Lew Tołstoj

Wojna i pokój

tom I-II

Wydawnictwo Zielona Sowa

Kraków

Tytuł oryginału:

Wojna i mir

Text © copyright by Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o., Kraków 2008

ISBN 978-83-7435-918-4

Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o.

30-404 Kraków, ul. Cegielniana 4A

tel./fax (012) 266-62-94, tel. (012) 266-62-92

www.zielonasowa.pl

wydawnictwo@zielonasowa.pl

TOM PIERWSZY

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

– I cóż książę? Wszak przepowiadałam to, nieprawdaż? Genua i Lukka przeszły w posiadanie rodziny Buonapartego** (B u o n a p a r t e - włoska wersja nazwiska Napoleona Bonaparte, używana przez jego przeciwników, pragnących podkreślić jego niskie pochodzenie. W 1805 r. Maria Anna Elisa, siostra Bonapartego, otrzymała od niego księstwo Lukki i Piombino). Teraz więc oświadczam stanowczo, że przestanę uważać księcia za mego przyjaciela, za mego najwierniejszego niewolnika, jak utrzymujesz, jeżeli będziesz dłużej upierał się i nie uznawał potrzeby wypowiedzenia wojny, i jeżeli ośmielisz się bronić jeszcze i przeczyć okropnościom i okrucieństwom popełnianym przez tego antychrysta... bo jestem najmocniej przekonana, że to jest antychryst we własnej osobie. No... tymczasem witam cię, drogi książę; widzę, że ci napędziłam strachu... usiądź tu, koło mnie, i pogawędźmy.

Tymi słowami przemawiała po francusku w lipcu 1805 roku Anna Pawłowna Scherer, dama dworu carowej Marii Fiodorowny, która należała nawet do najściślejszego kółka, do najbardziej zaufanych jej carskiej mości. Przyjmowała zaś księcia Wasilija, osobistość poważną, sztywną, bawiącą się w męża stanu, który tym razem przybył pierwszy spomiędzy gości zaproszonych do niej na wieczór.

Panna Scherer kaszlała i była mocno zachrypnięta od kilku dni. Utrzymywała, że nabawiła się „grypy”. Był to wówczas wyraz zupełnie nowy, wymyślony na starą jak świat chorobę, a używany tylko w dystyngowanym towarzystwie.

Lokaj w używanej na dworze pąsowej liberii roznosił wcześnie z rana po całym mieście bileciki jednakowo napisane:

Jeżeli książę (hrabio), nie masz przed sobą nic przyjemniejszego, a nie przestraszy cię zaś zbytnio myśl, że spędzisz cały wieczór z biedną, chorą istotą, byłabym uradowana, gdybym cię ujrzała dziś u siebie między godziną siódmą a ósmą.

Rzecz naturalna, że bileciki były zredagowane w języku francuskim.

– Wielki Boże! Jakie wystąpienie gwałtowne a złośliwe! – odparł książę żartobliwie, niezmieszany ani niezdziwiony niezwykłym przyjęciem.

Książę miał na sobie strój dworski, galowy, złotem bogato haftowany i okryty wieloma gwiazdami, jedwabne pończochy i płytkie trzewiki ze sprzączkami. Jego płaska twarz uśmiechała się wiecznie. Posługiwał się ową wytworną francuszczyzną, której w tych czasach powszechnie używano w towarzystwie wyższym. Wszak w owym czasie w Rosji arystokraci umieli nawet myśleć po francusku. Głos jego miał ton łagodny, przyciszony, przy tym z lekkim odcieniem protekcjonalnej wyższości człowieka wpływowego, który prawie wzrósł na dworze i postarzał się w tym dostojnym otoczeniu.

Zbliżył się do Anny Pawłowny, ucałował jej rękę, pochylając głowę nieco łysą, ale całą woniejącą, i usiadł rozparty wygodnie na miękkiej sofie.

– Przede wszystkim, moja droga przyjaciółko, uspokój moją troskę o twoje cenne zdrowie – odezwał się tonem słodziutkim, szarmanckim, w którym jednak przebijała się pewna lekceważąca żartobliwość i zupełna obojętność, pomimo powodzi miodowych słówek i grzeczności.

– Czyż mogę czuć się zdrowa fizycznie, skoro cierpię moralnie? Serce tkliwe czyż nie krwawi teraz co chwila? Spodziewam się, żeś wybrał się do mnie, drogi książę, na cały wieczór?

