Stratenwerth, 2014

Alle Rechte vorbehalten

Projekt okładki

Mariusz Banachowicz

Zdjęcie na okładce

Z prywatnego archiwum autorki

Mapa

© Peter Palm, Berlin

Redaktor prowadzący

Anna Czech

Redakcja

Renata Bubrowiecka

Korekta

Sylwia Kozak-Śmiech

Michał Załuska

ISBN 978-83-8069-560-3

Warszawa 2015

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

PROLOG

1942 rok

Było bardzo zimno, powoli zapadał zmrok. Weszłam do zupełnie pustej knajpy na Wassertorstraße w okolicy Kreuzberga, w której nie byłam nigdy wcześniej. „Słucham?!1” – krzyknął ktoś z zaplecza. Przez otwarte drzwi zobaczyłam siedzącą tam kobietę, która obszywała futro. Wydawała się bardzo niechętnie odrywać od tej czynności tylko po to, by do mnie podejść.

Przysłał mnie tu Benno Heller. Miałam się zwrócić do osoby obsługującej tę knajpę – kobiety o imieniu Felicitas. Była jedną z jego pacjentek. Jako tak zwana pół-Żydówka powinna nosić żółtą gwiazdę, ale tego nie robiła. Mój ginekolog ukrywał mnie już wielokrotnie w różnych miejscach, ale tym razem mnie ostrzegł: ta Felicitas specjalizuje się wyłącznie w robieniu machlojek. Niechętnie dał mi jej adres, lecz nie znał nikogo innego, kto byłby w stanie mi pomóc.

Poczułam wówczas przytłaczające przerażenie, głęboki lęk: w tej sytuacji, w takich okolicznościach wszystko przecież było mi wrogie. Zmusiłam się jednak, by w kilku słowach wyjaśnić Felicitas, dlaczego tu jestem. Pomyślała przez chwilę, a później powiedziała głośno: „A niech mnie! Wkrótce przyjdzie gumowy dyrektor. Wieczorem zawsze przychodzi jako jeden z pierwszych. Zaraz tu pewnie będzie!” (db). Miałam usiąść przy stole i zachowywać się jak każdy normalny gość pijący tu piwo. Po chwili do knajpy wszedł mężczyzna, którego nazywała gumowym dyrektorem. Byłam przerażona. Mężczyzna miał jakieś pięćdziesiąt lat i wyraźne problemy z chodzeniem. Poruszał się tak, jakby jego nogi były zrobione z gumy. Swój przydomek zyskał właśnie ze względu na to oraz dlatego – jak się później dowiedziałam – że był dyrektorem małego przedsiębiorstwa. Mówił w taki sposób, w jaki się poruszał. Wydobywał z siebie rodzaj sylabicznej papki czy też w ogóle słownej brei, a i to dopiero po kilku próbach. Aby go rozumiano, powtarzał wiele razy to samo, w nadziei, że za którymś razem powie to wyraźniej.

Znów opanował mnie paraliżujący strach. Pewna znajoma lekarka opowiadała mi kiedyś o tak zwanych syfilitycznych pacjentach, którymi zajmowała się na oddziale psychiatrycznym – ludziach, którzy cierpieli z powodu powikłań po tej chorobie. Od niej wiedziałam, że poruszali się, jakby mieli kończyny z gumy, i nie potrafili poprawnie artykułować dźwięków. Nie mówili „łapka do garnków”, tylko „apka do garnków”, a w końcu „apka do arnków” – tak właśnie jak mężczyzna stojący przede mną. Nie słyszałam dokładnie, o czym rozmawia z nim Felicitas, ale nagle zdałam sobie sprawę, że próbuje mnie mu sprzedać za piętnaście marek. Ona chciała dwadzieścia, on oferował dziesięć i w końcu zawarli kompromis. Zanim razem z nim opuściłam lokal, postawiła swojemu stałemu gościowi jeszcze jedno piwo i powiedziała do mnie: „Chodź no jeszcze ze mną” (db).

Na zapleczu zdradziła mi, jaką historyjkę na mój temat mu zaserwowała: miałam być jej starą znajomą, mój mąż jest na froncie, a ja mieszkam z teściami. Przebywanie z tymi ludźmi było dla mnie tak nie do zniesienia, że poprosiłam, by ulokowała mnie gdziekolwiek. Szepnęła mi jeszcze, że gumowy dyrektor, był fanatykiem nazizmu – aż do granic szaleństwa.

