Tytuł oryginału

MEET ME IN GAZA

Uncommon Stories of Life inside the Strip

Copyright © Louisa B. Waugh 2013

All rights reserved

Published 2013 by The Westbourne Press

Projekt okładki

Mariusz Banachowicz

Zdjęcie na okładce

© Shaul Schwarz/Getty Images

Redaktor prowadzący

Anna Czech

Redakcja

Anna Płaskoń-Sokołowska

Korekta

Maciej Korbasiński

ISBN 978-83-8069-777-5

Warszawa 2015

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dla wszystkich moich przyjaciół z Gazy…

I dla mamy

Słowniczek

abid [l. poj. abd] – niewolnicy

Ahlan wa sahlan! – Witaj!

aszira – wielopokoleniowa rodzina lub klan beduiński

baba ganusz – wędzone bakłażany ugniecione z cebulą, pomidorami, czosnkiem i tahini

beit szar – tradycyjny beduiński namiot z czarnej wełny

Chalas! – Dosyć!

dabke – tradycyjny taniec ludowy, popularny na Bliskim Wschodzie

dunam – miara powierzchni równa mniej więcej 900 metrom kwadratowym

dżawaal – telefon komórkowy

dżilbab – kobiecy płaszcz okrywający całe ciało

Eid Mubarak! – szczęśliwego święta Id!

fawdah – chaos

fil-fil – pasta chili w oliwie

fitnah – pokusa, chaos, ciężka próba

habibti – moja droga (zwrot używany wobec bliskiej osoby)

hafla – przyjęcie

hammam – łaźnia parowa

haram – od arabskiego słowa oznaczającego „schronienie”; coś zakazanego, określenie potocznie używane przez Arabów, by wyrazić wstyd lub żal

hidżab – chusta na głowę noszona przez muzułmanki

Iftar – posiłek przerywający post, spożywany po zachodzie słońca w czasie ramadanu

Intifada – palestyński zryw przeciwko izraelskiej okupacji

Inszallah – jak Bóg da

kabsah – ryż ze smażonymi migdałami, cebulą, sułtankami i ziołami, podawany z przyprawionym smażonym mięsem

laziza – słodka, smakowita, pyszna

mabruk – gratulacje

maftul – kuskus przyprawiony ziołami, oliwą, cytryną i papryczkami chili

al-mahlab – „dojarnia”

mahszi – bakłażany nadziewane ryżem, mięsem i warzywami

malfuf – gotowane liście kapusty faszerowane ryżem i mięsem

marhaba – pozdrowienie „cześć”

mata’m – restauracja

mathaf – muzeum

muhadżaba – muzułmanka, która zakrywa głowę i większość ciała

munakaba – muzułmanka, która nosi zasłonę na twarzy

mukawamah – uzbrojeni bojownicy Hamasu

Nakba – dosł. „Katastrofa” (tak Palestyńczycy określają utratę swojej ziemi i ustanowienie państwa Izrael w 1948 roku)

nargile/szisza – tradycyjna bliskowschodnia fajka wodna

nikab – zasłona na twarz noszona przez niektóre muzułmanki

sahlab – gorący kremowy napój z suszonych bulw dzikich storczyków, miodu, cynamonu i orzechów

salam – pokój, spokój

sidżin – więzienie

suk – targowisko

sumak – szkarłatna przyprawa w proszku

szabab – młodzi ludzie

szahid – męczennik (określenie, którym nazywa się Palestyńczyków zabitych w akcjach skierowanych przeciwko izraelskiemu okupantowi)

szukran – Dziękuję

Taba’n! – Absolutnie tak!

tabun – tradycyjny piec gliniany

tahdija – „okres spokoju”

takija – tradycyjne białe koronkowe nakrycie głowy noszone przez muzułmanów

Ummi – moja matka

ustaz – nauczyciel

Yallah! – Chodźmy! Pospiesz się! (zależnie od kontekstu)

Yehud [l. poj. Yehudi] – Żydzi (Palestyńczycy często używają tego określenia w znaczeniu „Izraelczycy”)

za’atar – mieszanka utartego tymianku, oregano i majeranku

zanana – dosł. komar; potoczne określenie izraelskich dronów

zebiba – zgrubienie na czołach niektórych muzułmanów, powstałe od pokłonów składanych podczas modlitwy

zift – dosł. asfalt; używane w odniesieniu do czegoś, co jest w bardzo złym stanie

Habibti [moja droga], to miejsce, Gaza, jest jak sędziwy gwiazdor rocka. Ma mnóstwo szram po licznych bitwach: jego przyjaciele są do niczego, wrogowie jeszcze gorsi – ciągle pakuje się w tarapaty… Ale ileż ma do opowiedzenia!

Anonim

Ludzie podróżujący po świecie zmienili się w te same potwory, które przegnali z mapy.

