Przełożyła

Gabriela Jaworska

Wydawnictwo Zielona Sowa

Kraków

Tytuł oryginału:

Jane Eyre

Projekt graficzny serii:

Piotr Iwaszko

Opracowanie graficzne okładki:

Jolanta Szczurek

Skład i łamanie:

Sylwia Ząbczynska, Adam Lis

Redakcja:

Paulina Małochleb

© Copyright by Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o., Kraków 2009

Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o.

30-404 Kraków, ul. Cegielniana 4A

tel./fax: (012) 266-62-94, tel.: (012) 266-62-92

www.zielonasowa.pl

wydawnictwo@zielonasowa.pl

PRZEDMOWA AUTORA

DO DRUGIEGO WYDANIA

Pierwsze wydanie Jane Eyre nie zostało opatrzone wstępem, ponieważ nie było takiej potrzeby. Drugie wydanie wymaga umieszczenia kilku słów podziękowań i wyjaśnień.

Podziękowania należą się trzem grupom.

Czytelnikom - za przychylność okazaną prostej i bezpretensjonalnej powiastce.

Dziennikarzom - za uznanie, które przed skromnym debiutantem otworzyło niejedne drzwi.

Wydawcom - za pomoc, takt, wysiłki, porady i wyrozumiałość, jakimi obdarzyli nieznanego i pozbawionego koneksji autora.

Dziennikarze oraz Czytelnicy są dla mnie postaciami nieokreślonymi, dlatego muszę im podziękować w ogólny sposób. Jednak Wydawcy to konkretni ludzie, podobnie jak niektórzy wspaniałomyślni krytycy, którzy we właściwy ludziom o wielkich sercach i szerokich horyzontach sposób dodawali mi otuchy. Właśnie do nich, do Wydawców i niektórych Recenzentów kieruje następujące słowa: dziękuję wam prosto z serca.

Złożywszy podziękowania tym, którzy mi pomagali i pochwalali to, co robię, zwracam się teraz do innej grupy – choć z tego co wiem nie jest ona wielka, nie powinna zostać pominięta. Mam na myśli garstkę osób o ograniczonych czy też może nadmiernie krytycznych umysłach, którzy mają wątpliwości co do idei przyświecającej książkom takim jak Jane Eyre. W ich oczach to, co niezwykłe, jest złe; w ich uszach każdy protest przeciwko bigoterii – tego źródła zbrodni – jest obrazą przybytku Boga na ziemi. Takim niedowiarkom radzę dostrzec pewne rozróżnienia i nie zapominać o kilku prostych prawdach.

Konwencjonalność nie jest moralnością. Obłuda nie jest religią. Atakowanie tych pierwszych nie jest równoznaczne z napadaniem na drugie. Zerwanie maski z twarzy Faryzeusza to nie podniesienie bezbożnej ręki na Koronę Cierniową.

Te sprawy i uczynki są skrajnie odmienne; są od siebie tak różne, jak występek różny jest od cnoty. Ludzie zbyt często mylą je ze sobą – a nie powinni, bowiem pozory nie powinny być brane za prawdę. Ciasne ludzkie zapatrywania nie powinny zastępować mającej moc odkupienia wiary Chrystusa. Powtarzam – istnieje różnica i jest rzeczą nie złą, a dobrą rozgraniczyć te sprawy wyraźną i szeroką linią.

Światu może się nie spodobać rozdzielenie tych idei, bowiem przywykł on do mieszania ich ze sobą; ponieważ wygodniej jest brać grę pozorów za prawdziwą wartość – białe ściany za marmury kaplicy. Świat może nienawidzić tego, kto szuka i docieka – kto pozbywa się pozłoty i ukazuje kryjący się pod nią metal; kto przeszukuje grobowiec i wynosi na światło dzienne spoczywające w nim kości. Jednak mimo tej nienawiści i tak winny jest mu wdzięczność.

Ahab nie lubił Michajasza, ponieważ ten nigdy nie przepowiadał mu dobrych, a jedynie złe rzeczy, król zaś wolał proroków sączących mu do ucha słodkie słówka. A jednak jeżeli tylko zamknąłby uszy przed pochlebstwem, a otworzył je na szczerą radę, uniknąłby krwawej śmierci.

Również w naszych czasach żyje człowiek, którego słowa nie chcą schlebiać i łagodzić. Człowiek, który – według mnie – góruje nad najwspanialszymi w społeczeństwie, tak jak Michajasz górował nad zasiadającymi na tronach królami Judy i Izraela; który objawia prawdy głębokie, prorocze i żywotne – czyn równie nieustraszony co śmiały. Czy w elitarnych kręgach satyryk „Vanity Fair” cieszy się poważaniem? Nie potrafię odpowiedzieć. Jednak uważam, że gdyby niektórzy spośród tych, na których miotał greckie ognie swojego sarkazmu i ciskał błyskawice swojej krytyki, na czas wzięliby sobie do serca jego przestrogi, zdołaliby uniknąć śmierci pod Ramot-Gilead.

Dlaczego o nim wspominam? Mówię o nim, Czytelniku, ponieważ wydaje mi się, że dostrzegam w nim intelekt bardziej szlachetny i niezwykły niż dostrzegają to jego współcześni; ponieważ uważam go za pierwszego społecznego reformatora naszych czasów – za generała, którego armia przywróci ład; ponieważ uważam, że nikt z komentujących jego utwory nie znalazł jeszcze odpowiedniego porównania, nie użył słów odpowiednio charakteryzujących jego talent. Porównuje się go do Fieldinga; mówi się o jego błyskotliwości, dowcipie, komizmie. Przypomina Fieldinga tak, jak orzeł przypomina sępa – Fielding mógłby pochylić się nad padliną, ale Thackeray nigdy tego nie robi. Jego błyskotliwość jest pogodna, jego dowcip lekki - jednak obie te cechy tak się mają do jego geniuszu jak promyczek światła igrający wokół letniej chmurki do naładowanej elektrycznością, niosącej śmierć błyskawicy drzemiącej w jej głębi. Ostatnim powodem, dla którego wspomniałam o panu Thackerayu jest fakt, że – jeśli zgodzi się on przyjąć hołd całkowicie nieznajomego mu człowieka – jemu dedykuję drugie wydanie Jane Eyre.

Currer Bell

21 grudnia 1847

NOTA AUTORA

DO TRZECIEGO WYDANIA

Pozwalam sobie wykorzystać okazję, jaką jest ukazanie się trzeciego wydania Jane Eyre, aby ponownie zwrócić się do Czytelników i wyjaśnić, że prawo do nazywania się powieściopisarzem zawdzięczam tylko i wyłącznie tej książce. Zatem przypisywanie mi autorstwa innych książek jest honorem całkowicie niezasłużonym i należącym się komu innemu.

To wyjaśnienie ma posłużyć naprawieniu błędów już poczynionych oraz zapobiegnięciu kolejnym.

Currer Bell

13 kwietnia 1848

TOM I

ROZDZIAŁ 1

To nie był dobry dzień na spacery. Rankiem, owszem, odbyliśmy godzinną przechadzkę wśród pozbawionych liści krzewów, jednak po kolacji (pani Reed, kiedy nie przyjmowała gości, jadała wcześnie) zimowy wiatr przywiał posępne chmury i lodowaty deszcz, tak więc nie mogło być mowy o ponownym wyjściu z domu.

Byłam zadowolona z takiego obrotu sprawy. Długie przechadzki nigdy nie sprawiały mi przyjemności, a już na pewno nie w takie chłodne popołudnia. Przerażały mnie powroty do domu ze skostniałymi z zimna palcami u rąk i nóg, a także ze smutkiem w sercu z powodu połajanek naszej niani, Bessie, i poniżającą świadomością, jak słaba fizycznie jestem w porównaniu z krzepkim rodzeństwem Reed: Elizą, Johnem i Georgianą.

Eliza, John i Georgiana zgromadzili się właśnie w salonie wokół matki, która w pozycji półleżącej odpoczywała na sofie koło kominka. Otoczona wianuszkiem swoich pociech (które w tym momencie nie kłóciły się ani nie wrzeszczały) wyglądała na całkowicie szczęśliwą. Mnie zabroniła wstępu do rodzinnego kręgu. Jak to ujęła: „Z całego serca żałowała, że jest zmuszona trzymać mnie z dala, jednak dopóki nie usłyszy od Bessie i nie zobaczy na własne oczy, że szczerze próbuję stać się – co przystoi dziecku – bardziej przymilna, że zachowuję się w przyjemniejszy sposób i jest we mnie więcej życia, a ponadto że stałam się mniej poważna i skryta, a za to bardziej naturalna, dopóty naprawdę musi wykluczyć mnie z kręgu swojej miłości, w którym jest miejsce tylko dla zadowolonych i radosnych dzieci”.

– A co, zdaniem Bessie, zrobiłam? – zapytałam.

– Jane, nie lubię wścibstwa. Poza tym, kto to widział, żeby dziecko odzywało się w ten sposób do dorosłych. Usiądź sobie gdzieś i dopóki nie nauczysz się odzywać w przyjemny sposób, nie odzywaj się wcale.

Wślizgnęłam się do sąsiadującego z salonem niewielkiego pokoju śniadaniowego. Stała w nim biblioteczka, w której szybko znalazłam książkę dla siebie, oczywiście z mnóstwem ilustracji. Wspięłam się na szeroki parapet i usiadłam po turecku, krzyżując nogi. Jeszcze tylko starannie zasunęłam uszyte z ciężkiego czerwonego materiału zasłony i moje odosobnienie było całkowite.

Z prawej strony widziałam jedynie układającą się w fałdy szkarłatną draperię. Z lewej przejrzysta tafla szkła chroniła mnie, choć nie oddzielała, od smętnego listopadowego dnia. Przewracając kolejną kartkę, podnosiłam wzrok na zimowy krajobraz za oknem. W oddali widziałam jedynie bladą mgłę i chmury, bliżej był mokry trawnik, a na nim zamarznięty krzew – wszystko nieustannie obmywane przez deszcz, toczące niekończącą się walkę z potężnymi podmuchami wiatru.

Wróciłam do książki, Historii ptaków brytyjskic Bewicka. Całość nie wydawała mi się porywająca, a jednak nawet ja, dziecko, nie mogłam przejść obojętnie obok paru stronic wstępu. Tych mianowicie, na których opisano ptaki morskie, gnieżdżące się na „samotnych skałach i wzgórzach”; jedynymi mieszkańcami; na usianym wysepkami południowym wybrzeżu Norwegii: Lindesnäs, Naze aż po Północny Przylądek:

Gdzie spienione fale Północnego Oceanu

Otulają wyspę nagą, pełną smutku;

Tam gdzie na atlantyckiej fali

Tańczy sztorm wśród wody stuku.

Podobnie nie potrafiłam pozostać obojętna wobec wzmianki o lodowatych wybrzeżach Laponii, Syberii, Spitsbergenu, Nowej Ziemi, Islandii, Grenlandii – „rozległych terenów arktycznych, opuszczonych przestrzeni, gdzie śnieg i zmarzlina zebrane podczas trwającej setki lat zimy tworzą twardą, wysoką niczym alpejskie szczyty pokrywę lodową, otaczającą biegun; panuje tam najokrutniejsza z zim”. Wyobrażałam sobie ten śmiertelnie biały obszar na swój sposób – w moim dziecięcym umyśle lęgły się nieco mgliste, a jednak niezwykle sugestywne obrazy. Słowa owego wstępu miały związek z następującymi potem winietami i nadawały sens samotnej skale, wynurzającej się z piany morskiej, zniszczonej łodzi, porzuconej na opustoszałym wybrzeżu i upiornemu księżycowi, obojętnie obserwującemu tonący statek.

Nie potrafię opisać uczuć, które mną targały na widok otoczonego zniszczonym murem samotnego cmentarza i tkwiącego na nim ozdobnego nagrobka; na tle nieba rysował się zarys furtki i dwóch drzew, a pojawienie się na niebie bladego sierpu księżyca zwiastowało nadejście szarej godziny. Dwa okręty, tkwiące nieruchomo na sennym morzu, wydawały się należeć do innego świata.

Szybko przerzuciłam kartkę z ilustracją przedstawiającą demona i jego piekielną świtę. Była zbyt przerażająca, podobnie jak czarne, rogate stworzenie usadowione na odległej skale, bacznie obserwujące zgromadzony pod szubienicą tłum.

Każdy obrazek opowiadał pewną historię, często niezrozumiałą dla mojego młodego umysłu i niewykształconych jeszcze uczuć, ale i tak niezwykle interesującą. Tak ciekawą, jak opowieści snute czasem w zimowe wieczory przez Bessie, kiedy zdarzyło się jej być w dobrym humorze. Rozstawiała wtedy przybory do prasowania koło kominka w pokoju dziecinnym, pozwalała nam usiąść koło ognia i – prasując koronkowe falbanki pani Reed i rurkując brzegi jej czepeczków – opowiadała nam historie o miłości i przygodach, które znała ze starych bajek i jeszcze starszych ballad, a może (jak to ostatnio odkryłam) wyczytanych w  Pameli oraz Henryku, hrabim Moreland.

Z Bewickiem na kolanach czułam się na swój sposób szczęśliwa. Bałam się jedynie, że ktoś mi przeszkodzi, co się zresztą zaraz zdarzyło. Drzwi do pokoju śniadaniowego uchyliły się.

– Panno Płaczko! – wrzasnął John Reed, a następnie zamilkł. Najwyraźniej pokój wydał mu się pusty.

– Gdzie się, do diaska, podziała? – zapytał sam siebie. – Lizzy! Georgy! – ryknął w stronę sióstr – Jane tutaj nie ma. Powiedzcie mamie, że nieznośne stworzenie wybiegło na deszcz!

„Całe szczęście, że zaciągnęłam zasłony” – pomyślałam. Miałam nadzieję, że może nie odkryje mojej kryjówki, i – po prawdzie – tak by się stało, bo John Reed nie należał do najbystrzejszych i najbardziej spostrzegawczych. Jednak do pokoju zajrzała Eliza i od razu mnie zauważyła:

– Przecież ona siedzi na parapecie, John.

Natychmiast wyszłam, bo obawiałam się, że jeśli będę zwlekać, to zostanę stamtąd wywleczona przez niego.

– Czego chcesz? – zapytałam, zakłopotana i nieśmiała.

– Zapytaj raczej: „Czego pan sobie życzy, paniczu Reed?” – odpowiedział. – Chcę, żebyś tu podeszła.

Usadowił się w fotelu i wykonał gest oznaczający, że mam podejść i przed nim stanąć.

John Reed miał czternaście lat, o cztery więcej niż ja (liczyłam sobie wtedy dziesięć wiosen). Był jak na swój wiek wysoki i tęgi; miał bladą, niezdrową cerę, grubo ciosaną twarz, masywne kończyny oraz wielkie dłonie i stopy. Zazwyczaj objadał się bez opamiętania przy stole, przez co miał problemy z żółcią, jego oczy spoglądały w sposób mętny i zamglony, a policzki obwisały. Powinien być teraz w szkole, ale jego mama zabrała go na miesiąc czy dwa do domu „z uwagi na jego wątłe zdrowie”. Zdaniem pana Milesa, dyrektora szkoły, John radziłby sobie bardzo dobrze, gdyby z domu dostawał mniej ciastek i łakoci. Jednak serce matki odrzuciło ten surowy osąd i skłaniało się raczej ku subtelniejszemu wyjaśnieniu: żółtawa cera Johna była wynikiem zbytniej pilności oraz, być może, tęsknoty za domem.

John nie darzył wielką miłością matki i sióstr, natomiast ja budziłam w nim wręcz odrazę. Dręczył mnie i prześladował: nie dwa czy trzy razy na tydzień, nie raz czy dwa dziennie, ale nieustannie – każdy mój nerw wzdrygał się przed nim, każda cząstka ciała kurczyła się, kiedy był w pobliżu. Chwilami czułam się zupełnie bezbronna w obliczu zagrożenia, jakie dla mnie stanowił, ponieważ nie miałam nikogo, do kogo mogłabym się zwrócić o pomoc w sprawie pogróżek i razów, którymi mnie raczył. Służba nie chciała sprzeciwiać się swojemu młodemu paniczowi przez branie mojej strony, a pani Reed była ślepa i głucha na sprawki syna – nigdy nie widziała, że mnie bije, ani nie słyszała, że mnie wyzywa, choć od czasu do czasu robił to w jej obecności, jakkolwiek o wiele częściej za jej plecami.

Przyzwyczajona do posłuszeństwa wobec Johna, podeszłam do niego. Przez mniej więcej trzy minuty pokazywał mi język, wyciągając go tak daleko, jak mógł to zrobić, nie narażając na szwank swojego zdrowia. Wiedziałam, że wkrótce mnie uderzy i oczekując na cios, myślałam o tym, jak mój oprawca obrzydliwie i wstrętnie wygląda. Zastanawiam się, czy wyczytał te myśli z mojej twarzy, bo całkiem nagle, bez choćby słówka ostrzeżenia, uderzył mnie gwałtownie i mocno. Zachwiałam się i aby odzyskać równowagę, zrobiłam krok czy dwa do tyłu.