– Nie, niestety; dziś mamy środę, poseł angielski daje bal. Muszę się tam pokazać. Przyjedzie po mnie moja córka.

– Sądziłam, że odłożono zabawę na inny dzień. Wyznam szczerze, że wszystkie te wspaniałe uczty i sztuczne ognie zaczynają nudzić mnie śmiertelnie.

– Gdyby przeczuli pani życzenie, z pewnością bal by odłożyli – książę bąknął machinalnie, niby zegarek dobrze nakręcony, nie roszcząc zresztą do tego pretensji, żeby ktokolwiek jego słowa miał brać serio.

– Nie przekomarzaj się ze mną, książę, bardzo proszę. Ot, powiedz mi lepiej, ty, co wiesz wszystko, co postanowiono ostatecznie w sprawie depeszy Nowosilcowa?

– Cóż mogę pani o tym powiedzieć? – książę nieznacznie wzruszył ramionami z wyrazem nudy i wielkiego zmęczenia. – Chcesz wiedzieć, na co się zdecydowano? Otóż uznano, że Bonaparte zamknął sobie drogę do wycofania się, i zdaje się, że my coś podobnego uczynić zamyślamy.

Książę Wasilij mówił ciągle od niechcenia, niby aktor powtarzający odwieczną rolę. Panna Scherer przeciwnie, siliła się, mimo lat czterdziestu, na żywość w każdej rozmowie. Starała się uchodzić za kobietę pełną zapału i animuszu. Zdarzało jej się często egzaltować na zimno, gdy nie miała do tego najmniejszej ochoty, jedynie by nie zawieść oczekiwania swoich znajomych. Uśmiech przyczepiony stale do jej ust nie licował, co prawda, z rysami jej twarzy, zwiędłymi i zmęczonymi, dowodził jednak jej przeświadczenia o tym miłym błędzie, którego, na wzór zepsutych i rozpieszczonych dzieci, nie mogła czy też nie chciała poprawić. Rozmowa o polityce rozdrażniła do reszty Annę Pawłownę.

– Ach, tylko mi nie wspominaj o Austrii! Prawdopodobnie nie znam się na tym nic a nic, ale według mego zdania, Austria nigdy nie chciała i obecnie nie chce wojny! Zdradza nas i Rosja samopas wyratuje Europę! Nasz dobroczyńca ma poczucie swojej wielkiej misji i nie zaniedba doprowadzić jej do skutku. Wierzę w to i tego trzymam się całą duszą. Wspaniałą rolę odegra nasz monarcha najmiłościwszy, tak dobry, tak szlachetny! Bóg go nie opuści. Spełni swoje zadanie, zetrze na miazgę straszliwą hydrę rewolucji, która, jeśli to możliwe, przybrała postać jeszcze ohydniejszą, gdy nią zawładnął ten potwór, ten morderca! Do nas należy zapłacić mu za krew Sprawiedliwego, niewinnie przelaną. Czy można tu komu ufać, pytam cię, książę? Anglia ma umysł zajęty wyłącznie sprawami handlowymi, niezdolna jest zatem pojąć podniosłości i szlachetności duszy cesarza Aleksandra! Odmówiła odstąpienia wyspy Malty. Cóż odpowiedzieli Nowosilcowowi? Nic! Nie, nie, oni nie rozumieją poświęcenia naszego monarchy, który dla siebie nie żąda niczego i pragnie tylko dobra całej ludzkości. Jakież ich obietnice? Żadne! A choćby i coś obiecywali, czy można by się na to powołać? Czyż Prusy nie ogłosiły Napoleona niezwyciężonym, Europę zaś niezdolną do walki z nim? Nie wierzę ani Hardenbergowi,** (Karl August von Hardenberg (1750-1822) - pruski książę, polityk; w 1795 r. doprowadził do zawarcia pokoju z Francją; kanclerz od 1810 r.) ani Haugwitzowi** (Christian H. Haugwitz (1752-1832) - pruski hrabia i mąż stanu; przyjaciel Leopolda II, minister spraw zagranicznych; wysłany do Napoleona w 1805 r. pośredniczył przy zawieraniu konwencji wiedeńskiej). Owa sławiona pruska neutralność to prosta pułapka. Ufam jedynie Bogu i wzniosłemu przeznaczeniu naszego najmiłościwszego cesarza, przyszłego zbawcy całej Europy.