Judith Schalansky, powieściopisarka i kartografka

Wstęp

Na plaży jest cicho. Większość stolików i krzeseł zabrano, parasole są złożone. Przed chwilą wyłączono karuzelę. Parny upał lata nieco zelżał, teraz powietrze jest łagodne i ciepłe, z domieszką soli. Mijam grupkę dzieci, które wśród radosnych pisków pluskają się na płyciźnie. Kilku młodych mężczyzn stoi po pas w falach; myją konie w ożywczej słonej wodzie. Są bez koszul i ich mokra skóra lśni. Gdy jeden z nich napotyka moje spojrzenie, puszcza do mnie oko. Mrugam w odpowiedzi, a on podnosi twarz ku niebu i wybucha gromkim śmiechem.

Jestem zmęczona jak po wielu nieprzespanych nocach, a mimo to mam ochotę się przejść. Spędziłam cały dzień w północnej Gazie, gdzie prowadziłam wywiady z rodzicami. Niektórzy płakali, kiedy opowiadali nam o swoich dzieciach; inni tylko patrzyli w ściany pustym wzrokiem i wygłaszali monotonne monologi, jakby byli uwięzieni we mgle. Po takim dniu plaża jest moim schronieniem. Tutaj nie muszę z nikim rozmawiać ani nikogo słuchać; tutaj słyszę tylko fale. Pochylam się, rozpinam sandały, podnoszę je za paski, prostuję się i powoli wypuszczam powietrze. To zupełnie inne uczucie, kiedy stoi się na plaży boso, z miękkimi ziarnkami wciskającymi się między palce stóp. Drobne przyjemności są ważne.

Nie ma chmur, jest tylko czyste niebo i lśniący błękit morza. Widzę dwie łódki kołyszące się na falach. Tutejsze łodzie rybackie w większości są małe; miejscowym rybakom trudno wyżyć z morza, nie wyobrażają sobie jednak, by mogli robić cokolwiek innego. Spacerując w ciszy po starym porcie, czasem już z daleka słyszy się pieśni, które nucą, siedząc na nabrzeżu i naprawiając sieci. Życie w Gazie ma słony smak – nie tylko dla rybaków.

Oddalam się od miasta na południe, szum fal wprawia mnie w przyjemny letarg. Mijam młodą parę. Idą blisko siebie, on w rozpiętej pod szyją, luźnej, na oko wygodnej białej koszuli, ona, choć od stóp do głów spowita w czerń, z twarzą okrytą czarną zasłoną, bosa jak ja. Trzymają się za ręce. Bardzo to śmiałe jak na munakaba, czyli kobietę z zasłoniętą twarzą. Ona i ja ukradkiem oglądamy się za sobą i widzę, że jej brązowe oczy uśmiechają się. Przede mną na plastikowych krzesłach przy pustym kawiarnianym stoliku siedzi jakaś rodzina, kilku samotnych mężczyzn jak zwykle wałęsa się po okolicy. Jeden stoi wyprostowany, sztywny jak posąg, i wpatruje się w morze. Inny, z gęstą brodą i nogami jak pająk, umościł się na piasku, tak zatopiony w myślach lub marzeniach, że nawet mnie nie zauważa, kiedy przechodzę obok.

Nie mam zegarka, a mój telefon komórkowy jest wyłączony, więc orientuję się w czasie po położeniu słońca. Kiedy ognista kula wisi tuż nad horyzontem to znak, że pora wracać do domu. Już mam zrobić w tył zwrot, gdy dokładnie na wprost zauważam dwóch mężczyzn wychodzących z morza. Młodszy jest smukły i wysportowany, w szortach lepiących się do skóry. Starszy, z bujną siwą brodą, ma na sobie kostium w czarne i białe pasy, który sięga od jego szerokich barów prawie po kolana, upodabniając go do plażowicza z epoki wiktoriańskiej. Uświadomiwszy sobie, że się na nich gapię, obracam się na pięcie i odchodzę. Mężczyźni jednak śmieją się tak wesoło, że nie wytrzymuję i zerkam przez ramię – w samą porę, by zobaczyć, jak starszy brodacz wybija się wysoko nad ziemię, z gracją wywija salto w tył i lekko, stabilnie ląduje na nogach.

Jego młodszy kolega głośno wiwatuje, po czym niedbale, z kocią zwinnością robi salto w przód, na mokry skraj plaży. Stoję urzeczona, z ustami rozdziawionymi jak ryba. Starszy mężczyzna wchodzi z powrotem do wody, starannie obmywa ręce i nieruchomieje, wpatrzony w łunę zachodzącego słońca. Jego kolega gibkim truchtem oddala się wzdłuż brzegu morza. Ja też odchodzę i przez całą drogę do domu uśmiecham się szeroko. Kolejna drobna przyjemność.