– To za to, że tak bezczelnie odezwałaś się do mamy – poinformował. – I za to, że zakradłaś się za zasłonkę, i jeszcze za to, że od dwóch minut wlepiasz tak we mnie swoje oczka, ty szczurze!

Byłam przyzwyczajona do wyzwisk Johna, więc nie przyszło mi do głowy, żeby mu odpowiedzieć tym samym; skupiałam się raczej nad tym, jak przetrwać cios, który nastąpi nieuchronnie, kiedy tylko skończy mnie obrażać.

– Co robiłaś za zasłonką? – dopytywał.

– Czytałam.

– Pokaż książkę.

Podeszłam do okna i przyniosłam stamtąd książkę.

– Nie wolno ci dotykać naszych książek; mama mówi, że trzymamy cię z litości; nie masz pieniędzy, bo twój ojciec nic ci nie zostawił; powinnaś żebrać na ulicy, a nie mieszkać ze szlachetnie urodzonymi dziećmi, jak my, jeść to samo, co my i nosić ubrania, za które płaci nasza mama. Oduczę cię węszenia po moich półkach z książkami, bo one są m o j e, cały dom jest mój albo będzie taki za parę lat. Stań przy drzwiach, z dala od lustra i okien.

Posłuchałam go, z początku nieświadoma, co zamierza. Kiedy zobaczyłam, że podnosi tomiszcze, bierze zamach i ma zamiar nim cisnąć, instynktownie uskoczyłam na bok, krzycząc z trwogi. Jednak spóźniłam się, książka już była w powietrzu; dosięgła mnie i upadłam, raniąc głowę o drzwi. Popłynęła krew, a mnie przeszył ostry ból; przerażenie sięgnęło szczytu, zapomniałam o innych uczuciach.

– Nikczemny, okrutny chłopcze – wykrzyknęłam. – Jesteś jak morderca…, jesteś jak poganiacz niewolników…, jesteś jak rzymscy cesarze!

Byłam po lekturze Historii Rzymu Goldsmitha i miałam wyrobioną opinię na temat Nerona, Kaliguli i innych. Pewne analogie narzucały się same, ale nie sądziłam, że kiedyś powiem o nich głośno.

– Że co? Że co? – wrzasnął. – Czy ona powiedziała to do mnie? Eliza, Georgiana, słyszałyście? Powiem mamie, ale najpierw…

Runął w moją stronę. Chwycił mnie za włosy i za ramię, jednak nie przewidział, że nie jestem już tamtym potulnym stworzeniem. Naprawdę widziałam w nim tyrana i mordercę. Poczułam, że po szyi spływa mi krew z rany na głowie, dokuczał mi dotkliwy ból – te dwa odczucia wzięły górę nad strachem i zaczęłam się bronić jak szalona. Nie jestem pewna, co dokładnie zrobiłam z rękami, ale John krzyknął do mnie: „Ty szczurze” i głośno zawył z bólu. Nie musiał długo czekać na odwet – Eliza i Georgiana popędziły po panią Reed, która była na górze, a teraz wkroczyła na miejsce zbrodni w asyście Bessie i pokojówki, Abbot. Rozdzielono nas. Usłyszałam, jak mówią:

– O mój Boże, chyba wpadła w szał, żeby tak się rzucić na panicza Johna!

– Widział kto taki napad wściekłości?

Wtedy pani Reed ucięła dyskusję:

– Zabrać mi ją zaraz do czerwonego pokoju i zamknąć na klucz.

Natychmiast w moją stronę wyciągnęły się dwie pary rąk i zostałam zaniesiona na górę.

ROZDZIAŁ 2

Po raz pierwszy w życiu przez całą drogę starałam się wyrwać, co pewnie utwierdziło w Bessie i pannę Abbot złą opinię, jaką o mnie miały. Tak naprawdę nie czułam się w tym momencie całkiem sobą: byłam świadoma, że chwilowy bunt sprowadzi na mnie nieznane mi jeszcze kary i jak każdy inny zbuntowany niewolnik, w swojej rozpaczy byłam gotowa na wszystko.

– Niechże pani chwyci ją za ręce, panno Abbot. Szarpie się jak dzikie kociątko!

– Co za wstyd, co za wstyd! – wykrzykiwała pokojówka. – Jakież to ohydne zachowanie, panienko Eyre, uderzyć młodego dżentelmena, syna panienki dobrodziejki! Panienki młodego pana!

– Pana! Czy on jest moim panem? Nie jestem służącą!

– Nie, jest panienka nawet mniej niż służącą, bo ona przynajmniej zarabia na swoje utrzymanie. Jesteśmy na miejscu, niech panienka tu posiedzi i przemyśli swoje nikczemne zachowanie.

Dotarłyśmy już do pokoju wskazanego przez panią Reed. Wepchnęły mnie na stołek; odruchowo próbowałam wstać, ale dwie pary rąk natychmiast mnie powstrzymały.

– Jeśli nie będzie panienka siedzieć spokojnie, będziemy musiały panienkę przywiązać – ostrzegła Bessie. – Panno Abbot, poproszę o pani podwiązki; moje zerwie w mgnieniu oka.

Panna Abbot odwróciła się, żeby pozbawić swe tęgie udo wspomnianego elementu garderoby. Te przygotowania do związania mnie oraz myśl o hańbie, jaka stałaby się moim udziałem, gdyby spełniły swoją groźbę, sprawiły, że nieco ochłonęłam.

– Proszę nie zdejmować – zaszlochałam. – Będę siedzieć spokojnie.

Na dowód tego ścisnęłam rękami siedzenie krzesła.

– Lepiej, żeby tak było – powiedziała Bessie i kiedy nabrała pewności, że naprawdę się uspokoiłam, jej uchwyt zelżał. Następnie ona i panna Abbot stanęły nade mną z rękami skrzyżowanymi na piersiach, spoglądając złowrogo i z powątpiewaniem, tak jakby nie wierzyły, że jestem przy zdrowych zmysłach.

– Nigdy wcześniej tak się nie zachowywała – zauważyła wreszcie Bessie, odwracając się do panny Abbot.

– Ale to zawsze w niej tkwiło – odpowiedziała pokojówka. – Często powtarzałam pani, co sądzę o tym dziecku, a pani całkowicie się ze mną zgadzała. To podstępne stworzenie: nigdy nie widziałam tak skrytej dziewczynki w jej wieku.

Bessie nie odpowiedziała, jednak po chwili zwróciła się do mnie tymi słowy:

– Musi panienka pamiętać, że powinna być wdzięczna pani Reed, która ją utrzymuje. Gdyby nie zechciała więcej tego zajmować, skończyłaby panienka w przytułku.

Nie miałam na ten temat nic do powiedzenia. Nie pierwszy raz słyszałam taki argument: nawet gdy byłam malutkim dzieckiem, raczono mnie tego typu uwagami. Wypominanie, że jestem na utrzymaniu krewnych, było dla mnie jak dobiegający z oddali śpiew – bolesny i druzgocący, ale tylko po części zrozumiały. Panna Abbot nie omieszkała dorzucić swoich trzech groszy:

– I nie powinna sobie panienka myśleć, że ma takie same prawa jak panienki i panicz Reed, tylko dlatego, że pani łaskawie pozwala, żeby wychowywała się panienka razem z nimi. Oni w przyszłości będą mieli mnóstwo pieniędzy, a panienka – nic. Więc godzi się panience być pokorną i starać im się przypodobać.

– Mówimy to tylko dla panienki dobra – dodała Bessie głosem, w którym nie było już surowości. – Powinna panienka spróbować być użyteczną i miłą; bo jeżeli nadal będzie panienka porywcza i niegrzeczna, pani ją odeśle, jestem tego pewna.

– A poza tym – uzupełniła panna Abbot – Bóg panienkę ukarze: może zesłać na panienkę śmierć w samym środku napadu złości i gdzie wtedy pójdzie dusza panienki? Chodźmy, Bessie, zostawmy ją samą; za nic nie chciałabym mieć serca tak twardego jak ona. Proszę się modlić, panienko Eyre, kiedy zostanie panienka sama, bo jeżeli nie okaże panienka skruchy, być może coś złego wkradnie się tu przez komin i porwie panienkę.

Wyszły, zatrzaskując za sobą drzwi i zamykając je na klucz.

W czerwonym pokoju nikt nie mieszkał, bardzo rzadko nawet ktoś tam sypiał; równie dobrze można powiedzieć, że nigdy. Pokój był zamieszkany jedynie wtedy, gdy do Gateshead Hall zjeżdżali się goście i trzeba było zrobić użytek ze wszystkich pomieszczeń – jednak i tak była to jedna z najwspanialszych i najbardziej okazałych komnat dworu. Na środku, jak tabernakulum, stało łoże wsparte na masywnych kolumnach z mahoniu, z których zwisały adamaszkowe zasłony w odcieniu głębokiej czerwieni; dwa ogromne okna z zawsze opuszczonymi żaluzjami były spowite w girlandy i fale równie czerwonej draperii. Dywan był purpurowy; stół, znajdujący się u podnóża łoża, nakryto szkarłatnym obrusem. Ściany miały delikatny płowy kolor z nutką różowego, zaś szafę, toaletkę i krzesła wykonano z doskonale wypolerowanego, ciemnego, starego mahoniu. Ze spowijających wszystko głębokich cieni wyłaniały się wysokie, oślepiająco białe materace i poduchy spiętrzone na łożu, nakryte pikowaną narzutą śnieżnobiałej barwy. Niewiele mniej imponujące wrażenie robił szeroki, obłożony poduchami fotel, stojący niedaleko wezgłowia łoża – również biały, z podnóżkiem; wydawał mi się jakimś jasnym tronem.

W pokoju panował przenikliwy ziąb, ponieważ rzadko palono tu w kominku; było w nim cicho, gdyż znajdował się daleko od pokoju dziecinnego i kuchni; uroczyście, bo rzadko kto tu zaglądał. Przychodziła tu jedynie służąca, która w soboty wycierała ze zwierciadeł i mebli kurz, cicho opadający na sprzęty w ciągu tygodnia. Sama pani Reed od czasu do czasu odwiedzała komnatę, żeby przeglądnąć zawartość pewnej sekretnej szuflady w szafie, gdzie złożone były rozmaite dokumenty, jej szkatułka z klejnotami i miniatura przedstawiająca jej zmarłego męża. Właśnie w tych ostatnich słowach kryje się sekret czerwonego pokoju, zaklęcie, które uczyniło to pomieszczenie tak samotnym, pomimo jego świetności.

Pan Reed nie żył od dziewięciu lat i właśnie w tym pokoju wydał swe ostatnie tchnienie; tutaj było wystawione jego ciało i stąd wyniesiono go na cmentarz. Od tamtego dnia komnata owiana była mrokiem i grozą, skutecznie chroniącymi ją od częstych odwiedzin.

Bessie i cierpka panna Abbot zostawiły mnie na niskiej otomanie, znajdującej się w pobliżu marmurowego kominka. Przede mną wznosiło się łoże; po mojej prawej stronie stała wysoka, ciemna szafa, po której lśniących deskach błąkały się przyćmione, rozproszone refleksy świetlne; po lewej znajdowały się zasłonięte okna. Stojące między nimi ogromne zwierciadło odbijało samotny majestat łoża i pokoju. Nie byłam pewna, czy zamknęły drzwi na klucz, więc, kiedy tylko ośmieliłam się poruszyć, poszłam to sprawdzić. Niestety nie zaniedbały tego – nie było na świecie lepiej strzeżonego więzienia. Kiedy wracałam, musiałam przejść obok lustra; zafascynowane oczy bez mojej zgody zajrzały w głębię zwierciadła. W jego nierealnej pustce wszystko wydawało się zimniejsze i ciemniejsze niż w świecie rzeczywistym. Ta dziwna, wlepiająca we mnie wzrok istotka, której biała twarz i ramiona przecinały mrok, a lśniące, przerażone oczy widziały wyimaginowany ruch w nieruchomym wnętrzu, wyglądała jak najprawdziwszy duch. Pomyślałam, że przypomina mi niewielką zjawę, po części wróżkę, po części chochlika, które w wieczornych opowieściach Bessie wychodziły z odludnych, porosłych paprocią kotlinek na wrzosowiskach i pojawiały się przed oczami spóźnionych wędrowców. Wróciłam na otomanę.

Czułam już zabobonny strach, ale jeszcze całkowicie mną nie zawładnął – krew ciągle mi wrzała w żyłach, a nastrój zbuntowanego niewolnika dodawał odwagi. Zanim posępne okoliczności, w jakich się znalazłam, miały zacząć budzić we mnie strach, musiałam opanować gwałtowny napływ myśli o tym, co się właśnie zdarzyło.

Brutalna tyrania Johna Reeda, dumna obojętność jego sióstr, niechęć matki i stronniczość służby – wszystko to mieszało się w mojej przerażonej głowie jak mętny osad wirujący na dnie studni. Dlaczego zawsze cierpiałam, zawsze mnie zastraszano, zawsze oskarżano, zawsze potępiano? Dlaczego nigdy nikogo nie mogłam zadowolić? Dlaczego nie mogłam zdobyć niczyjej sympatii? Elizę, która była zawzięta i egoistyczna, szanowano. Georgianie powszechnie pobłażano, chociaż jej zachowanie cechowały podstępność i zuchwałość, a poza tym była zepsuta, cierpka i złośliwa. Każdy, kto na nią spojrzał, czerpał przyjemność z jej urody – różowych policzków i złotych loczków – i szybko zapominał o jej wadach. Johnowi nikt nie śmiał się sprzeciwić, a tym bardziej go ukarać, chociaż ukręcał łebki gołębiom, zabijał malutkie pawie, szczuł psy na owce, obrywał winogrona w oranżerii, strącał pąki najpiękniejszych kwiatów w cieplarni. Poza tym od czasu do czasu nazywał matkę „staruszką”, lżył ją za jej ciemną cerę, tak bardzo podobną do własnej, otwarcie lekceważył jej prośby, po wielokroć targał i plamił jej jedwabne suknie – mimo tego wszystkiego ciągle był „jej najsłodszym kochaniem”. Ja nie śmiałam popełnić żadnego błędu, próbowałam wykonywać wszystko, co do mnie należało, a i tak od rana do południa, a potem od południa do wieczora nazywano mnie nieposłuszną i uprzykrzoną, nadąsaną i podstępną.

Głowa ciągle mnie bolała, wciąż krwawiłam z powodu otrzymanego ciosu i upadku. Nikt nie skarcił Johna za brutalny atak, a ja, za to że zwróciłam się przeciwko niemu, aby uniknąć dalszej niezrozumiałej agresji, stałam się przedmiotem powszechnego potępienia.

„Niesprawiedliwość, niesprawiedliwość!” – podpowiadał mi rozum, któremu bolesne przeżycie udzieliło niezwykłej dla dziecka, acz chwilowej mocy, a podobnie roztrzęsiona wyobraźnia podsuwała mi dziwne sposoby na wyzwolenie się z opresji nie do zniesienia: ucieczkę, a jeżeli to by nie wyszło, zaprzestanie jedzenia i picia i doprowadzenie do własnej śmierci.

Jakże przerażona byłam w tamto mroczne popołudnie! Ileż rozterek kłębiło się w mojej głowie, jak zbuntowane było serce! A wszystkie te walki toczone były w ciemności, w całkowitej niewiedzy. Nie znałam odpowiedzi na pytanie, które sobie bez ustanku zadawałam – dlaczego tak cierpię? Teraz, z dystansu nie powiem ilu lat, znalezienie tej odpowiedzi jest dla mnie bardzo proste.

Nie pasowałam do Gateshead Hall, nie byłam podobna do nikogo we dworze – nie miałam nic wspólnego z panią Reed, jej dziećmi ani starannie przez nią dobranymi czołobitnymi sługami. Może i oni wszyscy mnie nie kochali, ale, szczerze mówiąc, ja też ich nie kochałam. Było pewne, że nie obdarzą uczuciem istoty, która nie czuje sympatii do nikogo z ich grona, różnej od nich, stanowiącej ich przeciwieństwo jeśli chodzi o temperament, zdolności i skłonności; nieużytecznej istoty, niezdolnej zachowywać się po ich myśli ani dostarczyć im rozrywki; szkodliwej osóbki, pielęgnującej urazę za sposób, w jaki była traktowana i kwestionującą ich osąd. Wiem, że gdybym była tryskającym radością, błyskotliwym, beztroskim, ładnym i swawolnym dzieckiem – choćby nawet tak samo ubogim i samotnym – pani Reed lepiej znosiłaby moją obecność, jej dzieci obdarzyłyby mnie serdeczniejszymi uczuciami, a służba byłaby mniej skłonna do robienia ze mnie kozła ofiarnego w pokoju dziecinnym.