Wyszłam razem z nim. Na zewnątrz było tak zimno, że nie mogliśmy wziąć głębszego oddechu. Podał mi rękę. Nie zamieniliśmy z sobą ani słowa. Padający śnieg natychmiast zamarzał i błyszczał bardzo jasno. Zbliżała się pełnia. Podniosłam oczy ku niebu: księżyc wyglądał jak ogromna twarz mężczyzny, pulchna, z dostrzegalnym ironicznym grymasem. Byłam całkowicie załamana. Psy mogą przynajmniej wyć do księżyca, pomyślałam. Ja nie mogłam zrobić nawet tego. Po chwili jednak wzięłam się w garść, przypomniałam sobie o rodzicach i w myślach zaczęłam z nimi rozmawiać. „Nie musicie się o mnie martwić. Wasze wychowanie ukształtowało mnie bardzo mocno. To, co tutaj przeżywam, nie ma żadnego wpływu na moją duszę, na mój rozwój. Muszę to po prostu przetrwać”. To podniosło mnie na duchu.

Siedziba gumowego dyrektora znajdowała się niedaleko knajpy, ale z powodu jego sposobu poruszania się szliśmy tam bardzo wolno. Wreszcie znaleźliśmy się przed bramą dużej kamienicy. Wejście prowadziło na podwórze, gdzie znajdował się podłużny barak, w którym mieszkał on. Nieco dalej widać było drugi barak, w którym znajdował się jego warsztat. Oświecił latarką wejście, żeby trafić do dziurki od klucza – wokół panowała absolutna ciemność. Dostrzegłam tabliczkę z nazwiskiem „Karl Galecki” zawieszoną obok dzwonka do drzwi, a po chwili popełniłam pierwszy błąd: żeby ukryć śmiertelne przerażenie, postanowiłam wykonać jakiś zabawny gest, i mówiąc: „Dobranoc, panie Galecki!”, ukłoniłam się z lekkim uśmiechem. Był zaskoczony. Najwyraźniej byłam pierwszą osobą w jego życiu, która nie nazwała go „Galeki”. Skąd wiedziałam, jak wymawia się polskie „c”? Chcąc jakoś z tego wybrnąć, musiałam szybko wymyślić jakieś kłamstwo. Powiedziałam, że gdy byłam dzieckiem, mieszkał naprzeciwko nas pewien pan Galecki, który był Polakiem i nalegał, by nazywać go Galeckim. Gumowy dyrektor zapytał natychmiast, przeszywając mnie spojrzeniem, czy mógł być on jego krewnym. Dopytywał, jaki miał zawód i tak dalej. A potem weszliśmy do środka.

Marie Jalowicz w 1942 roku, w wieku 20 lat

Mieszkał zupełnie sam. Jego żona – wyjawił mi, wciąż się jąkając – zostawiła go, bo nie chciała dzielić życia z kaleką. Wiele lat swojego życia spędził w szpitalach i sanatoriach. Oddawał się więc teraz jedynej pasji, która pomagała mu znieść samotność: hodowaniu rybek. W długim pomieszczeniu na ścianach po prawej i lewej stronie umieszczone były akwaria, a między nimi kilka mebli. Ogólnie rzecz ujmując, w baraku jednak żyły przede wszystkim rybki. Zapytałam, ile ich jest, ale nie był już w stanie ich policzyć. W pojemnikach pływało niezliczenie wiele gatunków. Później mozolnie, zatrzymując się po każdym słowie, wyjaśnił mi, że ma swoje przyzwyczajenia i nie chce niczego zmieniać. Zareagowałam na te słowa z dużą dozą tolerancji: „To oczywiste, że każdego wieczoru chodzisz do swojej ulubionej knajpy. Możemy to robić razem, ale tak, żeby sobie wzajemnie nie przeszkadzać. Oczywiste jest też, że zawsze jesz obiad u swojej matki” – uspokajałam go dalej. Od początku byliśmy z sobą na ty. To był spontaniczny, typowy w swojej bylejakości sposób zwracania się do siebie.

Na samym końcu podłużnego baraku między akwariami znajdowało się łóżko, a z przodu kanapa, na której miałam spać. Pokazał mi, gdzie znajdę koc, poduszkę i pościel.