*

Latem 2007 roku wyjechałam ze swojego domu w Szkocji, żeby podjąć pracę w organizacji pozarządowej w Ramallah na palestyńskim Zachodnim Brzegu. Miejscowi Palestyńczycy czasem żartowali, że żyją pod podwójną okupacją – Izraela i międzynarodowych organizacji humanitarnych. Poniekąd ich rozumiałam. Cały Zachodni Brzeg, od północy po południe, obstawiony był izraelskimi punktami kontrolnymi… oraz zagranicznymi obrońcami praw człowieka, pracownikami humanitarnymi i dziennikarzami. Do spółki dokumentowaliśmy wszystko, co się ruszało. Kiedy w połowie czerwca tego roku Hamas krwawo przejmował władzę w Gazie, z wybałuszonymi oczami śledziłam w telewizji te wydarzenia. Cztery miesiące później, w październiku, zaproponowano mi pracę autora tekstów/redaktora w centrum praw człowieka w mieście Gaza. Nie byłam pewna, czy chcę zostać w Ramallah; z jednej strony kusiło mnie, żeby przenieść się do Gazy, z drugiej jednak trochę się bałam. Postanowiłam więc wyjechać jak najszybciej, zanim do reszty stracę odwagę.

Strefa Gazy to pas wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego. O rozmiarach w przybliżeniu czterdzieści na osiem kilometrów, jest nieco dłuższa od wyspy Wight, za to o połowę węższa, i zamieszkuje ją około 1,7 miliona ludzi. Chciałam na własne oczy zobaczyć zapuszczone ulice Gazy, zwłaszcza wtedy, w okresie, kiedy Hamas zaczynał wprowadzać na nich swoje porządki. Najpierw jednak musiałam uzyskać zezwolenie armii izraelskiej, która kontroluje cały ruch osobowy i każdy inny na granicy ze Strefą Gazy. Nie jest to proste. Po ponad sześciu tygodniach czekania i dokładnym prześwietleniu przez izraelską służbę bezpieczeństwa Szin Bet w połowie grudnia 2007 roku ostatecznie dostałam zgodę na wyjazd. Pojechałam na przejście graniczne Erez między południowym Izraelem a północną Gazą i pieszo przeszłam do Strefy Gazy.

Powód mojego przyjazdu do Gazy był prosty: chciałam doświadczyć jej od środka. Ogólna sytuacja polityczna jest szeroko znana, mnie jednak nie interesowali (i nadal nie interesują) politycy ani bojownicy. Pragnęłam poznać zwyczajnych ludzi żyjących w cieniu Izraela i Hamasu, wysłuchać opowieści o ich codzienności. Byłam ciekawa na przykład, czy Gazańczycy w ogóle się bawią. Jak smakuje ich jedzenie? Czy Strefa Gazy jest piękna? I czy telewizyjne reportaże wiernie ukazują zwyczajne życie w „największym na świecie więzieniu na wolnym powietrzu”?

Spędziłam w Gazie dużo więcej czasu, niż planowałam, dlatego że żyło mi się tam o wiele lepiej, niż mogłam przypuszczać. Mity, które podsycają konflikt tlący się od lat na tym obszarze, przesłoniły fakt, że Gaza jest jednym z najstarszych stale zamieszkanych miast na świecie: to wiekowa cytadela przesiąknięta opowieściami. Ucząc się potocznego arabskiego i nawiązując znajomości, na każdym kroku napotykałam ludzkie historie – pielgrzymów, pogan, szaleńców, marynarzy, handlarzy bielizną i Beduinów – którymi rozbrzmiewa cała Strefa Gazy. Dowiedziałam się też, że burzliwe dzieje Gazy płyną wodą − to woda, słodka i słona, ukształtowała tę ziemię i jej lud, i to od wody dziś zależy ich przetrwanie. Niniejsza książka powstała w oparciu o moje przeżycia w Strefie Gazy od końca 2007 do jesieni 2010 roku. Przede wszystkim jednak jest to opowieść o samej Gazie, miejscu, o którym wszyscy słyszeliśmy, ale którego większość nigdy nie zobaczy na własne oczy. Ten słoneczny pas śródziemnomorskiego wybrzeża rozdzierają przemoc, rozpacz i polityczna autodestrukcja. Pełno tu też jednak niezwykłych opowieści i historii czy pikantnych dowcipów. Czasem nawet trafi się akrobata.