Minęła już czwarta, światło dnia zaczęło powoli opuszczać czerwony pokój, chmurne popołudnie zamieniało się w mroczny wieczór. Słyszałam krople deszczu uderzające miarowo w okno na korytarzu nad schodami i wicher wyjący w gaju za dworem; było mi coraz zimniej, a wraz z ciepłem opuszczała mnie odwaga. Mój zwyczajny nastrój – uczucie poniżenia, zwątpienie w siebie, beznadziejne przygnębienie – przygasił ostatnie iskierki tlącego się we mnie gniewu. Wszyscy mówili, że jestem niegodziwa – całkiem możliwe, że tak było; a co by pomyśleli, gdyby wiedzieli, że właśnie rozważam możliwość zagłodzenie samej siebie na śmierć? To z pewnością była zbrodnia – jednak czy byłam gotowa umrzeć? Czy grobowiec pod prezbiterium kościoła w Gateshead był odpowiednim zakończeniem dla tej historii? Powiedziano mi, że w takim właśnie grobowcu pogrzebany został pan Reed. Zaczęłam wspominać wuja. Nie pamiętałam go, jednak wiedziałam, że był moim jedynym krewnym – bratem mojej matki – przyjął mnie pod swój dach, kiedy straciłam rodziców, i że w ostatniej chwili swego życia wymógł na pani Reed obietnicę, że będzie mnie wychowywać i traktować jak własne dziecko. Pani Reed prawdopodobnie święcie wierzyła, że dotrzyma obietnicy i pewnie dotrzymywała jej na tyle, na ile pozwalała jej na to własna natura. Jakże jednak mogła naprawdę polubić intruza, na dodatek nie związanego z nią – po śmierci męża – żadnymi więzami? Jak musiało ją to drażnić – z powodu wymuszonej przysięgi stała się matką dla dziwnego dziecka, którego nie mogła pokochać; musiała tolerować wrogiego odmieńca, który bez jej woli stał się częścią jej rodziny.

Wpadła mi do głowy osobliwa myśl. Nie wątpiłam – nigdy nie miałam co do tego ani cienia wątpliwości – że jeżeli pan Reed by żył, traktowałby mnie życzliwie. Teraz, kiedy tak siedziałam i patrzyłam na białe łoże i spowite w cienie ściany, od czasu do czasu odwracając zafascynowane spojrzenie w stronę świecącego zamglonym blaskiem lustra, zaczęłam sobie przypominać, co słyszałam o zwyczajach zmarłych, których spokój zakłóca świadomość, że nie spełniono ich ostatnich życzeń. Ponoć wracają na ziemię, żeby ukarać krzywoprzysiężców i pomścić uciśnionych. Pomyślałam, że dusza pana Reeda, nękana krzywdami, jakich doznaje dziecko jego siostry, może opuścić swoją siedzibę – czy to w kościelnym grobowcu, czy też w nieznanej krainie zmarłych – i stanąć przede mną w tej komnacie. Otarłam łzy i przestałam łkać, przestraszona, że oznaki gwałtownego smutku mogą obudzić pozaziemski głos, który zechce przynieść mi pociechę albo wywołać z mroku otoczone aureolą światła twarze, pochylające się nade mną z dziwną litością. Czułam, że choć myśl o nadchodzącej pomocy powinna być kojąca, w rzeczywistości napawało mnie to przerażeniem – całą mocą woli starałam się o tym nie myśleć, próbowałam być silna. Odgarnęłam włosy z czoła, podniosłam głowę i odważnie rozejrzałam się po ciemnym pokoju; w tym momencie na ścianie błysnęło światło. Czy to, zapytałam sama siebie, księżycowy promień, który się tu wślizgnął przez szparę w żaluzjach? Nie, światło księżyca jest nieruchome, a ten promyczek się poruszał – kiedy się weń wpatrywałam, prześlizgnął się na sufit i migotał nad moją głową. Teraz mogę bez trudu wysnuć przypuszczenie, że ta smuga światła padała najprawdopodobniej z latarni, którą trzymał w ręku służący idący przez trawnik. Wtedy jednak, gdy mój umysł spodziewał się czegoś przerażającego, a nerwy drżały z niepokoju, pomyślałam, że ten migotliwy zwiastunem jest promyczek jakiegoś widma nadchodzącego z innego świata. Serce mocno mi biło, do głowy uderzyło gorąco; jakieś dźwięki, które wzięłam za szelest wielu skrzydeł, wypełniły mi uszy – wydawało mi się, że coś się czai blisko mnie. Brakło mi tchu, a moja wytrzymałość sięgnęła kresu – z piersi wyrwał mi się dziki okrzyk, ruszyłam do drzwi i zaczęłam szarpać klamkę, rozpaczliwie pragnąc się wydostać. Usłyszałam kroki, ktoś nadbiegał korytarzem. W zamku przekręcono klucz i do pokoju weszły Bessie i Abbot.

– Panienko Eyre, czy coś panience dolega? – zapytała Bessie.

– Cóż za straszny hałas! Aż mnie ciarki przeszły! – wykrzyknęła Abbot.

– Proszę mnie stąd wziąć! Zabierzcie mnie do pokoju dziecinnego! – wyszlochałam.

– Dlaczego? Czy panienka się zraniła? A może coś zobaczyła? – dopytywała Bessie.

– Och, zobaczyłam światło i myślałam, że zjawi się tu duch – trzymałam dłoń Bessie, a ona jej nie wyrywała.

– Specjalnie narobiła takiego harmideru – oświadczyła z pewnym obrzydzeniem Abbot. – Cóż to był za wrzask! Można by to zrozumieć, gdyby coś ją bardzo bolało, ale jej chodziło tylko o to, żeby nas tu zwabić. Znam się na tych jej podstępnych sztuczkach.

– Co się tutaj dzieje? – stanowczo zażądał wyjaśnień inny głos. Przez korytarz przeszła pani Reed z wstążkami od czepka, fruwającymi wokół głowy i groźnie szeleszczącą koszulą.

– Abbot i Bessie, jak mniemam, wydałam polecenie, że Jane Eyre ma pozostać w czerwonym pokoju, aż sama do niej przyjdę.

– Panienka Jane tak głośno krzyczała, proszę pani – wstawiła się za mną Bessie.

– Zostawcie ją – powiedziała pani Reed odwracając się do mnie. – Dziecko, puść rękę Bessie. Bądź pewna, że nie uda ci się stąd wydostać takim sposobem. Podstępy napawają mnie wstrętem, a już szczególnie w wykonaniu dzieci. Moim obowiązkiem jest nauczyć cię, że takie sztuczki nie przynoszą rezultatu. Teraz zostaniesz tutaj o godzinę dłużej, a i tak uwolnię cię jedynie wówczas, jeśli przez ten czas będziesz całkowicie posłuszna i spokojna.

– Och, cioteczko, miej nade mną zmiłowanie! Wybacz mi! Ja tego nie wytrzymam! Ukarz mnie w jakiś inny sposób! Ja zginę, jeśli…

– Cisza! Mierzisz mnie.

I tak bez wątpienia naprawdę było. W jej oczach byłam małą aktorką; szczerze wierzyła, że jest we mnie jadowita furia, podłość i niebezpieczna obłuda.

Bessie i Abbot odeszły, a pani Reed, zirytowana moją szaleńczą rozpaczą i niemożliwym do powstrzymania szlochem, bezceremonialnie wepchnęła mnie z powrotem do pokoju i zamknęła drzwi na klucz, nie wdając się w dalszą dyskusję. Słyszałam jak się oddala i jak przypuszczam, kiedy tylko echo jej kroków umilkło, dostałam jakiegoś ataku – wszystko przykryła ciemność.

ROZDZIAŁ 3

Następne, co pamiętam, to fakt że przebudziłam się z uczuciem, jakby dręczył mnie straszliwy koszmar senny. Zobaczyłam przed sobą przerażającą czerwoną łunę, poprzecinaną szerokimi, czarnymi prętami. Słyszałam również głosy, jednak były dziwnie puste, jakby stłumione przez pędzący wicher albo wodę. Wzburzenie, niepewność, a przede wszystkim przerażenie odebrały mi zdolność pojmowania rzeczywistości. Po chwili zdałam sobie sprawę, że ktoś próbuje mnie podnieść i usadowić; robił to z delikatnością, jakiej jeszcze w życiu nie dane mi było zaznać. Oparłam głowę o poduszkę lub czyjeś ramię i odetchnęłam z ulgą.

W ciągu kolejnych pięciu minut oszołomienie minęło: wiedziałam już, że jestem we własnym łóżku i że czerwona poświata to ogień płonący w kominku dziecinnego pokoju. Była noc – na stole paliła się świeca. U stóp łóżka stała Bessie trzymając miskę, a obok mojej poduszki na krześle siedział jakiś dżentelmen i pochylał się w moją stronę.

Świadomość, że w pokoju jest obcy człowiek, ktoś nie mieszkający w Gateshead i nie spokrewniony z panią Reed, sprawiła mi niewysłowioną ulgę, dając kojące poczucie bezpieczeństwa. Odwróciłam wzrok od Bessie (choć jej widok był mi dużo milszy niż byłby, powiedzmy, widok Abbot) i przyjrzałam się twarzy owego dżentelmena. Znałam go: to był pan Lloyd, aptekarz, po którego pani Reed posyłała, kiedy ktoś ze służby zaniemógł. Ją i dzieci zawsze leczył doktor.

– Poznaje mnie panienka? – zapytał.

Wymieniłam jego imię, podając mu jednocześnie rękę. Z uśmiechem ujął ją i powiedział:

– Wkrótce poczujesz się bardzo dobrze. – z tymi słowami pomógł mi się położyć, a następnie zwrócił się do Bessie i nakazał jej mieć baczenie, żeby nic mi nie zakłóciło nocnego spoczynku. Udzielił jej jeszcze innych wskazówek, napomknął, że wpadnie nazajutrz, po czym, ku mojemu rozczarowaniu, wyszedł. Gdy tak siedział na krześle obok mojej poduszki, czułam, że nic mi nie grozi i że jestem otoczona życzliwością, natomiast gdy tylko zamknęły się za nim drzwi, pokój pogrążył się w ciemności, a moje serce w niewysłowionym smutku.

– Czy ma panienka ochotę zdrzemnąć się teraz? – zapytała łagodnym głosem Bessie.

Bałam się odpowiedzieć, bo myślałam, że jej następne zdanie będzie szorstkie, więc nieśmiało powiedziałam:

– Spróbuję.

– Może ma panienka ochotę się czegoś napić albo coś zjeść?

– Nie, dziękuję, Bessie.

– W takim razie chyba się położę, bo minęła już północ; ale proszę mnie zawołać, jeśli panienka będzie czegoś w nocy potrzebować.

Cóż za przemiła uprzejmość! Ośmieliłam się zadać pytanie:

– Bessie, co się ze mną dzieje? Czy jestem chora?

– Zachorowała panienka w czerwonym pokoju, pewnie z tego płaczu. Na pewno wkrótce poczuje się panienka lepiej.

Bessie odeszła do znajdującego się obok pokoju służącej. Słyszałam, jak mówi:

– Saro, pójdziesz ze mną na noc do pokoju dziecinnego? Za nic nie chciałabym spędzić dzisiejszej nocy sama z tym małym biedactwem; przecież ona w każdej chwili może umrzeć. To takie dziwne, że miała ten atak. Tak się zastanawiam się, a może jednak coś zobaczyła? Pani była dla niej zbyt surowa.

Wróciły razem; wślizgnęły się do łóżka i przez pół godziny, dopóki nie usnęły, coś do siebie szeptały. Słyszałam jedynie skrawki wypowiedzi, z których jednak łatwo było odgadnąć temat ich rozmowy: „Coś się o nią otarło, całe w bieli, po czym rozpłynęło się we mgle”, „tuż za nim czaił się ogromny, czarny pies”, „trzy głuche łupnięcia w drzwi”, „światełko na cmentarzu, dokładnie nad jego grobem” i tak dalej, i tak dalej.

W końcu obie zasnęły; ogień na kominku i świeca zgasły. Jednak ja tej straszliwej nocy nie zdołałam zmrużyć oka – moje uszy, oczy i rozum oczekiwały czegoś przerażającego. Bałam się tak, jak jedynie dziecko potrafi się bać.

Nie zachorowałam ciężko czy przewlekle po zajściu w czerwonym pokoju, był to tylko wstrząs dla moich nerwów, jednak jego skutki odczuwam do dnia dzisiejszego. Tak, pani Reed, to właśnie pani zawdzięczam lęki, które od czasu do czasu przeszywają moją duszę. Jednak powinnam pani wybaczyć, bo nie wiedziała pani, co czyni. Targając moje nerwy, sądziła pani, że jedynie wykorzenia moje naganne skłonności.

Następnego dnia w południe, ubrana i otulona w szal, siedziałam przy kominku w pokoju dziecinnym. Czułam się słaba i wyczerpana, ale najbardziej dolegało mi trudne do opisania rozbicie psychiczne, które wyciskało z moich oczu ciche łzy – gdy tylko otarłam z policzka jedną słoną kropelkę, w jej miejsce zjawiała się kolejna. A przecież, myślałam sobie, powinnam być szczęśliwa, bo w pobliżu nie było żadnego z Reedsów; wszyscy odjechali powozem ze swoją mamą. Również Abbot zajęła się szyciem w innym pokoju, a Bessie, która krzątała się obok mnie, odkładając na miejsce zabawki, od czasu do czasu rzucała w moją stronę życzliwe słówko. Wszystko to razem wzięte powinno mi się wydać rajem na ziemi, przywykłam bowiem do ciągłych połajanek i harówki, za którą nikt mi nigdy nie dziękował, jednak moje udręczone nerwy były w takim stanie, że nawet panujący spokój nie mógł przynieść im ukojenia, a przyjemność z przebywania w samotności nie była w stanie przynieść im radości.

Bessie przyniosła z kuchni kawałek placka na barwnym porcelanowym talerzu: widok namalowanego na nim rajskiego ptaka, który przycupnął na wieńcu uwitym z powoju i pączków róży zwykle wywoływał u mnie oczarowanie i podziw. Nie raz błagałam, żeby pozwolono mi potrzymać ten talerz, bo chciałam dokładnie mu się przyjrzeć, ale, aż do tej chwili, nigdy nie uznano mnie za godną tego przywileju. Teraz drogocenne naczynie spoczywało na moich kolanach, a ja sama zostałam serdecznie zachęcona, żeby skosztować okrągłego, delikatnego ciastka, które na nim leżało. Jednak na nic mi się nie zdała ta niespodzianka. Tak jak to bywa z większością długo oczekiwanych i wymarzonych przywilejów, został mi on nadany zbyt późno. Nie mogłam przełknąć ani kęsa ciasta, a piórka ptaka i barwy kwiatów wydawały mi się dziwnie przygasłe, dlatego odłożyłam talerzyk wraz z przysmakiem. Bessie zapytała, czy chciałabym poczytać książkę; na dźwięk słowa książka ożywiłam się na moment i poprosiłam, żeby przyniosła mi z biblioteczki Podróże Guliwera. Była to powieść, którą wciąż od nowa z rozkoszą czytałam; sądziłam, że opisuje ona prawdziwe wydarzenia i uważałam, że jest ciekawsza niż bajki, pod których wpływem szukałam elfów między liśćmi naparstnicy i wśród leśnych dzwonków, pod kapeluszami grzybów i pod listkami bluszczu oplatającego stare mury domu, aż wreszcie doszłam do smutnego wniosku, że wszystkie uciekły z Anglii do jakiegoś dzikiego kraju, w którym lasy są starsze i gęstsze i gdzie żyje mniej ludzi. Natomiast święcie wierzyłam, że kraje Liliputów i Brobdingnag to prawdziwe krainy i nie wątpiłam, że pewnego dnia ruszę w daleką podróż by na własne oczy zobaczyć malutkie pola, domki i drzewa, miniaturowych ludzi i maciupeńkie krówki, owce i ptaszki w jednym królestwie, a pola kukurydzy wysokiej jak drzewa, potężne dogi angielskie, monstrualne koty, mężczyzn i kobiety wysokich niczym wieże – w drugim. Jednak teraz, gdy umiłowany tom znalazł się w moich dłoniach, gdy przewracałam stronice, aby odnaleźć w cudownych ilustracjach czar, który jak dotąd zawsze tam był – wszystko nagle wydało mi się upiorne i ponure. Olbrzymy zamieniły się w posępne gobliny, pigmeje w nieprzyjazne i straszliwe chochliki, a Guliwer stał się najbardziej samotnym z podróżników, zagubionym w przerażających i niebezpiecznych krainach. Nie śmiałam już więcej zaglądać do książki, więc zamknęłam ją i odłożyłam na stół, obok nietkniętego ciastka.

Tymczasem Bessie skończyła ścierać kurze i porządkować pokój, umyła ręce, po czym otworzyła pewną małą szufladkę pełną przepysznych skrawków jedwabiu i atłasu i zajęła się szyciem nowego czepeczka dla lalki Georgiany. Nuciła sobie przy tym piosenkę, której słowa brzmiały tak:

Gdyśmy błądzili jak Cyganie

Długi ach długi temu czas…

Często słyszałam tę piosenkę, a jej słuchanie zawsze sprawiało mi prawdziwą przyjemność, bo Bessie miała słodki głos – przynajmniej tak mi się wydawało. Jednak w tamtej chwili, chociaż jej głos nie stracił nic ze swej słodyczy, odnalazłam w tej melodii trudny do opisania smutek. Bessie, pochłonięta pracą, śpiewała refren bardzo niskim głosem i wyjątkowo powoli; długi, ach długi temu czas brzmiało jak najsmutniejszy hymn pogrzebowy. Tymczasem ona przeszła do kolejnej ballady, tym razem naprawdę rzewnej.

