Przełożył

Wacław Wireński

Wydawnictwo Zielona Sowa

Kraków

Tytuł oryginału:

Bratja Karamazowy

Projekt graficzny serii:

Piotr Iwaszko

Opracowanie graficzne okładki:

Jolanta Szczurek

Redakcja:

Agnieszka Misiaszek

© Copyright for Polish translation by The Estate of Wacław Wireński

Text © copyright by Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o., Kraków 2009

Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o.

30-404 Kraków, ul. Cegielniana 4A

tel./fax (012) 266-62-94, tel. (012) 266-62-92

www.zielonasowa.pl

wydawnictwo@zielonasowa.pl

Annie Dostojewskiej

OD AUTORA

Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam:

jeżeli ziarno pszeniczne wpadłszy

w ziemię nie obumrze, zostanie tylko

samo, ale jeżeli obumrze,

przyniesie plon obfity.

Ewangelia św. Jana, 12,24

Pisząc historię życia mego bohatera, Aleksego Fiodorowicza Karamazowa, czuję się niepewnie z kilku przynajmniej powodów: jestem świadomy tego, że mój bohater nie wyróżnia się niczym szczególnym. Dlatego też spodziewam się wątpliwości moich czytelników, dlaczego właśnie Aleksego uczyniłem ważnym bohaterem, skoro właściwie nic takiego nie uczynił. Czytelnik będzie się zastanawiał, dlaczego ma tracić czas na zgłębianie faktów z życia Aleksego.

Ta wątpliwość jest beznadziejna, ponieważ mam na nią tylko jedną odpowiedź: „Czytelniku, sam dowiesz się z powieści”. Jest też możliwe, iż czytelnik przeczytawszy całą powieść, nie zgodzi się ze mną, że Aleksy jest wartym uwagi bohaterem. Wiem, nie wszystkich przekonam, że warto poświęcać czas Aleksemu Fiodorowiczowi. Po prostu jest on tak nieokreślony i niejasny, mimo że aktywny. Jedna cecha Aleksego nie pozostawia jednak wątpliwości – jego dziwność, a być może nawet dziwaczność. W każdym razie, raczej przeszkadza ona niż pomaga w analizowaniu postaci, szczególnie wtedy, gdy próbuje się we wszystkim doszukiwać jakiegoś sensu. Ale przecież dziwaczność to tylko element, szczegół, nie przesłaniający obrazu całości.

Jeżeli w tym momencie czytelnik wyrazi swój sprzeciw, stwierdzi, że to nie zawsze jest tak, naprawdę uwierzę w znaczenie mego bohatera. Dziwaczność, owszem, może być nic nie znaczącym szczegółem, ale może w sobie zawierać tendencje panujące w całości, wśród ogółu ludzi danej epoki.

Zamierzałem wcale nie wdawać się w takie rozważania, które mają coś wyjaśnić – to bezcelowe. Miałem zacząć po prostu, bez żadnego wstępu, zdać się na ocenę czytelnika, tylko że pojawiła się pewna trudność – mam przygotowane dwie powieści dotyczące życia mojego bohatera. Druga powieść jest ważniejsza, przedstawia bohatera w naszych czasach, działającego współcześnie. Natomiast pierwsza powieść przenosi nas trzynaście lat wstecz, stanowi epizod z życia Aleksego. Nie mogę w żaden sposób pominąć pierwszej powieści, gdyż bez niej wiele elementów drugiej byłoby niezrozumiałych. Ale ta cała sytuacja jeszcze potęguje moje wątpliwości: skoro nawet ja, autor, zastanawiam się, czy Aleksy zasługuje choć na jedną powieść, to dlaczego obdarowywać go aż dwoma jednocześnie? Jak mogę wytłumaczyć się z takiej rozrzutności?

Przyznaję, że nie potrafię uporać się z tymi wątpliwościami. Dlatego pozostawiam je bez rozstrzygnięcia. Z pewnością uważny czytelnik od samego początku przeczuwał, że taki cel sobie zamierzyłem, pisząc te słowa. Niepotrzebnie dąsał się na mnie, że marnotrawiłem czas na to zbędne pisanie. I na ten zarzut mam gotową odpowiedź – robiłem to przez wzgląd na grzeczność i, po drugie, z przebiegłości. Teraz, po zastanowieniu, nawet cieszę się, że mam dwie powieści, ale złączone w jedność. Czytelnik przeczyta pierwszą i sam zdecyduje, czy sięgnąć po drugą. Rozumiem przy tym, że czytelnik nie ma wobec mnie żadnych zobowiązań – może przecież rzucić książkę po przeczytaniu zaledwie kilku stron i nigdy do niej nie wracać. Mam jednak nadzieję, że znajdą się i tacy czytelnicy, którzy przeczytają całość, choćby po to, by móc ją obiektywnie ocenić. Mam tu na myśli m.in. wszystkich rosyjskich krytyków. Jednakże i im pozwalam odrzucić tę książkę po przeczytaniu początkowych scen, nie zarzucając im przy tym niedokładności i braku lojalności. Ot, i cała moja przedmowa. Nie kryję, że jest ona zbędna, ale niech już lepiej zostanie, skoro ją napisałem.

A teraz pora przystąpić do rzeczy.

CZĘŚĆ PIERWSZA

KSIĘGA PIERWSZA

HISTORIA JEDNEJ RODZINKI

I. FIODOR PAWŁOWICZ KARAMAZOW

Aleksy Fiodorowicz Karamazow był trzecim synem obywatela naszego powiatu Fiodora Pawłowicza, wsławionego swą tragiczną i niewyjaśnioną śmiercią, przed trzynastu laty, o czym wspomnę jeszcze. Teraz wspomnę tylko, że był to dziwny, częsty zresztą typ człowieka rozpustnego i nikczemnego, jednocześnie zaś pozbawionego rozsądku, co nie przeszkadzało mu doskonale dbać o swe majątkowe interesy – i tylko majątkowe. Zaczął od nędzy prawie: wylizywał półmiski u bogatszych obywateli, wykazywał skłonności do pieczeniarstwa, gdy zaś umierał, okazało się, że zostawił do stu tysięcy rubli brzęczącej monety; jednocześnie przecież całe życie pozostał jednym z najbardziej bezmyślnych hultajów w powiecie. Powtarzam: nie jest to dowodem głupoty; większość podobnych ludzi wykazuje sporo rozumu i sprytu – a i brak rozsądku, jakiś osobliwy, swojski.

Żenił się dwa razy i miał trzech synów – starszy, Dymitr Fiodorowicz, z pierwszej żony, dwaj inni – Iwan i Aleksy, z drugiej. Pierwsza żona Fiodora Pawłowicza pochodziła z dobrej i majętnej rodziny szlacheckiej Miusowów – jak panna posażna, przy tym piękna, na koniec znana sawantka, mogła wyjść za takiego marnego „fiksata” – jak ogólnie nazywano jej męża – niepodobna dociec. Znałem jednak pewną dziewczynę z poprzedniego, „romantycznego” pokolenia, która po kilku latach zagadkowej miłości do pewnego mężczyzny, którego zresztą mogła najspokojniej poślubić, skończyła, po wyimaginowaniu sobie niepokonanych przeszkód, na rzuceniu się z urwiska w rzekę – tylko by być podobną do szekspirowskiej Ofelii. Możliwe, że gdyby nie to urwisko, dawno już przyciągające jej uwagę, gdyby miejsce jego zajmował prozaiczny płaski brzeg, do samobójstwa w ogóle by nie doszło. Zdarzenie prawdziwe – zdaje się, że nasze rosyjskie życie w ostatnich dwóch, trzech pokoleniach, zna takich faktów więcej. Czymś podobnym była decyzja Adelajdy Iwanowny Miusowej – możliwe, że zapragnęła przejawić kobiecą samodzielność, sprzeciwić się opinii, sprzeciwić się despotyzmowi rodziny – usłużna fantazja wmówiła jej, że Fiodor Pawłowicz, mimo swej pozycji pieczeniarza, jest jednym z najśmielszych i najdowcipniejszych ludzi tej przejściowej pod każdym względem epoki – w rzeczywistości był to tylko kiepski błazen. Fiodor Pawłowicz ożenił się bez wahania, gorąco pragnąc ustalenia swej kariery. Co do wzajemnej miłości, to zdaje się, nie było jej ani z jednej, ani z drugiej strony, mimo nawet piękności Adelajdy. Był to jedyny może wypadek w życiu takiego lubieżnika, jak Fiodor Pawłowicz – ta jedynie kobieta nie dała jego zmysłom żadnych silniejszych wrażeń.

Aleksandra Iwanowna zaraz po ślubie pojęła, że mężem tylko pogardza – następstwa skojarzenia się ich rozwinęły się szybko – mimo że rodzina pani Karamazowej dość szybko pogodziła się z jej małżeństwem, między małżonkami zapanowały codzienne sceny. Opowiadano, że młoda małżonka wykazała o wiele więcej szlachetności niż mężulek, który zdążył już położyć ręce na wszystkich jej pieniądzach – do dwudziestu pięciu tysięcy rubli. Usiłował też przepisać na swe imię wioskę i dom w mieście, również otrzymane w posagu, i dopiąłby swego ciągłymi bezwstydnymi żądaniami i błaganiami, ale, na szczęście, wmieszała się w to rodzina Adelajdy. Wiemy dokładnie o bijatykach między małżonkami – podobno bił nie Fiodor Pawłowicz, lecz małżonka, kobieta śmiała, gorąca, obdarzona poważną siłą fizyczną. Na koniec uciekła od męża z jakimś ubogim jak mysz kościelna studentem-nauczycielem, pozostawiwszy mężowi trzyletniego Mitię. Fiodor Pawłowicz od razu wprowadził do domu cały harem i oddał się niesłychanemu pijaństwu, jednocześnie zaś przed całą gubernią uskarżał się na niewierną żonę, przy czym opowiadał szczegóły o swym pożyciu małżeńskim, po prostu nie nadające się do powtórzenia. „Cieszycie się, Fiodorze Pawłowiczu, jakby z awansu” – kpiono z niego. Niektórzy podejrzewali, że chce powrócić do starej roli błazna, co, zdaje się, niezupełnie odpowiadało prawdzie. Na koniec wpadł na trop zbiegłej – w Petersburgu, gdzie szybko rozeszła się ze swym studencikiem i poczęła uprawiać emancypację na całego. Fiodor Pawłowicz natychmiast począł się tam wybierać – po co? – sam nie wiedział. Może by i pojechał istotnie, przed podróżą jednak począł pić dla kurażu jak nieboskie stworzenie, zamarudził, aż rodzina żony dowiedziała się o jej śmierci na jakimś poddaszu, na tyfus czy z głodu. Mąż, dowiedziawszy się o tym, wybiegł podobno pijany na ulicę, wznosząc w radości ręce ku niebu. „Nareszcie wolny!” – wołał. Według innych płakał jak dziecko, aż go żal było, mimo całego wstrętu, jaki wzbudzał. Może było i jedno, i drugie – i radował się z oswobodzenia, i płakał po oswobodzicielce – w większości wypadków nawet niegodziwcy są o wiele bardziej naiwni i prostoduszni, niż o nich sądzimy. I my sami również.

II. EDUKACJA PIERWSZEGO SYNA

Można sobie wyobrazić, jakim ojcem i wychowawcą mógł być taki człowiek. Jako ojciec – po prostu rzucił synka, spłodzonego z Adelajdą, rzucił nawet nie przez złość, ale zapomniał o nim. Gdyby nie stary, wierny sługa Grygory, dziecku nie miałby kto zmienić koszulki; rodzina matki w pierwszej chwili również zapomniała o nim. Dziadek jego, ojciec Adelajdy, zmarł już; wdowa po nim przeniosła się do Moskwy i zaczęła chorować; córki wyszły za mąż, tak, że trzyletni Mitia prawie rok przeżył w izbie czeladnej u Grygorego. Gdyby papa nawet przypomniał sobie o nim, zapewne odesłałby go do izby czeladnej z powrotem, by mu nie przeszkadzał w hulankach. Zdarzyło się jednak, że przybył z Paryża kuzyn nieboszczki Adelajdy, Piotr Aleksandrowicz Miusow, młody jeszcze, człowiek niezwykły w tej rodzinie, wykształcony, kulturalny, liberał. Żyjąc przeważnie za granicą, zaznajomił się z szeregiem skrajnych liberałów i rosyjskich, i zagranicznych; znał osobiście i Proudhona, i Bakunina. Lubił zawsze opowiadać o trzech dniach lutowej rewolucji paryskiej 1848 roku, napomykając, że i on sam omalże nie brał w niej udziału, na barykadach – było to jedno z najpiękniejszych wspomnień jego młodości. Materialnie był niezależny, mając do tysiąca „dusz”. Tuż obok miasteczka miał wspaniałą posiadłość, sąsiadującą z dobrami naszego znakomitego klasztoru, z którym Piotr Aleksandrowicz, od samego otrzymania spadku, począł się procesować o prawo połowu ryb, czy też wyrębów leśnych – dokładnie nie wiem; procesowanie się z „klerykałami” uważał za obywatelski obowiązek. Dowiedziawszy się wszystkiego o Adelajdzie, którą oczywiście znał i pamiętał, dowiedziawszy się o istnieniu Miti, wmieszał się w tę sprawę. Po raz pierwszy poznał się z jego ojcem i wprost oświadczył mu, że przyjmuje wychowanie dziecka na siebie. Opowiadał potem, że gdy zaczął mówić o Miti, ojciec robił wrażenie człowieka po prostu nie rozumiejącego, o jakie dziecko chodzi – było w tym może trochę przesady, zawsze jednak wyglądało na prawdę. Istotnie, Fiodor Pawłowicz całe życie lubił odgrywać jakąś dziwną rolę, nawet bez żadnej potrzeby – rys, właściwy wielu ludziom, o wiele mądrzejszym niż on. Piotr Aleksandrowicz podszedł do sprawy z zapałem i nawet został mianowany opiekunem dziecka – wspólnie z jego ojcem. Po matce Mitia odziedziczył majątek i dom. Przyjechał do wuja, ten jednak szybko wyjechał do Paryża, nie mając zaś rodziny, pozostawił dziecko pod opieką swej dalszej ciotki. W Paryżu trafił właśnie na ową rewolucję lutową, która tak nim wstrząsnęła, że zapomniał o dziecku. Ciotka umarła i Mitia przeniósł się do jednej z jej zamężnych córek – zdaje się, że i czwarty raz jeszcze zmieniał gniazdo, rozwodzić się jednak nad tym nie będę, ponieważ dużo jeszcze będę miał o tym pierworodnym Karamazowie do powiedzenia. Dodam tylko kilka szczegółów.

Dymitr Fiodorowicz był jedynym z braci, który wyrósł w przekonaniu, że posiada pewien majątek i że po zgonie ojca uzyska samodzielność materialną. Młodość spędził rozpustnie; gimnazjum nie skończył, był potem w jakiejś szkole wojskowej, odbył służbę na Kaukazie, pojedynkował się, wreszcie został zdegradowany, hulał dużo i wydał sporo pieniędzy. Otrzymywać je zaczął od ojca dopiero w chwili pełnoletności, do tego czasu zaś narobił długów. Ojca poznał już po dojściu do pełnoletności, gdy umyślnie zawitał w nasze okolice dla porozumienia się z nim w sprawach majątkowych. Zdaje się, że rodzic niezbyt mu się podobał. Bawił u niego niedługo, doszedłszy zresztą do pewnego porozumienia w sprawach zysków ze swego majątku, o którego istotnej wartości i dochodzie nie mógł nic ścisłego od ojca wydobyć. Ojciec zauważył wówczas, że Mitia ma o swym majątku przesadne pojęcie, z czego był bardzo z pewnych względów zadowolony. Zauważył też, że jest to młodzieniec lekkomyślny, gwałtowny, hulaka, który dostawszy byle ochłap, wystarczający na pewien czas, uspokoi się. Ojciec zaczął to wykorzystywać, odczepiając się od syna małymi datkami, aż gdy po czterech latach Mitia, zniecierpliwiony, pojawił się znowu w naszym miasteczku, przekonał się ze zdziwieniem, że nic już nie ma, że wybrał już od ojca całą wartość majątku pieniędzmi, że może sam mu jest winien, że na zasadzie jakichś rachunków sporządzonych niegdyś na własne jego żądanie, nie ma prawa nic żądać itd., itd. Młodzieniec zdumiał się, podejrzewał fałsz, oszustwo, wprost doszedł do obłędu, co doprowadziło do katastrofy, stanowiącej przedmiot, a raczej zewnętrzną stronę pierwszej księgi naszej powieści. Nim jednak opiszę ją, trzeba opowiedzieć o dwóch braciach Miti.

III. DRUGIE MAŁŻEŃSTWO I DZIECI Z NIEGO

Fiodor Pawłowicz, pozbywszy się czteroletniego synka, szybko ożenił się powtórnie i w małżeństwie tym przeżył lat osiem. Zdobył nową żonę, Zofię Iwanownę, w innej guberni, gdzie prowadził z jakimś Żydkiem interesy majątkowe. Fiodor Pawłowicz pił i łajdaczył się, nie zaprzestawał jednak pomnażać swego majątku, prawie zawsze dość podłymi sposobami. Zofia Iwanowna była sierotą od dzieciństwa, córką jakiegoś ślepego diakona, wychowaną w domu swej „dobrodziejki” – starej wdowy po generale Worochowie. Nie znam szczegółów, wiem tylko, że raz wychowanicę zdjęto z pętli, na której się powiesiła, tak ją zmęczyły dziwactwa i złość wychowawczyni, staruszki nie złej może, lecz rozbisurmanionej próżniactwem. Fiodor Pawłowicz ofiarował młodej dziewczynie swą rękę – dowiedziano się o nim i przepędzono go. Wówczas zaproponował sierocie ucieczkę z nim – gdyby wiedziała o nim więcej, chyba nie poszłaby za niego, lecz było to w innej guberni, przy tym cóż mogła wiedzieć szesnastoletnia dziewczyna, prócz tego, że lepiej rzucić się do rzeki, niż pozostać u opiekunki. Tak biedaczka zastąpiła dobrodziejkę dobroczyńcą. Fiodor Pawłowicz nie złapał tym razem ani grosza, ponieważ generałowa rozzłościła się i przeklęła oboje. Tym razem jednak nie liczył na zysk, lecz pociągała go jedynie wybitna piękność niewinnej dziewczyny, a zwłaszcza jej niewinny wygląd, wabiący tego rozpustnika i amatora zmysłowej jedynie piękności. „Te niewinne oczęta jak brzytwą wtedy duszę mi przerżnęły” – opowiadał ze zwykłym, obleśnym uśmiechem. Zresztą, u rozpustnika i to może być niemoralną skłonnością. Żoną bez posagu nie przejmował się – wykorzystując jej fenomenalną pokorę i uległość, podeptał wszystkie zasady małżeńskie. Dom napełnił się kobietami lekkich obyczajów. Rzecz charakterystyczna, że sługa Grygory, ponury, głupi i uparty rezoner, nienawidzący poprzedniej pani, tym razem począł bronić nowej przed mężem, w sposób niedopuszczalny wprost dla sługi. Raz nawet rozpędził całą orgię i wygnał wszystkie ladacznice siłą. Na koniec nieszczęśliwa wpadła w chorobę nerwową, częstą między naszymi babami wiejskimi; dotknięte nią nazywają „klikuszami” **(Klikusza – rosyjska baba wiejska, która w ataku nerwowym histerycznie płacze i krzyczy. Choroba dość powszechnie występowała na rosyjskiej wsi z powodu ciężkich warunków życia, jakie tam panowały.)**. Choroba ta, przejawiająca się straszliwymi atakami histerii, chwilami odbierała chorej rozum. Powiła jednakże dwóch synów – w chwili jej śmierci młodszy Aleksy miał cztery lata; dziwne, że, jak wiem, zapamiętał matkę na całe życie, jak przez sen. Po śmierci matki spotkał ich los Miti – dostali się do izby czeladnej Grygorego, gdzie ich w końcu odszukała generałowa-jędza, wychowawczyni ich matki. Całe osiem lat nie mogła zapomnieć urazy. O życiu swej Zofii cały czas miała ścisłe dane i parę razy mówiła swym rezydentkom: „sprawiedliwie ją Bóg za niewdzięczność ukarał”.

Nagle, w trzy miesiące po śmierci Zofii Iwanowny, generałowa pojawiła się nieoczekiwanie w mieście, zaledwie na pół godziny. Było to wieczorem – Fiodor Pawłowicz, który nie widział jej osiem lat, wyszedł na jej spotkanie pijany jak bela – mówią, że od razu machnęła go dwa razy w zęby, po czym, bez słowa, ruszyła prosto do izby, do chłopców. Ujrzawszy, że są niemyci i w brudnej bieliźnie, dała jeszcze w twarz Grygoremu i oświadczyła, że zabiera dzieci do siebie, po czym owinęła je w pled, wsadziła do karety i wywiozła. Grygory, odprowadzając starą damę do karety, rzekł uroczyście, kłaniając się w pas: „Bóg za sieroty zapłaci”. Ojciec, rozpatrzywszy całą sprawę, uznał ją za pomyślną i nie odmówił potem formalnej zgody na wychowanie swych synów przez generałową, o spoliczkowaniu zaś przez nią sam rozpowiedział całemu miastu.

I generałowa szybko zmarła, zostawiając w testamencie każdemu z malców po tysiąc rubli na ich edukację, aż do pełnoletności. Głównym spadkobiercą starej okazał się człowiek uczciwy, gubernialny marszałek szlachty, Jefim Piotrowicz Polienow. Porozumiawszy się z Fiodorem Pawłowiczem i zrozumiawszy, że od niego nic na wychowanie synów nie wyciągnie, sam zajął się sierotami; polubił zwłaszcza młodszego, Aleksego, który dłuższy czas nawet żył w jego domu. Szlachetny i ludzki ten człowiek uchronił dwa tysiące rubli dla sierot, zapisane im przez generałową, w całości, nienaruszone, tak że przy osiągnięciu przez nich pełnoletności każde tysiąc rubli urosło dzięki procentom do dwóch, sam zaś, oczywiście, wydał na każdego znacznie więcej, niż po tysiąc rubli. Dokładne dane o ich dzieciństwie i młodości chwilowo pomijam, wspomnę tylko o faktach najważniejszych. O starszym, Iwanie, wyjaśnię tylko, że wyrósł jakiś ponury i skryty, nieśmiały, lecz jakoby od dziesiątego już roku życia zdawał sobie sprawę, że żyje w cudzej rodzinie i z cudzej łaski, że ma ojca takiego, iż wstyd o nim mówić itd., itd. Chłopiec ten bardzo wcześnie zaczął przejawiać niezwykłe zdolności i pilność – w trzynastym roku życia opuścił dom Jefima Piotrowicza, który wysłał go do Moskwy, do gimnazjum jakiegoś znakomitego pedagoga. Gdy młodzieniec skończył gimnazjum i wstąpił na uniwersytet, Jefim Piotrowicz rozstał się już ze światem, nie zdążywszy uporządkować swych spraw majątkowych, tak, że otrzymanie przez sieroty pieniędzy generałowej poplątało się i odwlokło, i młodzieniec przez dwa lata klepał na uniwersytecie ciężką biedę. Zauważyć trzeba, że ani razu nie próbował prosić o wsparcie ojca. W końcu nie przepadł i jakoś się utrzymywał, najpierw lekcjami za parę groszy, potem „artykułami” pisanymi do różnych gazet, po dziesięć wierszy, dotyczących drobnych zdarzeń ulicznych z podpisem „Naoczny”. Artykuliki te, jak mówią, cięte i interesujące, szybko zdobyły zbyt i uznanie. Iwan Fiodorowicz nigdy już nie zrywał kontaktu z redakcjami, na ostatnich zaś kursach uniwersytetu zaczął drukować z talentem recenzje różnych poważnych dzieł, stając się znanym w sferach literackich. Pod koniec udało mu się przypadkowo zwrócić na siebie ogólną uwagę, tak, że wielu zapamiętało go na dłużej. Już skończywszy uniwersytet i szykując się do wyjazdu za granicę za swe dwa tysiące, ogłosił w jednej z gazet oryginalny artykuł i to w przedmiocie obcym swej specjalności – ukończył bowiem kurs przyrodniczy. Był to artykuł o sądach duchownych – głośnej wówczas kwestii. Zanalizowawszy kilka stanowisk w tej sprawie, ujawnił także i własne zdanie. Dziwne było, że klerykałowie uznali go za swego, jednocześnie zaś laicy, a nawet ateiści, chwalili go również – na koniec niektórzy domyślni uznali cały artykuł za farsę, kawał. Artykuł ten dotarł i do znakomitego klasztoru w naszym mieście. Przyjęto go ze zdumieniem, zainteresowano się autorem, synem „tego samego Fiodora Pawłowicza”. Nagle pojawił się w mieście i sam autor.