CZĘŚĆ I

dziś nie robisz sobie złudzeń

w tych szemranych zaułkach

gdzie pewnego razu stał dom

swojski jak gliniany garnek na półce

bo gdy nie ma zmierzchu ni brzasku

noc jest po dwakroć ciemniejsza

– jej podwójna ciemność

knuje coś złego

Walid Chazendar, poeta z Gazy

Hammam Al-Samara

grudzień 2007

Kiedy po raz pierwszy wkraczam do Strefy Gazy, po palestyńskiej stronie przejścia granicznego Erez odbiera mnie mężczyzna imieniem Hani. Jadę z nim do miasta Gaza. Hani jest księgowym w lokalnym centrum praw człowieka, w którym od jutra będę pracować. Wydaje się młody, wesoły i doskonale odżywiony. Gaza przeciwnie − jest brudna i zmaltretowana, pełna gruzów, ostrzelanych budynków i wynędzniałych osłów ciągnących wozy po popękanych ulicach. Tego się spodziewałam. Wszędzie łopoczą zielone flagi Hamasu, wokół widzę kobiety w hidżabach − chustach zakrywających głowy, i czarnych płaszczach do kostek, mężczyzn z bujnymi ciemnymi brodami, billboardy przedstawiające męczenników, przepełnione kosze na śmieci. Zupełnie jakbym nagle znalazła się w reportażu BBC z Gazy. Dziwna rzecz, ale wszystko wygląda znajomo, tak często widziałam te obrazy w telewizji.

Pierwszą niespodzianką jest moje mieszkanie, a właściwie jego otoczenie. Hani skręca w lewo, w boczną uliczkę. Surowe szare betonowe bloki nagle ustępują miejsca nieskazitelnym białym rezydencjom z wieżyczkami, balkonami i bramami z kutego żelaza. Bugenwilla spływa po ścianach jak jaskrawa farba, palmy mają pierzaste liście.

– O rany – mówię – jak tu… inaczej.

Hani właśnie zapalił następnego papierosa.

– Masz wielkie szczęście, że będziesz tu mieszkać – mówi przez dym wypływający z jego ust i nosa.

– Co to za dzielnica?

– Al-Rimal. Pięć minut spacerem od morza.

Pomaga mi zataszczyć walizkę i torby na trzecie piętro, do mojego nowego mieszkania. Jest wielkie i na pierwszy rzut oka wygodne, z balkonami wychodzącymi na dwie strony. W przestronnej głównej sypialni wisi czerwona żarówka. Kiedy Haniemu mija zadyszka, schodzimy na dół i wiezie mnie na zakupy do supermarketu o nazwie Metro u szczytu ulicy. Prawie cały asortyment to towary paczkowane, w większości z Izraela. Kupuję kawę, mleko o przedłużonym terminie przydatności, makaron, a za radą Haniego także butelkowaną wodę. Potem znów jedziemy do mojego mieszkania.

– Do zobaczenia rano w centrum – mówi Hani, odprowadzając mnie do bramy. – Wpisz sobie ten numer do telefonu. Firma nazywa się Lebanon Taxis. Zadzwoń do nich jutro, jak będziesz gotowa, lepiej nie chodź po mieście sama, tak na wszelki wypadek. Aha, i nie pij wody z kranu. Zawsze kupuj butelkowaną w supermarkecie.

– Dobrze – mówię i Hani odchodzi.

Pierwszego wieczoru w moim nowym mieszkaniu następuje długa przerwa w dostawie prądu. Siedzę, dygocząc w zimnym świetle świeczki. Stwierdziwszy, że trzeba się będzie do tego przyzwyczaić, kładę się wcześnie spać, przykryta wszystkimi kocami, które znalazłam w szafie.

Kiedy się budzę, nadal nie ma prądu. Na kuchence gazowej gotuję wodę na kawę, obmywam się w zimnej wodzie i łamanym arabskim zamawiam przez telefon taksówkę. Już po kilku minutach kierowca zajeżdża przed centrum praw człowieka. Morze Śródziemne skrzy się na końcu ulicy. Gramolę się z taksówki, po czym niepewnie staję przed wejściem do budynku, nagle onieśmielona jak dziecko w bramie nowej szkoły. Nie mogę jednak tak tu sterczeć, więc wdrapuję się po schodach i pcham drzwi frontowe. Natychmiast staje przede mną młoda kobieta, ma długie do ramion rozpuszczone czarne włosy.

– Witaj w Gazie! – Chwyta mnie za dłonie. – Louisa, prawda?

Ma na imię Dżumana i jest sekretarką centrum. Oprowadza mnie po biurze i przedstawia dziesiątkom ludzi w rozmaitych gabinetach tak szybko i sprawnie, jakby robiła to wiele razy. Wymieniwszy pozdrowienie marhaba z Bóg raczy wiedzieć iloma osobami, w końcu trafiamy do mojego nowego gabinetu. Znajduje się od frontu budynku, obok gabinetu Dżumany.