Stópki mam zmęczone, a nóżki znużone,

Droga jest taka długa, a góry tak dzikie;

Wkrótce noc zapadnie bez księżyca, straszna

Nad drogą małego sierotki.

Dlaczego mnie wysłano w samotną wędrówkę, daleko,

Tam gdzie wrzosy i spiętrzone skały?

Ludzie nie mają serca i tylko anioły

czuwają nad krokami małego sierotki.

Delikatny wietrzyk gdzieś z daleka wieje,

Niebo jest bezchmurne, za to gwiazdy świecą;

Bóg w swej łaskawości okazuje łaskawość,

Pociesza i przytula małego sierotkę.

Nawet jeśli upadnę gdy most nagle pęknie,

Lub zaginę na bagnach przez błędne ogniki

To i tak dobry ojciec mi pobłogosławi

I przygarnie do serca małego sierotkę.

Nieważne, że brak siły zaczyna doskwierać,

Nieważne, że nie ma domu ni schronienia.

Niebo jest moim domem, tam znajdę spoczynek,

Bo Bóg jest przyjacielem biednego sierotki.

– Ejże, panienko Jane, proszę nie płakać – powiedziała Bessie, kiedy skończyła śpiewać. Równie dobrze mogłaby zakazać ogniowi płonąć; jednak skądże miała wiedzieć, jak straszliwe cierpienie trawi moją duszę? Tego poranka odwiedził mnie ponownie pan Lloyd:

– A cóż to, już na nogach? – zapytał, wkraczając do pokoju dziecinnego. – Bessie, jak się miewa nasza mała pacjentka?

Bessie odrzekła, że miewam się bardzo dobrze.

– Jeśli tak, to powinna być weselsza. Proszę tu podejść, panno Jane. Masz na imię Jane, prawda?

– Tak, proszę pana. Jane Eyre.

– Widzę, że płakałaś, panno Jane Eyre. Czy możesz mi powiedzieć, dlaczego? Czy coś cię boli?

– Nie, proszę pana.

– Och, ani chybi płacze, bo pani Reed nie wzięła jej ze sobą na przejażdżkę powozem – wtrąciła się Bessie.

– Nie może być! Przecież jest już za duża na takie dąsy.

W pełni się z nim zgadzałam, a ponieważ poczułam się urażona fałszywym oskarżeniem, bezzwłocznie sprostowałam:

– Nigdy w życiu nie płakałam z takiego powodu. Nienawidzę przejażdżek powozem. Płaczę, ponieważ jestem nieszczęśliwa.

– A fe, panienko – żachnęła się Bessie.

Zacny aptekarz wydawał się być nieco skołowany. Stałam przed nim, a on utkwił we mnie nieruchome spojrzenie – miał niewielkie, szare oczy. Może nie lśnił w nich blask mądrości, ale teraz wiem, że były przenikliwe. Miał trochę toporną w rysach, ale dobrotliwą twarz. Przez dłuższą chwilę nad czymś dumał, aż wreszcie się odezwał:

– Dlaczego wczoraj zachorowałaś?

– Przewróciła się – ponownie wtrąciła się Bessie.

– Przewróciła się! Przecież na to też jest za duża! Czy nie nauczyła się jeszcze chodzić? Musi już mieć osiem albo nawet dziewięć lat.

– Zostałam przewrócona – urażona duma nie pozwoliła mi zachować tej wiadomości dla siebie. – Ale to nie upadek sprowadził na mnie chorobę – dodałam; pan Lloyd w tym czasie zażył szczyptę tabaki.

Kiedy wkładał tabakierkę do kieszonki w kamizelce, zadźwięczał głośny dzwonek wzywający służbę na kolacje. Pan Lloyd wiedział, co to oznacza:

– To chyba na ciebie dzwonią, Bessie – zwrócił się do niani. – Możesz odejść. Pogawędzę z panną Jane do twojego powrotu.

Bessie wolałaby zostać, ale musiała iść, ponieważ w Gateshead Hall surowo przestrzegano punktualnego przychodzenia na posiłki.

– To nie upadek spowodował twoją chorobę. Co ją w takim razie wywołało? – dopytywał pan Lloyd po wyjściu Bessie.

– Zamknięto mnie w pokoju, w którym straszy; byłam tam, kiedy zapadł zmrok.

Pan Lloyd jednocześnie uśmiechał się i zmarszczył brwi:

– Straszy! Cóż, w końcu jesteś tylko dzieckiem. Boisz się duchów?

– Boję się ducha pana Reeda. Umarł w tamtym pokoju, a potem leżał tam na katafalku. Ani Bessie, ani nikt inny z własnej woli nie wszedłby tam w nocy. To było okrutne, zamknąć mnie tam samą i bez świecy, tak okrutne, że nigdy o tym nie zapomnę.

– Bzdury. I to z tego powodu jesteś taka nieszczęśliwa? A teraz, w biały dzień, czy ciągle się lękasz?

– Nie, ale wkrótce znowu nadejdzie noc. A poza tym, czuję się nieszczęśliwa z innych powodów.

– Jakież to powody? Opowiesz mi o nich?

Tak bardzo chciałam mu wszystko opowiedzieć! Jednak trudno było znaleźć odpowiednie słowa. Dzieci mają uczucia, ale nie potrafią ich analizować, a jeżeli już dokonają w myślach częściowej analizy, nie wiedzą, w jakie słowa ubrać efekt swoich przemyśleń. Jednak ja, przestraszona, że stracę pierwszą i jedyną szansę pożalenia się komuś i podzielenia się moją niedolą po chwili niezręcznego milczenia zdołałam sformułować skromną, choć niewątpliwie prawdziwą odpowiedź:

– Po pierwsze, nie mam ojca ani matki, braci ani sióstr.

– Masz dobrą ciotkę i kuzynów.

Ponownie zamilkłam, po czym z zakłopotaniem wyznałam:

– Ale to John Reed mnie przewrócił, a ciotka zamknęła mnie w czerwonym pokoju.

Pan Lloyd po raz drugi wyjął tabakierkę.

– A nie uważasz, że Gateshead Hall to piękny dom? – zapytał. – Czy nie jesteś wdzięczna, że możesz mieszkać w takim wspaniałym miejscu?

– To nie jest mój dom, proszę pana. Abbot mówi, że nawet służący mają większe prawo tutaj mieszkać.

– Ha! Nie możesz chyba być tak głupiutka, żeby chcieć się wyprowadzić z takiego wspaniałego dworu?

– Jeżeli tylko miałabym dokąd pójść, z chęcią bym go opuściła. Niestety, będę to mogła zrobić dopiero, kiedy dorosnę.

– Być może mogłabyś… kto wie? Czy oprócz pani Reed masz jakichś innych krewnych?

– Raczej nie, proszę pana.

– Nikogo od strony ojca?

– Nie wiem. Raz zapytałam o to ciotkę Reed; odpowiedziała mi, że być może mam jakichś biednych krewnych o nazwisku Eyre, ale ona nic o nich nie wie.

– Jeżeli tacy by istnieli, czy chciałabyś się do nich przenieść?

Zastanowiłam się. Ubóstwo wydaje się przygnębiające w oczach dorosłych, a tym bardziej dzieci, które nie mają pojęcia o istnieniu chętnych do pracy, ciężko zarabiających na swoje utrzymanie, godnych szacunku biedaków. Dzieciom bieda kojarzy się wyłącznie z łachmanami, głodem, wygasłym paleniskiem, grubiańskimi manierami i zgnilizną moralną – dla mnie bieda była synonimem upodlenia.

– Nie, nie chciałabym żyć z biedakami. – tak brzmiała moja odpowiedź.

– Nawet jeżeli byliby dla ciebie dobrzy?

Potrząsnęłam głową: nie byłam w stanie sobie nawet wyobrazić, w jaki sposób biedni ludzie mogliby być zdolni do okazywania dobroci. Poza tym – mówić jak oni, przejąć ich maniery, nie zdobyć wykształcenia, stać się jedną z tych nieszczęsnych kobiet, które czasem widziałam, karmiące piersią dzieci albo robiące pranie przy drzwiach swoich chałup w wiosce Gateshead. Nie, nie pragnęłam wolności aż tak, by jej szukać poza swoją sferą.

– Jednak czy twoi krewni są tak bardzo biednymi ludźmi? Czy pracują?

– Nie umiem powiedzieć. Ciotka Reed mówi, że o ile mam krewnych, to muszą być nędzarzami. A ja nie chcę zostać żebraczką.

– A może chciałabyś wyjechać do szkoły?

Ponownie się zastanowiłam; nie bardzo rozumiałam, czym jest szkoła. Bessie czasem opowiadała o niej jako o miejscu, gdzie młode damy karano, sadzając je w dybach lub karząc im nosić przewieszone przez szyje tablice i gdzie oczekiwano od nich, że będą niebywale dystyngowane i dokładne. Wiedziałam, że i John Reed nienawidził swojej szkoły i lżył jej przełożonego, jednak jego upodobania nie stanowiły dla mnie wskazówek. Nawet jeżeli rewelacje Bessie na temat szkolnej dyscypliny (czerpała wiedzę z opowieści młodych dam z rodziny, z którą mieszkała zanim zjawiła się w Gateshead) były cokolwiek zatrważające, to szczegóły dotyczące umiejętności zdobytych przez te właśnie panny były, moim zdaniem, bardzo pociągające. Wychwalała pod niebiosa pejzaże i kwiaty, które malowały, pieśni, które potrafiły wyśpiewać i melodie, które potrafiły zagrać, sakiewki, które potrafiły wydziergać, francuskie książki, które potrafiły przetłumaczyć – kiedy tak jej słuchałam, budziło się we mnie pragnienie, aby im dorównać. Poza tym, szkoła całkowicie zmieniłaby moje życie – odbyłabym długą podróż, aby do niej dotrzeć i na zawsze uwolniłabym się od Gateshead – rozpoczęłoby się dla mnie zupełnie nowe życie.

– Owszem, chciałabym wyjechać do szkoły – w lakoniczny sposób wyraziłam swoje przemyślenia.

– Hmmm, w takim razie, kto wie, co się może zdarzyć? – powiedział pan Lloyd, podnosząc się z krzesła. – Dziecko potrzebuje zmiany powietrza i otoczenia – szepnął do siebie. – Jej nerwy nie są w najlepszym stanie.

Wróciła Bessie, w tym samym momencie dał się słyszeć stukot kół. Powóz wjechał na wysypany żwirem podjazd.

– Czy to wasza pani, Bessie? – zapytał pan Lloyd. – Chciałbym przed wyjściem zamienić z nią słówko.

Bessie zaprosiła go do pokoju śniadaniowego, a następnie pokazała mu drogę. Z późniejszego biegu wydarzeń domyśliłam się, że aptekarz odważył się wówczas wspomnieć pani Reed, iż dobrze by mi zrobiło, gdyby posłano mnie do szkoły, a pomysł ten okazał się niewątpliwie bardzo po myśli ciotki. Podobnie powiedziała Abbot, kiedy pewnej nocy ona i Bessie omawiały tę kwestię, szyjąc w pokoju dziecinnym. Myśląc, że śpię rzuciła znad igły: „Pani jest zadowolona, że może pozbyć się takiego uprzykrzonego, niemiłego dziecka, które bez przerwy wszystkim się przygląda i najpewniej potajemnie snuje jakieś intrygi”. Abbot, jak sądzę, uważała mnie za rodzaj dziecięcego Guya Fawkesa.

Tamtego wieczora z opowieści panny Abbot dowiedziałam się również, że mój ojciec był ubogim pastorem, a matka poślubiła go wbrew woli bliskich, którzy uważali, że nie stanowi on odpowiedniej dla niej partii. Dziadka Reeda tak rozwścieczyło jej nieposłuszeństwo, że od tej pory nie dał jej ani szylinga. Kiedy rodzice byli rok po ślubie, ojciec, odwiedzając biednych w wielkim przemysłowym mieście, w którym znajdował się jego wikariat, zaraził się zbierającym tam śmiertelne żniwo durem brzusznym. Matka zaraziła się od niego; oboje umarli w ciągu miesiąca.

Bessie wysłuchała tej opowieści, westchnęła i powiedziała:

– Biedna panienka Jane, nad nią też trzeba się ulitować.

– Owszem – odrzekła Abbot. – Gdyby była miłym i ładnym dzieckiem, można by się litować nad jej samotnością. Ale trudno się przejmować losem takiego małego brzydactwa!

– Bardzo trudno, to na pewno – przytaknęła Bessie. – Z całą pewnością taka ślicznotka jak panna Georgiana budziłaby więcej współczucia, gdyby to ją spotkał taki los.

– O tak, uwielbiam pannę Georgianę! – wykrzyknęła gorliwie Abbot. – Prawdziwy z niej aniołeczek, z tymi długimi lokami, błękitnymi oczętami i różowymi policzkami: śliczna jak obrazek! Bessie, mam apetyt na welsh rabbit na kolację…

– Ja też, z przypieczoną cebulką. Chodźmy na dół!

Tak też zrobiły.

ROZDZIAŁ 4

Rozmowa z panem Lloydem i przytoczony powyżej dialog pomiędzy Bessie i Abbot tchnęły we mnie tyle nadziei, że zebrałam siły i wróciłam do zdrowia – wydawało się, że nadchodzi zmiana, pragnęłam jej i spokojnie na nią czekałam. Jednak mijały dni i tygodnie, ja już całkowicie odzyskałam zdrowie, a nikt nic nie mówił o sprawie, która tak zaprzątała mój umysł. Pani Reed mierzyła mnie od czasu do czasu surowym wzrokiem, ale rzadko się do mnie zwracała – od czasu mojej choroby, aby jeszcze bardziej oddzielić mnie od swoich dzieci, kazała mi sypiać samotnie w komórce, jeść w samotności i przebywać cały czas w pokoju dziecinnym, podczas gdy kuzynostwo bawiło się w salonie. Chociaż nawet nie wspomniała o wysłaniu mnie do szkoły, instynktownie przeczuwałam, że nie wytrzyma ze mną długo pod jednym dachem, ponieważ kiedy na mnie patrzyła, w jej spojrzeniu głębokiej niechęci było więcej niż zwykle.

Eliza i Georgiana, najwyraźniej posłuszne poleceniom, rozmawiały ze mną tak niewiele, jak to było możliwe. John na mój widok wypychał językiem policzek, a raz próbował poczęstować mnie kuksańcem, ale kiedy natychmiast zwróciłam się przeciwko niemu, wiedziona tym samym uczuciem głębokiego gniewu, które poprzednio doprowadziło mnie do wybuchu, wolał raczej porzucić swój zamiar i uciec, złorzecząc i zarzekając się, że rozbiłam mu nos. Prawdę powiedziawszy, tak właśnie było, używając całej siły mojej piąstki uderzyłam w tę wydatną część jego twarzy. Kiedy zobaczyłam, że to zniechęciło go do dalszego dokuczania, miałam ochotę nie poprzestać na takiej nauczce – jednak on był już przy swojej mamie. Słyszałam, jak wśród szlochów zaczyna opowiadać zmyśloną historię, o tym, jak „ta szkaradna Jane Eyre” rzuciła się na niego jak wściekła kotka, jednak ciotka bezceremonialnie mu przerwała:

– Nic mi o niej nie mów, John. Powiedziałam ci, żebyś się do niej nie zbliżał, bo nie jest warta naszej uwagi. Nie życzę sobie, aby moje dzieci się z nią zadawały.

W tym momencie przechyliłam się przez poręcz, po czym gwałtownie i bez zastanowienia wykrzyknęłam:

– To oni nie są godni, żeby się ze mną zadawać!

Pani Reed należała do tęgich kobiet, jednak na dźwięk tych zuchwałych słów zwinnie wbiegła na schody, porwała mnie niczym trąba powietrzna do pokoju dziecinnego i cisnęła na brzeg łóżka, ostrzegając, abym do końca dnia nie ważyła się stamtąd ruszyć ani odezwać choćby jednym słowem.

– Co by na to powiedział wuj Reed, gdyby żył? – zapytałam nie całkiem dobrowolnie. Mówię, tak, ponieważ miałam wrażenie, że choć moje usta sformułowały to pytanie, odbyło się to bez udziału mojej woli; tak jakby przemówiło przeze mnie coś, nad czym nie byłam w stanie zapanować.

– Co? – wyszeptała pani Reed. W jej szarych oczach, zwykle chłodnych i spokojnych, błyszczał strach. Zdjęła dłoń z mojego ramienia i wpatrywała się we mnie, jakby nie była pewna, czy jestem dzieckiem, czy też może demonem. Jednak mnie nie można już było powstrzymać.