Bez informacji Felicitas i tak szybko bym się zorientowała, że Galecki jest fanatycznym nazistą. Z dumą opowiadał mi, że w sanatorium skleił z zapałek model zamku w Malborku i przekazał go Führerowi. Miałam koniecznie zgadnąć, jak wielu użył zapałek. Podawałam jakieś wielkie liczby, które oczywiście okazywały się za małe. Poprawiał mnie z zapałem i pokazywał artykuły w gazetach, w których wychwalano to cudo i przedstawiano je na fotografiach. Ja oczywiście też je chwaliłam.

Na tylnej ścianie tej dziwnej siedziby wisiała ramka z pustym passe-partout. O Boże, pomyślałam, w ten sposób chciał z pewnością przedstawić swoje nihilistyczne przekonania albo jakąś inną szaloną myśl. Ale gdy się przypatrzyłam, zauważyłam, że zaraz przy ramce w passe-partout widoczny był jeden włos. Leżał po przekątnej na tej pustej powierzchni i miał dziwny odcień. „Domyślasz się, co to jest?” – spytał, wskazując na niego. Nie wiedziałam, ale nawet gdybym się domyślała, co to jest, nie zdradziłabym się z tym. W końcu więc sam mi wyjawił tę tajemnicę: z zamkniętymi oczami, pełen powagi powiedział, że zdobył ten włos w naprawdę skomplikowany sposób i że dużo go kosztował. Był to włos z sierści owczarka niemieckiego należącego do Führera. „Och! – powiedziałam. – Nie śmiałam wyrazić takiego podejrzenia, żeby cię nie obrazić, jeśliby to nie była prawda. Faktycznie jest wspaniały!”.

Później pokazał mi kuchnię i coś, czego nie spodziewałabym się zobaczyć w tym osobliwym wielkim akwarium: boczne drzwi prowadzące do zwyczajnej, przyzwoitej łazienki. Potem posiedzieliśmy jeszcze razem. Zaczynałam się już przyzwyczajać do słownej papki, którą z siebie wyrzucał, i patrzyłam na niego bez zainteresowania. On zaś stopniowo pozbywał się zahamowań i zaczął ujawniać swoje nazistowskie przekonania. Panicznie się bałam, żeby się wówczas nie zdradzić. Mogłam wprawdzie bardzo się starać, żeby nie powiedzieć czegoś nieodpowiedniego, ale nie potrafiłam kontrolować każdej reakcji mojego ciała. Gdy więc na przykład powiedział: „Wszystkich Ydów, Idów... Żydów trzeba zabić”, poczerwieniałam na twarzy, skoczyłam na równe nogi, wskazałam na akwarium i oznajmiłam: „Spójrz, rybki zachowują się teraz jakoś inaczej niż wcześniej”. A on klasnął w ręce z radości: tak uważnie obserwowałam przecież jego ulubieńców.

Przez cały czas żyłam w takim strachu i rozpaczy, że starałam się nawiązać kontakt z rybkami. Nie znałam żadnej brachy2, żadnego hebrajskiego błogosławieństwa, którym mogłabym je obdarzyć. Nie byłam nawet pewna, czy Bóg istnieje. Ale był On Hakadosz Baruch Hu – moim zaufanym kompanem – i mówiłam do Niego: „Musisz przyjąć taką brachę, jaką uda mi się wymyślić. Jeśli nie zostawiłeś mi ani jednego siduru3, żadnego modlitewnika ani odpowiedniego kompendium, nie możesz ode mnie wymagać słownej perfekcji”. Wierzę, że był wówczas wyrozumiały. Moja improwizowana bracha brzmiała tak: „Bądź pochwalony, Królu świata, bore ha dogim – który stworzyłeś ryby”. Z rybami również rozmawiałam w myślach: „Jestem w niebezpieczeństwie i opuścili mnie wszyscy. Jesteście niewinnymi stworzeniami tak samo jak ja. Bądźcie, proszę, wy, milczące ryby, moimi orędownikami, wówczas gdy wszyscy ludzie mnie zawiodą”.