– Zaczynasz pracę jutro – mówi moja nowa znajoma. – Dziś zrób sobie luźny dzień. – Upewnia się jeszcze, że mam numer Lebanon Taxis, powtarza przestrogę Haniego, żebym nie chodziła sama po mieście, i wraca za swoje biurko.

Niepewna, czym się zająć, zaczynam przeglądać swoją pocztę elektroniczną. Kiedy odpisuję na maile od rodziny, zza drzwi wychyla się mężczyzna. Ma siwe włosy w nieładzie, wielkie szare oczy, chudą szarą twarz i szeroki, krzywy uśmiech.

– Nie było mnie, kiedy przyjechałaś – mówi, częstując mnie papierosem. Ma na imię Szadi i proponuje, żebyśmy wieczorem wypili kawę w hotelu o nazwie Al-Deira. Po pracy nigdzie się nie wybieram, więc wdzięczna za ten gest zgadzam się. Po południu wracam do domu taksówką. Jest prąd, więc gotuję sobie późny lunch, a przed wyjściem na spotkanie z Szadim ucinam sobie drzemkę na kanapie.

Po zmroku taksówka wysadza mnie przy Al-Deira. Hotel to kolejna niespodzianka; zdobiony arabeskami, jest pełen eleganckich łuków, latarenek, zadbanych roślin i kamiennych posadzek, po których kroki niosą się echem jak wspomnienia. Szadi czeka w kawiarni w głębi hotelu. Jest wielka i strasznie w niej zimno. Za oknami szumi morze.

– Witam, witam, sześć tysięcy sześćset sześćdziesiąt sześć razy witam w Gazie! – Wstaje i uśmiecha się do mnie szeroko, jakbyśmy znali się od lat. Chociaż wiem, że powitanie gości to w Palestynie ważna rzecz, jego teatralna wylewność rozśmiesza mnie, podobnie jak pierwsze zadane przez niego pytanie: – Przywiozłaś whisky? − Gdy zapewniam go, że na granicy walizka aż mi pobrzękiwała, tyle było w niej alkoholu, Szadi śmieje się, obnażając zbrązowiałe od papierosów zęby. – Wiesz, alkohol nie jest tu nielegalny – rozgląda się po nielicznych zajętych stolikach – tylko zakazany. Kiedyś kupowaliśmy go w sklepach jak normalni ludzie, ale rząd dawno pozamykał te sklepy, długo przed nastaniem Hamasu. Teraz przez tę pieprzoną blokadę w ogóle nic nie można dostać.

W czerwcu 2006 roku grupa bojowników Hamasu wydrążyła tunel do Izraela i uprowadziła Gilada Szalita, nastoletniego żołnierza Sił Obronnych Izraela. W odwecie rząd izraelski zamknął przejścia graniczne do Strefy Gazy i zbombardował jedyną elektrownię na jej terenie. Od przejęcia władzy w Gazie przez Hamas Izrael stopniowo zacieśnia blokadę i dziś, jak mówi Szadi, wszystko od paliwa przemysłowego po aparaty słuchowe dla dzieci, nawet sok pomarańczowy, jest dostarczane w ograniczonych ilościach albo wcale. Miejscowe supermarkety sprzedają głównie towary sypkie, bo te się nie psują i nie wymagają przechowywania w lodówce1.

Siedzimy w kawiarni w płaszczach i pijemy parującą czarną herbatę aromatyzowaną liśćmi szałwii. W czasie rozmowy Szadi co chwila to zerka na telefon, to zapala kolejnego papierosa, ruchliwy i niespokojny jak morze za oknami. Mówi mi, że pochodzi z południowej Gazy i pięć lat studiował ekonomię w Algierii, ale od lata 2006 roku nieprzerwanie siedzi w Strefie Gazy.

– Już ponad piętnaście lat działam na rzecz praw człowieka, na okrągło pracuję. Co szepną na północy Strefy Gazy, ja słyszę tutaj – mówi po angielsku jak poeta.

Opróżniam filiżankę i kulę się w płaszczu, ale nie mam jeszcze ochoty wracać do mojego zimnego mieszkania. Do naszego stolika podchodzi mężczyzna o zapadniętych policzkach i głęboko osadzonych oczach. Wita się z Szadim, po czym podaje mi rękę. Na imię mu Chalil. Kiedy do mnie mówi, gdzieś niedaleko rozlega się głośny, głuchy huk. Życie w kawiarni zamiera na kilka sekund; klienci zastygają z filiżankami w dłoniach i papierosami w połowie drogi do ust. Kelnerzy nieruchomieją w pół kroku… po czym dwa, trzy oddechy później dalej roznoszą zamówienia. Przerwane rozmowy zostają wznowione.

Nigdy jeszcze nie słyszałam wybuchu bomby. Spoglądam najpierw na Szadiego, a potem na Chalila.