– Wuj Reed jest w niebie i widzi wszystko, co ciotka robi i myśli; tak samo tata i mama: wiedzą, że zamykasz mnie na cały dzień i że życzysz mi śmierci.

Pani Reed szybko oprzytomniała: mocno mną potrząsnęła, dała mi po uszach, po czym bez słowa wyszła. Później Bessie wygłosiła na mój użytek godzinne kazanie, w którym ponad wszelką wątpliwość dowiodła, że jestem najnikczemniejszym i najbardziej zepsutym dzieckiem, jakie kiedykolwiek chodziło po świecie. Prawie jej uwierzyłam, ponieważ w moim sercu naprawdę kłębiły się wyłącznie złe uczucia.

Minął listopad, grudzień i pół stycznia. W Gateshead Boże Narodzenie i Nowy Rok świętowano jak zwykle hucznie i wesoło – obdarowywano się nawzajem prezentami, zapraszano gości na kolacje i przyjęcia. Oczywiście ja byłam wykluczona z każdej przyjemności – mój udział w powszechnej radości polegał jedynie na podziwianiu strojów Elizy i Georgiany i przyglądaniu się, jak schodzą do salonu wystrojone w sukienki z cienkiego muślinu, przewiązane szkarłatnymi szarfami, z fryzurami pełnymi misternie ułożonych loczków. Potem mogłam słuchać dobiegających z dołu dźwięków fortepianu lub harfy, kroków krzątających się lokajów, pobrzękiwania szkła i porcelany, kiedy goście raczyli się napojami orzeźwiającymi oraz przytłumionego szumu rozmów, kiedy otwierano i zamykano drzwi do salonu. Kiedy mnie to znudziło, porzucałam swoje miejsce na szczycie schodów i wracałam do samotnego i cichego pokoju dziecinnego. Czułam pewien smutek, ale nie byłam nieszczęśliwa. Szczerze mówiąc, nie miałam najmniejszej ochoty dołączać do towarzystwa na dole, ponieważ rzadko mnie tam zauważano. Jeżeli tylko Bessie byłaby w dobrym i towarzyskim nastroju, możliwość spędzenia cichego wieczoru z nią uważałabym za przywilej, w odróżnieniu do wieczoru spędzonego po groźnym okiem pani Reed w salonie wypełnionym damami i dżentelmenami. Jednak Bessie, kiedy tylko skończyła ubierać swoje młode podopieczne, zwykle udawała się do miejsc bardziej tętniących życiem, jak kuchnia czy pokój gospodyni, najczęściej zabierając ze sobą świecę. Siedziałam wtedy z lalką na kolanach; czekałam, aż wygaśnie ogień i od czasu do czasu rozglądałam się dookoła, żeby sprawdzić, czy w mrocznym pokoju nie czai się coś złego. Kiedy ogień dogorywał, rozbierałam się w pośpiechu, z całej siły szarpiąc węzełki i tasiemki, po czym chroniłam się przed zimnem i ciemnością we własnym łóżku. Zawsze zabierałam tam ze sobą lalkę – człowiek musi kogoś darzyć miłością, a ja, z braku istoty bardziej godnej mojego uczucia, znalazłam przyjemność w przelewaniu całej miłości na tę wyblakłą zabawkę, potarganą jak miniaturowy strach na wróble. Dzisiaj trudno mi uwierzyć, jak niedorzecznie szczerą miłością obdarzałam tę lalkę; tak jakbym wierzyła, że jest żywa i ma uczucia. Nie mogłam zasnąć, dopóki nie otuliłam ją swoją koszulą nocną; kiedy zaś dopilnowałam, żeby znalazła się w ciepłym i bezpiecznym miejscu, czułam się stosunkowo szczęśliwa, bo wierzyłam, że i ona doznaje uczucia szczęścia.

Kiedy tak leżałam, czekając na wyjście gości i nasłuchując kroków służącej na schodach, godziny ciągnęły się w nieskończoność. Od czasu do czasu zaglądała do mnie Bessie, żeby poszukać naparstka lub nożyczek czy też przynieść mi kolację składająca się z bułeczki albo ciastka z serem. Podczas gdy ja jadłam, ona siedziała na brzegu łóżka, a kiedy skończyłam, otulała mnie, a dwa razy nawet pocałowała na dobranoc ze słowami: „Przyjemnych snów, panienko Jane”. Gdy była taka miła, wydawała mi się najlepszą, najładniejszą, najbardziej uprzejmą istotą na świecie i z całego serca pragnęłam, żeby zawsze była taka życzliwa i przyjazna, zamiast mnie poganiać, łajać czy też obarczać zbyt trudnymi zadaniami, jak to zbyt często robiła. Sądzę, że Bessie Lee była dziewczyną bystrą i dobrą z natury, bo zręcznie wywiązywała się ze swoich obowiązków i miała niezwykły dar opowiadania, a przynajmniej opowieści, jakie snuła w pokoju dziecinnym, robiły wtedy na mnie ogromne wrażenie. O ile dobrze pamiętam jej twarz i sylwetkę, była też całkiem ładna. Zapamiętałam ją jako zgrabną, młodą kobietę o czarnych włosach, ciemnych oczach, delikatnych rysach twarzy i gładkiej, jasnej cerze. Była jednak kapryśna, nie zastanawiała się długo nad tym, co robiła i nie bardzo dbała o zasady czy sprawiedliwość. Jednak pomimo wszystkich jej wad i tak lubiłam ją bardziej od innych mieszkańców Gateshead Hall.

Był piętnasty stycznia, mniej więcej dziewiąta rano. Bessie była na śniadaniu, a kuzyni nie zostali jeszcze wezwani przez swoją mamę. Eliza właśnie zakładała czepek i ciepły płaszczyk, ponieważ szła nakarmić swój drób – bardzo lubiła to zajęcie, podobnie jak sprzedawanie jajek gosposi i gromadzenie zdobytych w ten sposób pieniędzy. Miała żyłkę do interesów, lubowała się również w oszczędzaniu – nie tylko sprzedawała jajka i kurczęta, ale również zawzięcie podbijała ceny nasion i sadzonek ogrodnikowi, któremu pani Reed nakazała kupować od młodej damy wszystko, co ta zechciała sprzedać. Eliza sprzedałaby własne warkocze, gdyby ktoś zaproponował jej dobrą cenę. Jeśli chodzi o pieniądze, to początkowo owijała je w stare szmaty lub papiloty i ukrywała w najdziwniejszych miejscach, ale gdy pokojówka odkryła niektóre z tych pakuneczków, Eliza wystraszyła się, że pewnego dnia ktoś może przywłaszczyć sobie jej skarby i zgodziła się powierzyć je matce, pobierając za to lichwiarską opłatę w wysokości pięciu czy sześciu procent. Prowizję tę pobierała raz na kwartał, skrupulatnie zapisując sobie wszystko w małym zeszyciku.

Georgiana siedziała przed lustrem, czesała włosy i przyozdabiała je sztucznymi kwiatami oraz wyblakłymi piórami, które znalazła w jakiejś szufladzie na strychu. Ja zajęta byłam ścieleniem swojego łóżka – Bessie surowo nakazała mi uporać się z tym zadaniem do jej powrotu (teraz często traktowała mnie jako coś w rodzaju własnej służącej, tak więc sprzątałam pokój, ścierałam kurz z krzeseł i wykonywałam inne tego typu czynności). Kiedy przykryłam już łóżko narzutą i równiutko złożyłam swoją koszulkę nocną, podeszłam do parapetu, żeby uporządkować porozrzucane tam książki z obrazkami i mebelki z domku dla lalek. Jednak Georgiana stanowczo zabroniła mi dotykać swoich zabawek (maleńkie krzesełka i lustra, filigranowe talerzyki i filiżaneczki należały właśnie do niej), więc porzuciłam to zajęcie. Nie miałam nic do roboty, dlatego zabawiałam się chuchaniem na szybę, na której mróz w nocy wymalował kwiaty, a potem robiłam kółeczko, przez które mogłam wyjrzeć na zewnątrz i zobaczyć nieruchomy, zamarznięty, zimowy świat.

Z okna widać było stróżówkę i podjazd. Właśnie kiedy udało mi się roztopić tyle mroźnych płatków, że mogłam zerknąć na zewnątrz, brama otworzyła się i wjechał powóz. Obojętnie patrzyłam, jak zbliża się do dworu – różne powozy często przyjeżdżały do Gateshead, jednak żaden nigdy nie przywiózł gości, którymi byłabym zainteresowana. Pojazd przystanął przed domem a dzwonek, ogłaszający przybycie gościa zabrzęczał głośno. Dla mnie nie miało to żadnego znaczenia i wkrótce moją uwagę przykuł malutki, głodny rudzik, który świergotał na pozbawionej liści czereśni, rosnącej nieopodal okna. Na stole ciągle leżały resztki mojego śniadania, na które składał się chleb i mleko, więc pokruszyłam kawałek bułki i właśnie próbowałam otworzyć okno, żeby wysypać okruszki na parapet, kiedy do pokoju dziecinnego wpadła Bessie.

– Panienko Jane, proszę zdjąć fartuszek… Co też panienka wyrabia? Czy panienka umyła dziś rano ręce i buzię?

Zanim odpowiedziałam, jeszcze raz szarpnęłam za sznur, bo chciałam mieć pewność, że ptaszek dostanie swój chleb. Okno ustąpiło; wysypałam okruszki, których część spadła na kamienny parapet, a inne na gałęzie czereśni. Zamknęłam okno i odpowiedziałam:

– Nie, Bessie. Dopiero skończyłam ścierać kurze.

– Nieznośne, bezmyślne dziecko! A teraz co robisz? Jesteś czerwona, całkiem jakbyś miała coś na sumieniu: po co otwierałaś okno?

Nie musiałam odpowiadać, bo Bessie za bardzo się spieszyła, żeby wysłuchać moich wyjaśnień; zaciągnęła mnie do miednicy i bezlitośnie – ale na szczęście szybko – wyszorowała mi buzię i ręce wodą z mydłem, a następnie wytarła szorstkim ręcznikiem, przygładziła moje włosy szczotką, zerwała ze mnie fartuszek i pociągnęła w stronę schodów, nakazując szybko zejść na dół, ponieważ oczekiwano mnie w pokoju śniadaniowym.

Chciałam zapytać, kto chce się ze mną spotkać; dowiedzieć się, czy jest tam pani Reed, jednak Bessie zniknęła za drzwiami pokoju dziecinnego, które zamknęła mi przed nosem. Powoli zeszłam na dół. Od prawie trzech miesięcy prawie nie widywałam pani Reed. Nie wychodziłam z pokoju dziecinnego od tak dawna, że pokój śniadaniowy, jadalnia i salony wydawały mi się przerażającymi miejscami, bałam się tam wejść nieproszona.

Teraz stałam w pustym holu; zalękniona i drżąca zatrzymałam się przed drzwiami prowadzącymi do pokoju śniadaniowego. Strach, który zrodził się z niesprawiedliwej kary, zrobił ze mnie żałosnego, małego tchórza. Bałam się wrócić do pokoju dziecinnego, bałam się również wejść do salonu; zmieszana i niepewna, stałam tam jakieś dziesięć minut. Wreszcie w pokoju śniadaniowym rozległ się gwałtowny dźwięk dzwonka i to pomogło mi podjąć decyzję – teraz musiałam wejść do środka.

Któż to może chcieć się ze mną spotkać? – zadałam sama sobie pytanie, kiedy obiema rękami próbowałam przekręcić sztywną gałkę, przez sekundę czy dwie opierająca się moim wysiłkom – Kogo tam zobaczę oprócz ciotki Reed – mężczyznę czy kobietę? Gałka wreszcie ustąpiła, drzwi rozwarły się na oścież, a ja weszłam do pokoju, dygnęłam, podniosłam wzrok i ujrzałam… czarny słup! – a przynajmniej tym w pierwszej chwili wydała mi się wyprostowana, chuda i otulona w sobole futro postać, stojąca na dywanie. Wieńcząca słup groźna twarz robiła wrażenie wyrzeźbionej maski, którą ktoś umieścił na górze zamiast kapitelu.

Pani Reed jak zwykle zajmowała miejsce obok kominka. Gestem ręki nakazała mi podejść, a kiedy to zrobiłam przedstawiła mnie kamiennemu nieznajomemu:

– To właśnie dziewczynka, w której sprawie zwróciłam się do pana.

Mężczyzna – bo domniemany słup okazał się być istotą ludzką – powoli odwrócił głowę w moją stronę i przyjrzał mi się badawczo swoimi szarymi oczami, które błyszczały pod parą krzaczastych brwi, po czym odezwał się uroczyście niskim głosem:

– Wzrostu jest lichego… w jakim jest wieku?

– Dziesięć lat.

– Aż tyle? – w jego głosie brzmiała wątpliwość. Jeszcze kilka minut przypatrywał mi się uważnie, w końcu zwrócił się do mnie: – Jak się nazywasz, dziewczynko?

– Jane Eyre, sir.

Przedstawiając się, podniosłam wzrok – wydawał mi się wysokim mężczyzną, ale ja sama byłam wtedy bardzo mała; jego twarz miała grube rysy i była, jak i każda inna część jego ciała, surowa i sztywna.

– Cóż, Jane Eyre, czy jesteś dobrym dzieckiem?

Nie mogłam odpowiedzieć twierdząco – ludzie, z którymi mieszkałam byli przeciwnego zdania – więc nie odpowiedziałam wcale. Pani Reed zrobiła to za mnie, energicznie potrząsając głową i mówiąc:

– Panie Brocklehurst, prawdopodobnie czym mniej zostanie na ten temat powiedziane, tym lepiej.

– Jakże przykro mi to słyszeć! Muszę z nią porozmawiać – to mówiąc zgiął się wpół i usadowił w fotelu, naprzeciwko pani Reed. – Podejdź tutaj, dziecko.

Zrobiłam to, stając na wprost niego. Ależ miał twarz! Teraz, kiedy się znalazła na jednym poziomie z moją, mogłam się jej uważnie przyjrzeć. Jaki ogromny nos! Co za usta! I jakie wielkie zęby!

– Nie ma smutniejszego widoku niż niegrzeczne dziecko – rozpoczął – a zwłaszcza niegrzeczna dziewczynka. Czy wiesz, co się dzieje z grzesznikami po śmierci?

– Idą do piekła – skwapliwie podałam właściwą odpowiedź.

– A czy możesz mi powiedzieć, czym jest piekło?

– Otchłanią pełną ognia.

– A czy chciałbyś zostać wtrącona w tę otchłań i płonąć tam żywym ogniem przez całą wieczność?

– Nie, sir.

– A co musisz zrobić, żeby tego uniknąć?

Zastanowiłam się przez chwilę; odpowiedź, której wreszcie udzieliłam, tym razem nie była właściwa:

– Muszę być zdrowa i nie umierać.

– Jakże możesz zapewnić sobie dobre zdrowie? Młodsze niż ty dzieci umierają każdego dnia. Nie dalej niż dzień czy dwa temu sam odprawiałem pogrzeb małego, zaledwie pięcioletniego dziecka. To był dobry chłopczyk, jego dusza jest już w niebie. Obawiam się, że gdybyś to ty została wezwana przed oblicze Pana, nie zostałabyś odesłana do nieba.

Nie leżało w mojej mocy rozwiać jego wątpliwości, więc wbiłam wzrok w dywan, na którym spoczywały dwie olbrzymie stopy i westchnęłam; tak bardzo chciałam się znaleźć gdzieś daleko stąd.

– Żywię najgłębszą nadzieję, że to westchnienie wypłynęło prosto z serca i że żałujesz, iż tyle razy sprawiłaś przykrości swojej łaskawej dobrodziejce.

„Dobrodziejce! Dobrodziejce! – pomyślałam w duchu. – Wszyscy nazywają panią Reed moją dobrodziejką; jeżeli naprawdę nią jest, to słowo dobrodziejka nie jest komplementem”.

– Czy wieczorem i rano zmawiasz modlitwę? – przesłuchanie jeszcze się nie skończyło.

– Tak, sir.

– Czy czytujesz Biblię?

– Czasami.

– Czy robisz to z przyjemnością?

– Lubię Apokalipsę, Księgę Daniela, Księgę Rodzaju i Księgę Samuela, trochę podoba mi się również Księga Wyjścia i niektóre fragmenty Księgi Królów i Kronik, i Hioba i Jonasza.

– A psalmy? Mam nadzieję, że je lubisz?

– Nie, sir.

– Nie? Ach, wstrząsające! Mam synka, chłopaczka młodszego od ciebie, który zna już na pamięć sześć psalmów. Kiedy go zapytać, co wybiera: zjeść pierniczka czy nauczyć się wersetu z psalmów, odpowiada: „Och! Wybieram werset z psalmów! Aniołowie śpiewają psalmy – i dodaje – Chciałbym stać się aniołkiem tu na ziemi”. Wtedy w nagrodę za swoją dziecięcą pobożność dostaje aż dwa pierniczki.

– Psalmy nie są ciekawe – zauważyłam.