Po co wtedy przyjechał, pamiętam, choć wtedy zadawałem sobie to pytanie z pewnym niepokojem. Przyjazd ten, tak brzemienny potem w skutki, długo jeszcze, prawie na zawsze, pozostawał dla mnie czymś niejasnym. Dziwne było, że młody człowiek, tak dumny, tak uczony, pojawił się w tym rozpasanym domu, u takiego ojca, który całe życie ignorował go, bojąc się, że i Iwan, i Aleksy pewnego dnia staną przed nim, domagając się pieniędzy. Aż nagle młodzieniec pojawia się w domu takiego ojca i mieszka w nim cały miesiąc, dwa, w jak najlepszej zgodzie, ku zdziwieniu mojemu i innych. Najbardziej wydziwiał, pamiętam, Piotr Aleksandrowicz Miusow, przybyły właśnie z Paryża. „Przecież on jest dumny – mówił – zawsze kopiejkę zdobędzie, pieniądze on za granicą ma, czegóż tu szuka? Jasne, że nie przyjechał do ojca po pieniądze. Pić i łajdaczyć się nie lubi, a jednak stary obejść się bez niego nie może – tak się zżyli”. Była to prawda – młodzieniec miał nawet widoczny wpływ na starca, który go czasami jakby słuchał, mimo swej złośliwej kapryśności. Nawet prowadził się bardziej przyzwoicie czasami.

Dopiero później się wyjaśniło, że Iwan przyjechał na prośbę starszego brata, którego dopiero teraz, przed samym przyjazdem poznał, i podjął się załatwienia pewnej jego sprawy; jakiej – czytelnik dowie się później. Niemniej i wtedy, gdy już o tym wszystkim wiedziałem, Iwan Fiodorowicz wydawał mi się zagadkowym, jak również i jego przyjazd.

Dodam jeszcze, że Iwan Fiodorowicz robił wrażenie jakby pośrednika pomiędzy ojcem a silnie pokłóconym z nim najstarszym synem.

Rodzinka ta zeszła się po raz pierwszy w życiu, niektórzy z nich poznali się dopiero teraz. Jedynie najmłodszy, Aleksy, od roku już bawił u nas. O tym właśnie najtrudniej przychodzi mi opowiadać, muszę i jemu jednak poświęcić przedmowę, wprowadzając go na scenę w szacie pokutnika – Aleksy bowiem już od roku przebywał w naszym klasztorze i, zdawało się, miał się w nim zakopać na całe życie.

IV. ALOSZA, TRZECI SYN

Miał wtedy dopiero dwadzieścia lat, Iwan – dwadzieścia cztery, Dymitr – dwadzieścia osiem. Przede wszystkim zaznaczam, że nie był to fanatyk, według mnie, nawet nie mistyk. Wydam najpierw swój sąd: był to po prostu człowiek ambitny dawnych czasów i jeżeli obrał drogę mnicha, to jedynie dlatego, że w swoim czasie ona jedna wydawała mu się ideałem dla rwącej się ze świata ziemskiej nienawiści ku światu miłości jego duszy. Pociągnęła go ta droga jedynie na skutek spotkania na niej niezwykłej, w jego mniemaniu, osobistości – znakomitego starca klasztornego Zosimy, do którego przywiązał się pierwszą gorącą miłością swego nieukojonego serca. Nie zaprzeczam, że i wtedy już był dziwny – od kolebki nawet.

Wspomniałem już, że straciwszy matkę w czwartym roku życia, nie zapomniał jej nigdy – „stoi przede mną, jakby żywa”. Takie wspomnienia są możliwe nawet w młodszym wieku, lecz występują całe życie jedynie jako jasna plama w mroku, jakby ocalały rąbek zniszczonego obrazu – tak było z nim. Zapamiętał jeden cichy wieczór letni, otwarte okno, skośne promienie zachodzącego słońca (te promienie pamiętał najlepiej) w oknie pokoju, ikonę, przed nią lampkę – przed obrazem klęczała matka, histerycznie łkając, z jękami i okrzykami; obejmowała go mocno oburącz, modląc się do Bogurodzicy za niego, unosząc go na rękach ku obrazowi, jakby pod płaszcz Bogurodzicy... Nagle wpada niańka i wyrywa go, przerażona. Alosza zapamiętał i twarz matki, mówił, że była obłędna, lecz piękna. Rzadko jednak dzielił się z kimś tym wspomnieniem.

W dzieciństwie i młodości był małomówny, nie z nieufności jednak, nie z nieśmiałości, lecz pod wpływem czegoś innego, jakiejś wewnętrznej troski, przez którą zapominał o wszystkich innych. Ludzi lubił, całe życie, zdaje się, wierzył w ludzi, a jednak nikt nigdy nie uważał go za prostaczka czy naiwnego. Było w nim coś, co mówiło, że nie chce być sędzią ludzi, że wszystko tolerował, często tylko smucąc się gorzko. Mało, doszedł do tego, że nikt nie mógł go zadziwić, ani przestraszyć, i to nawet w najwcześniejszej młodości. Pojawiwszy się w dwunastym roku życia u ojca, w jaskini brudnego nierządu, on, czysty, oddalał się milcząc, gdy już niepodobna było patrzeć bez najmniejszej jednak pogardy czy potępienia dla kogokolwiek. Ojciec, niegdyś pieczeniarz, więc bardzo czuły na urazy, powitał go ponury. Wiele mówił, to znów milczał, dużo sam w sobie rozważał – szybko jednak począł go często obejmować i całować, ze łzami pijackiej czułości – widać było, że pokochał go szczerze i głęboko, tak, jak człowiek taki jak on, nikogo nigdy nie kochał.

Ale i wszyscy kochali tego młodzieńca. W domu Jefima Piotrowicza uważano go za dziecko rodzone, a przecież wszedł do tego domu w wieku, gdy niepodobna, by w dziecku rozwinęły się już skłonności do schlebiania i lizusostwa – dar więc zjednywania sobie serc miał od natury. To samo było z nim w szkole, chociaż, zdawałoby się, że był jednym z dzieci, wzbudzających zwykle nieufność kolegów, czasem docinki, a może i nienawiść. Od dzieciństwa lubił chować się w kąt i czytać, a jednak był ulubieńcem całej szkoły. Rzadko był dziarski, wesoły, wszyscy jednak patrzący nań widzieli, że nie jest on ponury, przeciwnie, jasny i pogodny. Nigdy nie był swawolny, a jednak może dlatego nigdy się nikogo nie lękał, a jednocześnie wszyscy wiedzieli, że zgoła nie chełpi się swą odwagą, jakby sam nie uświadamiając sobie swego męstwa. Urazów nigdy nie pamiętał; czasami, w godzinę po obrażeniu go, odpowiadał obrażającemu, lub sam wszczynał z nim rozmowę z taką ufnością i pogodą, jakby nic nie zaszło, i to nie dlatego, by przypadkowo zapomniał zniewagę, lecz po prostu jakby nie przypisywał jej żadnego znaczenia, co ostatecznie rozbrajało dzieci. Jedna tylko cecha jego wywoływała zawsze w kolegach chęć do żartów – nie ze złośliwości jednak, lecz tak, z wesela – jego dzika, fanatyczna czystość i wstydliwość. Pewnych słów i rozmów nie mógł po prostu słuchać – i to słów i rozmów zakorzenionych, niestety, w szkołach. Czyści sercem i duszą chłopcy lubią prowadzić między sobą rozmowy, jakich powstydziliby się i żołnierze. Co więcej, żołnierze nieraz nie wiedzą o rzeczach, o których wiadomo dzieciom naszego inteligentnego i wyższego towarzystwa. Moralnego rozwydrzenia tu bodaj jeszcze nie ma, nawet cynizmu nie ma prawdziwego, jest jedynie powierzchowny, uważany za coś subtelnego, wyrafinowanego, godnego naśladowania. Widząc, że Alosza, jak tylko zaczną gadać „o tym”, szybko zatyka uszy palcami, często gromadzili się umyślnie całą kupą i siłą odrywając ręce od jego uszu, krzyczeli mu w uszy paskudztwa. Wyrywał się, padał na podłogę, kładł się, zasłaniał, mimo to nie kłócił się, milcząco znosząc zniewagi. Na koniec dano mu spokój, patrzono nań jedynie z pewnym politowaniem. Dodajmy, że był jednym z najlepszych uczniów, nigdy zresztą nie był pierwszym.

Po śmierci Jefima Piotrowicza Alosza dwa lata jeszcze spędził w gubernialnym gimnazjum. Niepocieszona wdowa po Jefimie Piotrowiczu szybko wyjechała z całą rodziną do Włoch, Alosza zaś znalazł przytułek u jakichś jego dwóch dalekich krewnych, dam, których dotychczas wcale nie znał. Było to również w nim charakterystyczne, że nigdy nie troszczył się, na czyj koszt żyje – w tym względzie jaskrawo odbijał się od starszego brata, Iwana. Nie można jednak tego potępiać zbyt surowo, każdy bowiem znający go musiał od razu zrozumieć, że młodzieniec ten, nieco anormalny, nie zawaha się, gdyby mu wpadł w ręce jakiś znaczny majątek, oddać go na dobroczynny cel, lub wprost byle komu, kto by go poprosił. W ogóle jakby nie rozumiał wartości pieniędzy. Gdy mu je dawano, o co nigdy sam nie prosił, bądź całymi tygodniami nie wiedział, co z nimi robić, bądź tracił je ze straszliwą szybkością. Piotr Aleksandrowicz Miusow, człowiek w sprawie pieniędzy i uczciwości skrupulatny, powiedział raz o nim, że jest to „jedyny człowiek, który, nawet pozostawiony na placu milionowego miasta bez pieniędzy, nie umrze z głodu i chłodu, bo od razu nakarmią go, ubiorą, bez żadnego z jego strony wysiłku czy poniżenia, a i bez żadnego ciężaru dla dobroczyńcy, nawet z zadowoleniem dla niego”.

Gimnazjum nie ukończył, w przedostatniej klasie oświadczył nagle, że jedzie do ojca w ważnej sprawie. Damy początkowo nie chciały go puścić, w końcu jednak wyposażyły go wspaniale pieniędzmi, nowym ubraniem i bielizną. Połowę pieniędzy jednak zwrócił, mówiąc, że chce koniecznie jechać trzecią klasą. Przyjechawszy, na pierwsze pytanie ojca, dlaczego przyjechał, nie ukończywszy gimnazjum – po prostu nic nie odpowiedział. Szybko okazało się, że szuka mogiły matki – ojciec nie mógł mu udzielić żadnych wyjaśnień, nigdy bowiem na mogile żony nie był, aż w końcu zgoła o jej miejscu zapomniał.

Nieco o Fiodorze Pawłowiczu: w parę lat po śmierci drugiej żony udał się na południe Rosji, gdzie kilka lat przeżył w Odessie. Zapoznał się tam, jak opowiadał, z masą „Żydów, Żydowinów i Żydziaków”, nawet „poważnych” – w tym to zdaje się okresie życia nabrał sprytu do pieniężnych interesów. Wrócił na dwa, trzy lata przed przyjazdem Aloszy, mocno postarzały; trzymał się nie tyle z większą godnością, ile z arogancją. Rozpuście oddawał się jeszcze obrzydliwszej niż poprzednio. Szybko zajął się zakładaniem mnóstwa szynków w guberni – widać było, że ma do stu tysięcy kapitału. Wielu ziemskich i miejskich obywateli od razu zadłużyło się u niego pod zastaw. Pod koniec jednak rozłajdaczył się do reszty, tracić począł równowagę i poczucie odpowiedzialności, zaczętych interesów nie kończył, zapijał się i gdyby nie lokaj Grygory, też już stary, będący dlań nieledwie guwernerem, nabawiłby się może poważnych kłopotów. Przyjazd Aloszy jakby podziałał na starego wszetecznika, jakby zbudził coś, co dawno już spało w jego duszy. „Wiesz co – mówił często, przyglądając się Aloszy – żeś ty podobny do niej... no... do tej klikuszy”. Na koniec Grygory pokazał Aloszy grób klikuszy – w kącie miejskiego cmentarza: mosiężną, tanią, lecz dobrze utrzymaną płytę z napisem, nawet z jakimś oklepanym czterowierszem – płytę tę sprawił Grygory. Alosza nie okazał na grobie matki osobliwego rozrzewnienia – poważnie wysłuchał opowieści Grygorego o oprawieniu płyty, postał zasępiony i w milczeniu odszedł – potem z rok nie bywał na grobie. Na Fiodora Pawłowicza wypadek ten, gdy dowiedział się o nim, podziałał osobliwie – natychmiast zawiózł do klasztoru tysiąc rubli na ofiarę za spokój duszy zmarłej żony, ale nie drugiej, klikuszy, a pierwszej, Adelajdy. Wieczorem tegoż dnia spił się i wymyślał przed Aloszą na mnichów. Nie był to człowiek religijny, nigdy może i pięciokopiejkowej świeczki przed obrazem nie sprawił, lecz u podobnych osobników zdarzają się takie właśnie nagłe porywy uczuć.

Mówiłem już, że w tym czasie opuścił się – twarz jego ostro świadczyła o całym jego życiu – długie, mięsiste woreczki pod maleńkimi, bezczelnymi, podejrzliwymi oczkami, mnóstwo głębokich zmarszczek na maleńkiej, spasionej gębie o ostrym podbródku, mięsista i wydłużona krtań, nadawały tej twarzy jakiś odrażający i lubieżny wyraz. Dodajmy do tego zmysłowe, szerokie usta, w których widniały resztki czarnych, spróchniałych zębów. Bryzgał śliną, jak tylko zaczynał mówić. Sam lubił żartować ze swej twarzy, choć, zdaje się, był z niej zadowolony. Zwracał zwłaszcza uwagę na swój nos, nieduży, cienki, silnie zgarbiony – „rzymski – mówił – wraz z grdyką – prawdziwa twarz patrycjusza z epoki upadku Rzymu”. Był z tego, zdaje się, dumny.

Niedługo po odwiedzinach grobu matki Alosza oświadczył ojcu, że chce wstąpić do klasztoru i że mnisi zgadzają się. Starzec wiedział już, że stary pustelnik Zosima zrobił na jego „cichym chłopcu” silne wrażenie.

– Ten starzec to bezwzględnie najuczciwszy z mnichów – rzekł milcząco i w zamyśleniu, wysłuchawszy Aloszę, zgoła jednak bez zdziwienia. – Hm... to tam się wybierasz, mój cichy chłopcze... – był podpity, nagle uśmiechnął się chytrze. – Hm... a przecież przeczuwałem, że na tym skończysz. No i cóż, masz swoje dwa tysiączki, a ja ciebie, mój aniele, nigdy nie opuszczę, wszystkiego tam dostarczę, jeżeli zażądają. A jeżeli nie zażądają, to i co? Przecież ty wydajesz pieniędzy tyle, co kanarek, po dwa ziarnka dziennie... Hm... A wiesz – w jednym klasztorze jest podmiejski domek, w którym same „klasztorne małżonki” żyją... ze trzydzieści sztuk... Byłem tam... interesujące, wiesz... w swoim rodzaju! Szkoda tylko, że same tutejsze, Francuzic nie ma, a mogłyby być – środki duże. Powiadają, że będą. No, ale tu nic – żon klasztornych nie ma, choć mnichów dwieście sztuk. Uczciwie. Poszczą. Wiem... hm... Więc chcesz mnichem... A jednak żal mi ciebie, Alosza, pokochałem cię naprawdę... Ale, ot i sposobność: pomodlisz się za nas, grzesznych – sporo już nagrzeszyliśmy. Myślałem już: kto się za mnie kiedykolwiek pomodli... Wiesz, miły chłopcze, w jednym punkcie jestem głupi, nie uwierzysz wprost jak głupi... Widzisz, myślę sobie, myślę, z rzadka oczywiście, ale bądź co bądź myślę, że przecież niepodobna, by diabli zapomnieli zaciągnąć mnie po śmierci hakami do siebie. No i myślę: te haki... skądże je mają? Z czego? Żelazne? Gdzież je kują, fabrykę mają tam, czy co?... A przecież tam w klasztorze zapewniają, że w piekle jest, na przykład, sufit. A ja gotów jestem i uwierzyć w piekło, ale bez sufitu; zawsze delikatniej, liberalniej, po lutersku. W istocie, czy to nie wszystko jedno: z sufitem czy bez? No, a jak nie ma pieca, to nie ma i tych haków... No, a jak nie ma haków, to jakże mnie i zataszczą – cóż więc wreszcie będzie, gdzież prawda? Il faudrait les inventer **( Il faudrait les inventer (fr.) – Potrzeba je wymyślić.)**, te haki, specjalnie dla mnie jednego, bo, żebyś wiedział, Alosza, co za wszetecznik ze mnie!...

– Ależ tam nie ma haków – cicho i poważnie wyrzekł Alosza.

– Tak, tak – same cienie haków. Wiem, wiem. Jeden Francuz opisuje piekło! J’ai vu l’ombre d’un cocher, qui avec l’ombre d’une brosse frottait l’ombre d’une carrosse **( J’ai vu l’ombre d’un cocher, qui avec l’ombre d’une brosse frottait l’ombre d’une carrosse (fr.) – Cień stangreta przed oczyma miałem, on wymiatał cień karety przy pomocy cienia szczotki.)** . A skąd wiesz, gołąbku, że nie ma haków? Posiedzisz u mnichów, co innego zaśpiewasz. A zresztą, idź tam – znajdziesz prawdę, to i przyjdziesz powiedzieć: zawsze lżej iść na tamten świat, wiedząc, co tam jest. A i bardziej przyzwoicie ci będzie u mnichów, niż tu, ze starym pijusem, a i z dziewczynkami... choć ciebie, jak anioła, nic się nie tknie. No, a i tam nic cię nie tknie, dlatego ci też i pozwalam... Popalisz się i zgaśniesz, wyleczysz się i z powrotem wrócisz. A ja cię będę oczekiwał – czuję przecież, żeś ty jedyny człowiek na świecie, który mnie nie potępił, miły ty mój chłopcze; czuję to, bo jakżebym mógł nie czuć?

Aż zaszlochał – był w ogóle sentymentalny. Zły i sentymentalny.

V. STARCY

Mógłby kto pomyśleć, że Alosza był suchotniczym, wymęczonym człowiekiem i chorobliwym ekstatykiem, bladym marzycielem, niedorozwiniętym. Przeciwnie – był to młodzieniec dziewiętnastoletni, postawny, z jasnym wzrokiem, tryskający zdrowiem. Był to piękny nawet, średniego wzrostu szatyn, o owalnej twarzy, z błyszczącymi, ciemnoszarymi oczami. Zawsze był zamyślony. Powiedzą może, że czerwone policzki nie przeszkadzają ani fanatyzmowi, ani mistycyzmowi, a jednak wydaje mi się, że Alosza był realistą większym niż ktokolwiek. Oczywiście, w klasztorze wierzył w cuda, lecz według mnie cuda realisty nigdy nie zbiją z tropu. Nie cuda doprowadzają realistę do wiary. Prawdziwy realista, jeżeli nie wierzy, nie uwierzy i w cud; jeżeli ujrzy go sam, raczej nie uwierzy swoim oczom. Jeżeli uzna sam fakt, to uzna go za fakt naturalny, jedynie dotychczas nieznany. Nie cud rodzi wiarę dla realisty, lecz wiara cud – jeżeli raz uwierzy, to konsekwentnie musi uwierzyć i w cud. Apostoł Tomasz oświadczył, że nie uwierzy, póki nie ujrzy, a gdy ujrzał, rzekł: „Pan mój i Bóg mój!”. Czy cud zmusił go do uwierzenia? Prawdopodobnie nie – uwierzył, ponieważ chciał uwierzyć, a może wierzył już całkowicie, w głębi swej duszy wtedy już, gdy mówił: „nie uwierzę, aż ujrzę”.

Powiedzą może, że Alosza był tępy, niedorozwinięty, nie ukończył gimnazjum itd. Że nie ukończył gimnazjum, to prawda, lecz powiedzieć, że był tępy czy głupi, byłoby niesprawiedliwością. Powtarzam po prostu, że wstąpił na tę drogę, ponieważ w tym czasie ona jedna pociągała go, przedstawiając mu ideał rwącej się w mroku ku światłu jego duszy. Dodajmy, że był to młodzieniec ostatnich czasów, więc uczciwy z natury, łaknący prawdy, szukający jej i wierzący w nią. Uwierzywszy zaś, całą duszą dążący do czynu w jej imię, czynu choćby życie mającego kosztować. Na nieszczęście, młodzieńcy tacy często nie pojmują, że ofiara życia jest może najłatwiejsza i że poświęcenie, na przykład pięciu-sześciu lat swej kipiącej młodości na ciężką, trudną naukę, by tylko spotęgować dziesięciokrotnie siły swe dla służenia prawdzie – takie poświęcenie przerasta siły wielu. Alosza wybrał swą drogę z żądzą szybkiego czynu. Jak tylko doszedł do głębokiego przeświadczenia, że Bóg i nieśmiertelność duszy istnieją, zaraz rzekł: „chcę żyć dla nieśmiertelności – wszelkie połowiczne kompromisy odrzucam”. Tak samo, gdyby uznał, że Boga nie ma – od razu stałby się socjalistą – bo socjalizm nie jest tylko „kwestią robotniczą”, lecz przede wszystkim współczesnym wcieleniem ateizmu, wieżą Babel, budowaną bez Boga, nie dla osiągnięcia niebios, lecz dla ściągnięcia ich na ziemię. Dla Aloszy życie dotychczasowe stało się niemożliwe. Powiedziano: „rozdaj wszystko i idź za mną, jeżeli chcesz być doskonałym”. Alosza rzekł sobie: „nie mogę oddać zamiast wszystkiego dwóch rubli, a zamiast iść za Nim, chodzić tylko na sumę?”. Ze wspomnień jego niemowlęctwa pozostało mu może wspomnienie naszego klasztoru, dokąd matka mogła go wozić na nabożeństwa; podziałały może i skośne promienie słońca przed obrazem. Przyjechał tu do nas wtedy zamyślony – wszystko tu, czy tylko – dwa ruble nie więcej... I spotkał w klasztorze owego ascetę.