– To był atak z powietrza – wyjaśnia Szadi spokojnym głosem.

– Tutaj powinniśmy być bezpieczni – dodaje Chalil – ale przez jakiś czas lepiej nie wychodzić. – Zapala papierosa i siada.

Po pięciu minutach telefon Szadiego pikaniem oznajmia przyjście esemesa: Madżed Harazin, wysoki rangą dowódca zbrojnego ugrupowania Islamski Dżihad, zginął trafiony izraelską rakietą, kiedy przejeżdżał koło plaży miejskiej2.

– Hamas przestrzegł ludzi, żeby trzymali się z dala od zniszczonego samochodu, bo mogą być następne wybuchy – mówi Chalil. Jego telefon też przed chwilą się odezwał. – Ale Harazin wiózł sto tysięcy dolarów gotówką, kiedy dostał. Płonące banknoty rozsypały się po ulicy i ludzie się na nie rzucili.

Obaj mężczyźni wymieniają spojrzenia. Oglądam się za siebie i wyobrażam sobie scenę na zewnątrz: studolarowe banknoty płonące wokół spalonego samochodu, zwęglony kawał mięsa ze zwieszoną głową za kierownicą.

Przepraszam ich i idę poszukać łazienki, po czym przechodzę do frontowej części kawiarni, gdzie za wielkimi rozsuwanymi oknami znajduje się taras z widokiem na morze. Wychodzę i wciągam do płuc zimne, słone powietrze. Morze Śródziemne połyskuje ciemnym granatem, na horyzoncie widać małe, mrugające światełka. To muszą być łodzie rybackie. Stąd wyglądają jak małe lampki na luźno rozciągniętym sznurku.

Nie czuję przerażenia. Nie wiem, co, do cholery, czuję.

Po jakiejś godzinie Szadi ofiaruje się, że odwiezie mnie do domu. Zapewnia, że teraz już jest bezpiecznie. Jego samochód stoi zaparkowany przed hotelem; wygląda jak kwadratowa puszka po herbatnikach na czterech kołach. Kiedy wciskam się do środka, zauważam, że deska rozdzielcza trzyma się na brązowej taśmie pakowej. Nie mogę domknąć drzwi od strony pasażera.

– Bez obaw – Szadi zapala rzężący silnik – ten wóz to „królowa szos”!

Przechyla się nade mną i zatrzaskuje drzwi po mojej stronie, wstrząsając przy tym całym samochodem. Moja szyba zjeżdża na sam dół. Spoglądam na niego wymownie. Oboje zaczynamy się śmiać i ten śmiech podnosi mnie na duchu.

Przez kilka następnych dni Dżumana dba o to, żebym nie nudziła się w pracy. Na jej polecenie redaguję dokumenty i komunikaty prasowe przetłumaczone na angielski, prowadzę też służbową korespondencję. Prawie każdego popołudnia pojawiają się komunikaty o śmierci co najmniej jednego Gazańczyka wysadzonego w powietrze przez siły izraelskie. Co wieczór kładę się spać przy huku bomb spadających na północną i wschodnią Gazę. Bomby fizycznie mnie nie przerażają, wydaje się, że są dość daleko – ich dźwięk bardziej przypomina niosące się echem uderzenia gromu niż ten potężny huk, który słyszałam w hotelu Al-Deira. Śpię całkiem dobrze, mimo to gdzieś w moich trzewiach zagnieżdża się lekki niepokój.

Myślę sobie, że tutaj pewnie zdrowo jest choć trochę się bać, że to coś jak osobisty system wczesnego ostrzegania. Bylebym tylko panowała nad swoim strachem, a nie on nade mną.

Krótko przed wyjazdem z Zachodniego Brzegu pochodzący z Gazy znajomy znajomego udzielił mi pewnej rady. „Pilnuj się, ale nie do przesady – to nie ma sensu. Po prostu miej oczy otwarte, nie rób wielkich głupstw – i śmiej się, ile możesz”.

Po pracy albo idę do supermarketu Metro, albo jadę taksówką Lebanon Taxis prosto do mieszkania. Z tego, co zdążyłam zauważyć w Al-Rimal, moja nowa dzielnica to – być może jedyny – ekskluzywny zakątek miasta. Muszę częściej wychodzić z domu, ale nie bardzo mam dokąd; godzinę po pracy mrok już gęstnieje i co wieczór wyłączają prąd. Człowiek, od którego wynajmuję mieszkanie – nazywa się Abu Ali3 – dał mi mały grzejnik elektryczny, który jednak marnie grzeje. Dlatego w niektóre wieczory po prostu bardzo wcześnie chodzę spać, marząc o termoforze.

Wkrótce Boże Narodzenie. Zima potrwa jeszcze dwa miesiące. Wydaje się, że to kawał czasu.