Zatrzymała się nagle z uśmiechem zadowolenia, że dała się tak unieść namiętnemu zapałowi.

– Czemuż nie jesteś, pani, na miejscu naszego milutkiego Wintzingerode!** (Ferdynand Wintzingerode (1770-1818) - baron, w służbie rosyjskiej od 1797 r.; w 1802 r. mianowany generałem-adiutantem cesarza Aleksandra I. Brał udział w kampanii 1805 r.). Dzięki twojej świetnej wymowie wzięłabyś szturmem przyzwolenie króla pruskiego. Koniec końców... czy mogę spodziewać się herbaty?

– Ależ natychmiast!... O czymże to miałam mówić? – teraz była znowu całkiem spokojna. – Aha, już wiem! Spodziewam się dzisiaj dwóch niesłychanie interesujących ludzi: wicehrabiego de Mortemarta, spokrewnionego przez Rohanów z książętami Montmorency. Jedna z najświetniejszych rodzin we Francji. Emigrant, ale z tych dobrych, czystej wody! Drugim jest ksiądz Morio. To umysł tak głęboki... Wiesz zapewne, książę, iż był on na prywatnej audiencji u samego cesarza.

– Tak? Będzie mi nader przyjemnie... Powiedzże mi, pani – książę mówił z coraz większą nonszalancją, jakby szukał dopiero w głowie, o co ma pytać, a tymczasem to pytanie było głównym celem tych odwiedzin – chciej mi powiedzieć łaskawie, czy to prawda, że cesarzowa matka ma życzyć sobie mianowania barona Funke pierwszym sekretarzem poselstwa w Wiedniu? Baron wydaje mi się takim zerem!

Książę Wasilij pożądał właśnie tego miejsca, które starano się zdobyć dla barona Funke, przez protekcję carycy Marii Fiodorowny, a pożądał go dla swego syna.

Anna Pawłowna przymknęła oczy. To miało znaczyć, że ani ona, ani nikt w ogóle nie wie, co może podobać się lub nie podobać najjaśniejszej pani.

– Barona Funke poleciła carowej matce jej siostra – przemówiła tonem smutnym i dziwnie oschłym.

Wymawiając te słowa, Anna Pawłowna starała się nadać całej fizjonomii wyraz głębokiego i szczerego poświęcenia z pewnym odcieniem melancholii. Tak zawsze wyglądała, ilekroć przyszło jej wspomnieć z namaszczeniem o dostojnej protektorce. Przymknęła ponownie oczy, dodając nawiasem, że najjaśniejsza pani okazuje wiele łaskawości baronowi Funke.

Książę zamilkł, na pozór najzupełniej obojętny. A jednak Anna Pawłowna, z taktem i sprytem kobiety, i w dodatku damy dworu, zadrapnęła go delikatnie pazurkiem za karę, że ośmielił się wydać zuchwały sąd o kimś, kogo polecono specjalnie niewyczerpanej dobroci carowej matki. Zaraz jednak pospieszyła pocieszyć księcia.

– Pomówmy trochę o pańskich dzieciach. Czy wiesz, książę, że twoja córka, od kiedy w świat weszła, wprawia w zachwyt całe nasze towarzystwo? Uważa się ogólnie, że jest prześliczna, czarująca.

Książę skłonił się nisko, co miało oznaczać jednocześnie jego głęboki szacunek i wdzięczność.

– Ileż razy uderzył mnie w życiu niesprawiedliwy podział ziemskiego szczęścia – wiodła dalej rozmowę Anna Pawłowna po krótkiej chwili milczenia. Przysunęła się bliżej do księcia z najmilszym uśmiechem, chcąc mu dać do zrozumienia, że porzuca dziedzinę polityki, a nawet zwykłą salonową pogawędkę, aby porozmawiać z nim od serca, jak z przyjacielem. – Dlaczego, na przykład, los obdarował ciebie, mój książę, tak miłymi dziećmi, z wyjątkiem Anatola, twego młodszego syna, którego wcale nie lubię? – dodała tonem stanowczym, osądzając go nieodwołalnie, ze zmarszczonymi brwiami. – A książę cenisz je mniej niż inni, zatem niewart jesteś takich dzieci... Uśmiechnęła się swoim uśmiechem pełnym zapału.