Był to właśnie Zosima **(Postać ojca Zosimy połączyła w sobie rysy kilku rzeczywistych postaci, przedstawicieli i działaczy życia zakonnego w Rosji prawosławnej. Badacze twórczości Dostojewskiego wymieniają tu m.in. takich teologów jak: Tichon Zadonski (1724-1783), Ambroży Optyński (1812-1891), a także dostrzegają w wypowiedziach ojca Zosimy ukryte cytaty z pism Efrema Syryjczyka (IV w.))** – trzeba jednak wyjaśnić, czym właściwie są nasi asceci „starcy”. Choć, niestety, nie jestem w tej kwestii dostatecznie kompetentny – postaram się jednak wyjaśnić powierzchownie. Przede wszystkim, niektórzy kompetentni ludzie twierdzą, że „asceza” jest wytworem ostatnich czasów, stulecia może – gdy tymczasem na Wschodzie prawosławnym, na Synaju **(Synaj – szczyt w Egipcie, na półwyspie synajskim; wg Starego Testamentu miejsce zawarcia przez Boga przymierza z Izraelem.)**, na Athosie **(Athos – szczyt grecki na półwyspie o tej samej nazwie; od V w. siedziba pustelników; powstały tam liczne klasztory, które zorganizowano w neutralną i autonomiczną republikę mniszą.)**, kwitnie już więcej niż tysiąc lat. Twierdzę, że istniała i na Rusi, lecz skutkiem klęsk, najazdu Tatarów, zerwania po upadku Bizancjum dawnych stosunków ze Wschodem, poszła w niepamięć. Odrodził ją dopiero pod koniec zeszłego wieku wielki asceta Paisy Wieliczkowski ze swymi uczniami, ale po dziś dzień istnieje nie tylko nie we wszystkich klasztorach, lecz nawet podlegała prześladowaniom, jako nieznana Rosji nowinka. Zakwitła zaś zwłaszcza w znakomitej pustelni Kozielskiej. Kiedy przyjęła się i w naszym znakomitym klasztorze – nie wiem, ale miał on już trzecie pokolenie starców, ostatnim z nich zaś był właśnie Zosima, umierający już jednak ze starości i chorób, a nie wiedziano, kto będzie jego następcą. Kwestia była poważna, bo klasztor, poza ascetami, niczym się nie wsławił – nie było w nim świętych relikwii ani podań związanych ze świecką historią. Jedynie dla oglądania „starców” schodzili się tłumami pobożni włóczędzy z całej Rosji. Ale czymże jest „starzec”? „Starzec” to biorący waszą duszę i waszą wolę. Wybrawszy sobie „starca” – przewodnika, wyrzekacie się swojej woli, skazując się na bezwzględne posłuszeństwo przewodnikowi. Uczeń „starca” przyjmuje tę straszliwą szkołę życia dobrowolnie, w nadziei, że zapanuje nad sobą tak, aż osiągnie przez posłuszeństwo całkowitą swobodę, wolność od siebie samego, uniknie losu tych, co całe życie przeżyli, a siebie w sobie nie znaleźli. Osiągnięcie tego, to właśnie „starczestwo”, asceza nie teoretyczna, lecz mająca na Wschodzie praktykę tysiącletnią. Obowiązki wobec „starca”-nauczyciela, to coś więcej, niż ślub posłuszeństwa obowiązujący ogół mnichów – to wieczna, nieustająca spowiedź przed nim i nierozerwalny związek nauczyciela z uczniem. Opowiadają na przykład, że raz, jeszcze w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, pewien taki uczeń nie spełnił jakiegoś rozkazu swego mistrza, opuścił jego klasztor i przeniósł się z Syrii do Egiptu, gdzie po długim szeregu praktyk ascetycznych, poniósł na koniec męki i śmierć za wiarę. Gdy jednak chowano go, już jako świętego, nagle przy wezwaniu diakona: „niech wykluczeni z Kościoła wyjdą!” – trumna z ciałem zmarłego podniosła się i wypadła poza kościół – i tak do trzech razy. Wtedy dopiero dowiedziano się, że ów męczennik złamał posłuszeństwo mistrzowi i bez jego rozgrzeszenia nie może uzyskać łaski, bez względu na swe zasługi. Oczywiście, to tylko starożytna legenda, ale oto niedawna rzeczywistość: pewien współczesny nam asceta żył na Athosie. Nagle mistrz nakazał opuścić mu Athos, ukochaną przezeń głęboko świątynię, cichą przystań, i iść najpierw pokłonić się świętym miejscom w Jerozolimie, a później z powrotem do Rosji, na Sybir – „tam twoje miejsce, nie tu”. Zrozpaczony mnich udał się do Konstantynopola i błagał patriarchę o uchylenie decyzji, lecz ekumeniczny patriarcha odrzekł, że nie tylko on, ale nikt na ziemi nie może zwolnić go od posłuszeństwa mistrzowi.

Tak więc starcom-mistrzom przysługuje w wielu wypadkach władza bezgraniczna i bezapelacyjna – oto dlaczego w wielu klasztorach ascetę tego typu wprost prześladowano. Jednocześnie jednak „starcy” zdobyli od razu olbrzymią część ludu. Do starców naszego klasztoru tłoczy się i pospólstwo, i ludzie wybitni, by spowiadać się ze swych zwątpień, grzechów, prosić o radę. Na widok tego wrogowie ascezy krzyczeli, że starcy lekkomyślnie i samowolnie poniżają sakrament spowiedzi – choć nieustanna spowiedź ucznia lub świeckiego przed starcem-mistrzem nie ma nic wspólnego z sakramentem. Na koniec jednak instytucja starców utrzymała się, a pomału szerzy się dalej. Prawda, że ten wypróbowany, tysiącletni oręż dla moralnego przerodzenia się człowieka i dla osiągnięcia doskonałości, bywa obosieczny i niejednego doprowadza, zamiast do pokory i ostatecznego przezwyciężenia siebie samego, do pychy krańcowej, diabelskiej, więc do kajdan, nie do wolności.

Starzec Zosima miał lat sześćdziesiąt pięć, pochodził ze szlachty, w najwcześniejszej młodości służył w wojsku na Kaukazie, jako oficer. Niewątpliwie wpłynął na Aloszę jakąś właściwością swej duszy. Alosza zamieszkał w celi starca, który polubił go bardzo i nie puszczał od siebie. Trzeba zaznaczyć, że Alosza nie był jeszcze związany żadnymi ślubami, mógł wychodzić choćby na całe dni, nawet jeżeli nosił włosienicę, to z własnej woli. Ale było to zgodne z jego powołaniem. Możliwe, że na jego młodzieńczą wyobraźnię podziałała sława Zosimy, o którym mówiono, iż tyle wchłonął przez lat wiele w duszę spowiedzi, aktów skruchy, wyznań, aż doszedł do takiej przenikliwości, że jednym spojrzeniem przenikał nieznajomego, domyślając się od razu, w jakiej sprawie przyszedł, czego potrzebuje, co trapi jego sumienie – zadziwiał, nieraz wprost napawał lękiem penitenta. Jednakże Alosza zauważył, że wielu przychodziło do starca w strachu i niepokoju, wychodziło zaś prawie zawsze z radością i pogodą. Aloszę uderzyło, że starzec nie był surowy, prawie zawsze nawet wesół i pogodny. Mnisi mówili o nim, że przywiązuje się duszą właśnie do największych grzeszników. Bywali między mnichami, nawet pod koniec życia starca, wrogowie jego zawistni, było ich jednak coraz mniej i umilkli – przytłaczająca większość stała po stronie Zosimy; niektórzy przywiązywali się doń fanatycznie. Niektórzy mówili już, choć ostrożnie, że jest to święty i, przewidując bliską jego śmierć, oczekiwali cudów, mających wsławić klasztor. W cudowną moc starca wierzył i Alosza, podobnie jak wierzył i w historię o latającej trumnie męczennika. Sam widział, jak wielu przychodziło do starca z chorymi krewnymi, by włożył na nich ręce, modląc się, potem zaś wracali i padali mu do nóg ze łzami wdzięczności za cudowne uzdrowienie. Czy to było istotne uzdrowienie, czy jedynie naturalne polepszenie się stanu chorego? – to pytanie nie istniało dla Aloszy, przekonanego o mocy swego mistrza. Serce w nim drżało niemal, gdy starzec wychodził do tłumu pątników, schodzących się do niego z całej Rosji, klękających przed nim, całujących mu nogi, ziemię, którą dotknęły jego stopy. Baby wyciągały na rękach ku niemu dzieci, przyprowadzały chorych, klikusze. Ostatnio osłabł tak, że po kilka dni nie mógł opuszczać celi i pątnicy wyczekiwali w klasztorze. Alosza rozumiał doskonale źródło tej miłości i czci – rozumiał, że dusza rosyjskiego prostaka, wymęczona pracą i biedą, przede wszystkim zaś powszechną niesprawiedliwością i powszechnym grzechem, znajduje ukojenie w oddaniu pokłonu świętemu czy świętości. „Pełno w nas grzechu, nieprawości i pokus, ale wszystko jedno, jest jeszcze gdzieś na ziemi ktoś wzniosły i święty. Prawda jest jego udziałem, on ją zna, a więc nie umarła ona jeszcze na ziemi, a zstąpi kiedyś i ku nam i zakróluje światu, jak obiecano”. Alosza sam o tym nie wątpił – przekonanie, że starzec po śmierci okryje chwałą klasztor opanowało go bardziej niż kogokolwiek. W ogóle w ostatnich czasach jakiś głęboki, płomienny zachwyt coraz silniej gorzał w jego sercu. Nie trapiło go, że starzec ten jest wyjątkiem między ludźmi: „wszystko jedno, to święty, serce jego zawiera tajemnicę odrodzenia się wszystkich, moc, która zaprowadziła na koniec prawdę na świecie, aż wszyscy będą braćmi, nie będzie biednych ani bogaczy, wywyższonych ani poniżonych, a wszyscy będą dziećmi Bożymi i nastanie królestwo Chrystusowe” – marzył Alosza.

Zdaje się, że na Aloszę wywarł silne wrażenie przyjazd dwóch starszych braci, których dotąd prawie nie znał. Do Dymitra zbliżył się szybciej, chociaż przyjechał on później. Gorąco pragnął poznać brata rodzonego, Iwana, lecz choć bawił tu już dwa miesiące i widywali się dość często, dotąd prawie się nie znali. Alosza był w ogóle milczący, Iwan zaś, choć wielokrotnie zauważał badawczy wzrok brata, szybko zaprzestał, zdaje się, myśleć o nim. Alosza przypisywał tę obojętność brata różnicy wieku, a zwłaszcza wykształceniu, myślał jednak i o czymś jeszcze: wydawało mu się, że Iwan czymś jest zajęty, dąży do jakiegoś trudnego celu i dlatego odnosi się do wszystkiego i do niego obojętnie. Zastanawiał się Alosza też, czy ten uczony ateista nie gardzi nim, głupawym mnichem. Wiedział doskonale, że brat jego jest ateistą. Drugi brat, Dymitr, żywił dla Iwana głęboki szacunek i od niego dowiedział się Alosza o ważnej sprawie, która ostatnio związała ze sobą dwóch starszych braci. Zachwyt Dymitra nad Iwanem był tym dziwniejszy, że Dymitr w porównaniu z bratem był prawie niewykształconym i obaj przedstawiali jaskrawe przeciwieństwo.

W tym to czasie nastąpiło nagle rendez-vous całej tej niedobranej rodziny w celi Zosimy. Powód był w gruncie rzeczy fikcyjny. Wtedy właśnie spory pomiędzy starym Karamazowem a Dymitrem o prawa tego ostatniego do spadku po matce, zaostrzyły się nie do zniesienia. Zdaje się, że pierwszy Iwan Fiodorowicz podał, może żartem, myśl zejścia się wszystkich członków rodziny w celi Zosimy. Dymitr, który starca nawet nie widział, pomyślał, że chcą go ascetą nastraszyć, że jednak sam wyrzucał sobie dużo w sporze z ojcem, zgodził się jednak na koniec. Żył wtedy już nie z ojcem, lecz na drugim końcu miasta. Jednocześnie Piotr Aleksandrowicz Miusow, dowiedziawszy się o tym projekcie, popart go silnie. Liberał lat sześćdziesiątych, wolnomyślny ateista, z nudów, a może i dla zabawy, zapragnął nagle ujrzeć klasztor i „świętego”. Ponieważ stare jego sprawy z klasztorem nie skończyły się jeszcze, użył więc za pretekst do wizyty w klasztorze chęć porozumienia się z ihumenem **(Ihumen – przełożony klasztoru prawosławnego.)** co do polubownego załatwienia owych spraw. W tym czasie starzec, chory, prawie że nie opuszczał swej celi, na wizytę jednak zgodził się. „Kto mi nakazał ich godzić?” – odezwał się z uśmiechem do Aloszy.

Wiadomość o spotkaniu wzburzyła Aloszę. Serio traktować mógł ten zjazd familijny tylko Dymitr, reszta zaś zejdzie się bez głębszej myśli, co może starca urazić – myślał Alosza. – Iwan i Miusow przyjadą z ciekawości, ojciec zaś może dla jakiej komedianckiej sceny. Alosza, choć milczał, dobrze już znał ojca. Powtarzam, nie był on tak prostoduszny. Z ciężkim sercem oczekiwał naznaczonego dnia: frasował się w sercu o ukończenie owych rodzinnych niesnasek, przede wszystkim jednak frasował się o starca. Bał się uprzejmych, eleganckich żarcików Miusowa i półsłówek uczonego Iwana – chciał nawet uprzedzić Zosimę, lecz namyślił się i zamilczał. Napisał tylko w przeddzień spotkania do brata Dymitra, że go bardzo kocha i oczekuje wypełnienia obietnicy. Dymitr zastanowił się, nie mogąc sobie przypomnieć, co mu obiecał. Odpisał tylko, że powstrzyma się „od nikczemności”, że głęboko szanuje i starca, i brata Iwana, lecz jest pewny, że chcą go wciągnąć w jakąś pułapkę – „niemniej, prędzej język połknę, niżbym miał okazać niedostateczny szacunek świętemu mężowi, którego tak poważasz”. List ten niezupełnie uspokoił Aloszę.

KSIĘGA DRUGA

NIEWCZESNY ZJAZD

I. PRZYJAZD DO KLASZTORU

Zapowiadał się piękny, jasny dzień sierpniowy, spotkanie u starca wyznaczono na wpół do dwunastej, wszyscy jednak przyjechali o wiele wcześniej, przyjechali w dwóch powozach. W pierwszym, eleganckim, przybył Piotr Aleksandrowicz Miusow ze swym dalekim krewnym, dwudziestoletnim Piotrem Fomiczem Kałganowem. Młodzieniec ten wybierał się na uniwersytet, Miusow namawiał go do wyjazdu za granicę, do Zurychu lub Jeny, na tamtejszy uniwersytet, lecz młodzieniec jeszcze się nie zdecydował. Był on zamyślony i jakby roztargniony. Twarz miał sympatyczną, budowę silną, lecz wzrok jego uderzał dziwną nieruchomością; jak wszyscy roztargnieni mógł długo wpatrywać się w was uporczywie, wcale was nie widząc. Był milczący i trochę niezgrabny, czasami jednak wpadał w dziwną rozmowność, ruchliwość, wesołość. Ubierał się bardzo starannie, był majętny. Z Aloszą żył w przyjaźni.

Fiodor Pawłowicz z synem Iwanem zajechali starym, rozklekotanym powozem, Dymitr Fiodorowicz spóźnił się. Oprócz Fiodora Pawłowicza nikt z nich nigdy w klasztorze nie był, Miusow zaś i ze trzydzieści już lat do cerkwi nie zaglądał. Rozglądał się też z pewną ciekawością. Dziwne było, że nikt ich nie oczekiwał, jakby się należało spodziewać. Przecież jeden niedawno jeszcze tysiąc rubli ofiarował, drugi był najbogatszym obywatelem w guberni, a przecież żadna urzędowa osoba nie wyszła na powitanie. Miusow w roztargnieniu przyglądał się kamieniom grobowym obok kościoła i pomyślał, że prawo pochowania na takim świętym miejscu drogo musi kosztować, lecz przemilczał. Zwykła liberalna ironia zaczęła już przechodzić u niego prawie w gniew.

– Czart wie, kogo spytać... czas leci – przemówił na koniec, jakby do siebie.

Nagle podszedł do nich starszy, łysawy jegomość w szerokim, letnim palcie i, zdjąwszy kapelusz, przedstawił się jako tulski obywatel Maksymow.

– Starzec Zosima mieszka w pustelni, o czterysta kroków od klasztoru, w głuchej pustelni, przez lasek, przez lasek...

– Wiem, wiem – przerwał Fiodor Pawłowicz – wiem, że za laskiem, ale drogi zapomnieliśmy. Dawno tu już nie byliśmy.

– A, tu, przez tę bramę i prosto... Proszę... A może... ja sam? O, tu tu...

Ruszyli przez lasek. Maksymow, człowiek sześćdziesięcioletni, już nie szedł, ale biegł przy nich, przyglądając się wszystkim z gwałtowną, gorączkową ciekawością, aż mu oczy na wierzch wychodziły.

– Widzi pan, idziemy do tego starca w pewnej sprawie, otrzymaliśmy, że tak powiem, audiencję, więc choć i dziękujemy panu za pokazanie nam drogi, ale już prosimy nie wchodzić razem z nami – z powagą wyrzekł Miusow.

– Byłem, byłem, już byłem... Un chevalier parfait! **( Un chevalier parfait (fr.) – doskonały rycerz.)** – Kto? – spytał Miusow.

– Starzec, znakomity starzec... Zosima... Cześć i chwała klasztorowi... Zosima, starzec... To taki starzec, starzec...

Gadaninę jego przerwał mnich w kłobuku, mały, blady i wynędzniały, który dopędził gości i kłaniając się prawie w pas, wyrzekł:

– Ojciec ihumen pokornie prosi panów do siebie na posiłek, teraz właśnie. A i pana także – zwrócił się do Maksymowa.

– Z wielką chęcią! – zawołał z radością Fiodor Pawłowicz. – A pan pozwoli? – spytał Piotra Aleksandrowicza.

– Jeszcze by nie! Przecież przyjechałem tu, by zobaczyć wszystkie ich obyczaje. Krępuje mnie tylko jedno..., że jestem z panem, Fiodorze Pawłowiczu.

– Tak, Dymitra Fiodorowicza jeszcze nie ma.

– I lepiej byłoby, żeby go brakowało. Myśli pan, że mi sprawia przyjemność cały ten wasz kram, razem z panem? No, to będziemy na obiedzie – zwrócił się do mnicha.

– Mam rozkaz zaprowadzić panów do starca – odrzekł braciszek.

– No, bo ja do ojca ihumena, do ojca ihumena – zaraz prosto do ojca ihumena – zaszczebiotał Maksymow.

– Ojciec ihumen teraz zajęty, ale jeżeli panu nie sprawi trudności... – niezdecydowanie rzekł braciszek.

– Natrętny starowina! – zauważył głośno Miusow, gdy obywatel Maksymow pobiegł znów w kierunku klasztoru.

– Przypomina von Sohna – rzekł nagle Fiodor Pawłowicz.

– Pan tylko o tym... Czym on przypomina von Sohna? Czyś pan von Sohna przynajmniej sam widział?

– Portret widziałem. Nie rysami twarzy, ale czymś szczególnym... Po prostu drugi egzemplarz von Sohna. Ja zawsze po fizjonomii poznaję.

– A, możliwe, jesteś pan zbawcą. Tylko pamiętaj, Fiodorze Pawłowiczu, daliśmy słowo, że będziemy się przyzwoicie zachowywać. Mówię panu, pilnuj się pan, nie błaznuj, bo wcale nie mam zamiaru, by mnie tu traktowano na równej stopie z panem... Widzi pan, co za człowiek – zwrócił się do mnicha – boję się z nim do przyzwoitych ludzi wchodzić.

Na bezkrwistych wargach mnicha pojawił się uśmieszek, nie pozbawiony chytrości, lecz nic nie odpowiedział; widać było, że milczy przez poczucie swej godności. Piotr Aleksandrowicz zmarszczył się jeszcze bardziej.

– Niech diabli ich wszystkich. Wiekami wyrobione pozory, a w istocie szarlataneria i bzdury – przeszło mu przez głowę.

– O, już pustelnia! – krzyknął Fiodor Pawłowicz i począł się żegnać przed wizerunkami świętych, zdobiącymi bramę.

– Do cudzego klasztoru ze swoją ustawą się nie pcha – zauważył. – W całej pustelni dwudziestu pięciu świętych czeka na zbawienie i kapustę je. Ani jedna kobieta wrót nie przekroczy – to najdziwniejsze. I tak jest. Ale, co ja słyszałem, że starzec damy przyjmuje? – zwrócił się do mnicha.

– Baby z pospólstwa i teraz czekają, o, na galeryjce. A dla ważniejszych dam dwa pokoiki urządzone na galeryjce i starzec, jeżeli jest zdrów, wychodzi do nich. A i teraz czeka na niego jedna dama spod Charkowa, z chorą córką. Obiecał pewno, że do nich wyjdzie, choć w ostatnich czasach osłabł i mało się pokazuje.

– No więc jednak jest sobie przejście do domu urządzone... Nie myślcie, ojcze święty, że ja co takiego... nie! Wiecie, na Athosie – słyszeliście? – nie tylko kobietom przebywać nie wolno, ale wszelkim tworom płci żeńskiej, kureczkom, indyczkom, jałóweczkom...

– Fiodorze Pawłowiczu, zawrócę się i zostawię pana, a beze mnie pana stąd wyprowadzą za kołnierz – przerwał Miusow.

– Ale, w czym panu przeszkadzam, Piotrze Aleksandrowiczu? Spójrzcie! – krzyknął nagle – spójrzcie, w jakiej oni dolinie róż żyją?

I istotnie, choć róż już nie było, ale mnóstwo pięknych i rzadkich kwiatów jesiennych; wszędzie widniały klomby. Domek starca również obsadzony był kwiatami – widać było od razu, że sadziła je ręka umiejętna.

– Czyż to było możliwe przy poprzednim starcu, Warsonofiuszu. Ten zbytku, mówią, nie lubił; kijem nawet płeć piękną pędził – zauważył Fiodor Pawłowicz, wchodząc na ganek.

– Starzec Warsonofiusz rzeczywiście był trochę fanatykiem – odrzekł braciszek – lecz dużo o nim plotą. Kijem przecież nikogo nie pędził. A teraz, panowie, poczekajcie chwileczkę, zaraz zamelduję was świętemu starcowi.

– Fiodor Pawłowicz, ostatni raz – słyszysz pan? Zachowaj się pan przyzwoicie, bo się panu odpłacę – zamruczał Miusow.

– Nie rozumiem, o co się pan rzucasz? – drwiąco odparł Fiodor Pawłowicz. – Może się pan boisz – mówią, że on z oczu poznaje, z czym kto przychodzi. Ale, wysoko pan cenisz ich opinię, pan, paryżanin – aż mnie zadziwiłeś, ot co!

Nim Miusow zdążył odpowiedzieć, poproszono ich do środka. Wszedł nieco rozdrażniony...

– No, znam siebie – pomyślał. – Zły jestem, pokłócę się, zacznę się gorączkować i siebie, i ideę poniżę – pomyślał.

II. STARY BŁAZEN

Weszli do pokoju jednocześnie ze starcem, który wychodził właśnie ze swej sypialni. W celi, prócz nich oczekiwali na starca dwaj mnisi: ojciec bibliotekarz i ojciec Paisy, chorowity, choć niestary, lecz bardzo podobno uczony, oprócz nich zaś, w kącie, wyrostek, lat ze dwadzieścia dwa, ubrany po świecku – seminarzysta, przyszły teolog, protegowany z jakiegoś powodu przez klasztor; dość wysoki, o świeżej twarzy, o szerokich kościach policzkowych, o rozumnych i badawczych maleńkich oczach. Twarz wyrażała pełną czołobitność, lecz bez schlebiania i lizusostwa. Przybyłych nawet nie powitał pokłonem.

Starzec Zosima wyszedł w towarzystwie Aloszy i drugiego mnicha. Hieromonachowie **(Hieromonach – mnich posiadający święcenia kapłańskie.)** uczcili starca głębokim pokłonem, po czym ucałowali mu rękę. Pobłogosławiwszy ich, starzec z kolei oddał każdemu z nich taki sam pokłon i poprosił każdego z nich o błogosławieństwo. Całej ceremonii dokonano z powagą, Miusowowi jednak wydała się zbyt etykietalną. Stał przed wszystkimi przybyłymi wraz z nim. Należałoby – pomyślał – bez względu na jakieś przekonania, a wprost przez grzeczność, skoro tu taki zwyczaj, co najmniej podejść do starca po błogosławieństwo, jeżeli już nie ucałować mu ręki, lecz, ujrzawszy teraz wszystkie te pokłony, zmienił decyzję i poprzestał na poważnym, dość głębokim, świeckim ukłonie. Tak samo postąpił Fiodor Pawłowicz, jak małpa naśladując tym razem Miusowa. Iwan kłaniał się również poważnie i uprzejmie; Kałganow tak się zmieszał, że w ogóle się nie ukłonił. Starzec opuścił podniesioną już do błogosławieństwa rękę i, skłoniwszy się im, poprosił wszystkich, by usiedli. Krew zalała policzki Aloszy – było mu wstyd. Dręczyły go złe przeczucia.