Szadi, mój współpracownik z centrum, w ramach swoich obowiązków na bieżąco monitoruje towary, które Izrael pozwala wwozić do Gazy, w tym paliwo. Mówi mi, że przerwy w dostawie prądu będą coraz częstsze.

– Od października Izrael ogranicza nam import paliwa. Teraz dziennie dostajemy trzydzieści procent mniej benzyny, czterdzieści dwa procent mniej oleju napędowego i osiemdziesiąt procent mniej gazu [sprzedawanego w butlach, używanego w kuchenkach gazowych], niż wynosi nasze zapotrzebowanie4. Jeśli nie zniosą tych ograniczeń, elektrownia stanie. Miasto Gaza pogrąży się w ciemności, podobnie jak cała centralna Strefa Gazy. Wyobrażasz to sobie? – Kręci głową i tłumi gorzki śmiech. Izraelskie władze utrzymują, że te rozmyślnie wywoływane niedobory nie służą ukaraniu całej ludności Gazy, ale są wymierzone we „wrogi podmiot” − Hamas i jego popleczników. Siedzimy z Szadim w jego małym gabinecie w centrum, oboje w płaszczach. Palę papierosa, bo ogrzewanie nie działa, a czując w płucach dym, mogę choć na chwilę zapomnieć o tym, że jest tak cholernie zimno. – Teraz tylko w jednym miejscu można się rozgrzać, habibti – dodaje Szadi z błyskiem w szarych oczach.

– Aha… – mówię, myśląc: zaczyna się.

– W Hammam Al-Samara!

Siadam prosto.

– Co takiego? Hammam, łaźnia parowa, tu, w Gazie?

– Taaak… – Słowo wzbiera w jego ustach jak fala przyboju. – Jest w starej części miasta. Ten, jak mu tam… wiem, Abu Abdullah, opiekuje się nim od lat. Powinnaś się tam wybrać.

Muhammad, jeden z taksówkarzy Lebanon Taxis, zatrzymuje się na wąskiej ulicy przed Hammam Al-Samara. Jest to budowla z cegieł z piaskowca koloru dębu, dziś zaokrąglonych jak dobrze wypieczone bochny chleba. Mały rzeźbiony szyld wisi nad łukiem drewnianych drzwi, uchylonych na tyle, by wpuścić snop zimowego słońca, który wskazuje drogę. Popycham te drzwi i widzę schody prowadzące w dół, na korytarz oświetlony kolorowymi lampkami oliwnymi. Wygląda kusząco.

Niezgrabnie schodzę i idę korytarzem do następnych uchylonych drzwi. W środku, na drewnianym krześle, siedzi mężczyzna z bujnym srebrzystym wąsem. Chwilę patrzymy na siebie, po czym on niespiesznie wstaje.

– Dzień dobry. Pani pierwszy raz? – Kiedy mówi, jego wąsy drgają jak mała srebrzysta ryba.

– Tak. Pan Abu Abdullah?

– We własnej osobie… Witam w Hammam Al-Samara.

Stoję w wielkiej krytej kopułą komorze oświetlonej ogromnym żelaznym żyrandolem. We wnęce w grubych murach znajduje się oddzielna sala wypoczynkowa z szerokimi kamiennymi półkami, na których rozłożone są dywaniki i stosy szkarłatnych poduszek. Pomieszczenie zalewa łagodne światło. Jest spokojnie i bardzo, ale to bardzo ciepło.

Po dziesięciu minutach, okryta tylko cienkim bawełnianym ręcznikiem, idę do właściwej łaźni parowej. Mam szczęście; wzięłam ze sobą wszystko, co trzeba, i przyszłam w porze przeznaczonej dla kobiet. Kiedy wchodzę do łaźni, ściana wilgotnego gorąca uderza we mnie z pełną mocą. Z początku nic nie widzę, po chwili jednak dostrzegam, że w środku jest pół tuzina kobiet. Niektóre kucają na niskich stołkach i starannie się szorują, inne leżą na ręcznikach rozłożonych na gorącej kamiennej podłodze, jakby się opalały.

Znajduję wolny stołek obok kamiennej misy wbudowanej w ścianę łaźni i zaczynam się myć. Wygładzona przez pokolenia kąpiących się misa wygląda, jakby była z alabastru. Raz za razem polewam namydloną skórę zimną wodą. Potem cała czerwona, czując przyjemne mrowienie na całym ciele, wzorem innych kobiet rozkładam ręcznik na kamiennej podłodze i poddaję się gorącu. Wrzątek tłoczony do rur ułożonych wzdłuż ścian łupie miarowo jak ludzkie serce. Nawiązuję rozmowę z kobietą, która leży najbliżej mnie. Jesteśmy senne niczym koty. Po jakimś czasie ona wychodzi, a ja dalej leżę i pocę się dotąd, aż moja skóra jest jak nowa, a kości zmieniają się w galaretę.