– Cóż pani chcesz? – książę potrząsnął głową. – Lavater** (1 Johann Kaspar Lavater (1741-1801) - Szwajcar; uważany za pioniera fizjonomiki. Nazwisko wymienione przez księcia w wyniku pomyłki (Lavater nie zajmował się frenologią, czyli badaniem ludzkiej czaszki)). odkryłby z pewnością, że nie ma w mojej czaszce guza miłości ojcowskiej.

– Dość tych żartów, mości książę. Chcę pomówić z tobą całkiem serio. Jestem mocno niezadowolona z twojego młodszego syna. Wspominano o nim wobec jej carskiej mości – twarz mówiącej przybrała ponownie melancholijny wyraz. – Ubolewano nad tobą...

Książę na razie nic nie odpowiadał. Ona patrzyła na niego w milczeniu i czekała.

– Nie wiem, doprawdy, co począć – rzucił wreszcie rozdrażniony. – Jako ojciec robiłem, co mogłem, aby ich wykształcić, a obydwaj są do niczego. Hipolit przynajmniej jest głupcem spokojnym, natomiast młodszy Anatol przeciwnie – to głupiec niesforny i burzliwy. Jedyna to różnica między nimi.

Tym razem uśmiechnął się szczerzej, dobitniej i coś gburowatego, nieprzyjemnego zarysowało się w końcach jego ust, mocno pomarszczonych i zapadniętych.

– Ludzie tacy jak ty, książę, nie powinni mieć dzieci. Gdyby nie to twoje ojcostwo, nie mogłabym ci nic zarzucić – rzekła po chwili panna Scherer zamyślona.

– Jestem, jak pani wiadomo, twoim wiernym niewolnikiem. Toteż przed tobą jedną mogę wyspowiadać się całkiem szczerze. Dzieci są dla mnie tylko nieznośnym ciężarem i krzyżem, który muszę, rad nierad, dźwigać na ramionach przez resztę życia. Tak się na tę kwestię zapatruję. Cóż robić?... – zamilkł, wyrażając niemym ruchem swoje poddanie nieubłaganemu losowi.

Anna Pawłowna zdawała się dumać i nad czymś zastanawiać.

– Czyś nigdy, książę, nie pomyślał o tym, żeby ożenić tego twego „syna marnotrawnego”? Stare panny, jak złośliwi utrzymują, mają manię swatów i żenienia ludzi. Nie sądzę, żebym i ja ulegała tej słabości, a jednak upatrzyłam dla niego młodą osobę, naszą daleką krewną, księżniczkę Bołkońską, która ma być najnieszczęśliwszą przy boku ojca, niesłychanego dziwaka.

Książę Wasilij nic na to nie rzekł, jednak pewien ruch głową dowodził, że decyduje się szybko. Szybkość ową posiadają bardzo często ludzie światowi. Namyślają się w jednej chwili, dochodząc natychmiast do tej lub owej konkluzji.

– Czy wiesz, pani, że ten mój hultaj, Anatol, kosztuje mnie czterdzieści tysięcy rubli rocznie? – westchnął, wypowiadając głośno nurtujące go smutne myśli. – Cóż to będzie za lat pięć, jeżeli pohula tak dalej? Oto cały zysk z tytułu ojcowskiego... Czy bogata ta twoja księżniczka?

– Ojciec jej pan z milionami, w dodatku skąpiec zawołany! To ten sam sławny książę Bołkoński, któremu kazano porzucić służbę wojskową za życia nieboszczyka cara i którego nazywano „królem pruskim”. Ma być bardzo rozumny, ale dziwaczny i nader trudny, prawie nie do zniesienia w codziennym pożyciu. Biedną dziewczynę ponoć na śmierć zamęcza. Jest ich tylko dwoje. Jej brat ożenił się niedawno z Lizą Meinen i mianowano go adiutantem Kutuzowa** (Michaił I. Kutuzow (właśc. Goleniszczew-Kutuzow, 1745-1813) - rosyjski generał-feldmarszałek; wsławił się podczas zdobycia twierdzy tureckiej Izmaił w 1790 r. Od 1805 r. dowódca wojsk rosyjskich; po klęsce pod Austerlitz usunięty ze stanowiska; głównodowodzący w wojnie z Napoleonem w 1812 r.; dzięki przemyślnej strategii doprowadził do jego całkowitej klęski). Lizę zobaczysz, książę, za chwilę.