Starzec usiadł na starej mahoniowej sofce, gości zaś, prócz dwóch hieromonachów, posadził naprzeciwko, rzędem, na mahoniowych, wyściełanych mocno już przetartą skórą krzesłach. Jeden hieromonach usiadł u drzwi, drugi przy oknie, seminarzysta i Alosza stali. Cela była nieobszerna i dość uboga: meble były proste. Dwie doniczki kwiatów zdobiły okno, w kątach zaś widniało sporo ikon, między nimi stara, jeszcze z czasów przed raskołem **(Raskoł – rozłam, do jakiego doszło w Kościele prawosławnym w XVII w. Był spowodowany reformami wprowadzonymi przez patriarchę Nikona, których część wiernych nie uznała.)**, ikona Bogurodzicy, ogromna – paliła się przed nią lampka. Obok niej jeszcze dwie ikony w lśniących ramach, dalej jajka porcelanowe, katolicki krzyż z kości słoniowej z obejmującą go Mater Dolorosa i kilka kopii dzieł dawnych włoskich mistrzów, obok nich zaś kilka prostackich rosyjskich wizerunków świętych, męczenników, apostołów, kilka litografii współczesnych i dawnych rosyjskich duchownych. Miusow rozejrzał się szybko po tym i zwrócił wzrok na starca.

Na pierwszy rzut oka nie podobał mu się – było w jego twarzy coś, co wielu, nie tylko Miusowowi, by się nie podobało. Był to niski, zgarbiony człowiek o bardzo słabych nogach, sześćdziesięciopięcioletni, lecz o wyglądzie starszym o jakieś dziesięć lat. Całą suchą twarz jego pokrywały zmarszczki, zwłaszcza dokoła oczu, małych, jasnych, bystrych i błyszczących. Siwe włosy zachowały się tylko na skroniach, bródkę miał rzadką, cienkie, często uśmiechające się wargi, nos niedługi, lecz bardzo ostry, ptasi.

– Złośliwa i nadęta duszyczka – przemknęło przez myśl Miusowowi. Był on w ogóle bardzo z siebie kontent.

Zegar począł wybijać dwunastą.

– W samą porę! – zawołał Fiodor Pawłowicz. – A mego syna Dymitra jeszcze nie ma. Przepraszam za niego, poświęcony starcze (Alosza aż zadrżał od tego „poświęconego starca”). Sam zawsze jestem dokładny, pamiętając, że punktualność jest grzecznością królów...

– Ależ nie jesteś pan chyba królem – wymruczał Piotr Aleksandrowicz, nie mogąc wreszcie wytrzymać.

– Tak, królem nie. I wyobraź pan sobie, Piotrze Aleksandrowiczu, że sam przecież to wiedziałem, na Boga. Zawsze coś nie do rzeczy powiem! Wasza Wielebność! – krzyknął z jakimś patosem. – Macie przed sobą błazna, rzetelnego błazna – tak się przedstawiam. Stare przyzwyczajenie, niestety. A że nie do rzeczy czasami barłożę, to z rozmysłem, dla rozśmieszenia. Miło być przyjemnym – prawda? Przyjechałem przed siedmiu laty do jednego miasteczka, za jakimś interesem; wszedłem w kompanijkę z jakimiś kupczykami. Idziemy do sprawnika **(Sprawnik – naczelnik policji.)** w jakiejś sprawie – wychodzi do nas – gruby blondyn, ponury – najniebezpieczniejszy w takich razach osobnik. Ja prosto do niego: „panie sprawniku, bądź dla nas... naprawnikiem!”. „Co?” – powiada. „A, rzeknę, pan Naprawnik **(Naprawnik –nazwisko rosyjskiego muzyka i kompozytora żyjącego w latach 1839-1916.)** to znany muzyk, a nam dla harmonii naszego interesu też kapelmajster potrzebny”. Dorzecznie wyjaśniłem „co”. A on: „wybaczcie państwo – powiada – jestem sprawnikiem i kalamburów z mego tytułu robić nie pozwolę” – i wychodzi... Z całej sprawy nic nie wyszło. Zawsze swą serdecznością wszystko popsuję. Raz, przed wielu już laty, powiadam jednej wpływowej osobie: „wasza żona łaskotliwa osoba” – rozumie się, w moralnym, że tak powiem, sensie, a on nagle: „a pan ją łechtałeś?”. Nie wytrzymałem: „tak”, powiadam. No, to mnie i połechtał... Tak już dawno, że nie wstyd opowiadać. Zawsze sobie zaszkodzę...

– Teraz to samo – z obrzydzeniem mruknął Miusow.

– A niech tam! Wyobraźcie sobie państwo, że wiedziałem o tym, wiedziałem też, że pan pierwszy to zauważy. Zawsze, gdy mi się koncept nie udaje, wasza wielebność, oba policzki zaczynają jakby do dziąseł przysychać, jakby w konwulsjach – to od młodości, z czasów, kiedy jako pieczeniarz na chleb zarabiałem – wiecie? Błazen ze mnie urodzony. Nie przeczę, że i duch nieczysty może we mnie siedzi, małego zresztą kalibru; lepszego by mieszkania poszukał, tylko nie w panu, Piotrze Aleksandrowiczu; z pana też kwatera i dla diabła nie znakomita. Ale za to wierzę, w Boga wierzę, ostatnio tylko zwątpiłem i dlatego oczekuję potężnych słów. Jak Diderot, wasza wielebność. Wiecie, świętobliwy ojcze, jak Diderot za Katarzyny II przychodzi do metropolity Platona i od razu: „nie ma Boga”. A wielki arcypasterz – palec do góry i rzecze: „rzekł nierozumny w sercu swoim – nie ma Boga!”. Nasz filozof nogi za pas: „wierzę – krzyczy – chrzest przyjmuję!”. Zaraz go też ochrzcili: księżna Daszkowa była chrzestną matką, a sam Potiomkin chrzestnym ojcem!...

– Fiodorze Pawłowczu, to nie do zniesienia! Przecież sam pan wiesz, że ta głupia anegdotka to nieprawda – drżącym głosem przerwał Piotr Aleksandrowicz, nie panując już zgoła nad sobą.

– Całe życie czułem, że nieprawda! – z przejęciem krzyknął Fiodor Pawłowicz. – Za to ja wam, panowie, całą prawdę powiem. Wielki starcze, wybaczcie, to ostatnie, o chrzcie Diderota, sam zmyśliłem, ale co do Diderota i tego „rzekł nierozumny”, słyszałem jeszcze w młodości od tutejszych obywateli. Od pańskiej cioci, Piotrze Aleksandrowiczu, Mawry Fominiszyny, też słyszałem – dotąd jeszcze wierzą tu święcie, że bezbożny Diderot do metropolity Platona na dysputy przychodził.

Miusow zerwał się – był wściekły i czuł, że w takim stanie staje się śmiesznym. Istotnie, w celi odbywała się scena skandaliczna. Wszyscy, od lat pięćdziesięciu może, wchodząc do tej celi rozumieli, że przyjmowanie ich w niej jest łaską, wielu słuchało błogosławieństwa starca na kolanach. Nawet zwiedzający pustelnię z ciekawości, nawet wolnomyślni zachowywali się tu z najgłębszym szacunkiem. Błazeństwa Fiodora Pawłowicza wywołały zdumienie. Hieromonachowie, nie zmieniając wyrazu twarzy, czekali, co powie starzec, lecz gotowali się już wstać, jak Miusow. Alosza bliski był płaczu – na seminarzystę Rakitina nie śmiał wprost spojrzeć, znając jego myśli – w całym klasztorze znał je jeden Alosza.

– Wybaczcie... – zwrócił się Miusow do starca – może wydaję się wam współuczestnikiem tego niegodnego błaznowania... Zbłądziłem – uwierzyłem, że nawet Fiodor Pawłowicz, odwiedzając tak czcigodną osobę, zrozumie swe powinności. Nie pomyślałem, że trzeba będzie prosić o przebaczenie za to tylko, że się z nim weszło...

Nie dokończył, zmieszany, zamierzając istotnie wyjść.

– Uspokój się pan – powstał nagle staruszek. Ujął za ręce Miusowa i posadził go znów na krzesło. – Uspokójcie się, proszę was.

– Wielki starcze, powiedzcie, czyżbym ubliżył wam swą żywością?! – wołał Fiodor Pawłowicz, łapiąc się oburącz poręczy krzesła.

– Ależ proszę nie niepokoić się i nie krępować – z całą uprzejmością rzekł asceta. – Nie krępujcie się, bądźcie jak u siebie w domu. – Przede wszystkim zaś pan, nie wstydź się siebie samego, bo to właśnie powoduje wszystko.

– Zupełnie jak u siebie w domu? To znaczy w naturalnej postaci? O, to dużo... za dużo – ale z rozczuleniem przyjmuję! Wiecie, błogosławiony ojcze, lepiej mnie o naturalną postać nie prosić, nie ryzykujcie... na naturalną postać i sam się nie poważę! – To tak, dla ostrzeżenia was mówię. No tak, rzecz ta jeszcze osłonięta mrokiem, choć są tu i tacy, co by mnie ładnie chcieli omalować... To do was, Piotrze Aleksandrowiczu, a wam, święta Istoto, zachwyt wyrażam! Błogosławione łono, które ciebie nosiło, i piersi, które cię karmiły! Piersi zwłaszcza! W tej chwili waszą uwagą „nie wstydźcie się samego siebie” przeszyliście mnie na wylot. Właśnie to, zawsze mi się wydaje, że jestem najpodlejszy z ludzi i że mnie wszyscy za błazna mają, więc i powiadam – a niech tam, będę grał rolę błazna, nie boję się waszej opinii, bo wszyscy co do jednego jesteście głupsi i podlejsi ode mnie! Dlatego i błazen ze mnie, ze wstydu błazen, starcze wielki, ze wstydu. Gdybym tylko był pewny, że wszyscy mnie mają za najmilszego i najmądrzejszego człowieka – panie, jakim ja byłbym dobrym człowiekiem! Nauczycielu! – Fiodor Pawłowicz padł na kolana. – Co mam uczynić, by osiągnąć zbawienie i żywot wieczny?

Trudno było określić, czy kpi, czy istotnie wpadł w takie rozczulenie.

Starzec podniósł nań oczy i rzekł z uśmiechem:

– Sam dawno wiesz; rozumu masz dosyć – nie oddawaj się pijaństwu i niepowściągliwości w mowie, nie nurzaj się w rozpuście, a zwłaszcza nie ubóstwiaj pieniędzy. Zamknij też swe szynki, jeżeli nie wszystkie, to przynajmniej ze dwa, trzy. A nade wszystko – nie kłam.

– To jest, co do Diderota?...

– Nie, nie o Diderota chodzi. Przede wszystkim, nie kłam przed samym sobą. Kłamiący sobie samemu dochodzi do tego, że żadnej prawdy ani w sobie, ani dokoła nie rozróżnia, no i traci wszelki szacunek i dla siebie, i dla innych. Nie szanując nikogo, przestaje kochać, by zaś, pozbawiony miłości, móc zająć siebie czymś, oddaje się żądzom i rozkoszom zmysłowym, dochodząc do zbydlęcenia w swej nieprawości – wszystko zaś skutkiem nieustannego kłamstwa wobec ludzi i siebie. Wierzaj, Fiodorze Pawłowiczu, być obrażonym czasami jest bardzo przyjemnym – czy nie tak? I oto człowiek czasami wie, że nikt go nie obraził, że sam obrazę zmyślił – wie o tym, a przecież sam pierwszy się obraża, obraża dla zadowolenia, dla poczucia dużego zadowolenia i w ten sposób dochodzi do istotnej nienawiści... Ależ „wstańcie”, „siadajcie”, „proszę was bardzo” – przecież to także gesty kłamliwe...

– Błogosławiony! Dajcie rękę do ucałowania! – podskoczył Iwan Fiodorowicz, szybko całując chudą rękę starca. – Tak, tak – to przyjemnie obrazić się; ja całe życie, to właśnie odczuwałem, że być obrażonym jest nie tylko przyjemnie, ale pięknie – oto, co zapomnieliście wielki starcze: pięknie! Zapiszę to! Kłamałem całe życie, codziennie! Zaiste, jam kłamstwo i ojciec kłamstwa! Ale... zdaje się, że nie ojciec – zawsze plącze teksty... no, to choć syn kłamstwa, to i tego dosyć... Tylko... aniele mój... o Diderocie czasami można! Diderot nie zaszkodzi, a co innego zaszkodzi. Ale... starcze wielki, już ze trzy lata zbierałem się przyjść tu i zapytać. Oto o co: czy to prawda, wielki ojcze, że mówią Żywoty Świętych o jakimś świętym męczenniku, który gdy mu głowę odrąbano, podniósł ją i długo szedł, z rozczuleniem na nią patrząc. Z rozczuleniem na nią patrząc! **(Chodzi o żywot św. Dionizego, pierwszego biskupa Paryża.)** Czy to prawda, ojcze?

– Nie, nieprawda – rzekł starzec.

– Ależ niczego podobnego w  Żywotach nie ma – wtrącił ojciec bibliotekarz. – O jakim świętym, mówicie, to napisano?

– Sam nie wiem – okłamano mnie. Słyszałem, a wiecie od kogo? Od Piotra Aleksandrowicza, który teraz tak się gniewa o Diderota.

– Ależ nigdy panu czegoś podobnego nie mówiłem, zresztą przecież w ogóle z panem nie rozmawiałem.

– Prawda, nie mnie, ale opowiadał pan w towarzystwie, gdzie ja się znajdowałem, cztery lata temu. Dlatego o tym wspomniałem, że tą szyderczą anegdotką podkopał pan moją wiarę. Nie wiedział pan o tym, a wróciłem do domu z zachwianą wiarą i od tego czasu wątpię coraz bardziej. Stał się pan przyczyną wielkiego upadku, Piotrze Aleksandrowiczu, to już nie to, co z Diderotem!

Miusow był głęboko dotknięty.

– Co za bzdury, co za bzdury – mruczał. – Istotnie, może i opowiadałem, ale nie jemu... Mnie samemu... w Paryżu... jeden Francuz mówił, że to u nas po mszy czytają. To uczony... specjalnie studiował rosyjską statystykę, długo żył w Rosji... Ja sam Żywotów nie czytałem i nie będę... Mało co się gada przy obiedzie... wtedy obiadowaliśmy...

– A tak, pan obiadował, a ja wiarę straciłem!

– A co mnie pańska wiara obchodzi! – uniósł się Miusow, lecz opanował się, dodając z pogardą – dosłownie plugawisz pan wszystko, czego się dotkniesz.

Starzec podniósł się nagle.

– Wybaczcie, panowie, że opuszczę was na parę minut – rzekł – ale oczekują mnie. A wy, nie kłamcie! – dodał wesoło, wychodząc.

Alosza rzucił się, by sprowadzić go ze schodów; starzec skierował się ku galerii. Nagle Fiodor Pawłowicz zatrzymał go jeszcze we drzwiach celi.

– Błogosławiony! – krzyknął. – Pozwól mi raz jeszcze swoją rękę ucałować! – Nie, z wami można porozmawiać, można żyć! Myślicie, że ja zawsze tak blaguję i błazna robię? Wiecie, że ja to umyślnie, żeby was wypróbować – cały czas sprawdzałem was, czy można z wami wytrzymać? No i wydaję wam świadectwo: można! A teraz będę milczał, usiądę i będę milczał; teraz ty mów, Piotrze Aleksandrowiczu, mów, ty teraz najważniejsza osoba... – na dziesięć minut.

III. DEWOTKI

Na drewnianej galerii, obok ogrodzenia pustelni, tłoczyło się ze dwadzieścia bab. Wyszły też na galerię szlachcianki Chochłakowe – były dwie: matka – wdowa, dama bogata i gustownie ubrana, trzydziestoletnia, bardzo ładna, blada, o żywych, czarnych oczach. Czternastoletnia jej córeczka cierpiała na paraliż nóg – biedną dziewczynkę już pół roku wożono w fotelu. Miała śliczną twarzyczkę, trochę wychudzoną przez chorobę, lecz wesołą – coś pustego, wesołego świeciło w jej oczach, dużych oczach o długich rzęsach. Bawili w mieście już tydzień, usiłując dotrzeć do starca. Teraz, w oczekiwaniu na jego wyjście, mama siedziała obok córki, obok niej zaś stał stary mnich, nietutejszy, lecz przybyły z dalekiego, mało znanego klasztoru na północy – i on oczekiwał błogosławieństwa starca. Lecz, wszedłszy na galerię, podszedł najpierw do prostych bab, stanął na szczycie schodów prowadzących na galeryjkę i począł błogosławić.

Przyprowadzono do niego klikuszę – ujrzawszy starca, zaczęła nagle łkać i charczeć, trzęsąc się, jak przy porodzie – gdy starzec przeczytał nad nią krótką modlitwę, uspokoiła się. Nie wiem jak teraz, ale w dzieciństwie często zdarzało mi się widzieć owe klikusze. Przyprowadzano je na nabożeństwa, gdzie gwizdały lub szczekały jak psy, kiedy jednak wynoszono Przenajświętszy Sakrament, chore na jego widok uspakajały się na pewien czas. Słyszałem potem od wielu, że to symulacja, wykręt, by nie pracować, i że można to oszustwo wykorzenić surowością, przy czym dla przykładu podawano różne anegdoty. W następstwie jednak dowiedziałem się ze zdziwieniem od lekarzy specjalistów, że nie jest to żadne oszustwo, lecz straszliwa choroba kobieca, częsta zwłaszcza u nas, a świadcząca o ciężkim losie naszej kobiety wiejskiej, choroba, spowodowana wyczerpującą pracą, ciężkimi, nieprawidłowymi, bez żadnej pomocy lekarskiej porodami, nędzą bez wyjścia, biciem. Dziwne uspakajanie się „opętanej” na widok Sakramentu, stanowiące nawet dla wielu „klerykałów” dowód oszustwa i symulacji, tłumaczy się najnaturalniej: chora i jej otoczenie święcie wierzą, że „nieczysty”, siedzący w chorej, ucieka przed Sakramentem – to wywołuje i musi wywołać jakby wstrząs całego organizmu nerwowo i umysłowo chorej, wstrząs, wywołany oczekiwaniem na cud i pełnią wiary w jego stanie się. I cud stawał się, choćby na chwilę, podobnie, jak i w tym wypadku.

Wiele spośród tłoczących się bab zalewało się łzami rozrzewnienia i zachwytu, inne pchały się, by choć dotknąć kraju szaty starca, który błogosławił wszystkie, z niektórymi rozmawiał. Klikuszę tę znał już – sprowadzono ją z wioski o sześć wiorst od klasztoru; zresztą sprowadzano ją do niego i wcześniej.

– O, ta z daleka! – wskazał na jakąś niestarą jeszcze, lecz wychudzoną i o sczerniałej twarzy kobietę, klęczącą z obłędnym wyrazem twarzy.

– Z daleka, ojcze, z daleka – trzysta wiorst. Z daleka, ojcze, z daleka – przemówiła śpiewnie. Jest w ludzie ból milczący, który ukrywa się i milczy, lecz jest i ból, przebijający się we łzach i od razu zmuszający do zwierzania się, zwłaszcza kobiet. Zwierzenia koją tym, że bardziej jeszcze ranią serca.

– Wy z mieszczan? – pytał starzec, patrząc na nią ciekawie.

– Z miasta my, ojcze, z miasta; z chłopów, ale w mieście żyjemy. Ciebie, ojcze, zobaczyć przyszłam. Słyszeliśmy o tobie, ojczulku. Syneczka małego pochowałam, no i poszłam modlić się do Boga. W trzech klasztorach byłam, aż mi mówią: zajdź Nastazja i tu, to jest do was, gołąbku, do was. Przyszłam, wczoraj czekałam, a i dziś.

– Czemu płaczesz?

– Syneczka żal, ojczulku, trzy lata miał. Po syneczku lamentuję, ojczulku, po syneczku. Ostatni był; czworo dzieci mieliśmy z Nikituszką, nie mamy teraz, doskonały, nie mamy. Troje pochowałam i nie tak ich bardzo żałowałam, a tego ostatniego zapomnieć nie mogę. Ciągle stoi przede mną i duszę mi wysuszył. Popatrzę na jego koszulkę albo na buciki i aż na sam widok zawyję. Rozłożę wszystkie stare jego rzeczy, rozłożę, oglądam je, wyję. Mówię Nikituszce: „puść mnie, gospodarzu, do Boga modlić się pójdę”. Rozwozi on towary, nie biedni my, ojcze, nie biedni, wszystko mamy, i koniki, i wozy. Ale co nam teraz po dobytku? Źle się czuje Nikituszka mój beze mnie; przedtem już odwrócę się, a on słabnie. Ale teraz i o nim nie myślę – już trzeci miesiąc chodzę – zapomniałam o nim, co mi teraz do niego? Skończyłam z nim, skończyłam. Nie spojrzałabym teraz na swój dom i na dobytek, i na nic!

– Matko – zaczął starzec – raz jeden dawny, wielki święty ujrzał w cerkwi kobietę płaczącą, jak ty, też po jedynym dziecku. „Albo nie wiesz – rzecze – że dzieci te stoją przed tronem Bożym i nic w Królestwie Bożym droższego nad nie nie ma. Dałeś nam życie, Panie – mówią Bogu – i od razu nas wziąłeś z powrotem. Zaraz też Bóg nadaje stopień, bo dziecię twe w chórze anielskim przebywa”. Oto, co rzekł ów święty, więc i ty, matko, wiedz, że dziecię twe raduje się teraz u Boga, do Niego za ciebie się modli. A więc nie płacz, a raduj się.

Kobieta westchnęła.

– Tak samo i mąż mnie pocieszał, tak samo mówił. Mówi, mówi, a sam płacze. Wiem, mówię mu, że nie gdzie indziej jest, jak u Boga, ale u nas go już nie ma! Żebym go choć raz widziała... żebym tylko raz usłyszała, żeby przeszedł po izbie, nóżkami tuk-tuk. A nie ma go, ojczulku, nie ma i nigdy go nie usłyszę, nigdy! Oto jego pasek, a ja go nigdy, nigdy nie ujrzę!

Wyjęła zza pazuchy stary pasek synka i zatrzęsła się od płaczu.

– A to – rzekł starzec – płacze Rachel **(Rachela – wg Starego Testamentu młodsza i piękniejsza córka Labana. Matka Józefa i Beniamina, przy którego urodzeniu zmarła. Zgodnie z Biblią po śmierci opłakiwała stratę swych dzieci.)** po dzieciach swoich i nie może się pocieszyć, bo ich nie ma. I taki wam, matkom, los wyznaczony. I nie pocieszaj się, bo nie należy, byś się pocieszała, nie pocieszaj się i nie płacz, tylko ile razy zapłaczesz, wspomnij, że syneczek twój jest jednym z aniołów Bożych, stamtąd na ciebie patrzy i łzy twoje Bogu pokazuje... Długo jeszcze będziesz płakać, matko, aż się ten płacz obróci w wielką, cichą radość i gorzkie twe łzy staną się łzami cichego rozrzewnienia i oczyszczenia serca, gładzącego grzechy. A za dzieciątko twe pomodlę się; jak miało na imię?

– Aleksy.

– Imię miłe. Za Aleksego, człowieka Bożego?

– Bożego, ojczulku, Bożego, Aleksego człowieka Bożego.