– I takie właśnie stwierdzenie dowodzi, że masz grzeszne serce. Musisz modlić się do Boga, aby to zmienił, aby obdarzył cię sercem nowym i czystym: niech weźmie to wykute z kamienia, a w zamian da ci prawdziwe.

Już miałam zapytać, w jaki sposób taka operacja zamiany serc miałby zostać przeprowadzona, kiedy do rozmowy włączyła się pani Reed. Kazała mi usiąść i sama kontynuowała dyskusję:

– Panie Brocklehurst, mniemam, że w liście, który napisałam do pana trzy tygodnie temu, jasno dałam do zrozumienia, że charakter i usposobienie dziewczynki pozostawiają wiele do życzenia. Jeżeli zdecyduje się pan przyjąć ją do Lowood, prosiłabym, aby przełożona i nauczycielki zostały pouczone, że należy bacznie ją obserwować, a przede wszystkim nie dopuścić do rozwoju jej największej przywary: skłonności do kłamstwa. Wspominam o tym w twojej obecności, Jane, żebyś nie próbowała za pomocą swoich sztuczek omamić pana Brocklehursta.

Nie bez powodu nie lubiłam pani Reed i czułam przed nią strach. Taką już miała naturę, że musiała ranić mnie boleśnie – nigdy nie czułam się szczęśliwa, gdy była obok. Choćbym stałą się całkowicie posłuszna, choćbym najbardziej usilnie dążyła do tego, by ją zadowolić, ona odrzucała moje starania i kwitowała je takimi właśnie uwagami. To oskarżenie wypowiedziane w obecności nieznajomego boleśnie mnie zraniło, ponieważ niejasno zdałam sobie sprawę, że w ten sposób pani Reed odbiera mi nadzieję, jaką było dla mnie rozpoczęcie nowego etapu życia. Czułam – choć nie umiałam ubrać tego uczucia w słowa – że w ten sposób zniechęca do mnie ludzi, których spotkam w nowym miejscu. W oczach pana Brocklehursta już przeobraziłam się w przebiegłe, podłe dziecko – i cóż mogłam zrobić, żeby przekonać go, że tak nie jest? „Zupełnie nic”, odpowiedziałam sama sobie, próbując powstrzymać szloch i otrzeć ukradkiem łzę, która bezsilnie zakręciła się w moim oku na dowód cierpienia.

– W rzeczy samej, skłonność do kłamstwa to odrażająca przywara u dziecka – zgodził się pan Brocklehurst. – Od kłamstwa już tylko niewielki krok do obłudy; a każdy obłudnik skończy w ogniu piekielnym. Będziemy mieć na nią baczenie, pani Reed. Porozmawiam o tym z panną Temple i nauczycielkami.

– Życzyłabym sobie również, aby ją wychowano, mając na względzie jej perspektywy na przyszłość – ciągnęła moja dobrodziejka. – Niech będzie użyteczna i niech się nauczy pokory. A jeśli chodzi o wakacje, to, o ile nie ma pan nic przeciwko temu, będzie je spędzać w Lowood.

– Podejmuje pani bardzo rozsądne decyzje, madame – pochwalił ją pan Brocklehurst. – Pokora to chrześcijańska cnota, do tego w najwyższym stopniu odpowiednia dla młodych wychowanek Lowood; zawsze zalecam, żeby była im wpajana ze szczególną troską. Szukałem skutecznego sposobu na zwalczenie w nich doczesnego uczucia pychy i nie dalej jak kilka dni temu otrzymałem przyjemny dowód, że moje wysiłki nie idą na marne. Moja druga z kolei córka, Augusta, odwiedziła szkołę razem ze swoją mamą, a po powrocie wykrzyknęła: „Och, drogi papciu, jakież milczące i nieładne są wszystkie dziewczęta w Lowood! Z tymi swoimi zaczesanymi za uszy włosami, w długich fartuszkach i z kieszonkami przyszytymi na zewnątrz sukienek wyglądają prawie jak córki biedaków! A ponadto patrzyły na moją sukienkę i na suknią mamy w taki sposób, jakby nigdy wcześniej nie oglądały jedwabiu!”.

– I taki stan rzeczy w pełni pochwalam – przytaknęła pani Reed. – Choćbym odwiedziła każdą angielską szkołę, nie znalazłabym bardziej odpowiedniej dla takiego dziecka jak Jane Eyre. Konsekwencja, drogi panie Brocklehurst, jestem zwolenniczką bezwzględnej konsekwencji.

– Konsekwencja, madame, jest pierwszym obowiązkiem chrześcijanina i właśnie o nią przede wszystkim zadbaliśmy, organizując życie wychowankom Lowood. Ubogi wikt, skromny ubiór i warunki życia, dużo pracy i mało wygód: to porządek dnia dla szkoły i jej mieszkanek.

– Słuszny zamysł, mój panie. Mogę zatem liczyć na to, że dziecko zostanie uczennicą Lowood i będzie tam wychowywane odpowiednio do swojej pozycji i widoków na przyszłość?

– Tak właśnie się stanie, madame: zostanie umieszczona w oranżerii, gdzie hodowane są rzadkie kwiaty. Ufam, że okaże wdzięczność za wyróżnienie, które ją spotkało.

– W takim razie wyślę ją tam najszybciej, jak to możliwe, panie Brocklehurst. Zapewniam pana, że nie mogę się doczekać zrzucenia z ramion tego ciężaru, który dostarczał mi aż zbyt wielu zgryzot.

– Nie wątpię, madame. A teraz, pozwolę sobie życzyć pani miłego dnia. Zamierzam wrócić do Brocklehurst Hall w przeciągu tygodnia lub dwóch: mój serdeczny przyjaciel, archidiakon, nie pozwoli mi wyjechać wcześniej. Jednak wyślę pannie Temple liścik z informacją, że może się spodziewać nowej uczennicy. Żegnam panią.

– Do widzenia, panie Brocklehurst. Proszę przekazać moje ukłony pani i pannie Brocklehurst, Auguście i Theodorowi oraz młodemu paniczowi Broughtonowi.

– Przekażę, droga pani. Dziewczynko, tu masz książeczkę zatytułowaną Przewodnik dziecka. Przeczytaj ją i módl się. Zwróć szczególną uwagę na fragment, w którym opisany jest przypadek przerażająco nagłej śmierci Marty G. – niegrzecznego dziecka, które bez ustanku kłamało i było obłudne.

Mówiąc to, pan Brocklehurst wetknął mi w rękę cieniutką broszurkę w szytej oprawce. Następnie zadzwonił, by przygotowano powóz do drogi i wyszedł.

Pani Reed i ja zostałyśmy same; kilka minut upłynęło w milczeniu – ona szyła, a ja się jej przyglądałam. Pani Reed mogła wtedy mieć jakieś trzydzieści sześć, trzydzieści siedem lat. Była mocno zbudowaną kobietą o szerokich ramionach i masywnych kończynach; niezbyt wysoką, tęgą, ale nie otyłą. Miała dużą twarz z nadmiernie rozwiniętą i masywną dolną szczęką, niskie czoło, wydatny i wystający podbródek, raczej ładnie wykrojone usta i prosty nos. Spod jasnych brwi wyzierały pozbawione litości oczy. Skórę miała ciemną i matową, a włosy były prawie tak jasne jak len; jej organizm był zdrowy i silny – nie imały jej się żadne choroby. Jako wymagający i przewidujący zarządca, krótko trzymała służbę i dzierżawców. Tylko dzieci od czasu do czasu podważały jej autorytet i jawnie ją lekceważyły. Lubiła dobrze się ubrać.

Siedziałam na niskim stołeczku nieopodal jej fotela i przypatrywałam się jej sylwetce i twarzy. W dłoni miałam broszurę, opisującą nagłą śmierć Kłamczuchy – polecono mi przeczytać uważnie tę historię i potraktować ją jako ostrzeżenie. Scena, której właśnie byłam świadkiem – słowa pani Reed na mój temat skierowane do pana Brocklehursta i cała ich rozmowa – były jak rana, świeża i piekąca. Przypominałam sobie po kolei każde słowo i wzbierało we mnie oburzenie.

Pani Reed spojrzała na mnie znad robótki. Utkwiła we mnie spojrzenie, a jej palce znieruchomiały.

– Wyjdź już, możesz wracać do pokoju dziecinnego – poleciła. Moje spojrzenie albo coś w wyrazie mojej twarzy musiało jej się wydać obraźliwe, bo w jej głosie brzmiała stłumiona irytacja. Wstałam i podeszłam do drzwi, jednak zawróciłam; przeszłam przez pokój, podeszłam do okna, a następnie stanęłam obok niej.

Musiałam coś powiedzieć; bezlitośnie mnie zdeptano i nie mogłam tego tak zostawić; tylko w jaki sposób mogłam się zemścić? Czyż miałam w sobie wystarczająco dużo odwagi, by wziąć odwet na moim wrogu? Zebrałam siły i wyrzuciłam z siebie następujące słowa:

– Nie jestem kłamcą: gdybym była, powiedziałabym, że ciotkę kocham, a ja oświadczam, że ciotki nie kocham: wręcz przeciwnie, nienawidzę bardziej niż kogokolwiek innego na świecie, z wyjątkiem Johna Reeda. A tę książeczkę o kłamliwej dziewczynce może ciotka podarować swojej córce, Georgianie, bo to ona kłamie, a nie ja.

Dłonie pani Reed nadal zawisły w bezruchu, a jej lodowate spojrzenie nadal było utkwione w mojej twarzy:

– Co jeszcze masz do powiedzenia? – zapytała tonem, jakiego osoba dorosła zwykle używa zwracając się do dorosłego przeciwnika, a nie do dziecka.

Jej wzrok i ton głosu sprawiły, że zawrzała we mnie cała niechęć, którą ku niej żywiłam. Drżąca i przepełniona niepohamowanymi emocjami mówiłam dalej:

– Cieszę się, że nie łączą nas więzy krwi; nie nazwę już pani ciotką do końca swoich dni. Kiedy będę dorosła, nigdy pani nie odwiedzę, a kiedy ktoś mnie zapyta, czy panią lubię i jak mnie pani traktowała, odpowiem, że robi mi się niedobrze na samą myśl o pani i że traktowała mnie pani z bezlitosnym okrucieństwem.

– Jakim prawem mówisz do mnie coś takiego, Jane Eyre?

– Pani pyta jakim prawem? Jakim prawem to mówię? Ponieważ to jest prawda . Myśli pani, że nie mam uczuć i że poradzę sobie bez choćby odrobiny miłości czy życzliwości. Jednak ja nie potrafię tak żyć, a pani nie ma dla mnie litości. Nigdy nie zapomnę, jak mnie pani wepchnęła – brutalnie i bezlitośnie – do czerwonego pokoju, po czym zamknęła mnie tam na klucz, chociaż cierpiałam katusze, błagałam o litość i umierałam ze strachu. „Nie zostawiaj mnie tu, ciotko Reed!” – krzyczałam. A zostałam tak ukarana, ponieważ pani niegodziwy syn uderzył mnie, bez żadnego powodu rzucając na ziemię. Wszystko to szczegółowo opowiem każdemu, kto zapyta. Ludzie myślą, że jest pani dobrą kobietą, ale pani jest zła i ma twarde serce. To pani jest zakłamana!

Jeszcze zanim skończyłam, poczułam, jak mi lekko i radośnie na duszy. Ogarnęło mnie najdziwniejsze uczucie w całym moim życiu – poczucie wolności i triumfu. Jakby pękła jakaś niewidzialna bariera, umożliwiając mi wyrwanie się ku wolności, na którą nigdy dotąd nie miałam nadziei. Posiadałam zresztą ku temu powód – pani Reed robiła wrażenie wystraszonej, robótka spadła jej z kolan; podniosła obie ręce i zakołysała się, a jej twarz wykrzywił grymas, jakby zbierało jej się na płacz.

– Jane, jesteś w błędzie: co się z tobą dzieje? Dlaczego tak drżysz? Chcesz się napić wody?

– Nie, proszę pani.

– A może masz ochotę na coś innego, Jane? Zapewniam cię, że pragnę być twoją przyjaciółką.

– Wcale pani tego nie pragnie. Pani powiedziała panu Brocklehurstowi, że mam zły charakter i skłonności do obłudy, a ja zadbam, żeby każdy w Lowood dowiedział się, jaka pani naprawdę jest i co pani zrobiła.

– Jane, mówisz o rzeczach, których nie rozumiesz. Nie można przymykać oczu na kłamstwa dziecka.

– Ja nie kłamię! – krzyknęłam dzikim, wysokim głosem.

– Jednak jesteś porywcza, Jane, temu chyba nie zaprzeczysz? A teraz, kochanie, wracaj do pokoju dziecinnego i połóż się na chwilę.

– Nie jestem pani „kochaniem” i nie będę się kłaść. Proszę mnie szybko wysłać do szkoły, bo nienawidzę tego domu.

– Właśnie taki mam zamiar: nie będę zwlekać z wysłaniem cię do szkoły – powiedziała pani Reed półgłosem, podnosząc robótkę i pospiesznie opuszczając pokój.

Zostałam sama na polu walki – zwyciężyłam. Przed chwilą stoczyłam najcięższą bitwę w moim życiu i osiągnęłam pierwsze zwycięstwo. Jeszcze przez chwilę stałam na dywanie w miejscu, które przedtem zajmował pan Brocklehurst i w samotności rozkoszowałam się swoim triumfem. Najpierw uśmiechałam się do siebie i czułam radość, wkrótce jednak euforia opadła, a bijące dotąd jak szalone serce powróciło do zwyczajnego rytmu. Dziecko nie może w ten sposób spierać się ze starszymi od siebie, nie może w ten sposób folgować własnej wściekłości, bo jeśli to zrobi, wkrótce dopadają je wyrzuty sumienia. Kiedy oskarżałam panią Reed i groziłam jej, byłam w nastroju, który można przyrównać do płonącego wrzosowiska – żywego, rozszalałego i siejącego zniszczenie. Tymczasem po pół godzinie ciszy i przemyśleń, w czasie których zrozumiałam, jak szalone było moje zachowanie i jak okropnie jest nienawidzić, mój nastrój przypominał to samo wrzosowisko w chwili, kiedy zgasł już ostatni płomyczek – czarne i zniszczone.

Poznałam wtedy smak zemsty – była jak aromatyczne wino, gdy się je pije, rozgrzewające i dodające animuszu, ale pozostawiające w ustach metaliczny i nieprzyjemny posmak. Czułam się, jakby mnie otruto. Jakże chętnie poszłabym błagać panią Reed o przebaczenie, jednak wiedziałam – po części z doświadczenia, po części podpowiedział mi to instynkt – że jeśli tak zrobię, odtrąci mnie z podwójną pogardą, w ten sposób wzniecając na nowo tlący się w mojej duszy bunt.

Chciałam znaleźć sobie inne zajęcie niż wygłaszanie płomiennych przemówień, odnaleźć w sercu uczucia mniej nikczemne niż ponure wzburzenie. Wzięłam książkę – jakieś arabskie baśnie – usiadłam i zatopiłam się w lekturze. Jednak nie mogłam skupić się na czytaniu, myśli krążyły pomiędzy mną i stronicami, które zwykle wydawały mi się tak fascynujące. Otworzyłam szklane drzwi wiodące do ogrodu – zarośla skute mrozem stały nieruchomo, ani jeden listek nie zadrżał na wietrze. Narzuciłam na głowę i ramiona chustę i wybrałam się na spacer w poszukiwaniu zacisznych zakątków. Jednak milczące drzewa, leżące na ziemi szyszki jodłowe i rdzawe liście spiętrzone przez wiatr w kopce, teraz sztywne od mrozu, nie przyniosły mojej duszy ukojenia. Oparłam się o bramę i spojrzałam na puste pole, porośnięte krótką, zamarzniętą, pozbawioną koloru trawą. Dzień był szary, a sine niebo zwisało nisko nad ziemią, obiecując śnieg. Na razie jednak tylko od czasu do czasu pojedyncze płatki spadały na zmarzniętą ścieżkę i oszronioną trawę. A ja, bardzo nieszczęśliwa mała dziewczynka, szeptałam do siebie: „Co ja pocznę? Co ja pocznę?”.

Nagle usłyszałam jasny głosik wołający mnie:

– Panienko Jane! Gdzie się panienka podziewa? Proszę przyjść na lunch!

Dobrze wiedziałam, że to Bessie, a jednak nawet nie drgnęłam. Słyszałam na ścieżce jej lekkie kroki, zmierzające w moją stronę.

– Nieznośne dziecko! – powiedziała. – Czemu nie przychodzisz, kiedy cię wołam?

Chociaż Bessie była jak zwykle nieco zdenerwowana, jej obecność i tak wydawała mi się radosna w porównaniu z myślami, które mnie dręczyły. Prawdę mówiąc, po kłótni z panią Reed i odniesionym nad nią zwycięstwem nie byłam w nastroju na przejmowanie się chwilowym gniewem niańki, za to byłam w nastroju na wygrzewanie się w promieniach jej młodzieńczej beztroski. Po prostu objęłam ją obiema rękami i poprosiłam:

– Bessie, Bessie, nie krzycz na mnie.