– Moja droga Anno – książę pochwycił nagle pannę Scherer za obie ręce – wyświadczyłabyś mi największą łaskę, doprowadzając do skutku te swaty, i zostałbym na całe życie twoim najwierniejszym rabem... jak zwykł podpisywać się na każdym raporcie mój rządca. Jest z dobrego rodu i bogata. Tego mi właśnie potrzeba.

Po czym ruchem wytwornie poufałym, charakterystycznym dla niego, ucałował rękę damy dworu, ściskając ją czule w swojej dłoni. Dokonawszy tego, rozparł się wygodniej i spojrzał w inną stronę.

– Dobrze... posłuchaj mnie, książę – odparła Anna Pawłowna. – Jeszcze dziś wieczór porozmawiam o tym z Lizą Bołkońską. Kto wie? Może to się da zrobić. W interesie twojej rodziny zacznę przyuczać się do staropanieńskiego rzemiosła i zabiorę się na serio do swatów.

II

Salon Anny Pawłowny zapełniał się z wolna. Zbierał się tam sam kwiat petersburskiego towarzystwa. Wprawdzie towarzystwo składało się z osób różniących się między sobą tak wiekiem, jak i usposobieniem, wszyscy jednak wyszli, jak to mówią, spod jednego stempla. Córka księcia Bazylego, piękna Helena, właśnie przybyła, aby zabrać ojca na bal do ambasady angielskiej. Była w stroju balowym, ze złotą liczbą na ramieniu, jako frejlina** (F r e j l i n a (z niem.) - dawn. dama dworu) carowej. Nie brakło tam również kobietki najponętniejszej z całego Petersburga, drobnej i ślicznej, młodziutkiej księżnej Bołkońskiej. Wyszła za mąż zeszłej zimy. Obecnie, będąc w stanie błogosławionym, nie mogła pokazywać się na wielkich balach, bywała jednak tu i ówdzie na mniejszych zebraniach, w domach dobrych znajomych. Był również w salonie Anny Pawłowny książę Hipolit, starszy syn księcia Bazylego. Wszedł jednocześnie z Mortemartem, którego przedstawiał wszystkim swoim znajomym. Przybył też ksiądz Morio i wielu, wielu innych...

– Widzieliście moją ciotkę? Nie znacie jeszcze mojej ciotki? – powtarzała każdemu z zaproszonych Anna Pawłowna, prowadząc ich do małej, niskiej staruszki z olbrzymim aksamitnym tokiem na głowie, która zjawiła się właśnie w salonie. Panna Scherer przenosiła z wolna powłóczyste spojrzenie z przedstawianego na ową ciocię i odchodziła natychmiast, aby przyprowadzić kogoś nowego. Wszyscy dopełniali obowiązkowej ceremonii przy tej ciotce nikomu nieznanej, nikomu na nic nieprzydatnej, która wszystkich na śmierć zanudzała. Anna Pawłowna słuchała i przytakiwała wymianie grzeczności z obu stron, z miną uroczystą i smętną jednocześnie. Ciotunia zaś używała niezmiennie tych samych frazesów. Zapytywała troskliwie o zdrowie każdej przedstawionej jej osoby, następnie wspominała mimochodem o własnym zdrowiu i o zdrowiu najjaśniejszej pani, „które dzięki niebu polepszyło się znacznie”. Z grzeczności starano się nie okazywać zbytniego pośpiechu i nie zmykać natychmiast, ale wystrzegano się jak ognia, żeby nie znaleźć się powtórnie w ciągu wieczora w bliskości nudnej staruszki. Młodziutka księżna Bołkońska przyniosła jakąś robótkę w aksamitnej, złotem haftowanej torebce, którą (jak wszystko zresztą) nazywano z francuska ridicule’em. Jej górna warga, prześliczna, malutka, a pełna i pąsowa jak wisienka, pokryta lekkim, ciemnym meszkiem, nie mogła nigdy, mimo widocznego usiłowania, złączyć się ściśle z wargą niższą. Ten wybryk natury nadawał jej pewne piętno oryginalności, czyniąc ją tym ponętniejszą. Na pół otwarte usta były jednym więcej urokiem tej ślicznej i najmilszej osóbki. Każdy podziwiał młodziutką kobietę, pełną życia i zdrowia, która mając wkrótce zostać matką, znosiła tak lekko i swobodnie ten wielki ciężar. Zamieniwszy z nią słów kilka, wszyscy, czy to młodzi, znudzeni i zblazowani, czy starcy w humorze ponurym z powodu męczącej ich podagry lub jakiejś innej choroby, nieodłącznej w wieku sędziwym, wyobrażali sobie, że są do niej podobni lub że umieli być dla niej szczególniej przyjemni, tak potrafiła ująć i oczarować każdego dowcipnymi słówkami i swoim rozkosznym uśmiechem, przy którym błyszczały jej bielutkie ząbki.