Jakiś czas później gumowy dyrektor powiedział: „Muszę wyznać ci coś, co jest dla mnie bardzo przykre, dlatego powiem to krótko i szybko”. I ze spuszczoną głową oraz łzami w oczach powiedział, że musi mnie rozczarować, bo nie jest już zdolny do żadnego rodzaju stosunków seksualnych. Starałam się to przyjąć naturalnie i życzliwie. Poczułam jednakże taką radość i ulgę, że nie mogłam wysiedzieć na miejscu i pobiegłam do łazienki. To była najbardziej wzniosła i podnosząca na duchu wizyta w łazience w całym moim życiu. Wyobraziłam sobie wówczas – oczywiście w skrócie – piątkową służbę Bogu, którą odbywałam często w Starej Synagodze. Wołam do was, moi kochani chórzyści, śpiewajcie! – pomyślałam i pozostali w mojej pamięci właśnie tacy, śpiewający. Wszystko to służyło Gomel cu benszen, czyli złożeniu podziękowania za uratowanie życia. Nie wiedziałam wprawdzie, na co tak naprawdę cierpi pan Galecki, ale podejrzewałam, że jest syfilitykiem. Gdybym musiała dzielić z nim łóżko, byłabym w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Kiedy więc dowiedziałam się, że do tego nie dojdzie, niesamowicie mi ulżyło i poczułam się jak oswobodzona z niewoli. Haszem li welo iro – Bóg jest ze mną, nie boję się niczego, wyrecytowałam w myślach, zanim do niego wróciłam.

Barak gumowego dyrektora byłby dla mnie idealną kryjówką, gdyby tylko ten mężczyzna nie był tak przerażającym nazistą.

1 Wielu mieszkańców Berlina mówi dialektem berlińskim. Będzie to każdorazowo zaznaczone w tekście jako (db), chyba że wynika z samej treści, iż dialog jest prowadzony w tym dialekcie. (Jeśli nie zaznaczono inaczej, przypisy pochodzą od tłumaczki).

2 B(e)racha, lm. b(e)rachot – błogosławieństwa; krótkie formuły pochwalne lub dziękczynne, odmawiane zarówno w liturgii publicznej, jak i indywidualnie.

3 Żydowski modlitewnik zawierający odpowiedni porządek modlitewny na cały dzień.

ROZDZIAŁ I

„Powinnam nauczyć się myśleć w ich języku”. Dzieciństwo i młodość w Berlinie

1.

Moi rodzice byli już jedenaście lat po ślubie, gdy przyszłam na świat 4 kwietnia 1922 roku jako ich pierwsze i jedyne dziecko. Ta późna ciąża była dla obojga sporym zaskoczeniem. Hermann i Betti Jalowicz pochodzili z Berlina, ale wychowywali się w zupełnie różnych warunkach. Mój dziadek Bernhard Jalowicz był handlarzem na Alten Schönhauser Straße4 i pijakiem, który bił swoją żonę. Po swoich narodzinach nazywał się Elijahu Meir Sachs, ale po ucieczce z Rosji kupił w 1870 roku dokumenty z nazwiskiem Jalowicz od pewnej wdowy z Calbe. Jego synom udało się zdać maturę i pójść na studia. Poza studiami prawniczymi mój ojciec był również zaangażowany w syjonistyczny ruch sportowy. Imigrantów żydowskich ze Wschodu uznawano wówczas za degeneratów – ze względu na to, że żyli stłoczeni w getcie i wszyscy zajmowali się tym samym, na przykład handlem obnośnym. Zgodnie z nowymi żydowsko-nacjonalistycznymi poglądami ten stygmat miał być zwalczony dzięki dużej ilości ruchu na świeżym powietrzu. W tamtym czasie mój ojciec był również redaktorem odpowiedzialnym za ponadregionalną „Jüdische Turnzeitung”5.

W klubie sportowym Bar-Kochba udzielała się również moja matka Betti. Jej ojciec był wnukiem słynnego rabina Akiby Egera i należał do kręgu uczonych. Ten jichus6, jako że wżenił się w bardzo bogatą rosyjsko-żydowską rodzinę Wolkowyskich, a jego żona wniosła olbrzymi posag, umożliwił mu zainwestowanie w duży dom spedycyjny na Alexanderplatz.