Był to najbardziej szczery i odważny gest, jaki kiedykolwiek uczyniłam; o dziwo, Bessie się to spodobało.

– Dziwne z panienki dziecko, panienko Jane – powiedziała, spoglądając na mnie. – Mały, samotny wędrowniczek. Jak rozumiem, wkrótce wyjeżdża panienka do szkoły?

Przytaknęłam.

– I nie będzie panience smutno opuszczać biedną Bessie?

– A czemu Bessie miałoby robić to jakąś różnicę? Zawsze tylko mnie beszta.

– A bo z panienki takie dziwaczne, wystraszone, nieśmiałe stworzenie. Powinna panienka być bardziej śmiała.

– Tak, żeby częściej dostawać burę!

– Co za bzdury panienka plecie! Ale trzeba przyznać, że nie traktują tu panienki dobrze, to na pewno. Moja matka, kiedy mnie w zeszłym tygodniu odwiedziła, powiedziała, że nie daj Bóg, żeby któreś z jej dzieci znalazło się na miejscu panienki. A teraz chodźmy do domu, mam dla panienki dobre wieści.

– Nie sądzę, Bessie.

– Ależ dziecino, co ty mówisz? Jakie masz smutne oczka! Cóż, pani, panienki i panicz John jadą dziś na podwieczorek do znajomych, więc panienka zje go ze mną. Poproszę kucharkę, żeby upiekła panience ciastko, a potem razem przejrzymy panienki rzeczy, bo trzeba je jak najszybciej spakować. Pani chce, żebyś panienka jutro albo pojutrze opuściła Gateshead i ma panienka wybrać zabawki, które chce ze sobą wziąć.

– Bessie, musisz mi obiecać, że aż do mojego wyjazdu ani razu mnie nie skarcisz.

– Obiecuję; ale niech panienka pamięta, że jest bardzo dobrą dziewczynką i już się mnie nie boi. Niech nie zaczyna drżeć, kiedy powiem coś ostrzej, bo to takie nieznośne.

– Myślę, że już nigdy nie będę się ciebie bać, Bessie, bo już się do ciebie przyzwyczaiłam. Zresztą już wkrótce poznam ludzi, których się będę naprawdę obawiać.

– Jeżeli będzie się ich panienka obawiać, to nie polubią panienki.

– Tak jak ty mnie nie lubisz, Bessie?

– Ja panienkę lubię, chyba nawet bardziej niż wszystkich innych w tym domu.

– Nie okazujesz tego.

– Ależ panienka ma ostry języczek! I mówi całkiem inaczej niż zwykle. Co się stało, że jest dziś panienka taka śmiała i harda?

– Po pierwsze, już wkrótce stąd wyjeżdżam, a po drugie… – miałam zamiar wspomnieć o tym, co miało miejsce pomiędzy mną a panią Reed, ale po namyśle doszłam do wniosku, że lepiej zamilczeć na ten temat.

– Więc cieszy się panienka, że mnie opuszcza?

– Ani trochę, Bessie. Prawdę mówiąc, to jest mi teraz raczej smutno z tego powodu.

– „Teraz”! A do tego – „raczej”! Jak spokojnie moja mała pani to mówi! Podejrzewam, że gdym teraz poprosiła panienkę o całusa, odpowiedź brzmiałaby: „raczej nie”.

– Chętnie cię pocałuję i przytulę, tylko musisz się pochylić.

Bessie nachyliła się, objęłyśmy się i całkiem spokojna ruszyłam za nią w stronę domu. Popołudnie upłynęło spokojnie i przyjaźnie, a wieczorem Bessie opowiadała mi najbardziej czarujące ze swoich historii i nuciła najsłodsze ze swoich piosenek. Nawet w moim życiu od czasu do czasu zza chmur wyglądał promyczek słońca.

ROZDZIAŁ 5

Kiedy tuż po piątej rano dziewiętnastego stycznia Bessie przyszła ze świecą do mojej komórki, byłam już na nogach, prawie gotowa do drogi. Wstałam pół godziny wcześniej, umyłam twarz i ubrałam się przy świetle zachodzącego księżyca, które sączyło się do środka przez wąskie okno ponad moim łóżkiem. Właśnie tego dnia miałam wsiąść do dyliżansu, który codziennie o szóstej rano mijał stróżówkę. Oprócz mnie jedynie Bessie już nie spała; rozpaliła ogień w pokoju dziecinnym i zaczęła przygotowywać mi śniadanie. Rzadko które dziecko jest w stanie coś przełknąć, kiedy jest podekscytowane czekającą je podróżą; ja również nie miałam apetytu. Bessie na próżno usiłowała zmusić mnie do zjedzenia kilku łyżek gotowanego mleka i odrobiny chleba; wreszcie dała za wygraną i spakowała mi na drogę kilka herbatników, które wsunęła mi do woreczka. Następnie pomogła mi włożyć płaszcz i czepeczek, narzuciła na ramiona szal, po czym wyszłyśmy razem z pokoju dziecinnego. Kiedy mijałyśmy sypialnię pani Reed, Bessie zapytała:

– Pójdzie panienka pożegnać się z panią?

– Nie, Bessie. Wczoraj, kiedy byłaś na kolacji, przyszła do mnie i powiedziała, że nie ma potrzeby, żeby budzić rano ją czy kuzynów. Powiedziała też, żebym pamiętała, że zawsze była moją najlepszą przyjaciółką i że mam zawsze w ten sposób o niej mówić i być jej za wszystko wdzięczną.

– I co jej panienka odpowiedziała?

– Nic. Nakryłam się kocem i obróciłam do ściany.

– Nie zachowała się panienka ładnie.

– Zachowałam się tak, jak powinnam, Bessie. Twoja pani nie jest moją przyjaciółką: jest moim wrogiem.

– Ależ panienko Jane, proszę tak nie mówić!

– Żegnaj Gateshead – zawołałam, kiedy przechodziłyśmy przez hol i zbliżałyśmy się do drzwi wejściowych.

Księżyc już zaszedł, świat spowijała ciemność. Bessie niosła latarnię, której światło oświetlało mokre schody i drogę pokrytą wilgotnym od stopniałego śniegu żwirem. Zimowy ranek był mroźny; szczękały mi zęby, gdy szybkim krokiem przemierzałam podjazd. W stróżówce paliło się światło; kiedy tam dotarłyśmy, okazało się, że żona stróża właśnie rozpala ogień. Mój owinięty sznurkiem kufer już od wczorajszego wieczoru stał koło drzwi. Dochodziła szósta. Kiedy wybiła pełna godzina, odległy stukot kół oznajmił, że nadjeżdża dyliżans; podeszłam do okna i patrzyłam, jak jego światła – przebijając mrok – szybko się zbliżają.

– Dziecko jedzie samo? – dopytywała się żona stróża.

– Tak.

– Jak daleko?

– Pięćdziesiąt mil.

– Cóż za długa podróż! Dziwię się, że pani Reed nie obawia się puszczać jej samą w taką długą drogę.

Dyliżans zatrzymał się przed bramą – zaprzężony w cztery konie i pełen podróżnych. Konduktor i stangret głośno mnie przynaglali do pośpiechu. Mój kufer wciągnięto na górę, a mnie samą oderwano od Bessie, do której przylgnęłam, obsypując ją na pożegnanie pocałunkami.

– Proszę dobrze się nią zająć – zawołała Bessie do konduktora, gdy pomagała mi wsiąść.

– Tak, tak – przytaknął jej bezwiednie. Drzwi się za mną zatrzasnęły, ktoś wykrzyknął „Naprzód” i ruszyliśmy. Tak więc porzuciłam Bessie i Gateshead i jechałam w nieznane oraz – jak mi się wtedy wydawało – odległe i tajemnicze miejsca.

Niewiele pamiętam z tej podróży, wiem tylko, że dzień ten wydawał mi się niezwykle długi i miałam wrażenie, że przebyliśmy setki mil. Przejechaliśmy przez kilka miast; w jednym z nich, bardzo dużym, dyliżans się zatrzymał, wyprzężono konie, a pasażerowie udali się na obiad. Zaprowadzono mnie do gospody. Konduktor chciał, żebym coś zjadła, ponieważ jednak ciągle nie miałam apetytu, zostawił mnie w ogromnej sali z dwoma kominkami po obu stronach, kandelabrem zwisającym z sufitu i małą galeryjką, wypełnioną instrumentami muzycznymi. Śmiertelnie przerażona, błąkałam się przez długi czas od ściany do ściany – bałam się, że ktoś tu wejdzie i mnie porwie. Wierzyłam wtedy w porywaczy – ich sprawki często były tematem wieczornych opowieści Bessie. Wreszcie konduktor powrócił, ponownie usadził mnie w dyliżansie, zajął własne miejsce, zatrąbił i przy akompaniamencie turkoczących kół potoczyliśmy się brukowaną uliczką miasta.

Nadeszło dżdżyste i nieco zamglone popołudnie, które wkrótce zamieniło się w zmierzch. Właśnie wtedy poczułam, że wreszcie jestem wystarczająco daleko od Gateshead. Nasza droga nie wiodła już przez miasta; krajobraz się zmienił, a horyzont zaczęły przesłaniać wysokie, szare wzgórza. O zmierzchu wjechaliśmy w dolinę porośniętym ciemnym lasem, a kiedy już dawno na świat opadła aksamitna kotara nocy, usłyszałam wyjący wśród drzew wicher.

Ten dźwięk podziałał na mnie kojąco, wreszcie udało mi się zasnąć. Jednak moja drzemka nie trwała długo, bo dyliżans gwałtownie się zatrzymał. Ocknęłam się; w otwartych drzwiach stała kobieta, wyglądająca na służącą. W świetle świecy widziałam jej twarz i suknię.

– Czy jest tu mała dziewczynka o nazwisku Jane Eyre? – zapytała.

– Tak – odpowiedziałam. Czyjeś ręce wystawiły mnie na zewnątrz, wypakowano również mój kufer i dyliżans natychmiast ruszył w dalszą drogę.

Byłam całkiem zdrętwiała od długiego siedzenia i oszołomiona podróżą dyliżansem. Zebrałam swoje rzeczy i rozejrzałam się dokoła. Świat wypełniony był deszczem, wiatrem i ciemnością, jednak zdołałam dostrzec przed sobą mur i otwartą bramę, przez którą przeszłam, podążając za moją nową przewodniczką, która, kiedy znalazłyśmy się w środku, zamknęła ją za nami na klucz. Dostrzegłam teraz budynek lub budynki – ściana ciągnęła się bardzo daleko – z wieloma oknami, w niektórych widać było światło. Poszłyśmy w stronę zabudowań szeroką, kamienistą ścieżką, upstrzoną kałużami. Weszłyśmy do środka; służąca poprowadziła mnie korytarzem do pokoju z kominkiem, w którym zostawiła mnie samą.

Podeszłam do kominka, żeby nad płomieniem ogrzać zdrętwiałe palce. Następnie rozglądnęłam się dokoła. W pokoju nie było ani jednej świecy, jednak nawet przy słabym świetle kominka zdołałam dostrzec tapety, dywan, zasłony i lśniące mahoniowe meble. Był to salon, nie tak przestronny i wspaniały jak w Gateshead, ale całkiem wygodny. Właśnie próbowałam odgadnąć, co przedstawia wiszący na ścianie obraz, kiedy otworzyły się drzwi i do środka wkroczyła osoba, niosąca przed sobą zapaloną świecę, a za nią następna.

Pierwszą z nich była wysoka dama z ciemnymi włosami i oczami, bladą, poważną twarzą i wysokim czołem. Stała otulona szalem, trzymając się prosto.

– Dziecko w tym wieku nie powinno podróżować bez opieki – powiedziała, stawiając na stole świecę. Przez kilka minut przyglądała mi się badawczo, po czym odezwała się ponownie:

– Powinna jak najszybciej znaleźć się w łóżku, wygląda na znużoną. Jesteś zmęczona? – zapytała, kładąc dłoń na moim ramieniu.

– Trochę, proszę pani.

– Pewnie również głodna. Panno Miller, proszę dopilnować, żeby dostała coś do jedzenia, zanim położy się spać. Czy rodzice po raz pierwszy wysłali cię do szkoły, dziecino?

Wyjaśniłam jej, że nie mam rodziców. Zapytała od jak dawna nie żyją, a następnie ile mam lat, jak mam na imię i czy potrafię choć trochę czytać, pisać i szyć; wreszcie dotknęła palcem wskazującym mojego policzka i wyraziwszy nadzieję, że jestem dobrym dzieckiem, oddała mnie pod opiekę panny Miller.

Pani, którą właśnie opuściłam, mogła mieć około dwudziestu dziewięciu lat, natomiast ta, za którą teraz podążałam, była o kilka lat młodsza. Głos, wygląd i atmosfera, jaką wokół siebie roztaczała ta pierwsza, wywarły na mnie duże wrażenie, natomiast panna Miller nie była nikim niezwykłym: miała rumiane policzki, ale wyglądała na zatroskaną, jej kroki i ruchy były pospieszne, jakby zawsze miała na głowie mnóstwo spraw. Wyglądała dokładnie na tego typu osobę, jaką okazała się być – młodszą nauczycielkę. Prowadziła mnie przez kolejne pomieszczenia i korytarze tego ogromnego, nieregularnego budynku, aż wreszcie zostawiłyśmy za sobą część budynku pogrążoną w absolutnej i nieco przerażającej ciszy. W końcu najpierw z oddali, a potem z coraz bliższej odległości dobiegł nas szmer wielu głosów. Wreszcie weszłyśmy do długiej i szerokiej sali, w której przy podłużnych stołach – dwóch z każdego końca pokoju oświetlonego przez zaledwie cztery świece – na ławeczkach siedziały dziewczęta w wieku od lat dziewięciu czy dziesięciu do dwudziestu. W słabym świetle ogarków wydawało mi się, że jest ich nieskończenie wiele, jednak naprawdę nie było ich więcej niż osiemdziesiąt. Miały na sobie identyczne, dziwacznie skrojone brązowe sukienki i długie fartuszki. Była to godzina poświęcona na naukę; dziewczęta powtarzały lekcje na jutro; ich przyciszone głosy zlewały się w szmer, który słyszałam, zmierzając tutaj.

Panna Miller gestem dłoni nakazała mi usiąść na ławce koło drzwi, po czym podeszła na początek wąskiej sali i zawołała:

– Dyżurne, zebrać i odłożyć podręczniki!

Od każdego ze stołów oderwała się jedna wysoka dziewczyna, która następnie obeszła swój stół, zbierając i odkładając książki. Panna Miller wydała kolejne polecenie:

– Dyżurne, przynieść tace z kolacją!

Wysokie dziewczęta wyszły, a po chwili wróciły. Każda niosła przed sobą tacę z czymś do jedzenia – nie miałam jednak pojęcia, co to było – dzbankiem wody i samotnym kubkiem pośrodku. Jedzenie zostało rozdysponowane, jeśli ktoś miał ochotę, mógł się napić łyk wody ze wspólnego kubka. Kiedy nadeszła moja kolej, napiłam się, ponieważ byłam spragniona, jednak nawet nie tknęłam pożywienia – emocje i zmęczenie odebrały mi apetyt. Zauważyłam jednakże, że był to cieniutki, podzielony na małe kawałki placek owsiany.

Po posiłku panna Miller odczytała modlitwy, a następnie dziewczęta parami opuściły pomieszczenie i udały się schodami na górę. Ja słaniałam się już ze zmęczenia, więc nie przyjrzałam się sypialni dokładnie; zauważyłam jedynie, że była – podobnie jak sala, w której dziewczęta uczyły się i jadły – bardzo długa. Dzisiejszej nocy miałam dzielić łóżko z panną Miller, która teraz pomogła mi się rozebrać. Kiedy już leżałam, rzuciłam okiem na sypialnię – wypełniona była długimi rzędami łóżek, w każdym spały dwie osoby. Po dziesięciu minutach zgaszono jedyną w całym pomieszczeniu świeczkę, zapadła cisza i zupełna ciemności, które ukołysały mnie do snu.

Noc minęła szybko; byłam tak zmęczona, że nic mi się nawet nie śniło. Ocknęłam się tylko raz – za oknami wicher miotał swoje szalone podmuchy i padał ulewny deszcz, a u mojego boku spała panna Miller. Ponownie otworzyłam oczy na dźwięk głośnego dzwonka – dziewczęta były już na nogach i właśnie się ubierały. Było przed świtem, sypialnię oświetlały dwa ogarki. Ja również niechętnie się podniosłam. Panował przeraźliwy chłód; z trudem pokonując drżenie ubrałam się, a następnie, kiedy miednica była wolna – co nie stało się szybko, ponieważ na jedną stojącą na podwyższeniu na środku pokoju miednicę przypadało sześć dziewcząt – umyłam się. Ponownie zadźwięczał dzwonek – dziewczęta ustawiły się parami w szeregu i w takim porządku zeszły schodami w dół i dotarły do zimnej i mrocznej sali lekcyjnej. Panna Miller odczytała modlitwy, a następnie zawołała:

– Uformować klasy!