Drobniutka i malutka księżna obeszła stół wkoło chwiejnym, kołyszącym krokiem i zasiadła na kanapie obok samowara z miną osoby, która tylko o tym myślała, żeby sprawić przyjemność tak sobie, jak innym.

– Przyniosłam moją robótkę – przemówiła, otwierając torebeczkę i zwracając się z tym niejako do całego towarzystwa. – Strzeż się, Anno, mojego srogiego odwetu; widzę, żeś mi spłatała nie lada figla. Napisałaś, że twój wieczorek będzie złożony z kilku zaledwie zaufanych osób, i oto ubrałam się jak nietoperz...

Wyciągnęła przed siebie ramiona, jakby chciała lepiej pokazać elegancką popielatą suknię jedwabną, obszytą koronkami i związaną od niechcenia poniżej piersi szerokim pasem.

– Bądź spokojna, Lizo, będziesz zawsze najpiękniejsza.

– Czy wiecie państwo, że mąż mnie porzuca? – mówiła dalej, zwracając się tym samym tonem do całego towarzystwa. – Chce gwałtem dać się zabić! Po co też ta straszna wojna? – spytała księcia Bazylego. Nie czekając na jego odpowiedź, rozpoczęła rozmowę z córką księcia, piękną Heleną.

– Co też to za miła osóbka, ta malutka księżna – szepnął książę Wasilij na ucho Annie Pawłownie.

W chwilę później zjawił się w salonie nowy gość. Był nim młody człowiek, otyły i ciężki, z włosami obciętymi przy samej głowie. Nosił okulary. Był ubrany według ostatniej mody, w jasne pantalony, z olbrzymim żabotem na piersiach, w wierzchnim ubraniu barwy brązowej. Był on naturalnym synem hrabiego Bezuchowa, wielkiego pana grającego wybitną rolę za czasów Katarzyny, który teraz dogorywał w Moskwie. Młodzieniec ten nie obrał sobie dotąd żadnego zawodu; wracał obecnie z zagranicy, gdzie go kształcono, i po raz pierwszy pokazywał się w wyższym towarzystwie. Anna Pawłowna przyjęła go owym ukłonem, którym obdarzała gości najmniej u niej znaczących. Na widok Piotra jednakże, mimo że mu ledwie głową skinęła, w jej twarzy odbił się niepokój połączony z trwogą, jakiej doznajemy, patrząc na przedmiot olbrzymich rozmiarów, który nie został ustawiony we właściwym miejscu. Piotr rzeczywiście górował nad całym towarzystwem. Niepokój Anny Pawłowny miał jeszcze inną przyczynę: lękała się tego poczciwego i nieśmiałego wzroku, patrzącego jednak bystro i oceniającego wszystko szczerze, czym wyróżniał się spośród zgromadzonych.

– Bardzo to grzecznie z twojej strony, panie Piotrze, żeś przyszedł odwiedzić biedną chorą – bąknęła, zamieniając z ciotką, w chwili gdy jej przedstawiała nowo przybyłego, spojrzenie pełne zmieszania.

Piotr wycedził nawzajem kilka niezrozumiałych słów, dalej wodząc wkoło oczyma. Nagle uśmiechnął się wesoło, poufale skinął głową malutkiej księżnej, którą znał dobrze, skłonił się sztywno ciotuni i nie czekając nawet na koniec tradycyjnego frazesu o zdrowiu najjaśniejszej pani, drapnął czym prędzej. Nie na darmo czuła Anna Pawłowna instynktowną trwogę na widok tego olbrzyma. Zatrzymała go przerażona:

– Znasz pan księdza Morio? – spytała. – Człowiek niesłychanie interesujący...

– Słyszałem o nim i o jego projekcie wieczystego pokoju – paradoks przedstawiony nader dowcipnie... ale, niestety, niewykonalny.

– Tak pan sądzisz? – wtrąciła Anna bezmyślnie, byle coś odpowiedzieć i nie wyjść z roli uprzejmej gospodyni.