Moja matka przyszła na świat w 1885 roku jako najmłodsza z sześciorga rodzeństwa. Była niewielką pulchną osóbką, która ukazywała siłę ducha, poczucie humoru i temperament, gdy tylko otworzyła usta. Najpiękniejsze było w niej niezwykłe połączenie ciemnych włosów i niebieskich oczu; mniej piękne zaś były jej grube krótkie nogi. Mój ojciec, wówczas przystojny młody mężczyzna, za którym biegało wiele kobiet, po raz pierwszy „spotkał” Betti, rozmawiając z nią przez telefon. „Słyszałem o pani tyle dobrego – miał wtedy powiedzieć. – Jestem jednak pewny, że nie będę rozczarowany, gdy panią spotkam”. Moja matka natychmiast się na to złapała. Poznali się i zakochali w sobie. Ich małżeństwo zostało zawarte w 1911 roku, a uroczystość zaślubin odbyła się na Rosenthaler Straße 447. Ogromne mieszkanie moich dziadków znajdowało się dokładnie naprzeciwko nowo powstałego Hackesche Höfe8.

Hermann i Betti Jalowicz, rodzice Marie, około 1932 roku

W pierwszych latach swojej działalności zawodowej mój ojciec pracował w jednej z kancelarii przy Alexanderstraße razem z kolegami: Maxem Zirkerem, którego znał od lat szkolnych, i Juliusem Heilbrunnem. Zirker był postawnym mężczyzną, zajmującym się, podobnie jak Heilbrunn, głównie życiem towarzyskim. W tym czasie zaś mój ojciec siedział za biurkiem i zajmował się mało istotnymi, ale koniecznymi do załatwienia kancelaryjnymi sprawami. W mojej matce stopniowo wzbierała wściekłość: miała poczucie, że Zirker i Heilbrunn wykorzystują jej męża bez żadnych zahamowań. „Otwórzmy własną praktykę. Zróbmy to już, teraz” – zachęcała ciągle ojca. I tak krótko przed wybuchem pierwszej wojny światowej otworzyli kancelarię i urządzili mieszkanie przy Prenzlauer Straße 19a, oddalone kilkaset metrów od Alexanderplatz.

Moja matka oddała się prowadzeniu tej praktyki z wielkim entuzjazmem. Sama zawsze żałowała, że nie zrobiła matury i nie mogła studiować. Ale gdy jej starszy brat studiował na wydziale prawa, ona potajemnie uczyła się razem z nim. Później prowadziła biuro prawne swojego brata Leo i nie tylko instruowała tam cały personel, ale sama też opracowywała ważne dokumenty. Były one tak perfekcyjnie sformułowane pod względem prawnym, że nie musiano w nich zmieniać żadnej literki czy nawet znaku interpunkcyjnego. Mój ojciec również bardzo interesował się prawem i filozofią prawa, ale codzienna rutyna w tej pracy budziła w nim odrazę. Zupełnie nie miał też zdolności do prowadzenia interesu. Zdarzało się więc, że wychodził, trzaskając drzwiami, gdy brakowało mu cierpliwości do któregoś klienta. „Idź ty do niego, to twoja kancelaria” – mówił wtedy do matki. Ale też uwielbiał wyśmiewać kuriozalne zdarzenia ze swojej prawniczej praktyki. Wśród takich opowieści znalazła się anegdota o kliencie, który z przejęciem pokazywał mu termin wezwania: „Och, panie doktorze, prędko, prędko!” (db) – krzyczał, pokazując na datę. Mój ojciec zrozumiał, o co mu chodzi, dopiero gdy ten wyjaśnił: termin był w Jom Kippur. „Panie doktorze, to sprawka Puderbeutla!” (db) – lamentował klient. Jego przeciwnik w procesie nazywał się Puderbeutel i mężczyzna był przekonany, że to ten łajdak, żeby mu w pięty poszło, zatroszczył się o to, by on sprofanował Jom Kippur, pojawiając się przed sądem.

Mój ojciec opowiadał też chętnie o starej Żydówce, która przyszła do niego pewnego razu i zapytała: „Czy mężczyzna koniecznie musi bić kobietę?” (db). Nie skończyła jeszcze mówić, a już gotowa była pozrzucać z siebie ubranie, żeby pokazać mu ślady dokonywanych na niej aktów przemocy. „Zostaw to, pani, zostaw!” (db) – wzbraniał się przerażony.

Do jego klienteli należały również osoby z nieżydowskiego proletariatu, jak pewien mężczyzna, który potrafił mówić o swoich sprawach, jedynie jąkając się. Z wielkim wysiłkiem mojemu ojcu udało się zrozumieć, że ktoś tam umarł w szpitalu i zabrano mu złote zęby. Zapytał więc bardzo ostrożnie i taktownie, któryż to ukochany bliski został tak haniebnie potraktowany, a wówczas mężczyzna odparł poirytowany: „A czemu to miałby być ukochany bliski?” (db). Mężczyzna zajmował się przenoszeniem zwłok do trumien i chciał zaskarżyć szpital Virchow za to, że dostarczał mu na cmentarz ograbione ciała. Jego zdaniem zaś to on ze względu na swój zawód miał wyłączne i pełne prawo do tego, by podnosić swoje marne zarobki, własnoręcznie okradając zwłoki.