– Nie lada jaki święty! Wspomnę go w modlitwie, a i za małżonka twego się pomodlę, tylko to grzech, byś go rzucała. Idź do męża. Zobaczy stamtąd twój synek, żeś ojca jego rzuciła i zapłacze, żeś mu niebiańskie radości zakłóciła. Teraz śni się tobie i męczysz się, a wtedy łagodne sny ci ześle. Idź, matko, do męża. Dziś jeszcze idź.

– Pójdę, święty ojcze, pójdę, skoro rzekłeś. Nikituszka ty mój, Nikituszka, czekasz ty na mnie, czekasz! – zaczęła baba, lecz asceta zwrócił się już do innej staruszki, ubranej po miejsku, wdowy po podoficerze z tegoż miasta. Syn jej Wasia, policjant, pojechał na służbę na Syberię, do Irkucka i już od roku nie miała o nim żadnej wiadomości. Dowiadywałaby się o niego, lecz nie wie, gdzie się dowiadywać.

– Mówi mi tylko Stepanida Iliniszna Bedriagina, kupcowa bogata: „weź ty i daj do cerkwi za spokój duszy. Dusza jego – powiada – zatęskni i napisze”. Tak mi mówi. Światło nasze, powiedz, czy to prawda, czy to dobrze będzie?

– Ani myśl o tym! Wstyd i pytać; jakże to za spokój żywej duszy jeszcze się modlić i to jeszcze matka rodzona! Grzech to wielki, czary przypomina, jedynie dla niewiedzy twej się odpuszcza. Pomódl się lepiej do Królowej Niebios, Orędowniczki, za jego zdrowie, a i o przebaczenie ci twego niezbożnego zamysłu. I ot, co ci jeszcze powiem: albo synek twój wróci prędko, albo list napisze; wiedz to. Idź w pokoju. Żyje syneczek twój, mówię tobie.

– Miły ty nasz, niech ci Bóg wynagrodzi, dobroczyńco nasz, modlący się za nas wszystkich i za grzechy nasze...

A starzec zauważył już w tłumie płonący wzrok wynędzniałej, o suchotniczym wyglądzie młodej włościanki, bojącej się zbliżyć.

– Ty o co, miła?

– Zbadaj mą duszę, ojcze – cicho i powoli przemówiła, męcząc się i kłaniając do ziemi. – Zgrzeszyłam i grzechu swego się lękam.

Starzec siadł na schodach, kobieta zbliżyła się.

– Ja wdowa... trzeci rok – zaczęła, jakby wzdrygając się. Ciężko było z mężem, stary bił, bił... Leżał on chory, pomyślałam: jak wyzdrowieje – co będzie? No i przyszła mi ta myśl...

Starzec zbliżył ucho do jej ust i zaczęła coś szeptać. Szybko skończyła.

– Trzeci rok? – spytał starzec.

– Trzeci. Najpierw nie myślałam, a teraz aż chorować zaczęłam.

– Z daleka?

– Pięćset wiorst szłam.

– Spowiadałaś się?

– Dwa razy.

– Do komunii dopuścili?

– Tak. Boję się, śmierci się boję!

– Niczego się nie bój, nigdy się nie bój. Byle skrucha w tobie nie słabła, a Bóg odpuści, bo nie ma grzechu takiego, którego by Bóg prawdziwie kajającemu się nie odpuścił. Bo i nie może człowiek popełnić grzechu tak wielkiego, by przewiększył łaskę Boga. Tylko o pokutę się troszcz nieustannie, wierz, że Bóg cię nie opuści, a z jednego skruszonego więcej radości w niebie, niż z dziesięciu sprawiedliwych, już powiedziano. Idź i nie bój się. Na ludzi się nie rozgoryczaj, urazy znoś. Zmarłemu wybacz wszystko, pojednaj się z nim prawdziwie. Jeżeli pokutujesz, to już kochasz, a jeżeli kochasz, to już do Boga należysz... Miłością wszystko się okupuje, wszystko zbawia. Już jeżeli ja, człowiek grzeszny, zlitowałem się nad tobą, to jakże Bóg by się nie zlitował? Miłość to taki bezcenny skarb, że za nią cały świat kupić by można, nie tylko swoje, ale i cudze grzechy odpuścić. Idź i nie bój się.

Przeżegnał się trzykroć, zdjął z piersi obrazek i zawiesił jej na szyi, po czym powstał i wesoło spojrzał na zdrową babę, stojącą z dzieckiem u piersi.

– Z Wyszegoria, miły.

– Zawsze sześć wiorst, z dzieckiem. Co ci, miła?

– Spojrzeć na ciebie przyszłam. Byłam już, zapomniałeś? Mówili u nas, żeś chory, myślę więc: pójdę i zobaczę sama. Jakiż chory z ciebie! Jeszcze ze dwadzieścia lat na chwałę Bożą pożyjesz! Mało to za ciebie się modli!

– Dziękuję ci, miła.

– I jeszcze mam prośbę niewielką: oto sześćdziesiąt kopiejek, daj je, miły, biedniejszym ode mnie. Pomyślałam: dam jemu, to już lepiej będzie wiedział, komu dać.

– Dziękuję, miła. Lubię cię. A ta dziewczynka?

– Lizawieta.

– Niech was Bóg obie pobłogosławi. Ucieszyłaś me serce, matko. No, żegnajcie miłe.

Błogosławił wszystkie i pokłonił się im głęboko.

IV. DAMA MAŁEJ WIARY

Pani Chochłakowa patrzyła na całą tę scenę ze łzami. Była to czuła dama światowa o dobrych istotnie skłonnościach. Na koniec z zachwytem przywitała starca.

– Tyle, tyle doznałam, patrząc na tę scenę... – nie mogła dokończyć. – O, pojmuję, że was lud kocha; ja sama kocham lud i chcę go kochać, bo jakże nie kochać naszego pięknego, prostodusznego w swej wielkości rosyjskiego ludu!

– Jakże zdrowie waszej córki – znów zapragnęłyście pomówić ze mną?

– O, tak, gotowa byłam na kolanach czekać trzy dni. Przyjechaliśmy wyrazić wam wdzięczność, wielki uzdrowicielu – przecież uzdrowiłeś mą Lizę, uzdrowiłeś zupełnie, a czym – włożeniem na nią rąk po modlitwie. Ucałować te ręce przybyliśmy...

– Jak to uleczyłem? Przecież jeszcze w fotelu leży?

– Ale nocne gorączki znikły, już od dwóch dni. Mało tego – nogi się jej wzmocniły – dziś już całą minutę na nogach ustała. Jestem pewna, że za dwa tygodnie kadryla zatańczy. Wołam tutejszego doktora – oczom nie wierzy. I jakże byśmy nie dziękowały! Liza, podziękuj.

Twarzyczka Lizy spoważniała. Podniosła się, składając rączki przed ascetą; nagle nie wytrzymała i roześmiała się...

– To z niego, z niego! – wskazała na Aloszę, którego twarz pokryła się rumieńcem.

– Ma do was, Aleksy Fiodorowiczu, polecenie od niej... – przerwała mama, wyciągając nagle wypieszczoną rączkę do Aloszy. Starzec obejrzał się bacznie na Aloszę, który zbliżył się do Lizy z niezręcznym uśmiechem.

– Katarzyna Iwanowna przysyła wam to – podała liścik. – Prosi, byście ją odwiedzili, ale na pewno i prędko.

– Prosi, bym ją odwiedził? Ja... Po co?... – zdumiał się Alosza. Twarz jego pokryła się troską.

– A, to wszystko z powodu Dymitra Fiodorowicza i tych ostatnich wypadków – objaśniała mama. – Katarzyna Iwanowna chce was widzieć, dlaczego, nie wiem dokładnie. Ale to chyba zrobicie, na pewno, nawet poczucie chrześcijańskie nakazuje...

– Widziałem ją tylko raz...

– O, tak wzniosła, nieporównana istota, już dzięki samym swym cierpieniom!... Wyobraźcie sobie, ile ona przeszła, co teraz przechodzi, co ją czeka... to okropne, okropne!

– Dobrze, przyjdę – zgodził się Alosza, spojrzawszy na krótki i zagadkowy list, nie zawierający nic, prócz prośby o przyjście.

– Ach, jak to dobrze! – gorąco zawołała Liza. – A ja mówiłam mamie, że nie pójdzie, bo duszę zbawia. Ale jakim jesteście pięknym! Zawsze myślałam, że jesteście pięknym i przyjemnie mi, że mogę wam to powiedzieć!

– Liza! – z wymówką przerwała matka, jednocześnie jednak uśmiechnęła się.

– Zapomnieliście o nas, nie chcecie u nas bywać, Aleksy Fiodorowiczu, a Liza już mi mówiła, że tylko z wami czuje się dobrze.

Alosza podniósł osłupiałe oczy i zaczerwienił się strasznie. Starzec już nań nie patrzył, zacząwszy rozmowę z mnichem stojącym obok. Był to prosty mnich z dalekiej północy, z Obdorska, z ubogiego klasztoru św. Sylwestra. Starzec pobłogosławił go i zaprosił do swej celi.

– Więc porywacie się na takie rzeczy? – spytał mnich starca o „uzdrowienie” Lizy.

– No, za wcześnie o tym mówicie. Polepszenie choroby to jeszcze nie uzdrowienie i mogło być wywołane czym innym. Ale jeśli coś było, to siłą Bożą. Wszystko od Boga. Odwiedźcie mnie, ojcze – dodał – bo nie zawsze mogę. Chory jestem i dni moje już policzone.

– O, nie, nie! Bóg nas nie pozbawi was, pożyjecie jeszcze długo, długo – zawołała mama. – Wy chory? A wydajecie się tak zdrowym, szczęśliwym, wesołym!

– Dziś mi lepiej, ale czuję, że to ostatnie moje dni. Jeżeli wam wydałem się wesołym, to cieszy mnie to. Bo dla szczęścia stworzeni ludzie, a kto całkowicie szczęśliwy, godzien jest powiedzieć sobie: wypełniłem prawo Boże na tej ziemi.

– O, jakże śmiałe i mądre słowa! – wołała mama.– A przecież, gdzież jest szczęście? Kto może powiedzieć, że jest szczęśliwy?... Ja cierpię, wybaczcie mi, cierpię... w jakimś nagłym, gorącym porywie złożyła przed nim ręce.

– Z jakiego powodu?

– Cierpię z... niewiary!

– W Boga?

– O, nie, nie – nie śmiem i pomyśleć o tym, ale przyszłe życie to taka zagadka! I nikt, nikt nie może na nią odpowiedzieć! Posłuchajcie, wy, uzdrowiciele, wy, znawcy duszy ludzkiej – ja nie przez lekkomyślność mówię, że myśl ta o życiu przyszłym tak mnie męczy, do przerażenia... I nie wiem, do kogo się zwrócić... do was! O, Boże, za kogo mnie teraz weźmiecie! – załamała ręce.

– Nie bójcie się o moją opinię – odrzekł starzec. – Rozumiem wasze strapienie.

– O, jakże wdzięczna jestem! Zamykam oczy i myślę: jeżeli wszyscy wierzą, to dlaczego nie ja? Aż niektórzy twierdzą, że to wszystko wymyślono ze strachu przed groźnymi zjawiskami przyrody i że to nie istnieje... No i, myślę, całe życie wierzyłam, aż tu nie – i tylko chwast na mogile wyrośnie, jak jeden pisze... Straszne! I jak odzyskać wiarę? Wierzyłam tylko w dzieciństwie, mechanicznie, nie myśląc. Czym, czym to dowieść? Stoję i widzę, że dla wszystkich to wszystko jedno, tylko nie dla mnie. Nikt o tym teraz nie myśli. To zabójcze, zabójcze!

– Niewątpliwie zabójcze. Ale dowieść nic nie można, upewnić się można.

– Jak? Czym?

– Doświadczeniem czystym miłości. Starajcie się kochać bliźnich czynnie i nieustannie, w miarę tego, jak będziecie doskonalić się w miłości, będziecie utwierdzać się w wierze w Boga i w nieśmiertelność. Kiedy już dojdziecie do zaparcia się siebie w miłości bliźniego, wtedy już osiągniecie pełnię wiary i żadne zwątpienie nie wkradnie się do waszej duszy.

– Czynnej miłości? Widzicie: ja tak kocham ludzkość, że, wiecie, marzę czasami, że rzucę wszystko, wszystko i zostanę siostrą miłosierdzia – żadne rany, żadne ropiejące wrzody nie przestraszyłyby mnie.

– I to już dużo, i dobrze, że umysł wasz marzy o tym właśnie. Ale istotnie, zróbcie bez zwłoki jakiś dobry czyn.

– Tak, ale czy długo mogłabym wytrzymać takie życie? Oto pytanie najbardziej męczące. A jeżeli chory nie odpowie ci od razu wdzięcznością, ale jeszcze będzie cię męczył kaprysami – czy twoja miłość nie załamie cię? I oto zrozumiałam już z drżeniem – jedynym, co mogłoby ochłodzić mą „czynną” miłość bliźniego, to właśnie niewdzięczność. Jednym słowem – jestem najemnicą, domagam się od razu zapłaty, zapłaty za miłość, pochwałami i miłością. Inaczej nie jestem zdolna kochać nikogo!

– Zupełnie to samo opowiadał mi niegdyś jeden doktor – odpowiedział starzec – doktor, starszy już i bezwzględnie mądry. Mówił: „kocham ludzkość, ale, co dziwne, im więcej kocham ludzkość, tym mniej kocham pojedynczych ludzi. W marzeniach dochodziłem do górnych projektów służenia ludzkości, a przecież nie mogę z nikim dwóch dni wyżyć w jednym pokoju. W ciągu doby potrafię najlepszego człowieka znienawidzić – jednego za to, że długo obiaduje, drugiego, że ma katar... I staję się wrogiem każdego, o kogo się otrę. Ale dziwne – im bardziej nienawidzę poszczególnych ludzi, tym gorętszą staje się ma miłość do ludzkości...”.

– Więc co robić? Co robić? Można wpaść w rozpacz!

– Nie, bo wystarcza już, że czujecie skruchę. Oczywiście, jeżeli tak, to z waszych aktów miłości bliźniego nic nie wyjdzie i całe życie przejdzie wam jak cień, w marzeniach. Ale o życiu przyszłym zapomnicie i na koniec uspokoicie się.

– Zgnietliście mnie! Teraz dopiero poczułam, że ja czekałam tylko waszej pochwały za szczerość. Wyjaśniliście mi to!

– Doprawdy? No, teraz poznaję istotnie, że macie serce dobre i szczere. Jeżeli nawet nie dojdziecie do szczęścia, to pamiętajcie, że jesteście na dobrej drodze i starajcie się z niej nie schodzić. A przede wszystkim unikajcie kłamstwa, kłamstwa przed sobą samą zwłaszcza. Strachu też unikajcie, choć strach jest jedynie następstwem wszelkiego kłamstwa. Nie lękajcie się nigdy waszej małoduszności w uczynkach miłości, a nawet złych postępków w tej mierze, nie lękajcie się bardzo. Żal mi, że nie mogę powiedzieć wam czegoś bardziej pocieszającego, bo miłość czynna, w porównaniu do marzycielskiej, okrutna jest i odstraszająca. Miłość marzycielska łaknie szybkiego czynu, na który wszyscy by patrzeli. Taka miłość dojść może i do poświęcenia życia, byle to dokonać szybko i byle wszyscy sławili. Miłość czynna to trud i wytrzymałość, a dla niektórych cała nauka. Ale zapowiadam, że w tejże chwili, gdy z przerażeniem będziecie widzieli, że mimo wysiłków nie zbliżyliście się do celu – w tejże chwili osiągniecie ten cel i ujrzycie cudowną moc Boga, zawsze kochającego was i zawsze wami kierującego. Wybaczcie, że muszę was pożegnać – czekają na mnie. Do widzenia.

Dama płakała.

– Liza, Liza! Pobłogosławcie ją, pobłogosławcie! – wybuchnęła nagle.

– Jej i lubić nie warto. Widziałem, jak cały czas zbytkowała – żartobliwie odrzekł staruszek. – Po co cały czas śmiałyście się z Aleksego?

Istotnie, Lizę zabawiło szalenie, że Alosza stara się na nią nie patrzeć. Umyślnie łowiła jego wzrok i Alosza, wbrew swej woli, spoglądał na nią sam, wówczas zaś uśmiechnęła się triumfująco. Na koniec Alosza, skonfundowany, ukrył się za plecami starca, lecz po chwili, party tą samą nieprzezwyciężoną siłą, wyjrzał, czy nie patrzy na niego. Liza, podniósłszy się, podglądała go z boku. Nagle zachichotała, aż i starzec nie wytrzymał.

– Po cóż go, zbytnico, tak zawstydzasz?

Liza zaczerwieniła się nagle, spoważniała i gorąco, żałośnie, zaczęła mówić szybko i nerwowo.

– Dlaczegóż on o mnie zapomniał? Na rękach mnie nosił, jak byłam mała, bawiliśmy się razem, czytać mnie uczył. Dwa lata temu, żegnając się mówił, że nigdy nie zapomni, że jesteśmy wiecznymi przyjaciółmi, wiecznymi, wiecznymi! A teraz się mnie boi – zjem go, czy co? Dlaczego nie chce podejść? Dlaczego do nas nie przychodzi – czyżbyście go nie puszczali? Przecież wszędzie chodzi. Nie wypada mi go prosić, pierwszy powinien był przypomnieć, że nie zapomniał... Ale nie... teraz duszę zbawia...

I nagle zasłoniła twarz ręką i wybuchła niepowstrzymanym śmiechem, długim, nerwowym. Starzec wysłuchał jej z uśmiechem, po czym serdecznie ją pobłogosławił. Gdy całowała mu ręce, nagle przycisnęła je do swych oczu i rozpłakała się.

– Nie gniewajcie się na mnie, święty ojcze, głupia jestem, nic niewarta... Alosza ma rację, że nie chce do takiej śmiesznej chodzić...

– Na pewno go przyślę – rzekł starzec.

V. TAK BĘDZIE!

Starzec opuścił celę na jakieś dwadzieścia pięć minut. Było już wpół do pierwszej, a Dymitr Fiodorowicz nie przybywał, ale jakby o nim zapomniano, bo gdy starzec powrócił, zaczęła się ożywiona rozmowa. Brał w niej udział i Miusow, lecz jakby niechętnie – był wyraźnie na drugim planie i nawet mało mu odpowiadano, co wzmocniło jeszcze jego rozdrażnienie. Już poprzednio zazdrościł Iwanowi jego wiedzy i wytrzymać nie mógł pewnego lekceważenia z jego strony. „Dotąd utrzymywałem się na poziomie tego, co jest czołowe w Europie, a teraz to nowe pokolenie wprost nas ignoruje” – myślał. Fiodor Pawłowicz pewien czas milczał, patrząc drwiąco na Piotra Aleksandrowicza, aż na koniec przemówił doń półgłosem:

– Przed chwilą nie wyszedł pan, potem „patrzył z rozczuleniem” i zgodził się pan pozostać w tak nieprzyzwoitej kompanii? Wiem, chce się pan zrewanżować!

– Ten znowu?... Zaraz wyjdę...

– Później, później, po wszystkich!

Było to właśnie, gdy starzec powrócił. Spór umilkł na chwilę, lecz starzec, siadając, przyjaźnie spojrzał na wszystkich, jakby zapraszając, by mówili dalej. Alosza zauważył, że jest on bardzo zmęczony i blady – w ostatnich czasach mdlał czasami. Jednakże nie zdradzał ochoty do odwołania zebrania – miał w tym jakiś cel, ale jaki? – myślał Alosza.

– Mówimy o ciekawym artykule – wyjaśnił, wskazując na Iwana. – Dużo nowego, ale zdaje się, że to myśl o dwóch końcach. To artykuł pisany w odpowiedzi jednej duchownej osobie w sprawie cerkiewno-ogólnego sądownictwa.

– Niestety nie czytałem, ale słyszałem o tym – odrzekł starzec.

– Wychodzi z ciekawego założenia – ciągnął ojciec bibliotekarz – odrzuca zupełnie rozdział Kościoła od państwa.

– To ciekawe, ale w jakim sensie? – spytał starzec samego Iwana.

Odpowiedział mu, lecz nie z grzeczną wyższością, czego się obawiał Alosza, ale skromnie i widocznie bez żadnej ukrytej myśli.

– Wychodzę z założenia, że to zmieszanie dwóch pierwiastków, to jest istoty państwa i Kościoła, będzie wieczne, mimo że jest niemożliwe i że nigdy nie będzie dało się go przeprowadzić, bo u samych podstaw kwestii leży kłamstwo. Kompromis między państwem a Cerkwią, w takich sprawach jak sąd, uważam za niemożliwy. Duchowny, z którym polemizowałem, mówi, że cerkiew zajmuje ustalone miejsce w państwie. Odpowiedziałem mu, że na odwrót, Cerkiew powinna zawierać w sobie całe państwo, a nie zajmować w nim jakiegoś kąta i jeżeli teraz jest to z innych powodów niemożliwe, to stanowić powinno cel dalszego rozwoju chrześcijańskiego społeczeństwa.

– Słusznie – poparł go ojciec Paisy, uczony, milczący hieromonach.

– Czysty ultramontanizm! **(Ultramontanizm – powstały w średniowieczu pogląd o wyższości władzy papieża nad władzą świecką. W XIX w. postulowano podporządkowanie polityki Kościołów katolickich w różnych krajach decyzjom Watykanu.)** – porwał się Miusow.

– Ech, u nas to i gór nie ma **(Żart językowy polegający na dosłownym tłumaczeniu słowa „ultramontanizm” – ultra montis (łac.): za górami, po drugiej stronie gór.)** – zawołał ojciec Józef i zwróciwszy się do starca ciągnął: – On odpowiada między innymi i na takie zasadnicze i podstawowe tezy swego przeciwnika, jak: po pierwsze, żaden związek społeczny nie może i nie powinien osiągać władzy dysponowania obywatelskimi prawami swych członków; po drugie: karna i cywilno-sądowa władza nie może przysługiwać Cerkwi, nie jest zgodna z jej naturą, jako związku dla celów religijnych, po trzecie: Cerkiew jest państwem nie z tego świata.

– Gra słów, niegodna duchownego! – obruszył się ojciec Paisy. – Czytałem tę książkę, którą zbijaliście – zwrócił się do Iwana Fiodorowicza – i zdziwiłem się, by duchowny mógł powiedzieć, że Cerkiew to królestwo nie z tego świata. Jeżeli nie z tego, to nie mogłoby jej być wcale. W Ewangelii słowa „nie z tego świata” znaczą zupełnie co innego, grać takimi słowami nie wolno. Jezus Chrystus Pan nasz przychodził właśnie, by zbudować Kościół na ziemi, Królestwo Niebieskie, nie z tego świata, oczywiście, a w niebie, ale wchodzi się do niego nie inaczej, jak przez Cerkiew, ustanowioną na ziemi i wszelkie świeckie kalambury w tej materii są niedopuszczalne i niegodne. Cerkiew jest w istocie państwem przeznaczonym do panowania i na koniec istotnie pojawi się, jako państwo powszechne, niewątpliwie, na co mamy obietnicę...