Podniosła się kilkuminutowa wrzawa, którą panna Miller kilkakrotnie próbowała uciszyć, wołając: „Spokój!” i „Cisza!”. Kiedy porządek został przywrócony, zobaczyłam, że dziewczęta podzieliły się na cztery półkola przy tyluż stołach, przed którymi stały cztery krzesła. Wszystkie miały w dłoniach książki, a na każdym stole przed pustym krzesłem leżała wielka księga, być może Biblia. Nastąpiła krótka przerwa, wypełniona niewyraźnym szmerem, na który składały się szepty dziewcząt; panna Miller chodziła od klasy do klasy, uciszając ten nieokreślony hałas.

W oddali zadźwięczał dzwonek; do klasy weszły trzy kobiety, każda podeszła do stołu i zasiadła na krześle, zaś panna Miller zajęła stojące blisko drzwi ostatnie wolne krzesło, wokół którego zgromadzone były najmniejsze dzieci; w tej najmłodszej klasie znalazłam się również ja, kazano mi stanąć na końcu szeregu.

Dzień rozpoczął się na dobre: zmówiłyśmy modlitwę, wysłuchałyśmy odpowiednich fragmentów Pisma Świętego, a potem nastąpiło czytanie rozdziałów Biblii, które trwało godzinę. Kiedy skończyłyśmy, słońce stało już wysoko na niebie. Niestrudzony dzwonek zadźwięczał po raz czwarty – klasy rozdzieliły się i pomaszerowały do innej sali na śniadanie. Jak bardzo się cieszyłam na myśl o śniadaniu! Poprzedniego dnia nie miałam prawie nic w ustach, teraz słaniałam się z głodu.

Refektarz był olbrzymim, niskim, ciemnym pomieszczeniem. Na dwóch długich stołach stały parujące miski z gorącym posiłkiem; jednak, ku mojemu głębokiemu rozczarowaniu, wydobywająca się z nich woń nie była zachęcająca. Zauważyłam, że inne dziewczęta również nie są zadowolone. Wysokie dziewczęta idące na czele pochodu najstarszej klasy szeptały:

– Obrzydliwe! Znowu przypalona owsianka!

– Cisza! – wykrzyknął jakiś głos. Tym razem nie była to panna Miller, ale jedna z nauczycielek uczących starsze klasy, malutka osóbka o ciemnej cerze, elegancko ubrana, ale w pewien sposób posępna. Usadowiła się na szczycie jednego ze stołów, podczas gdy druga, o bardziej obfitych kształtach, zasiadła naprzeciw niej. Rozglądałam się za damą, którą jako pierwszą zobaczyłam poprzedniego wieczoru, nigdzie jej jednak nie było. U szczytu stołu, przy którym siedziałam, zajęła miejsce panna Miller, podczas gdy dziwna starsza pani, wyglądająca jak cudzoziemka – jak się później dowiedziałam, nauczycielka francuskiego – zajęła miejsce po drugiej stronie. Zmówiłyśmy długą modlitwę dziękczynną, a następnie zaśpiewałyśmy hymn. Służąca przyniosła herbatę dla nauczycielek i zasiadłyśmy do posiłku.

Prawie omdlała z głodu zjadłam łyżkę czy dwie ze swojej porcji, nie czując smaku potrawy, jednak gdy tylko zaspokoiłam pierwszy głód, zdałam sobie sprawę, że na talerzu mam przyprawiającą o mdłości papkę – spalona owsianka jest prawie tak wstrętna jak zgniłe ziemniaki; nawet głodny się na nią nie skusi. Łyżki ruszały się niemrawo – widziałam, jak dziewczynki podnoszą do ust i próbują przełknąć potrawę, jednak prawie żadnej ta sztuka się nie udała. Posiłek się skończył, jednak nikt nie czuł się najedzony. Podziękowałyśmy za to, czego nie otrzymałyśmy i odśpiewałyśmy kolejny hymn, po czym opuściłyśmy refektarz i wróciłyśmy do sali lekcyjnej. Wychodziłam jako ostatnia; kiedy przechodziłam obok nauczycielek, zauważyłam, jak jedna z nich bierze miskę z owsianką i kosztuje jej. Spojrzała na pozostałe; na twarzach wszystkich kobiet malowało się oburzenie; jedna z nich, ta tęga, wyszeptała:

– Ohydne jedzenie! To hańba!

Lekcje miały się zacząć dopiero za piętnaście minut; w klasie podniosła się radosna wrzawa. Najwidoczniej w czasie tego kwadransa dozwolone były głośniejsze i bardziej swobodne rozmowy, a dziewczęta chętnie korzystały z tego przywileju. Wszystkie rozmawiały o śniadaniu, na które zgodnie narzekały. Biedactwa! Była to ich jedyna pociecha. Spośród nauczycielek w klasie była obecna teraz tylko panna Miller; tłoczyła się wokół niej grupka starszych dziewcząt, które podkreślały swoje słowa wyrazistymi gestami. Parę razy padło nazwisko pana Brocklehursta, na dźwięk którego panna Miller z dezaprobatą kręciła głową, jednak nie zrobiła nic, aby stłumić powszechny gniew – najwyraźniej sama go odczuwała.

Zegar wybił dziewiątą; panna Miller zostawiła otaczające ją dziewczęta, stanęła na środku sali i zawołała:

– Cisza! Na miejsca!

Karność wzięła górę nad chaosem: w ciągu pięciu minut wzburzony tłum został przywołany do porządku, a miejsce pomieszanych języków wieży Babel zajęła prawie idealna cisza. Nauczycielki starszych klas punktualnie zajęły swoje miejsca, jednak wszyscy zdawali się na coś czekać. Osiemdziesiąt wyprostowanych dziewcząt siedziało bez ruchu na okalających klasę ławkach. Tworzyły dziwaczne zgromadzenie – wszystkie z włosami gładko zaczesanymi, bez ani jednego loczka; w brązowych, wysoko zapiętych sukienkach z białymi kołnierzykami i małymi kieszonkami (przypominającymi szkocki sporran) przymocowanymi z przodu ich sukienek, w których miały trzymać robótkę. Wszystkie miały na nogach wełniane pończochy i wiejskie buciki zapinane na mosiężne sprzączki. Mniej więcej dwadzieścia dziewcząt ustrojonych w ten sposób było już dorosłych; młode kobiety nie wyglądały dobrze w takim stroju, nawet najładniejsze robiły wrażenie dziwacznych.

Przyglądałam się uważnie uczennicom, a od czasu do czasu również nauczycielkom, z których żadna szczególnie nie przypadła mi do gustu. Tęga była nieco prostacka, ta o ciemnej karnacji nie miała w sobie ani odrobiny ognia, cudzoziemka była szorstka i brzydka, a panna Miller – biedactwo! – czerwona, zlana potem i przemęczona. Gdy tak, nie spiesząc się wcale, przyglądałam się każdej osobie po kolei, wszystkie dziewczęta równocześnie powstały, jakby ich ruchem sterowała jakaś niewidzialna sprężyna.

Co się stało? Nie słyszałam, żeby ktoś kazał powstać, więc byłam zaskoczona. Zanim zdołałam zebrać myśli, dziewczęta siedziały już z powrotem; oczy wszystkich zwrócone były w jedną stronę, więc ja również tam spojrzałam i zobaczyłam panią, którą spotkałam poprzedniego wieczora. Stała na końcu długiego pokoju przy palenisku (u obu krańców sali były kominki). W milczeniu spoglądała na dwa rzędy dziewcząt, jej spojrzenie było poważne. Panna Miller podeszła do niej i zadała jakieś pytanie; kiedy otrzymała odpowiedź wróciła na swoje miejsce i głośno powiedziała:

– Dyżurna pierwszej klasy, przynieść globusy!

Gdy wyznaczona dziewczyna wykonywała to polecenie, dama powoli przeszła przez salę. Sądzę, że mam serce umiejące zabić bezinteresownym oddaniem, bo ciągle pamiętam, z jak pełną podziwu czcią moje oczy śledziły każdy jej krok. Teraz w świetle dnia widziałam, że jest wysoka, piękna i zgrabna. Ocienione firanką rzęs brązowe oczy, w których błyszczała dobroć, podkreślały biel jej wysokiego czoła; na każdej ze skroni ciemnobrązowe włosy ułożone były w modne wówczas misterne loczki (gładkie fryzury ani długie loki nie były wówczas na czasie). Wybór sukni również zdradzał znajomość najnowszej mody – uszyta była z purpurowego materiału, a wykończono ją czarnym aksamitem na modłę hiszpańską; przy pasku błyszczał złoty zegarek (w tamtych czasach mało kto miał zegarek). Jeżeli czytelnik wyobrazi sobie ponadto delikatne rysy twarzy oraz bladą, ale gładką cerę, to zobaczy – na tyle, na ile to możliwe – wierny obraz panny Temple. Marii Temple, jak później przeczytałam na jej modlitewniku, który pozwoliła mi nieść do kościoła.

Przełożona szkoły w Lowood – bo taką właśnie funkcję pełniła owa dama – usiadła przed dwoma globusami, które położono na jednym ze stołów, zaprosiła najstarszą klasę i rozpoczęła lekcję geografii. Pozostałe nauczycielki przywołały młodsze dziewczęta: przez godzinę uczennice zajęte były powtarzaniem historii, gramatyki i innych przedmiotów, następnie nadszedł czas na pisanie i arytmetykę, a panna Temple zajęła się udzielaniem lekcji muzyki niektórym starszym dziewczętom. Czas trwania każdej z tych lekcji odmierzany był przez zegar, który wreszcie wybił południe. Przełożona powstała:

– Mam coś do powiedzenia uczennicom – odezwała się.

Wrzawa, która w związku z przerwą już się zaczęła podnosić, natychmiast ustała. Przełożona mówiła dalej:

– Dzisiaj rano dostałyście śniadanie, które nie nadawało się do zjedzenia. Musicie być głodne, dlatego poleciłam, abyście wszystkie dostały lunch, składający się z chleba z serem.

Zaskoczone nauczycielki wpatrywały się w przełożoną.

– Biorę za to pełną odpowiedzialność – dodała, aby je uspokoić, po czym natychmiast opuściła pokój.

Ku najwyższej radości i pokrzepieniu całej szkoły przyniesiono i rozdano chleb. Następnie wysłano nas do ogrodu. Każda dziewczynka założyła nieładny słomiany kapelusik ze wstążeczkami z farbowanego perkalu i szary płaszcz. Ja również byłam w ten sposób ubrana; pospieszyłam za innymi i wyszłam na świeże powietrze.

Ogród odgradzał od świata mur tak wysoki, że przesłaniał on wszelkie widoki. Wzdłuż jego jednego boku biegła zadaszona weranda, a szerokie alejki otaczały środek podzielony na małe grządki – miały być one uprawiane przez uczennice; każda z nich posiadała jedną. Kiedy kwitły kwiaty, ogród z pewnością wyglądał pięknie, natomiast teraz, w drugiej połowie stycznia, wszystko było pokryte zimową śniedzią. Gdy tak stałam i rozglądałam się wokół, przeszedł mnie dreszcz – pogoda nie zachęcała do wychodzenia na dwór. Nie padało, ale cały świat oblepiony był żółtą mgłą, a gleba po wczorajszej ulewie nadal była mokra. Silniejsze dziewczęta biegały i bawiły się w różne gry, ale kilka bladych i szczuplutkich zbiło się w ciasną gromadkę, szukając schronienia i ciepła na werandzie. Coraz częściej z tamtej strony dobiegał odgłos suchego kaszlu, gdy bezlitosna mgła przenikała ich wątłe ciałka.

Nie odezwałam się jeszcze do nikogo, nikt też nie zwracał na mnie uwagi. Stałam zupełnie sama, jednak uczucie osamotnienia nie było mi obce wcześniej, więc i teraz nie przeszkadzało mi zbyt dotkliwie. Oparłam się o podtrzymujący werandę słup, mocniej otuliłam się szarym płaszczykiem i – żeby odgonić od siebie myśli o przenikliwym zimnie i nie dającym mi spokoju głodzie – zajęłam się obserwowaniem otoczenia i snuciem refleksji. Moje przemyślenia były zbyt nieokreślone i urywkowe, by warto je było przytaczać. Prawie nie znałam miejsca, w którym przebywałam. Gateshead i cała moja przeszłość jakby odpłynęły na niewyobrażalną odległość, teraźniejszość była niejasna i dziwna, a przyszłość stanowiła dla mnie wielką niewiadomą. Rozejrzałam się po ogrodzie, przypominającym przyklasztorny warzywniak, a potem spojrzałam w górę na dom. Był to ogromny budynek, składający się z dwóch części. Jedna była szara i stara, a druga całkiem nowa. Nowy gmach, w skład którego wchodziły sala lekcyjna i sypialnia, przecinały gotyckie okna, upodabniające budynek do kościoła. Kamienna tablica nad drzwiami głosiła:

„Zakład Lowood – Roku Pańskiego – ta część została odnowiona przez Naomi Brocklehurst z Brocklehurst Hall w tym hrabstwie. Tak niechaj świeci światłość wasza przed ludźmi, by widzieli czyny wasze dobre i chwalili Ojca, który jest w Niebiosach. św. Mateusz V, 16”.

Kilka razy przeczytałam te słowa – czułam, że mają znaczenie, którego nie potrafiłam pojąć. Właśnie starałam się zrozumieć, dlaczego użyto słowa „zakład” i usiłowałam się domyślić, jaki jest związek pomiędzy pierwszą częścią napisu a cytatem z Pisma Świętego, gdy usłyszałam tuż za sobą kaszel i odwróciłam głowę. Na stojącej nieopodal kamiennej ławce siedziała pochylona nad książką, pogrążona w lekturze dziewczynka. Przeczytałam tytuł jej książki – Rasselas – wydał mi się dziwny, a w związku z tym ciekawy. Przewracając kartkę, podniosła wzrok, a ja się do niej odezwałam:

– Czy to interesująca książka? – już postanowiłam, że poproszę ją, żeby mi ją kiedyś pożyczyła.

– Mnie się podoba – odpowiedziała po kilku sekundach namysłu, podczas których uważnie mi się przyglądała.

– O czym jest ta książka? – pytałam dalej. Nie wiem, skąd wzięłam odwagę, żeby zagadnąć nieznajomą, bo takie zachowanie było całkowicie sprzeczne z moją naturą. Myślę, że to właśnie zajęcie, którym była pochłonięta, wzbudziło we mnie sympatię. Ja też lubiłam czytać, choć były to jedynie błahe i dziecinne książeczki; nie potrafiłam przetworzyć ani zrozumieć poważnych i pełnych treści.

– Możesz ją przeglądnąć – powiedziała, podając mi książkę.

Skorzystałam z propozycji; jednak kiedy przerzuciłam kartki, zorientowałam się, że zawartość jest mniej pociągająca niż tytuł – mój gust nie był jeszcze ukształtowany i  Rasselas wydawał mi się nudny; nie znalazłam tam nic o wróżkach lub o dżinach, żadna barwna nie przesycała jego stronic. Zwróciłam jej książkę; wzięła ją ode mnie bez słowa i już miała ponownie zagłębić się w lekturze, kiedy ja postanowiłam znowu jej przerwać:

– Czy mogłabyś mi wyjaśnić, co oznacza ten napis na kamiennej tablicy ponad drzwiami? Co to znaczy „Zakład Lowood”?

– Tak nazywa się miejsce, które teraz będzie twoim domem.

– Ale dlaczego „zakład”? Czy różni się w jakiś sposób od innych szkół?

– Ponieważ częściowo jest to instytucja dobroczynna. Ja, ty i inne dziewczęta korzystamy z łaskawości bogatych ludzi. Zgaduję, że jesteś sierotą: czy twoi rodzice nie żyją?

– Oboje umarli tak dawno, że wcale ich nie pamiętam.

– Cóż, wszystkie dziewczęta tutaj straciły co najmniej jedno z rodziców i dlatego szkoła nosi nazwę zakładu kształcącego sieroty.

– Czy nie płacimy czesnego? Czy trzymają nas tutaj za darmo?

– Płacimy, a raczej płacą nasi przyjaciele, piętnaście funtów rocznie za dziecko.

– Więc dlaczego mówią, że korzystamy z czyjejś dobroczynności?

– Ponieważ piętnaście funtów to za mało, żeby nas utrzymać i zapewnić nam wykształcenie: pozostała część płacona jest z darowizn.

– Kto je składa?

– Panie i panowie o wielkich sercach, mieszkający w okolicy lub w Londynie.

– Kim była Naomi Brocklehurst?

– To ona wybudowała nowe skrzydło budynku, tak jak jest napisane na tablicy. Jej syn dogląda wszystkiego i kieruje zakładem.

– Dlaczego?

– Ponieważ jest skarbnikiem i dyrektorem zakładu.

– Więc szkoła nie należy do tej wysokiej pani z zegarkiem, która kazała podać nam chleb i ser?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji e-Booka w  serwisie E-booki