Dziadkowie ze strony mojej matki zmarli przed moimi narodzinami. Wówczas ich mieszkanie na Rosenthaler Straße 44 przejęła moja ciotka Grete. We wszystkie dni świąteczne wyprawiała tam przyjęcia dla całej rodziny. Każdego roku w jej wielkiej jadalni odbywały się również nasze wieczory sederowe9. Odkąd pamiętam, jako najstarsza osoba w rodzinie królowała tam zawsze moja cioteczna babka Doris. Była ubrana w szary jedwab, na szyi wiązała wstęgę, a wyraz jej twarzy sprawiał, że przypominała mi buldoga. Doris Schapiro była kiedyś niesłychanie bogata i przed rewolucją wyjechała z Rosji do Berlina. Również jej córka Sylvia Asarch, która podzieliła ten sam los, była wówczas obecna.

Spotkanie rodzinne w marcu 1932 roku w domku letnim w Kaulsdorfie. Górny rząd od lewej: Herbert Eger, Sylvia Asarch, Mia Eger, Edith Lewin (siostrzenica z Rygi), Betti Jalowicz, Julius Lewin; środkowy rząd: Kurt-Leo Eger, Margarete (Grete) Eger, Marie Jalowicz; z przodu: Hanna-Ruth Eger, Hermann Jalowicz

Dzieci było w rodzinie bardzo mało: oprócz mnie tylko mój kuzyn Kurt-Leo i moja kuzynka Hanna-Ruth. Dlatego tak ważny był dla nas wujek Arthur, wesoły człowiek, który bardzo lubił dzieci, a do tego miał usposobienie zaprzeczające wszelkim sztywnym zasadom. Już jego powierzchowność odbiegała od normy. Egerowie zawsze byli niscy, Arthur zaś był od nich wszystkich wyższy co najmniej o głowę. Wszyscy mieli nijakie ciemne włosy, jego były płomiennie rude. Również jego przekonania wykraczały poza przyjęte standardy: był komunistą, a do tego ortodoksyjnym żydem. Swoimi religijnymi zasadami doprowadzał do szału siostrę Grete, z którą pomieszkiwał od czasu do czasu. Arthur handlował zabawnymi drobnymi przedmiotami. Przez jakiś czas miał sklep na Münzstraße, później prowadził stragan, ale jego przedsięwzięcia regularnie bankrutowały. W świąteczne dni zawsze wywoływał powszechną irytację. Gdy po nabożeństwie wszyscy czekali już na Rosenthaler Straße, aż zostanie wniesione świąteczne jedzenie, on zawsze przychodził ostatni. Jedno z ówczesnych powiedzonek brzmiało więc tak: „No, Arthur, kolejny raz zamykasz szul”10. Arthur natomiast zazwyczaj spotykał swoich znajomych przy synagodze i rozmawiał z nimi jeszcze godzinami. Gdy jednak w wieczór sederowy opowiadał o ucieczce Żydów z Egiptu, robił to z taką powagą, jakby sam był przy tym obecny. A za każdym razem, gdy kontynuowano liturgię po posiłku, stawał się wyraźnie bledszy i mówił prawdziwie przerażony: „Wieczór sederowy nie może trwać dalej. Ci złodzieje ukradli afikoman11!”. Mówił o specjalnym kawałku macy, który ukrywałyśmy my, dzieci. Kiedy wreszcie go oddawaliśmy, dostawaliśmy w nagrodę słodycze.