Umilkł. Iwan Fiodorowicz wysłuchawszy go z uwagą i szacunkiem, zaczął znowu, obracając się ku starcowi:

– Myślą mego artykułu jest to, że w pierwszych trzech wiekach chrześcijaństwo, istniało na ziemi jedynie jako Kościół, gdy jednak rzymska pogańska państwowość zapragnęła zostać chrześcijańską, to jedynie wchłonęła w siebie Kościół, sama zaś, pod wieloma względami pozostała dawnym państwem pogańskim. Było to niewątpliwie koniecznością. Lecz w Rzymie dużo zachowało się z cywilizacji i mądrości pogańskiej, na przykład główne cele i podstawy państwa. Kościół Chrystusowy, wkraczając do państwa, nie mógł bez wątpienia odstąpić od jakiejkolwiek swej zasady i mógł wypełniać jedynie swe cele, wskazane przez Pana, między innymi: obrócenie całego świata, a więc i pogańskiego państwa, w Kościół. A więc nie Cerkiew winna wyszukiwać sobie miejsca w państwie, jako „wszelki związek społeczny” lub „związek dla celów religijnych” – jak się wyraża mój oponent, lecz przeciwnie, wszelkie ziemskie państwo powinno w następstwie przetworzyć się w Kościół, po odrzuceniu wszelkich celów niezgodnych z kościelnymi. Wszystko to nie poniża go, nie ujmuje sławy ani jemu, jako wielkiemu mocarstwu, ani sławy jego władcom, a jedynie wyprowadza z fałszywej, pogańskiej jeszcze drogi na prawdziwą, wiodącą ku wiecznym celom. Autor książki o podstawie cerkiewno-ogólnego sądu miałby rację, gdyby podał owe tezy jako czasowy, konieczny jeszcze w naszych grzesznych czasach kompromis, nic więcej. Jeżeli jednak ośmielę się objawić, że są to zasady stałe i wieczne, to już wprost występuję przeciwko Cerkwi oraz jej świętemu i wiecznemu przeznaczeniu. Oto i cały mój artykuł.

– W dwóch słowach, według innej teorii – zaczął znów ojciec Paisy, kładąc nacisk na każde słowo – według innych teorii, dostatecznie wyjaśnionych w naszym wieku, Kościół winien przetworzyć się w państwo, jakby z niższej formy w wyższą, by potem zniknąć w nim, ustępując miejsca nauce, duchowi czasu i cywilizacji. Jeżeli nie chce tego i opiera się, wyznacza się mu w państwie jedynie jakiś kąt i to pod nadzorem, i to wszędzie, w większości zachodnioeuropejskich krajów. Rosyjski jednak pogląd wymaga, by nie Kościół przechodził w państwo, niby z niższej formy w wyższą, lecz przeciwnie, państwo musi skończyć na tym, że stanie się jedynie Kościołem i niczym więcej. Tak i będzie!

– No, teraz nieco uspokoiliście mnie – uśmiechnął się Miusow. – O ile rozumiem, jest to urzeczywistnienie jakiegoś ideału, nieskończenie odległego, przy drugim przyjściu Chrystusa. To, jak kto chce, śliczna utopia o zniknięciu wojen, dyplomacji, banków itp. – coś przypominającego socjalizm. A ja myślałem już, że to serio, że Cerkiew już teraz zacznie sądzić przestępstwa, skazywać na rózgi, katorgę, może i na śmierć.

– Jeżeliby teraz był jedynie cerkiewno-ogólny sąd, to i Cerkiew nie posyłałaby nikogo na szafot, ani na katorgę. Zbrodnia i stosunek do niej musiałaby się oczywiście zmienić, pomału, rzecz jasna, nie od razu, jednakże dość szybko... – spokojnie wtrącił Iwan Fiodorowicz.

– Pan serio? – zdumiał się Miusow.

– Gdyby wszystko stało się Kościołem, to Kościół wyłączyłby z siebie wszystko, co występne i nieposłuszne, a nie rąbałby głów – ciągnął Iwan. – Spytam was: gdzie by wyklęty poszedł? Przecież musiałby odejść nie tylko od ludzi, jak obecnie, ale od Chrystusa. Przecież swym przestępstwem godziłby nie tylko w ludzi, ale w Kościół Chrystusa. Oczywiście tak jest i teraz, ale nieściśle, nie tak mocno podkreślone i sumienie współczesnego zbrodniarza często wchodzi ze sobą w układy: „ukradłem – mówią – ale nie przeciw Cerkwi idę, Chrystusowi wrogiem nie jestem”. Gdy zaś miejsce państwa zajmie Cerkiew, trudno będzie przestępcy to powiedzieć, chyba że odrzuciłby cały Kościół: „wszyscy – rzekłby – błądzą, wszyscy zboczyli, wszyscy – błędny Kościół, a ja jeden, zbój i morderca – sprawiedliwy Kościół chrześcijański”. Ale to powiedzieć sobie trudno, trzeba by warunków wyjątkowych. Teraz, z drugiej strony – weźcie pogląd samej Cerkwi na zbrodnię – czyż nie musi ona zmienić dzisiejszego prawie pogańskiego i mechanicznego obcięcia zarażonego członka, w jaki sposób dziś zastąpić go, w pełni i już nie kłamliwie, ideą o odrodzeniu człowieka, o zmartwychwstaniu jego i zbawieniu...

– Co takiego?... Znów przestaję rozumieć – przerwał Miusow – znów jakieś marzenie. Coś bez formy, aż niepojęte! Co za wykluczenie? Podejrzewam, że się pan bawi po prostu, Iwanie Fiodorowiczu!

– Ależ to to samo, co teraz – przemówił nagle Zosima. – Przecież, gdyby teraz nie istniała Cerkiew Chrystusowa, przestępca nie miałby żadnego hamulca, ani nawet kary, to jest kary prawdziwej, nie mechanicznej, rozdrażniającej jedynie w większości wypadków serce, a kary istotnej, jedynie skutecznej, jedynie odstraszającej, zawierającej się w poczuciu sumienia własnego.

– Jak to, pozwólcie spytać? – zdumiał się Miusow.

– A tak – ciągnął starzec – wszystkie te zsyłki, dawniej jeszcze kara cielesna, nikogo nie poprawiają, przede wszystkim zaś nikogo od zbrodni nie odstraszają i ilość zbrodni z biegiem czasu nawet się zwiększa. Zgodzicie się chyba, że w ten sposób wcale się społeczeństwa nie zabezpiecza, bo choć odetnie się zarażony członek i deportuje daleko, precz z oczu, na miejsce jego pojawia się natychmiast dwóch. Jeśli coś dziś broni społeczeństwo i naprawia czasami przestępcę, to jedynie zakon Chrystusowy, przemawiający do sumienia. Tylko poczuwając się do winy, jako syn społeczności Chrystusowej – Cerkwi – przestępca poczuwa się do winy wobec społeczeństwa samego, czyli znów Cerkwi, a więc, jedynie wobec Cerkwi współczesnej zbrodniarz może poczuć się do winy, a nie wobec państwa. Gdyby sąd znajdował się w rękach Cerkwi, wiedziałaby ona, kogo zwolnić od odłączenia. Teraz jednak, nie mając żadnego wpływu na sąd, od podobnego karania zbrodniarza sama się uchyla, nie odtrąca go od siebie; mało tego, stara się utrzymać z nim chrześcijańską łączność kościelną, dopuszcza go do nabożeństwa, do sakramentów, udziela mu wsparcia, obchodzi się raczej jak z jeńcem, niż jak ze skazańcem. A co by było ze zbrodniarzem, o Boże! Gdyby i chrześcijańskie społeczeństwo – Cerkiew – odepchnęła go, podobnie jak społeczeństwo świeckie, gdyby Cerkiew karała go odłączeniem po każdym wyroku sądu państwowego. Nie mogłoby być większej rozpaczy, zwłaszcza dla rosyjskiego przestępcy, bo rosyjscy przestępcy jeszcze wierzą. A może nastąpiłaby rzecz straszna – utrata wiary w zrozpaczonym sercu – i wtedy co?... Lecz Cerkiew, matka troskliwa i kochająca, uważa karę państwową za dostateczną – ktoś się musi nad ukaranym użalić. Przede wszystkim zaś nie nakłada kary, albowiem sąd Cerkwi mieści w sobie całą prawdę, a więc w żadne kompromisy już wchodzić nie może. Zagraniczny przestępca, powiadają, rzadko odczuwa skruchę, bo przecież współczesne teorie uczą go, że zbrodnia nie jest zbrodnią, a jedynie buntem przeciwko niesprawiedliwości i uciskowi. Społeczeństwo odcina go od siebie po prostu mechanicznie, triumfując siłą, i tłumaczy to odcięcie nieukrywaną nienawiścią, i pełną obojętnością na jego dalszy los – i to bez najmniejszego sprzeciwu Kościoła, bo w wielu wypadkach Kościołów tam już nie ma, zostali jedynie duchowni i wspaniałe gmachy kościelne, same zaś Kościoły dawno już dążą do przejścia z niższej kościelnej formy w wyższe, jak państwo, by w nim ostatecznie się rozpłynąć – przynajmniej w krajach luterańskich. W Rzymie zaś tysiąc lat temu na miejsce Kościoła proklamowano państwo i przestępca już się za członka Kościoła poczuwać nie może i pozostaje w rozpaczy. Jeżeli wraca do społeczeństwa, to pełen nienawiści. Czym się to kończy, możecie pomyśleć – w wielu wypadkach, zdawałoby się, że i u nas tak samo. U nas jednak, oprócz sądów mamy jeszcze Cerkiew, która nigdy nie traci łączności z winowajcą, przy tym zaś utrzymuje się, choćby tylko w moralnym sensie, i choć nie działa, zawsze jednak żyje dla przyszłości, a i przez przestępcę samego instynktownie uznawany jest jej sąd... Sprawiedliwie powiedziano przed chwilą, że gdyby istotnie Cerkiew objęła sąd, czyli gdyby społeczeństwo stało się Cerkwią, to nie tylko sąd taki wpływałby na poprawę winnego, ale i ilość samych przestępstw zmniejszyłaby się bardzo. A i Cerkiew niewątpliwie patrzyłaby na winę i winnego inaczej, niż to się dzieje obecnie, umiałaby powstrzymać knującego zbrodnię, a podnieść upadłego. Prawda, teraz społeczeństwo chrześcijańskie jeszcze samo nieprzygotowane, samo na dziesięciu sprawiedliwych stoi, lecz ponieważ ilość ich rośnie, więc czeka to społeczeństwo przemiana ze związku prawie jeszcze pogańskiego, w jedyny i powszechny Kościół. Tak będzie, będzie, choćby w końcu wieków, bo temu jest przeznaczone stać się! Nie frasujmy się czasami i terminami, bo tajemnica ich w mądrości Bożej, w Opatrzności Jego i w miłości Jego. A co według ludzkiej rachuby jest jeszcze bardzo odległym, to w planie Bożym stoi już może u drzwi. Tak będzie!

– Będzie, będzie! – uroczyście i surowo potwierdził ojciec Paisy.

– Dziwne, dziwne – wtrącił Miusow, jakby ze zgorszeniem.

– Co wam się wydaje tak dziwne? – ostrożnie spytał go ojciec Józef.

– Cóż to jest?! – zawołał Miusow. – Państwo się znosi, a Cerkiew podnosi się do stanowiska państwa! To już nie ultramontanizm, ale arcyultramontanizm! To się i Grzegorzowi VII **(Grzegorz VII – święty, papież w latach 1073-1085; inicjator tzw. reformy gregoriańskiej.)** nie marzyło!

– Ależ odwrotnie! – przerwał ojciec Paisy. – Zrozumcież, że nie Cerkiew obróci się w państwo – to Rzym i jego marzenie, to trzecia pokusa diabelska! Przeciwnie, państwo obróci się w Cerkiew i stanie się Kościołem całej ziemi, co przeciwne jest i ultramontanizmowi, i Rzymowi, i waszemu tłumaczeniu, a jest jedynie wielkim, światowym przeznaczeniem prawosławia. Od Wschodu gwiazda ta zabłyśnie...

Miusow zamilkł wyniośle, tolerancyjny uśmiech pojawił się na jego wargach. Alosza słuchał z bijącym sercem, przypadkowo spojrzał na Rakitina, który stał, jak poprzednio, u drzwi. Po ożywionym rumieńcu na jego twarzy Alosza poznał, że i Rakitin przejęty jest nie mniej od niego. Alosza wiedział o powodach jego wzburzenia.

– Pozwólcie powiedzieć mi jedną anegdotę – przemówił nagle Miusow. – W Paryżu, przed paru laty, niedługo po przewrocie grudniowym **(Przewrót grudniowy – przewrót dokonany przez Ludwika Napoleona Bonaparte w grudniu 1851 roku.)**, spotkałem przypadkowo jednego z naczelników policji politycznej. Był wobec mnie dość szczery. Mówiliśmy o socjalistach-rewolucjonistach, prześladowanych wówczas. W pewnej chwili zauważył: „wszystkich tych socjalistów-anarchistów, ateuszów, niezbyt się obawiamy. Śledzimy ich, znamy ich kroki – mają oni paru osobliwych ludzi, choć niewielu – są to wierzący chrześcijanie, a jednocześnie socjaliści – tych obawiamy się najwięcej, to straszni ludzie! Socjalista chrześcijanin straszniejszy jest od socjalisty bezbożnika”. Uderzyły mnie podówczas te słowa, teraz zaś przypomniały mi się jakoś...

– Więc stosujecie je do nas i widzicie w nas socjalistów? – spytał wprost ojciec Paisy. Nim jednak Miusow zdążył mu odpowiedzieć, otworzyły się drzwi i wszedł opóźniony Dymitr Karamazow.

VI. PO CO ŻYJE TAKI CZŁOWIEK!

Był to młody, dwudziestoośmioletni mężczyzna, średniego wzrostu, o przyjemnej twarzy, o wyglądzie jednak starszym nad wiek. Mimo muskularności i widocznej siły fizycznej, z twarzy jego przebijało coś chorobliwego – była chuda, o zapadniętych policzkach, pożółkła. Dość duże, ciemne oczy patrzyły, choć twardo, lecz jakoś niepewnie, nawet w chwilach wzburzenia wzrok jego nie harmonizował ze stanem wewnętrznym i wyrażał coś innego. Często, widzący w jego oczach coś ponurego i zamyślonego, uderzeni byli nagłym jego śmiechem. Chorobliwy wygląd jego twarzy mógł być łatwo zrozumiały – wszyscy wiedzieli o jego rozpustnym, hulaszczym życiu, jak i o rozdrażnieniu wywołanym sporami z ojcem, przy tym i z urodzenia był gwałtowny. Wszedł ubrany elegancko, stąpał pewnie. Wszedłszy, obrzucił wszystkich wzrokiem, skierował się ku starcowi, pokłonił mu się głęboko i poprosił o błogosławieństwo, gdy zaś starzec błogosławił go, z czcią ucałował mu rękę, po czym wzburzonym głosem przemówił:

– Wybaczcie łaskawie me spóźnienie. Lecz sługa Smierdiakow, wysłany przez ojca, powiedział mi, że o pierwszej... Teraz zrozumiałem.

– Nie kłopoczcie się – przerwał starzec – nie szkodzi...

Dymitr raz jeszcze pokłonił się ascecie, po czym złożył taki sam pokłon swemu ojcu – widać było, że obmyślił ten pokłon zawczasu i obmyślił szczerze, uważając za swój obowiązek okazać swój szacunek i dobre zamiary. Fiodor Pawłowicz, choć zaskoczony, od razu zareagował po swojemu: skoczył na równe nogi i odpowiedział synowi takimże pokłonem – twarz jego nabrała powagi, dodając mu jednak złośliwego wyglądu. Dymitr usiadł w pobliżu ojca Paisego – rozmowa zaczęła się na nowo. Na pytanie ojca Paisego Piotr Aleksandrowicz nie uznał za stosowne odpowiedzieć.

– Pozwólcie mi pominąć tę kwestię – rzekł z pewnym, światowym niedbalstwem. – O, Iwan Fiodorowicz się uśmiecha, może ma coś do powiedzenia – spytajcie go.

– Nic specjalnego, prócz małego spostrzeżenia – odpowiedział od razu Iwan Fiodorowicz – że europejski liberalizm w ogóle, a nawet nasz rosyjski liberalny dyletantyzm, dawno już plącze ostateczne cele socjalizmu z celami chrześcijaństwa – ten dziki wywód jest charakterystyczny. Zresztą, nie rozróżniają socjalizmu i chrystianizmu nie tylko liberałowie i dyletanci, ale w wielu wypadkach także i zagraniczni żandarmi. To charakterystyczne.

– W ogóle proszę to raz zostawić – przerwał Miusow – a zamiast tego opowiem wam anegdotę o samym Iwanie Fiodorowiczu, o wiele ciekawszą. Przed paru dniami oświadczył o towarzystwie, złożonym przeważnie z dam, że cała przyroda nie zna prawa, by człowiek miał kochać bliźniego, prawo takie nie istnieje, jeżeli zaś była dotąd miłość na ziemi, to jedynie na skutek wiary ludzi w swą nieśmiertelność. Unicestwijcie tę wiarę w ludzkość, a natychmiast zaniknie nie tylko miłość, ale wszelka siła, mogąca przedłużać życie świata. Mało tego, nic już nie będzie niemoralnym, nawet ludożerstwo. Ale i tego mało – twierdził, że dla każdego, kto stracił wiarę w Boga i nieśmiertelność, prawo moralne musi natychmiast zmienić się w swe przeciwieństwo, i że egoizm oraz wszelka nikczemność byłyby mu nie tylko dozwolone, lecz stałyby się najrozumniejszym, najszlachetniejszym wyjściem w jego położeniu. Po takim paradoksie można się spodziewać, panowie, co jeszcze raczy głosić i co jeszcze palnie nasz miły ekscentryk, Iwan Fiodorowicz.

– Pozwólcie! – krzyknął nieoczekiwanie Dymitr. – Czy się nie przesłyszałem? Niegodziwość nie tylko musi być dozwoloną, lecz uznaną za najmądrzejszą i konieczną drogę postępowania każdego bezbożnika. Czy tak?

– Bezwzględnie – rzekł ojciec Paisy.

– Zapamiętam.

Powiedziawszy to, Dymitr umilkł równie nagle, jak niespodziewanie wtrącił się do rozmowy. Wszyscy spojrzeli nań ciekawie.

– Czyż to jest naprawdę wasze przekonanie o skutkach utraty wiary w nieśmiertelność? – spytał nagle ojciec Zosima Iwana.

– Tak. Nie ma nieśmiertelności, więc nie ma i cnoty.

– Błogosławieni wy, skoro tak wierzycie... albo nieszczęśliwi.

– Dlaczego nieszczęśliwi? – uśmiechnął się Iwan.

– Bo, zdaje się na pewno, że sami nie wierzycie ani w nieśmiertelność, ani nawet w to, coście o Cerkwi napisali.

– Być może... macie słuszność! Ale ja... niezupełnie żartowałem... – przyznał się nagle Iwan, zaczerwieniwszy się.

– Niezupełnie żartowaliście, to prawda. Myśl ta jeszcze nierozstrzygnięta w waszym sercu i męczy je. Ale i męczennik lubi czasem bawić się swą rozpaczą, jakby też z rozpaczy. Jak dotąd zabawiacie się – i artykułami, i dysputami, sami w swą dialektykę nie wierząc. Nie rozstrzygnęliście tego pytania w sobie i to nieszczęście, bo istotnie wymaga ono rozstrzygnięcia.

– A może już rozstrzygnąłem? Rozstrzygnąłem pozytywnie? – ciągnął dziwnie Iwan Fiodorowicz z uśmiechem.

– Jeżeli nie można rozstrzygnąć go pozytywnie, to nigdy nie rozstrzygnie się go i negatywnie – na tym właśnie polega męka waszego serca. Ale dziękujcie Bogu, że dał wam serce wzniosłe, zdolne do takiej męki – udręką jest rozmyślanie... Niech wam da Bóg, by serce wasze rozstrzygnęło jeszcze na ziemi i niech Bóg błogosławi was na drodze waszej!

Starzec podniósł rękę i chciał przeżegnać Iwana, lecz ten wstał szybko, podszedł ku niemu i po błogosławieństwie ucałował mu rękę. Wszyscy umilkli, zdziwieni – w oczach Aloszy malował się nawet strach. Jedynie Miusow wzruszył ramionami.

Nagle porwał się Fiodor Pawłowicz.

– Świątobliwy! – wrzasnął, wskazując na Iwana. – Oto syn mój, krew z krwi mojej, najukochańsza krew! To mój zacny, rzec można Karol Moor, a ten oto, Dymitr, przeciw któremu sprawiedliwości u was szukam, to niecny Franz Moor – obaj ze Zbójców Schillera – no, więc ze mnie Regierender Graf von Moor **( Regierender Graf von Moor (niem.) – sprawujący władzę hrabia Moor.)**! Osądźcie i ratujcie! Nie tylko modlitw, ale proroctw waszych łakniemy!

– Mówcie bez błazeństwa i nie lżyjcie krewnych waszych – przemówił zmęczonym głosem starzec.

– Niegodna komedia, którą przeczuwałem! – zawołał Dymitr, zrywając się również. – Wybaczcie, czcigodny ojcze – zwrócił się do starca – jestem człowiekiem niewykształconym, nie wiem nawet, jak was tytułować... ale was oszukano, pokazaliście nadmiar dobroci, pozwalając nam na ten zjazd u was! Ojcu potrzebny tylko skandal – po co? – bo już ma w tym swe wyliczenia. On zawsze liczy. Ale teraz, teraz zdaje się, wiem, po co!

– Oskarżają mnie wszyscy, oni wszyscy! – krzyczał dalej Fiodor Pawłowicz. – O, i Piotr Aleksandrowicz też! Oskarżałeś pan, Piotrze Aleksandrowiczu, oskarżałeś pan! – zwrócił się do Miusowa. – Oskarżają, że pieniądze dzieci za cholewę schowałem, ale przepraszam, jest sąd! Tam wam wyjaśnię, Dymitrze Fiodorowiczu, na mocy waszych własnych kwitów, ile mieliście, ile przepuściliście i ile wam zostało! Dlaczego Piotr Aleksandrowicz nie chce rozsądzić? Dymitr Fiodorowicz nie jest dlań obcym. Bo wszystko przemawia za mną, a Dymitr Fiodorowicz jeszcze mi jest winien i nie byle co, a z parę tysięcy – mam dokumenty! Całe miasto przecież trzeszczy od jego hulatyk! A poprzednio po tysiąc i dwa za uwodzenie uczciwych panien płacił. Wiemy o tym, Dymitrze Fiodorowiczu, szczegółowo! Święty ojcze, czy uwierzycie, rozkochał w sobie najszlachetniejszą z dziewic, z dobrego domu, majętną córkę swego byłego zwierzchnika, dzielnego pułkownika, skompromitował pannę oświadczynami, a teraz, gdy ona jest tutaj, sierota, jego narzeczona, on na jej oczach do jednej tutejszej uwodzicielki chodzi. Ale choć uwodzicielka ta żyła, że tak powiem, w małżeństwie cywilnym z jednym, ale charakter, twierdza niedostępna, tak jakby żona ślubna, bo cnotliwa ta-ak! ojcowie święci, cnotliwa! A Dymitr Fiodorowicz chce tę twierdzę złotym kluczem otworzyć i chce ze mnie pieniądze wydobyć. Już na tę uwodzicielkę tysiące wydał, pieniądze pożycza bezustannie, a wiecie, od kogo między innymi? Powiedzieć czy nie, Mitia?

– Milczeć! – wrzasnął Dymitr. – Poczekajcie, aż wyjdę! Przy mnie wara wam plugawić najszlachetniejszą dziewicę. Już to, że śmiecie o niej gadać, znieważa ją. Nie pozwolę!

Przerwał, łapiąc oddech.

– Mitia, Mitia – jęknął ojciec. – A błogosławieństwo rodzicielskie, to nic? Przeklnę, to co będzie?

– Bezwstydnik i komediant! – ryknął Dymitr.

– I to ojcu, ojcu! A co z innymi? Panowie, pomyślcie, biednego, lecz uczciwego człowieka, dymisjonowanego kapitana, obarczonego rodziną, przed trzema tygodniami wywlókł za brodę z restauracji i publicznie pobił za to, że był poufnym pomocnikiem w pewnej mojej sprawie!