Kiedy wreszcie wytaczam się z łaźni parowej, moja nowa znajoma wciąż siedzi w przebieralni, całkowicie ubrana, i gasi papierosa. Częstuje mnie i śmieje się, kiedy ciężko padam na ławę.

– Przyjdź znowu za tydzień, habibti – uśmiecha się do mnie przez zasłonę dymu – to najlepsze, co mamy w Gazie!

Kiedy w końcu wychodzę, rumiana i wilgotna, Abu Abdullah siedzi na swoim krześle. Pyta, czy mi się podobało. Mówię, że tak, i pytam, ile lat ma ten budynek.

– Prawie tysiąc – odpowiada. – To jeden z najstarszych hammamów na całym Bliskim Wschodzie, zbudowany za mameluków. Nigdy go jednak nie zniszczono…

– Jak długo pan tu pracuje?

– Czterdzieści lat. Ale moja rodzina, Al-Wazir, opiekuje się tym hammamem od przeszło wieku. Jest częścią naszej historii.

Płacę Abu Abdullahowi, dziękuję mu, po czym zatrzymuję się przy drzwiach, nagle żywo ciekawa historii i tajemnic, którymi nasiąkły te stare, grube, ciepłe mury i cała Gaza.

O mamelukach wiem tyle, że byli wojownikami tureckimi, pierwotnie niewolnikami, i że kiedyś sprawowali władzę w tym regionie, choć nawet nie jestem pewna, kiedy dokładnie to było. Teraz jednak dochodzę do wniosku, że przeszłość Gazy może być kluczem do zrozumienia wyniszczającej ją dziś przemocy. Wolnego czasu mi nie brakuje, mogę więc poświęcić jego część na poszukiwania prawdy o tej urzekającej, udręczonej ziemi.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

1 Po przejęciu władzy przez Hamas Izrael zezwolił na wwożenie do Gazy tylko podstawowych produktów humanitarnych. Wiele produktów „podwójnego zastosowania”, w tym nawozy i stalowe rury, zostało zakazanych pod pretekstem, że mogą posłużyć do produkcji broni. Zakaz objął też m.in. materiały budowlane, puszkowane owoce, wodę mineralną, a nawet – w pewnym okresie – makaron. Izrael opublikował pełną listę towarów zakazanych dopiero w czerwcu 2010 roku.

2 Palestyński Islamski Dżihad powstał pod koniec lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku. Wzorem dla jego założycieli był Egipski Islamski Dżihad. PID miało siedzibę w Gazie do 1987 roku, kiedy to jego władze wydalono do Libanu. Dziś kwatera główna ugrupowania znajduje się w Damaszku, ale obszarem jego działalności są Zachodni Brzeg Jordanu i Strefa Gazy. Palestyński Islamski Dżihad przeprowadził dziesiątki samobójczych zamachów w Izraelu, często skierowanych przeciwko izraelskim cywilom.

3 Abu oznacza „ojciec”, więc Abu Ali to „ojciec Alego”. Umm Ali znaczy „matka Alego”.

4 Zimą Strefa Gazy potrzebuje około 240 megawatów energii elektrycznej dziennie, by normalnie funkcjonować. Pracując pełną mocą, elektrownia w Gazie dostarcza 103 MW energii prawie 700 000 ludzi, co stanowi niemal połowę miejscowej ludności. Braki uzupełniane są importem z Izraela (100 MW) i Egiptu (17 MW). Zob. pchrgaza.org

PEŁNY SPIS TREŚCI:

Słowniczek

Wstęp

CZĘŚĆ I

Hammam Al-Samara

hafla

krety w wilgotnych tunelach

litery słoneczne i księżycowe

nawet cudzoziemcy uciekają!

Gaza z lotu ptaka

kawa i papierosy

zift

zapachy historii

idealny wieczór na imprezę!

Tom i Jerry

CZĘŚĆ II

dojarnia

dlaczego nikt nie odwiedza Swailamów

Catherine i Tulipan

rozmowy o rakietach

przed szóstą rano

CZĘŚĆ III

weekendowe przyjemności

ze wszystkich portów…

stworzenia morskie

chrześcijanie w czasie ramadanu

akcja „Uśmiech i Nadzieja”

Beduini

szklany klosz

CZĘŚĆ IV

lodówka

Bruno zalicza strefy napięcia

Hau-Hau

Muhammad i wszystko, co mógł zrobić

mathaf

kim był A. Love

CZĘŚĆ V

tak samo, a jednak inaczej

klatka

Abu Nidal jedzie pierwszą klasą do Kairu

prawdopodobieństwo opadów: zero procent

Ued Przyjemności

Epilog

Podziękowania