Widokówka od Arthura Egera, żołnierza w I wojnie światowej, 1915 rok, on na zdjęciu z lewej strony. Tekst: „Tak możemy żyć, gdy wojna i bogactwo odejdą w zapomnienie, ale będziemy zdrowi. Pozdrowienia, Arthur”

Jeszcze na długo przed tym, zanim poszłam do szkoły, Arthur chciał mnie nauczyć hebrajskich liter. Tak nakazywał stary żydowski zwyczaj. Mój ojciec opowiadał, że gdy był jeszcze małym dzieckiem i siedział u dziadka na kolanach, ten mówił do niego: „Mój chłopcze, masz już trzy lata. Nie powinieneś najpierw uczyć się niemieckich liter, a potem naszego świętego alfabetu, tylko odwrotnie”. Sposób, w jaki Arthur prowadził te lekcje, doprowadzał jednak moją matkę do wrzenia. Pierwszy znak, który dla mnie rysował, to był znak „he”. „Widzisz, moje dziecko, to jest znak hei12, a teraz powtarzamy hei”. Dumna z siebie oczywiście pokazywałam go moim rodzicom. „To jest hei” – mówiłam. „Skąd wzięłaś tę bzdurę?” – padało natychmiast pytanie. Hei zamiast he było bowiem przestarzałym, mało wyrafinowanym i niedopuszczalnym współcześnie sposobem wymowy, którego pod żadnym pozorem nie powinnam się była uczyć.

Z ciocią Grete Arthur ciągle się kłócił. Na przykład dlatego, że uwielbiał pić herbatę posłodzoną wieloma kostkami cukru. Ona uważała to za marnotrawstwo. „Oszczędzanie cukru: podstawowy błąd! Ciało cukrem należy karmić!” – cytował Arthur ten głupi slogan reklamowy, gdy tylko Grete robiła mu wyrzuty, i jednocześnie wrzucał do herbaty kolejne kostki. Czasami recytował te zdania jak dziecko wiersz, a innym razem zachowywał się jak podrzędny komediant. Grete krzyczała wtedy zawsze: „Wystarczy już!”, aż w końcu ta moja surowa i ascetyczna ciotka sama wybuchała śmiechem. Arthur bowiem miał już wtedy jakieś dziesięć kostek w filiżance.

Gdy miałam mniej więcej dziesięć lat, obserwowałam kiedyś, jak dzień lub dwa po Passze Arthur siedział przy stole, kładł macę na chleb i mówił, głupkowato chichocząc: „Chomez u Mazzoh”13 – kwaszony i przaśny. Żaden rozsądny człowiek po ośmiu dniach Paschy nie jadł znów macy, ale on wyraźnie się tym bawił. Uważałam, że Arthur był doskonałym aktorem. Nie było tylko wiadomo, gdzie w jego wypadku kończy się zabawa, a zaczynają poważne sprawy.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej, płatnej wersji

4 Alten Schönhauser Straße (dosłownie: stara ulica pięknych domów) leży w centrum Berlina, a nazywa się tak od 1750 roku.

5 Żydowska gazeta poświęcona gimnastyce.

6 Termin oznaczający małżeństwo.

7 Ulica w centralnej części Berlina, położona w odległości pięciuset metrów od Rosenthaler Platz.

8 Słynny dziedziniec położony w sąsiedztwie Hackescher Markt.

9 Seder – w judaizmie pierwszy wieczór Paschy, a w diasporze pierwsze dwa wieczory. Spożywa się wtedy specjalną wieczerzę rytualną, w której przeważnie uczestniczy bliższa i dalsza rodzina z dziadkami, ciotkami, wujami i kuzynami, a także zaproszeni goście.

10 Szul to określenie synagogi żydowskiej pochodzące z XIII wieku, kiedy to budowa tych świątyń była zakazana w całej Europie i Żydzi byli zmuszeni odprawiać ceremonie w budynkach prywatnych.

11 Afikoman to ostatni kawałek macy odkładany na początku wieczerzy. Należy go zjeść przed północą, więc w niektórych gminach panuje zwyczaj, że dzieci próbują go „ukraść”, a w zamian za jego zwrot żądają od prowadzącego seder okupu w postaci jakiegoś prezentu.

12 W zapisie wymowy tego znaku w języku polskim używa się „he” oraz „hej”.

13 Przypis autorski: Do najważniejszych zasad święta Paschy należy zakaz spożywania czy nawet posiadania potraw kwaszonych (hebr. chamec). Przez te osiem dni można jeść jedynie przaśny chleb, czyli macę. Po Passze nikt nie je macy, nawet gdy nie jest to zabronione. W Hagadzie, opowiadaniu, które jest odczytywane w wieczór sederowy, mówi się: „Dlaczego ta noc tak bardzo różni się od zwykłych nocy? We wszystkie noce można jeść potrawy kwaszone oraz przaśne (chamec u maca), w tę noc jedynie przaśne”.