– Kłamstwo! – drżał z gniewu Dymitr. – Ojcze, ja się nie usprawiedliwiam, zawsze się przyznaję, postąpiłem z tym kapitanem jak zwierzę i teraz żałuję tego, lecz ten kapitan, wiesz, pełnomocnik, poszedł do tej damy, którą nazywacie uwodzicielką i namawiał ją w waszym imieniu, by wzięła od was moje weksle, które macie, i za ich pomocą wsadziła mnie do więzienia z powodu dłużników, gdybym

zanadto naciskał was w sprawie majątku! Teraz mi zarzucacie, że mam do niej słabość, a przecież sami namawialiście ją, by mnie zwabiła! W oczy mi to opowiadała, śmiejąc się z was! A wsadzić mnie chcecie tylko przez zazdrość, bo sami zaczęliście się do niej umizgiwać – sama mi to opowiadała i też śmiała się z was! Oto, święci mężowie, ten, karcący rozpustnego syna, ojciec! Panowie, wybaczcie mi mój gniew, ale przeczuwałem, że ten przewrotny starzec pościągał tu was wszystkich, by wywołać skandal. Poszedłem się pojednać, gdy do mnie rękę wyciągnął! Ale skoro znieważył nie tylko mnie, ale najszlachetniejszą dziewicę, której imienia nawet nie śmiem wymówić przez cześć dla niej, to zdecydowałem się obnażyć całą jego grę publicznie, choćby był ojcem.

Nie mógł dokończyć. Oczy mu błyszczały, dyszał ciężko. Ale i wszyscy byli wzburzeni, wszyscy porwali się z miejsc, prócz starca, który siedział blady, z błagalnym uśmiechem na twarzy, z rzadka podnosił rękę, by uspokoić szalejących. Na koniec Piotr Aleksandrowicz stracił cierpliwość do reszty.

– Wszyscy winni jesteśmy – przemówił gwałtownie – ale ja nie wszystko przewidziałem, choć wiedziałem, z kim mam do czynienia. Trzeba z tym raz skończyć! Wasza wielebność, wierzcie, że ja o tym wszystkim dokładnie nie wiedziałem, nie chciałem wierzyć, dopiero teraz się dowiaduję... Ojciec zazdrosny o ladacznicę, a sam z tą ścierką zmawia się, by syna zapakować do kryminału. I w taką kompanię wciągnięto mnie...

– Dymitrze Fiodorowiczu! – wrzeszczał Fiodor Pawłowicz nieludzkim głosem. – Gdybyście nie byli moim synem, to... zaraz na pojedynek... na pistolety... o trzy kroki...

Starzy blagierzy, którzy przeszli łgarstwem życie całe, miewają chwile, gdy zapominają się tak, że szczerze drżą i płaczą ze wzburzenia, mimo że w tejże samej chwili mogliby sobie samemu szepnąć: przecież ty łżesz, stary bezwstydniku, komediant z ciebie mimo całego twego „świętego gniewu”.

Dymitr z pogardą nie do opisania spojrzał na ojca.

– Myślałem... myślałem – cicho przemówił – że przyjdę z aniołem mojej duszy, moją narzeczoną, by umilić mu starość, a widzę tylko plugawego rozpustnika i nędznego komedianta!

– Na pojedynek! – zawył znów stary libertyn, zachłystując się i bryzgając śliną. A pan, Piotrze Aleksandrowiczu, wiedz, że w całej waszej rodzinie nie było uczciwej i wzniosłej, słyszysz pan, wznioślejszej kobiety, niż ta, uznana przez was wszystkich, jak ośmielił się pan ją nazwać, za ścierkę. A wy, Dymitrze Fiodorowiczu, na tę ścierkę waszą niewiastę przemieniliście, więc sami orzekliście, że wasza niewiasta i podeszwy tej ścierki niewarta!

– Wstyd słuchać! – wyrwało się ojcu Józefowi.

– Wstyd i hańba! – powtórzył Kałganow, milczący cały czas.

– Po co taki człowiek żyje? – głucho zaryczał Dymitr, na wpół przytomny z wściekłości. – Nie, powiedzcie mi, czy można mu jeszcze pozwolić plugawić sobą ziemię – obejrzał się i wskazał ręką starca. Mówił powoli i równo.

– Słyszycie, słyszycie, mnisi, ojcobójcę – rzucił się Fiodor Pawłowicz na ojca Józefa. – Oto odpowiedź na wasze „wstyd słuchać!”. Co wstyd? Ta „ścierka”, ta „ladacznica” może jest świętszą od was wszystkich, panowie pobożni hieromonachowie! Ona może upadła w młodości, powalona przez środowisko, ale ona „ukochała wiele”, a takiej i Chrystus przebaczył...

– Chrystus nie za taką miłość przebaczył! – jęknął ojciec Józef.

– Nie, za taką właśnie, za taką! Wy tu przy kapuście nad zbawieniem dyskutujecie i myślicie, żeście sprawiedliwi. Po piskorzu na dzień jecie i myślicie, że piskorzami Boga przekupicie!

– Niemożliwe, niemożliwe! – wołano zewsząd.

Nagle tę niesamowitą scenę przerwało coś nieoczekiwanego. Oto podniósł się starzec, posunął się ku Dymitrowi i padł tuż przed nim na kolana. Alosza sądził, że opuścił się na kolana z braku sił, lecz nie – powstawszy, starzec złożył Dymitrowi pokłon, aż czołem dotknął ziemi. Słaby uśmiech błyszczał na jego wargach.

– Wybaczcie, wybaczcie wszyscy! – wymówił, kłaniając się naokoło wszystkim.

Dymitr stał chwilę osłupiały... na koniec krzyknął: „O, Boże!” i, zakrywszy twarz rękoma, wypadł z celi, za nim zaś wszyscy goście, tak wzburzeni, że nawet, prócz hieromonachów, zapomnieli pożegnać gospodarza.

– Co on z tym pokłonem – symbol jaki, czy co? – próbował zacząć rozmowę Fiodor Pawłowicz, uspokoiwszy się nieco, gdy już mijali bramę pustelni.

– Ja za dom wariatów ani za wariatów nie odpowiadam – odparł Miusow ze złością – ale za to zwolnię was od mego towarzystwa i, wierzcie, na zawsze... Gdzie ten mnich?

„Ten mnich”, to jest ten, który zaprosił gości do ihumena, oczekiwał już.

– Poczekajcie, czcigodny ojcze, powiadomcie ojca ihumena o mym głębokim poważaniu i wybaczcie w jego imieniu, że niepodobna, bym mógł mieć zaszczyt skorzystania z zaproszenia na jego posiłek, mimo najszczerszych chęci – rozdrażnionym głosem rzekł Miusow.

– A ta niespodziewana przeszkoda – to ja! – podchwycił Fiodor Pawłowicz. – Słyszycie, ojcze, to Piotr Aleksandrowicz ze względu na moją obecność... Idź pan, Piotrze Aleksandrowiczu, pozwól do ojca ihumena – dobrego apetytu! Do domu, do domu – w domu co zjem, a tu czuję się nie bardzo. Piotrze Aleksandrowiczu, mój najdroższy krewniaku.

– Nigdy pańskim krewniakiem nie byłem, łajdaku.

– Umyślnie powiedziałem, żeby pana pozłościć. Wypierasz się pan, chociaż przecież krewni jesteśmy, dowiodę. Po ciebie, Iwanie Fiodorowiczu, konie przyślę, jeżeli chcesz zostać. Panu, Piotrze Aleksandrowiczu, nawet przyzwoitość nakazuje pokazać się tam teraz, wytłumaczyć się po tym, cośmy tam narozrabiali.

– Istotnie jedziesz pan? Bez blagi?

– Piotrze Aleksandrowiczu, czyżbym śmiał po tym, co zaszło? Zapomniałem się, wybacz pan, zapomniałem się! Jestem wstrząśnięty! Wstyd! Panowie, jeden ma serce, jak Aleksander Macedoński, inny, jak piesek Fidelka. Ja mam serce, jak piesek Fidelek. Och! No, jakże po takiej eskapadzie na obiad, sosy klasztorne wylizywać? Wstyd, nie mogę, wybaczcie.

– Diabeł wie, a co będzie, jeżeli łże? – zatrzymał się w niedowierzaniu Miusow, oglądając się za odchodzącym błaznem, który, zauważywszy to, posłał mu rękę na pocałunek.

– Idzie pan do ihumena? – szorstko spytał Miusow Iwana Fiodorowicza.

– Czemu nie? Przy tym byłem zaproszony jeszcze wczoraj.

– Na nieszczęście, rzeczywiście czuję, że pojawienie się tam jest konieczne – z goryczą ciągnął Miusow, nawet nie zwracając uwagi, że mniszek słucha. – Żeby się choć wytłumaczyć tam i wyjaśnić, że to nie my... Co pan o tym myśli?

– Tak, trzeba wyjaśnić, że nie my. Przy tym ojca nie będzie – zauważył Iwan.

– No, jeszcze by z pańskim ojcem! Przeklęty ten obiad!

Mnich milcząc słuchał, raz tylko zauważył, że ojciec ihumen czeka już od pół godziny, ale nie odpowiedzieli mu. Miusow z nienawiścią spojrzał na Iwana.

– A przecież idzie, jakby nic nie było! – pomyślał. – Miedziane czoło i karamazowskie sumienie.

VII. SEMINARZYSTA KARIEROWICZ

Alosza odprowadził starca do jego celi i ułożył w łóżku. Starzec opadł bez sił, oczy jego błyszczały, oddychał z trudem. Usiadłszy na łóżku, uważnie i jakby namyślając się nad czymś, spojrzał na Aloszę.

– Idź, miły, idź, pośpiesz się. Potrzebny tam jesteś, idź do ojca ihumena.

– Pozwólcie pozostać – prosił Alosza.

– Tam potrzebniejszy jesteś! Tam pokoju nie ma. Przydasz się. Podniosą się diabli, modlitwę odmów. I wiedz synku, że teraz nie tu twoje miejsce. Zapamiętaj to, jak tylko Bóg mnie powoła, opuść klasztor. Opuść zupełnie.

Alosza drgnął.

– Dlaczego drżysz? Nie tu twoje miejsce. Błogosławię cię na wielką pracę w świecie. Dużo jeszcze będziesz się błąkał. I ożenić się będziesz musiał. Wszystko będziesz musiał przenieść, nim znów tu przyjdziesz. A pracy dużo będzie. Nie wątpię w ciebie, więc cię i posyłam, Chrystus z tobą. Uchowaj Go i on cię uchowa. Strapienie ujrzysz wielkie i w strapieniu tym szczęśliwy będziesz. Oto rada dla ciebie: w strapieniu szczęścia szukaj. Pracuj, bez ustanku pracuj. Zapamiętaj sobie me słowa, bo jeszcze będę rozmawiał z tobą, ale niedługo, bo dni moje już policzone.

Przez twarz Aloszy przebiegł skurcz, kąciki ust jego drżały.

– Co ty znów? – lekko uśmiechnął się starzec. – Niechaj świeccy grzebią swych umarłych ze łzami, a my z odchodzącym ojcem się radujemy. Radujmy się i módlmy się za niego. No, idź, czas mi się modlić. Idź, bądź przy braciach, przy obu.

Starzec podniósł rękę do błogosławieństwa, opór był niedopuszczalny, choć Alosza straszliwie pragnął zostać. Chciał jeszcze spytać, co oznaczał ów pokłon Dymitrowi, lecz nie śmiał – wiedział, że starzec powiedziałby mu sam, bez zapytania, gdyby było potrzeba. Pokłon ten zaś straszliwie wstrząsnął Aloszą. Wierzył na ślepo, że miał on jakieś tajemnicze znaczenie. Tajemne, a może i straszne. Gdy wyszedł poza ogrodzenie pustelni, nagle znów ścisnęło mu się serce, zatrzymał się i jakby znowu usłyszał słowa starca przewidującego bliską śmierć. Jakże zostanie bez niego? I dokąd pójdzie? Zaleca nie płakać i opuścić klasztor, Panie! Dawno już Alosza nie był tak przygnębiony. Nagle, idąc przez las, przyglądając się wysokim sosnom, ujrzał Rakitina oczekującego kogoś.

– Czekasz na mnie? – spytał Alosza.

– Właśnie – uśmiechnął się Rakitin. – Spieszysz do ojca ihumena, wiem, dawno już takiego bankietu u niego nie było. Ja tam nie będę, a ty idź sosy podawaj. Ale... powiedz mi, Aleksy, jedno – co ten sen znaczył? Dawno już chciałem zapytać.

– Co za sen?

– A ten pokłon do ziemi twemu bratu Dymitrowi. Aż łbem stuknął...

– Ty o ojcu Zosimie?

– Tak.

– Łbem?

– A, nieprzystojnie się wyraziłem! A, niech tam! Ale co to znaczyło?

– Nie wiem, Misza.

– Wiedziałem już, że ci nie powie. Mądrego w tym oczywiście nic nie ma, pobożne głupstwa jak zawsze. Ale fokus dobry – teraz wszyscy bigoci w całej guberni poczną się zastanawiać, co to znaczy. Według mnie, stary istotnie kryminał zwęszył, przenikliwy! Źle u was pachnie!

– Co za kryminał?

– W waszej rodzince... między twymi braciszkami a bogatym papcią. No i ojciec Zosima łbem stuknął na wszelki wypadek. Potem, jeśli coś się zdarzy, „ach, przecież święty starzec przepowiedział”, chociaż co w tym za proroctwo, że ktoś łbem stuknął. Nie, nie, to alegoria! Sławić będą – przestępcę ukazał! Z maniakami religijnymi zawsze tak – przed knajpą się żegna, a na cerkiew kamienie ciska. Tak i twój stary – sprawiedliwego kijem, a mordercy pokłon.

– Jaka zbrodnia? Co za morderca? Co ty? – Alosza stanął jak wryty.

– Jaka? Nie wiesz? Założę się, żeś już o tym myślał. No, Alosza, ty zawsze prawdę mówisz, choć zawsze na dwóch stołkach siedzisz – powiedz, czyś o tym myślał już, czy nie? Powiedz.

– Myślałem – cicho rzekł Alosza.

Rakitin zmieszał się.

– Co? Czyżbyś i ty już myślał! – krzyknął.

– Ja... nie tyle, bym myślał – ale... kiedyś zaczął mi o tym mówić... teraz... wydało mi się, jakbym i ja o tym myślał.

– Widzisz, jak ja się jasno wyraziłem, widzisz! Dziś, patrząc na papcię i brata, pomyślałeś o tym. Nie mylę się chyba?

– Ale poczekaj, poczekaj – lękliwie przerwał Alosza. – Po czym to wszystko zauważyłeś? A przede wszystkim – dlaczego się tym tak interesujesz?

– To dwa odrębne pytania – odpowiem na każde z osobna. Po czym zauważyłem? Nie spostrzegłbym niczego, gdybym dziś twego brata Dymitra nic przejrzał na wylot – z jakiegoś drobnego rysu przejrzałem go całego... Uczciwi, ale zmysłowi ludzie, mają pewien punkt, którego nie dotykaj... – bo i ojca dźgnie nożem. A papa, rozpity, hulaka – nie powstrzymają się obaj i buch obaj w błoto...

– Nie, Misza, nie... jeżeli to tylko, to uspokoiłeś mnie...Do tego nie dojdzie.

– To czego się cały trzęsiesz? A wiesz co? Uczciwy to on jest, ten Mitia, choć głupi, ale to erotoman, to całe jego określenie i cała wewnętrzna treść. To ojciec przekazał mu swą podłą lubieżność. Przecież ja ciebie podziwiam, Alosza, jakżeś ty czystość zachował? Przecież w waszym rodzie zmysłowość do gorączki dochodzi – przecież i tyś Karamazow! A oto teraz ci trzej erotomani, jeden za drugim... z nożami za cholewą. Zderzyli się we trzech, a może ty czwarty...

– Myślisz się, co do tej kobiety... Dymitr... nią gardzi... – wzdrygnął się Alosza.

– Gruszą? Nie, bracie, nie gardzi. Już jeżeli jawnie swą narzeczoną na nią przemienił, to już nie gardzi. W tym, bracie, w tym... nic już nie zrozumiesz... Zakocha się człowiek w jakiejś piękności, w ciele kobiecym, w jakiejś jego części nawet – człowiek zmysłowy może to zrozumieć, zakocha się, to i odda za nią własne dzieci – ojca i matkę, ojczyznę sprzeda; będąc uczciwym – pójdzie kraść, będąc łagodnym – zarżnie, będąc wiernym – zdradzi. Poeta żeńskich nóżek, Puszkin, nóżki żeńskie opiewał. Inni nie opiewają, ale patrzeć na nóżki nie mogą bez drżenia... A tu przecież nie tylko nóżki... Tu bracie, pogarda nie pomoże, choćby i pogardzał – pogardza, a oderwać się nie może.

– Rozumiem – bąknął Alosza.

– A więc od pierwszego słowa już rozumiesz? – ze złośliwą uciechą zaśmiał się Rakitin. – Cenne wyznanie – więc się już znasz na tym. Ach, ty skromnisiu! Ty, Alosza, cicha woda, święty, ale czart wie, coś już przemyślał, czart wie, o czym już wiesz! Cnotliwy, a taką już otchłań zgłębiłeś – dawno już to obserwuję. Ty sam Karamazow, Karamazow prawdziwy, a więc – przecież rasa i ród coś znaczą. Po ojcu erotoman, po matce maniak religijny, asceta. Czego drżysz? Prawdę mówię? Wiesz co – Grusza już mnie prosiła: „sprowadź go, to już z niego habit ściągnę”. Prosiła! Pomyślałem tylko: czym ją tak mocno zainteresowałeś? Wiesz co, niezwyczajna kobieta z niej!

– Kłaniaj się, powiedz, że nie przyjdę – krzywo uśmiechnął się Alosza. – No, kończ, coś zaczął, a ja potem swoją myśl wypowiem.

– Co tu kończyć – wszystko jasne; stara muzyka, bracie. Jeżeli nawet i w tobie erotoman siedzi, to co z twym bratem rodzonym Iwanem? Oto i cała kwestia karamazowska – erotomani i maniacy religijni! Teraz Iwan bawi się pisaniem teologicznych artykułów – ateista. Ten Iwan odbija bratu, Miti, narzeczoną i celu, zdaje się, dopnie. I jeszcze jak? Za zgodą Miti, który mu ją odstąpi, by się uwolnić i iść do Gruszy. Diabeł was zrozumie – sam podłość swą rozumie i sam w nią lezie. Słuchaj dalej: Miti stoi na drodze stary zbereźnik – ojciec. Ten nagle głowę dla Gruszy stracił, ślina mu aż cieknie na sam jej widok – zakochany jak ten kocur. Przedtem wysługiwał się nią tylko w jakichś ciemnych szwindlach, a teraz z propozycjami lezie, nie z czystymi oczywiście. No i zderzą się tatka z synkiem na tej drodze. A Grusza jeszcze ani do tego, ani do tamtego – jeszcze kręci, obu drażni, patrzy z kim wygodniej – starego można na pieniądze naciągnąć, ale się nie ożeni, a może w końcu i worek zaniknie... Mitia pieniędzy nie ma, ale za to może się ożenić. Tak, może ją poślubić. Rzuci narzeczoną, Katarzynę Iwanownę, niezrównaną piękność, szlachciankę bogatą, córkę pułkownika, i poślubi byłą utrzymankę rozpasanego chłopa, bogatego kupczyka Samsonowa, prezydenta miasta. A na to Iwan i czeka, do Katarzyny Iwanowny wzdycha, a i sześćdziesiąt tysięcy posagu złapie; dla takiego golca jak on, to dosyć na początek. A zauważ – Miti nie tylko nie skrzywdzi, ale uczyni wiernym do grobu. Przecież wiem na pewno, że Mitia w zeszłym tygodniu krzyczał pijany w restauracji, że swej narzeczonej niegodzien, a Iwan jej godzien. A ona Iwana nie odrzuci, już teraz waha się między nimi dwoma. Ale czym wam ten Iwan wszystkim zaimponował – przecież się z was wszystkich śmieje!

– Skąd ty to wszystko wiesz? Skąd jesteś tego tak pewny? – ostro i dumnie spytał Alosza.

– A ty co się pytasz i mojej odpowiedzi zawczasu się boisz? A więc, sam się zgadzasz, że prawdę mówię?

– Nie lubisz Iwana. Iwan na pieniądze się nie złakomi.

– Ej, czyżby? Ale i piękność Katarzyny Iwanowny... To nie tylko pieniądze, choć i sześćdziesiąt tysięcy rzecz kusząca.

– Iwan wyżej patrzy; Iwan i na miliony się nie złakomi. Iwan nie pieniędzy, nie spokoju szuka. On może szuka cierpienia.

– A to co znowu? Ech, wy... szlachta!

– Ech, Misza, on ma burzliwą duszę. Umysł jego w niewoli. Myśl go wielka trapi i nie potrzebuje milionów, ale rozstrzygnięcia jej.

– Plagiat, Aloszka. Starca swego parafrazujesz. Ech, zadał wam wasz Iwan zagadkę, zadał. A zagadka najgłupsza... Słyszałem tę jego głupią teorię głoszącą, że jak nie ma nieśmiertelności, to nie ma i cnoty, i wszystko dozwolone (a braciszek, Mitia, krzyknął „Zapamiętam!”). Teoria przyjemna dla łotrów... ach, wymyślam, to głupio – dla szkolnych fanfaronów „o niezbadanej głębinie myśli”. Pyszałek – ot wszystko. Cała jego teoria – podłość! Ludzkość sama w sobie siłę znajdzie, by żyć dla cnoty, nawet bez wiary w duszę. W ukochaniu wolności, równości, braterstwa...

Przerwał nagle.

– Co ty się śmiejesz? Myślisz, że tylko frazesowicz ze mnie? – dodał.

– Nie... tyś mądry, ale... Po twym wzburzeniu poznałem, że i ty nie jesteś obojętny wobec Katarzyny Iwanowny, to już, bracie, dawno zauważyłem... dlatego nie lubisz Iwana. Zazdrosny jesteś?

– I o jej pieniądze też? No, dodaj.

– Nie, bo cię obrażać nie będę.

– Wierzę, skoro rzekłeś, ale niech was diabeł weźmie razem z Iwanem! Przecież i bez Katarzyny Iwanowny można go nie lubić! Za co ja mam go lubić? Przecież sam zasłużył na to, bym nań wymyślał. I dlaczego mam mu nie wymyślać?

– Nigdy nie słyszałem, żeby o tobie w ogóle co mówił.

– A ja słyszałem, że obgadywał mnie przed Katarzyną Iwanowną. Mówił, że jeżeli nie spotka mnie kariera archimandryty **(Archimandryta – dostojnik Kościoła wschodniego sprawujący nadzór nad klasztorami.)** w najbliższej przyszłości i nie zdecyduję się na postrzyżenie, to na pewno znajdę się w Petersburgu w jakimś bogatym dzienniku, w dziale krytyki, a za lat dziesięć stanę sam na czele tego dziennika, będę go wydawał w liberalnym i ateistycznym duchu, z odcieniem socjalizmu, ale ostrożnie... Skończy się moja kariera tym, że socjalizm nie przeszkodzi mi w gromadzeniu papierów wartościowych, aż dorobię się wspaniałego domu w Petersburgu, gdzie założę redakcję, a resztę mieszkań wydzierżawię lokatorom. Nawet miejsce temu domowi wyznaczył – przy Nowym Kamiennym Moście, z Litejnej na Wyborgską…

– Ach, Misza, przecież się to wszystko spełni, do słowa się spełni. – Alosza nie mógł się powstrzymać od wesołego śmiechu.

– I wy się na sarkazmy puszczacie, Aleksy Fiodorowiczu?

– Nie, nie, żartuję, wybacz. Ale powiedz, skąd możesz o tym tak dokładnie wiedzieć – przecież nie byłeś u niej?

– Nie byłem, ale za to był Dymitr Fiodorowicz; przyznam ci się, że podsłuchałem to mimo woli, siedząc u Gruszy i nie mogąc wyjść z jej sypialni, dopóki siedział w drugim pokoju.

– Ach, zapomniałem, żeś jej krewny...

– Krewny?... Ona moją krewną?! – wrzasnął nagle rozgniewany Rakitin. – Zwariowałeś? Piątej klepki ci brak?

– Słyszałem przecież...