Piotr popełnił natychmiast drugi błąd, postępując wbrew przyjętym formom, w doborowym towarzystwie porzucił bowiem za prędko rozmawiającą z nim osobę, nie czekając końca zdania, a teraz znowu zatrzymywał tamtą, która pragnęła skończyć z nim i odejść. Tłumaczył jej obszernie i długo, z nogami rozstawionymi i jakby przykutymi do posadzki, dlaczego projekt księdza Morio jest wprost niemożliwy.

– Porozmawiamy o tym później – przerwała mu z uśmiechem Anna.

Skoro udało się jej pozbyć młodego człowieka, niemającego wyobrażenia o delikatnych światowych formach, wróciła do swoich zajęć. Odtąd patrzyła i nadsłuchiwała, gotowa przyjść z pomocą słabszym i podtrzymać rozmowę urywającą się z braku zajmującego tematu. Naśladowała w tym podmajstra w przędzalni. Ten, przechadzając się pomiędzy robotnikami, zwraca baczną uwagę tak na ruchy, jak i ton fałszywy, niezwykły, wrzecion u kołowrotków. Stara się on bądź zatrzymać je, bądź też puścić w ruch na nowo we właściwym tempie. I Anna Pawłowna, przechadzając się po swoim salonie, zbliżała się kolejna do kółka zupełnie milczącego lub zbyt głośno rozprawiającego. Słówko z jej ust rzucone od niechcenia, zręczne i umiejętne przestawienie osób w inne miejsce ożywiały rozmowę albo uspakajały nadto gorącą dysputę i znowu szło wszystko spokojnie, przyzwoicie, aż miło! Strach, którego jej Piotr napędził, był i teraz widoczny wśród innych trosk i kłopotów gospodyni domu. Śledząc go niespokojnym wzrokiem, widziała, że zbliża się do osób otaczających Mortemarta, a później zaś nadsłuchuje, co mówią w kółku księdza Morio. Co się tyczy Piotra, wychowanego za granicą, był to jego pierwszy wieczór w Petersburgu i w ogóle w Rosji. Wiedział, że znajduje się w gronie ludzi najbardziej inteligentnych z całej stolicy. Nie można się było dziwić, że wytrzeszczał oczy, szybko przenosząc wzrok z jednych na drugich, jak dziecko wprowadzone po raz pierwszy do wielkiego magazynu z zabawkami, i lękał się utracić choćby jedno słówko z dowcipnych i mądrych rozmów, które w salonie prowadzono. Patrząc na te osoby pełne dystynkcji i pewności siebie, oczekiwał od każdej z nich słowa bystrego, dowcipnego i rozumnego. Rozmowa księdza Morio wydała mu się interesująca. Zatrzymał się więc, czekając na dobrą sposobność, żeby wystąpić z własnym zdaniem: jest to poniekąd słabostka wszystkich młodzików.

III

Wieczór panny Scherer był w pełnym biegu. Wrzeciona pracowały bez ustanku we wszystkich kątach salonu, gładko i równo. Jedyny wyjątek stanowiła ciotunia, siedząca obok damy także już niemłodej, z twarzą żółtą, pomarszczoną, z oczami wyblakłymi od łez, która była dziwnie zmieszana i nieswoja w tym świetnym towarzystwie. Utworzyły się w salonie trzy odrębne kółka. W środku pierwszego, gdzie przeważała płeć męska, stał żywo rozprawiający ksiądz Morio. W drugim, złożonym z samej młodzieży, błyszczała jak meteor piękna Helena Bazylówna, obsypywana jak zwykle składanymi u jej stóp hołdami, a dodawała mu pieprzyku i pewnego zacięcia milutka i dowcipna księżna Bołkońska, mimo poważnego stanu świeża i ponętna jak róża. W trzecim kółku prezydowała panna Scherer, z nieodstępującym od jej boku wicehrabią Mortemartem.

Wicehrabia, o rysach łagodnych i wytwornych, prawdziwie salonowych manierach, pozował na człowieka sławnego. Dla przyzwoitości jedynie zostawiał towarzystwu, które go otaczało, staranie, żeby mu oddawać należną cześć, sam zaś usuwał się skromnie z pierwszego planu. Anna Pawłowna używała go i wyzyskiwała jego osobę jak wprawny w służbie kamerdyner, który zaleca pewne wyborowe i smakowite potrawy. To samo przyrządzone innymi rękami byłoby może nie do zjedzenia. W ten sposób potraktowała swoich gości najpierw Mortemartem, następnie księdzem Morio, dwoma kąskami niesłychanie delikatnego smaku. Wkoło Mortemarta rozprawiano o zamordowaniu księcia d’Enghien** (Louis A.H. de Bourbon Condé D’Enghien (1772-1804) - książę, ostatni z rodu Kondeuszy; w 1789 r. emigrował, walczył przeciw rewolucji francuskiej. Podejrzany o spisek przeciw Napoleonowi, został na jego rozkaz porwany i rozstrzelany).. Wicehrabia utrzymywał, że książę zginął z własnej winy, przez zbytek szlachetności, Bonaparte zaś miał osobiste przyczyny, dla których go znienawidził.