– Gdzieś mógł słyszeć? Nie, wy – panowie Karamazowowie – wielką szlachtę udajecie, a ojciec wasz biegał po cudzych obiadach. Ja tylko syn popa, ale nie ubliżajcie mi tak lekkomyślnie. Ja też mam honor, Aleksy Fiodorowiczu. Nie mogę być krewnym Gruszy, dziewki publicznej, proszę to raz zrozumieć!

Rakitin był silnie rozdrażniony.

– Wybacz mi, na Boga – ja w dobrej wierze, a przy tym, czyżby ona... taka?!

– zaczerwienił się nagle Alosza. – Powtarzam ci, słyszałem, że to twoja krewna. Często u niej bywasz, a sam mi mówiłeś, że żadnego stosunku z nią nie masz... Ależ nigdy nie przypuszczałem, że nią tak gardzisz. Czyżby zasługiwała na to?

– Jeżeli ją odwiedzam, to mam przyczyny i – dosyć. A co do pokrewieństwa, to prędzej sam, przez braciszka albo i tatę, spowinowacisz się z nią, niż ja. No, ale już jesteśmy... Ale... co to takiego? Czyżbyśmy się spóźnili? Przecież nie mogli zjeść tak prędko? Ach, pewno znów kramu narobili... O, jest twój tata, a i Iwan. O, i ojciec Izydor coś za nimi krzyczy, a Miusow już wyjechał, o, jedzie, widzisz? O, i Maksymow obywatel pędzi, a to oznacza skandal – nie było obiadu. Czy oni czasem nie pobili ihumena? A może im baty dano? Warto by było...

Istotnie, Rakitin miał rację – nastąpił niesłychany i niebywały skandal.

VIII. SKANDAL

Przy wchodzeniu do pokojów ihumena, Miusowa ogarnęło jedno właściwe porządnemu, dobrze wychowanemu człowiekowi uczucie – wstyd mu było gniewać się. Poczuł, że powinien był tak pogardzać nędznym Iwanem Fiodorowiczem, że nie miał po co tracić zimnej krwi na widok jego wybryków. „W każdym razie, mnisi nic nie winni – pomyślał już na ganku ihumena – a jeżeli i tu są ludzie porządni – przecież i ten ojciec Mikołaj, ihumen, też ze szlachty, to dlaczego nie być dla nich miłym, serdecznym i grzecznym?... Kłócić się nie będę... i... na koniec dowiodę, że nie jestem kompanem tego Ezopa, tego błazna, i że wpadłem w głupią hecę, jak oni wszyscy”.

W sprawach o wyręby leśne i o połów ryb postanowił ustąpić im we wszystkim raz na zawsze. Wszystkie te dobre zamiary umocniły się, gdy już weszli do skromnego, lecz czystego, ozdobionego pięknymi kwiatami pokoju ihumena. Stół był nakryty czystym obrusem, na lśniącej zastawie piętrzył się doskonały chleb trzech gatunków, dwie butelki wina, dwie doskonałe miodu klasztornego – wódki nie było. Obiad, jak potem opowiadał Rakitin, składał się z pięciu dań: była ucha **(Ucha – rodzaj zupy z ryby.)** ze sterletem i pierożkami z ryby, potem ryba gotowana, potem kotlety rybne, kompot i lody, a na koniec kisiel. Wszystko to wywęszył Rakitin, mający stosunki w kuchni. Miał on serce niespokojne i zawistne; wiedział o swych znacznych zdolnościach, lecz nerwowo wyolbrzymiał je w swej pysze. Wiedział, że będzie działaczem swego rodzaju, lecz Aloszę, który go bardzo lubił, męczyło, że Rakitin jest nieuczciwy, a zupełnie tego nie pojmuje; przeciwnie, wiedząc, że nie ukradnie pieniędzy, uważał się za najuczciwszego. Na to już ani Alosza ani nikt nie mógł poradzić.

Rakitin był zbyt drobną osobą, by go zapraszano na obiad. Ojciec ihumen powitał gości, którzy tym razem nachylili się po błogosławieństwo.

– Winniśmy wytłumaczyć się – zaczął Miusow, poważnym i pełnym szacunku tonem – że pojawiamy się bez naszego towarzysza, Fiodora Pawłowicza, który oddalił się nie bez przyczyny. W celi wielebnego ojca Zosimy, uniósłszy się w swym nieszczęsnym sporze z synem, powiedział parę rzeczy... zgoła nie do rzeczy.... no, jednym słowem, nieprzyzwoitych... o czym, zapewne (spojrzał na hieromonachów), waszej wielebności już wiadomo. Po tym uznawszy swą winę i szczerze jej żałując, prosił nas, mnie i syna swego, o to, by wyrazić wam cały swój żal i skruchę. Jednym słowem, pragnie okupić swój błąd, teraz zaś prosi waszą wielebność, by raczyła zapomnieć o tym, co zaszło...

Ihumen wysłuchał go z powagą, wreszcie rzekł:

– Szczerze ubolewam nad tym wypadkiem. A może przy posiłku z nami polubiłby nas, a my jego. No, prosimy, panowie.

Zmówił modlitwę przed ikoną, wszyscy ze czcią pochylili głowy; obywatel Maksymow wysunął się umyślnie naprzód, składając ręce.

W tejże chwili Fiodor Pawłowicz zrobił swój ostatni kawał. W pierwszej chwili istotnie chciał jechać, jednak jak tylko podjechał jego rozklekotany powóz, już wsiadając do niego, zatrzymał się. Przypomniały mu się własne słowa: „zawsze mi się wydaje, że jestem najpodlejszym z ludzi i że mnie wszyscy za błazna mają, więc i powiadam – a niech tam, będę grał rolę błazna, nie boję się waszej opinii, bo wszyscy jesteście głupsi i podlejsi ode mnie”. Zachciało mu się zemścić na wszystkich za własne paskudztwa. Przypomniał sobie, jak kiedyś spytano go: „dlaczego wy tego a tego tak nienawidzicie?”, na co odpowiedział: „a ot, za co – nic mi wprawdzie nie zrobił, ale za to ja mu raz zrobiłem najgorsze świństwo i od tej chwili znienawidziłem go”. Uśmiechnął się złośliwie – jak zacząłem, to trzeba skończyć! – zadecydował. – Już teraz się nie zrehabilitujesz – myślał – no to im napluję jeszcze bez wstydu; nie wstydzę się was i już! Nie wiedział jeszcze, co zrobi, lecz już wiedział, że dojdzie do plugastwa najwyższego stopnia, zresztą tylko do plugastwa – od wybryku grożącego konsekwencjami umiał się zawsze wstrzymać w porę. Ukazał się u ihumena, właśnie gdy wszyscy gadali. Zatrzymał się na progu i zaśmiał się długim, brutalnym, złośliwym śmiechem.

– A oni myśleli, żem wyjechał, a ja tu! – krzyknął z całej siły.

Wszyscy patrzeli nań, milcząc, poczuli, że nastąpi coś obrzydliwego. Miusow z najlepszego nastroju przeszedł od razu we wściekłość.

– Nie... ja... nie mogę! – ryknął. Krew uderzyła mu do głowy; chwycił za kapelusz.

– Czego on nie może? – zawołał Fiodor Pawłowicz. – Nie może i nie może! Wasza wielebność, mam wejść czy nie? Czy mnie zapraszacie?

– Ależ prosimy z całego serca – rzekł ihumen. – Panowie – dodał po chwili – ośmielę się prosić was z całej duszy, byście, zapomniawszy o swarach, zasiedli w miłości i zgodzie rodzinnej, z modlitwą ku Bogu, do skromnego posiłku mego...

– Nie, nie... – niemożliwe – miotał się Miusow.

– A, jeżeli Piotr Aleksandrowicz nie może, to i ja nie mogę. Teraz zawsze tak będzie – on wychodzi, ja wchodzę, ja wchodzę, on wychodzi. A tą zgodą rodzinną toście wy, ojcze ihumenie, paskudnie docięli – przecież on się do mnie nie przyznaje! Prawda, von Sohn? O, jest von Sohn! Witaj, von Sohn!

– Ależ ja nie von Sohn... ja – Maksymow – wybełkotał zdumiony obywatel.

– Nie, tyś von Sohn. Wasza przewielebność, wiecie, co to jest von Sohn? To był taki proces kryminalny – zabili go w domu nierządnym – tak, zdaje się, nazywają się te miejsca u was – zabili i ograbili, po czym, nie bacząc na wiek podeszły, wtłoczyli trupa w kufer i odesłali do Moskwy, za numerem. A gdy wtłaczali, to nierządne tancerki śpiewały i grały na lirach... to jest na pianinach. To więc jest tenże von Sohn. Zmartwychwstałeś, von Sohnie, tak?

– Co to znaczy? Co to jest? – rozległy się głosy.

– Idziemy! – krzyknął Miusow, zwracając się do Kałganowa.

– Nie, pozwólcie – przerwał mu Fiodor Pawłowicz. – Tam, w celi, obmówiono mnie, jakobym nieprzyzwoicie się zachowywał, a zwłaszcza, żem o tych piskorzach wspomniał. Piotr Aleksandrowicz, krewny mój, lubi, by w mowie było plus de noblesse, que de sincérité **( Plus de noblesse, que de sincérité (fr.) – więcej szlachetności niż szczerości.)**, a ja na odwrót – żeby plus de sincérité que de noblesse **( Plus de sincérité que de noblesse (fr.) – więcej szczerości niż szlachetności)** i – pluję na noblesse. Czy tak, von Sohn? Wybaczcie, ojcze ihumenie, choć jestem błaznem, jestem i rycerzem honoru. Tak, rycerzem honoru, a w Piotrze Aleksandrowiczu tylko płaska ambicja i nic więcej. Przyjechałem, by popatrzeć. Tu mój syn Aleksy duszę zbawia: ja, ojciec, o los jego się troszczę i troszczyć muszę. Słuchałem i szopy robiłem, ale i oglądałem po cichu, a teraz ostatni akt komedii urządzę. U nas, co pada, to już leży na wieki. Czyż nie? Ja chcę wstać. Ojcowie święci, jam oburzony na was. Spowiedź to wielki sakrament, przed którym padam na twarz, a tam w celi wszyscy spowiadają się na głos! Czyż taka spowiedź jest dozwolona? Święci ojcowie ustanowili spowiedź na ucho przed wiekami. No, a jakbym ja wyjawił przy wszystkich, że na przykład... no, to jest... to... i... to; rozumiecie? Czasem i nieprzyzwoicie powiedzieć. Nie, ojcowie, jeszcze u was do chłystów **(Chłyści – rosyjska sekta mistyczna, powstała w XVII-XIX w., która głosiła konieczność surowej ascezy, łącznie z biczowaniem. Członkowie sekty odrzucali sakrament spowiedzi i zastępowali go spowiedzią jawną, wobec całej gminy wiernych.)** zajechać można. Przy pierwszej sposobności napiszę do Synodu **(Synod – zwierzchnia instytucja rosyjskiego Kościoła prawosławnego.)**, a syna, Aleksego, zaraz do domu wezmę.

Notabene, Fiodor Pawłowicz wiedział coś niecoś. Były niegdyś złe plotki, jakoby nadużywali spowiedzi itd. – niedorzeczne te oskarżenia od dawna upadły, lecz głupi diabeł, który wlókł Fiodora Pawłowicza na jego własnych nerwach ku coraz głębszej hańbie, podpowiedział mu to stare oskarżenie, w którym sam nie rozumiał ani słowa. Nagle poczuł, że palnął dzikie głupstwo i zapragnął dowieść słuchaczom, że nie powiedział wcale głupstwa i, choć wiedział doskonale, że z każdym słowem będzie prawił gorsze głupstwa, nie mógł już tego powstrzymać i poszybował na oślep.

– Co za podłość! – krzyknął Miusow.

– Wybaczcie – rzekł nagle ihumen. – Rzeczone od wieków: i będzie mnie obmawiało wielu, a i o sprośne rzeczy. Ja zaś, wszystko słysząc, mówię sobie, że to lek Jezusowy – posłał uleczyć pyszną duszę moją. Dlatego i dziękuję wam w pokorze, gościu drogocenny!

I w pas pokłonił się staremu rozpustnikowi.

– Te-te-te! Obłuda i stare frazesy! Stare frazesy, stare pozy! Stare kłamstwo i biurokratyzm pokłonów! Znamy się na tym. „Pocałunek w usta i sztylet w serce” – jak w  Zbójcach Schillera. Nie lubię, ojcowie, fałszu, a chcę prawdy! Ale nie w piskorzach prawda i to oświadczyłem! Ojcowie mnisi, po co pościcie? Po co oczekujecie za to nagrody w niebiosach? Przecież dla takiej nagrody, to i ja będę pościł! Nie, święty mnichu, bądź ty cnotliwy w życiu, przynoś pożytek społeczeństwu, nie zamykając się w klasztorze na łatwym chlebie i nie oczekując nagrody tam – to trudniej będzie! Ja też, ojcze ihumenie, z sensem mówić potrafię. Co oni nagotowali? – podszedł do stołu. Portwein stary, miodek z rozlewni braci Jelisiejewów **(Bracia Jelisiejew – właściciele znanych w Moskwie i Petersburgu sklepów z winem i wódką.)**, hej, ojcowie! To ci buteleczek nastawiali, he-he-he! A to – nie wygląda na piskorze! A kto tego wszystkiego dostarczył? Chłop rosyjski, pracujący, swymi spracowanymi rękoma zarobiony grosz tu niesie, odbierając go rodzinie i potrzebom państwa! Wy, święci ojcowie, naród, naród ssiecie!

– To już niegodnie z waszej strony! – odezwał się ojciec Józef. Miusow wypadł z pokoju, za nim Kałganow.

– No, ojcowie, i ja za Piotrem Aleksandrowiczem. Więcej już nie przyjdę do was – na kolanach proście, a nie przyjdę. Tysiąc rubelków wam przysłałem, to się wam znów oczy świecą, he, he, he! Nie, jeszcze coś dodam. Mszczę się za swą młodość, za poniżenie całe! – uderzył w stół pięścią. – Dużo znaczył ten klasztorek w mym życiu – dużo łez przez niego przelałem! Żonę moją, klikuszę, podburzaliście przeciwko mnie. Na siedmiu soborach mnie wyklinaliście, na całą okolicę rozsiewaliście! Ni tysiąca, ni stu kopiejek, niczego ode mnie się nie doczekacie!

Notabene, nigdy nasz klasztor w jego życiu nic nie znaczył i żadnych gorzkich łez z jego przyczyny nie wylewał, do tego stopnia jednak uwierzył we własne brednie, aż na chwilę sam w nie omal że uwierzył, aż zapłakał. Zarazem jednak poczuł, że należy już hamować złość. Starzec na to złośliwe kłamstwo pochylił głowę i rzekł ze wzruszeniem.

– Powiedziano: „Znoś zniewagi cierpliwie, a nie oburzaj się, ani nie nienawidź ubliżającego ci”. Tak i my uczynimy.

– Te-te-te! Stary galimatias! Plećcie, ojcowie, a ja idę. A syna mego, Aleksego, zabieram stąd moją rodzicielską władzą na zawsze. Iwanie Fiodorowiczu, szanowny synu mój, poproszę cię ze mną. A ty, von Sohn, po co ci tu zostawać? Chodź do mnie! U mnie wesoło. Zamiast oleju, podam prosiaka z kaszą, koniaczku postawię, potem likierku... – Ej, von Sohn, korzystaj z okazji!

Wyszedł, krzycząc i gestykulując. W tejże chwili dojrzał go Rakitin i wskazał Aloszy.

Alosza stanął jak wryty. Fiodor Pawłowicz wszedł do powozu, za nim w ponurym milczeniu Iwan.

– Alosza! – krzyknął ojciec. – Dziś jeszcze zabieraj się do mnie ze wszystkim, żebyś ani śladu po sobie nie zostawił!

Nagle nastąpiła jeszcze jedna dziwna i wprost niewiarogodna scena. Oto przy powozie pojawił się obywatel Maksymow i zaczął wskakiwać za Iwanem Fiodorowiczem.

– I ja, i ja z wami! – krzyczał, podrygując z wesołym uśmiechem na twarzy. – Weźcie i mnie!

– No i nie mówiłem – z radością zawołał Fiodor Pawłowicz – że to von Sohn! Że to prawdziwy, zmartwychwstały von Sohn! Ale jakżeś się stamtąd wyrwał? Coś ty tam nafonzonił, żeś od obiadu odszedł? Trzeba mieć miedziane czoło! I ja mam czoło, bracie, a twoje podziwiam! Skacz, skacz prędzej! Puść go, Wania, wesoło będzie. O, tu się zmieści. No zmieści się von Sohn? A może na kozioł? Skacz na kozioł, von Sohn!

Nagle Iwan Fiodorowicz z całej siły pchnął Maksymowa, aż poleciał na sążeń.

– Poszedł! – gniewnie krzyknął stangretowi Iwan Fiodorowicz.

– No, co ty... go tak? – porwał się Fiodor Pawłowicz, lecz powóz już ruszył. Iwan Fiodorowicz nie odpowiedział.

– Ale ty! – rzekł po parominutowym milczeniu, krzywo patrząc na syna. Sam ten klasztor poradziłeś, sam namawiałeś, o co się teraz gniewasz?

– Dość już bzdur napletliście, ojcze, wypocznijcie choć teraz trochę – surowo odciął się Iwan Fiodorowicz.

Fiodor Pawłowicz pomilczał znów chwilę.

– Koniaczku by teraz dobrze było – zauważył, lecz Iwan Fiodorowicz nie odpowiedział.

– Pojedziemy, to i ty się napijesz.

Iwan Fiodorowicz wciąż milczał.

Fiodor Pawłowicz znów nie odzywał się parę minut.

– A jednak Aloszkę z klasztoru wezmę, bez względu na to, że będzie wam bardzo niemiło, mój czcigodny Karolu von Moor.

Iwan Fiodorowicz pogardliwie wzruszył ramionami i, odwróciwszy się, zaczął patrzeć na drogę. Potem już do samego domu nie rozmawiali.

KSIĘGA TRZECIA

EROTOMANI

I. W IZBIE CZELADNEJ

Dom Fiodora Pawłowicza Karamazowa stał daleko na krańcu miasta. Był on dość stary, lecz ładny, jednopiętrowy, pomalowany na niebiesko, z czerwonym żelaznym dachem; był wygodny i obszerny. Dużo w nim znajdowało się skrytek, zakamarków, różnych nieoczekiwanych schodków, w których gnieździły się szczury, na które Fiodor Pawłowicz się nie gniewał – zawsze to nie tak nudno wieczorami samemu. Istotnie, miał zwyczaj odprawiać na noc służbę do innego skrzydła domu i zamykał się sam w obszernej części budynku, gdzie mieściła się też i kuchnia. W ogóle dom mógłby pomieścić pięć razy tyle mieszkańców, jednakże w tym czasie mieszkał w nim tylko właściciel z synem Iwanem, w skrzydle zaś tylko troje służących: stary Grygory, staruszka Marta jego żona i młody jeszcze kucharz Smierdiakow. Musimy opisać nieco szczegółowiej tych troje. O starym Grygorym Wasyliewiczu Kutuzowie mówiliśmy już – był to człowiek twardy i niezachwiany, uparty i prosto idący do celu, jeżeli tylko cel taki z jakichkolwiek przyczyn (najczęściej nielogicznych) stawał przed oczyma. W ogóle był uczciwy i nieprzekupny. Żona jego, Marta Ignatiewna, mimo że całe życie korzyła się przed wolą męża, usilnie go piłowała po oswobodzeniu chłopów **(Uwłaszczenie chłopów w Rosji nastąpiło w 1861 r.)**, by wraz z nią opuścił Fiodora Pawłowicza i przeniósł się do Moskwy, aby zająć się jakimś handelkiem (mieli małą sumkę). Grygory zadecydował raz na zawsze, że baba gada głupstwa, bo „każda baba nieuczciwa”, że opuszczać byłego pana nie należy, bo „to teraz przecież ich dług”.

– Dług to rozumiem, ale co to za dług dla nas, żebyśmy tu zostawali – nie rozumiem – odpowiedziała twardo Marta Ignatiewna.

– To i nie rozum, a tak będzie. Na przyszłość milcz.

I nie odeszli, zaś Fiodor Pawłowicz wypłacał im dobre wynagrodzenie. Grygory wiedział o swych wpływach na pana, chytry i uparty komediant, Fiodor Pawłowicz, bardzo twardy „w pewnych sprawach życia”, jak sam mówił, bywał, ku własnemu zdziwieniu, dość słaby w pewnych innych; wiedział w jakich, wiedział i wielu rzeczy obawiał się. W niektórych wypadkach trzeba było mieć ucho baczne i wtedy ciężko by mu było bez tak wiernego człowieka jak Grygory. W ciągu swej kariery Iwan Fiodorowicz nieraz mógł być bity i to dobrze – zawsze „wyręczał” go Grygory, choć zawsze po takim wypadku miał do pana kazania. Bywały i poważniejsze sytuacje, nieraz tak delikatne i złożone, że Fiodor Pawłowicz sam nie był zdolny określić tę nieodpartą potrzebę wiernego i bliskiego człowieka, jaką odczuwał chwilami. Rozpasany i w zmysłowości swej złośliwy, jak zły owad, Fiodor Pawłowicz czuł w sobie chwilami wewnętrzny strach i wstrząs moralny, fizycznie wprost odzywający się w jego duszy. „Dusza mi jakby w gardle uwięzła” – mówił czasami. I w takich to chwilach lubił mieć w pobliżu człowieka oddanego, otwartego, zupełnie innego niż on, nie rozpustnika, który jednak widząc cały jego nierząd, przez oddanie tolerował wszystko, przede wszystkim zaś nie prawił morałów, nie groził niczym ani na tym świecie, ani na innym – człowieka, który w potrzebie obroniłby go – przed kim? Przed kimś nieznajomym, lecz straszliwym i groźnym. Szło przede wszystkim o to, by był to człowiek całkowicie inny, stary przyjaciel, by go móc czasami wezwać tylko po to, by spojrzeć mu w twarz, rzucić jakieś słówko. Zdarzało się nawet czasami, że Fiodor Pawłowicz szedł nocą budzić Grygorego, zaczynał z nim rozmowę o najbłahszych rzeczach i prędko go odprawiał; wtedy już kładł się spać spokojnie. Wypadek taki zdarzył się Fiodorowi Pawłowiczowi po przyjeździe Aloszy. Alosza „przeszył jego serce” tym, że „wszystko widział i niczego nie potępiał”, mało tego, przyniósł ze sobą coś dziwnego, a mianowicie zupełny brak pogardy do starca, a przeciwnie, całą ku niemu serdeczność i szczere przywiązanie – wszystko to było dla starego wprost czymś nieoczekiwanym. Po przeniesieniu się Aloszy do klasztoru, przyznał, że zrozumiał coś, czego dotąd nie chciał rozumieć.

Wspomniałem już, że Grygory nienawidził pierwszej żony swego pana, zaś bronił drugą, Zofię Iwanowną. Sympatia jego ku tej nieszczęśliwej nabrała charakteru czegoś świętego. Z powierzchowności był to człowiek chłodny, poważny, milczący. Żona jego Marta Ignatiewna, nie była zgoła głupsza od męża, mniej jednak praktyczna i od początku nauczyła się głęboko poważać jego wyższość.

Dzieci im Bóg nie dał. Mieli jedno, lecz umarło. Za to Grygory bardzo lubił cudze dzieci; o tym, jak opiekował się małymi Karamazowami, już pisaliśmy. Własnym dzieckiem jednak cieszył się tylko, gdy Marta była w ciąży; gdy zaś przyszło na świat, przeraził się – miało sześć palców. Trzeciego dnia, gdy miano dziecko chrzcić, Grygory odezwał się, że dziecka „nie należałoby chrzcić w ogóle”.

– Dlaczegóż? – z uśmiechem zdziwienia spytał pop.

– Bo... to... smok... – wybełkotał Grygory.

– Co, smok? Jaki smok?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji e-Booka w  serwisie E-booki