– Ach tak! Opowiedz nam to, hrabio – zawołała wesoło Anna Pawłowna, której ten francuski frazes: contez-nous cela** (Contez-nous cela (fr.) - Opowiedz nam to) wydał się czymś przypominającym czasy Ludwika XV.

Hrabia uśmiechnął się ze słodyczą i skinął głową na znak przyzwolenia. Utworzono koło, Anna Pawłowna zaś zachęcała wszystkich do słuchania ze skupieniem.

– Hrabia – rzekła cichutko do jednego z najbliższych sąsiadów – znał księcia osobiście. Hrabia – powtórzyła drugiemu – opowiada cudownie! Hrabia – szepnęła na ucho komuś trzeciemu – należy do sfer najwyższych; widzi się to na pierwszy rzut oka.

Oto, w jaki sposób hrabia został podany zgromadzonej publiczności, jako nader wytworna zwierzynka. Trzeba przyznać, że przedstawiano go w sposób dystyngowany i zachęcający. Uśmiechnął się znowu znacząco, zanim rozpoczął opowiadanie.

– Usiądź tu bliżej przy mnie, kochana Helenko – przemówiła czule Anna Pawłowna do młodej osoby, która stanowiła centrum innej grupy.

Księżniczka Helena, wstając zachowała ten sam niewzruszony uśmiech, który igrał na jej ustach, odkąd weszła do salonu. Był on niejako dopełnieniem tej tryumfującej i niemającej sobie równej piękności. Po drodze zaledwie dotykając mężczyzn swoją białą suknią z gazy, przybraną nenufarami i trawami morskimi (mężczyźni zresztą usuwali się pospiesznie, aby jej zrobić miejsce), szła z wolna, cała lśniąca blaskiem pereł i brylantów, połyskiem włosów i prześlicznych oczu, alabastrową białością szyi i ramion, obnażonych, jak tego wymagała toaleta balowa. Nie patrzyła właściwie na nikogo, uśmiechała się jednak do wszystkich. Zdawała się niejako udzielać każdemu prawa podziwiania jej wspaniałej kibici, toczonych ramion i biustu mocno odsłoniętego według ówczesnej mody. Helena była tak cudownie piękna, że nie miała w sobie cienia zalotności. Przeciwnie, czuła się prawie zażenowana pięknością tak doskonałą i tryumfującą. Rada by była prawie osłabić to wrażenie, ale nie mogła tego dokonać.

– Jaka czarująca! Jaka piękna! – wykrzykiwano mimowolnie, spojrzawszy na nią.

Hrabia drgnął nieznacznie i spuścił powieki, jakby nie mógł znieść blasku tej uroczej postaci, tego nadziemskiego zjawiska, gdy Helena siadała naprzeciw, oświetlając go swoim nieśmiertelnym uśmiechem.

– Jestem zupełnie onieśmielony – rzekł – podobnym audytorium.

Z ramieniem opartym na marmurowym stoliczku, z główką na dłoni, Helena nie uznała za potrzebne odpowiedzieć cokolwiek na ten komplement. Uśmiechnęła się i czekała. Dopóki trwało opowiadanie, siedziała sztywno wyprostowana, spoglądając niekiedy to na piękną i pulchną rękę, to na gors jeszcze ponętniejszy. Bawiła się przy tym perłami na szyi, brylantową bransoletą, układając także suknię, aby nie zmięła się przypadkiem. W miejscach szczególnie dramatycznych spoglądała ukradkiem na Annę Pawłownę, aby naśladować wyraz jej twarzy, po czym wracała czym prędzej do swojego spokojnego i bezmyślnego uśmiechu.

I malutka księżna Bołkońska wyszła spoza herbacianego stołu:

– Zaczekajcie chwilkę, moi państwo... wezmę tylko moją robótkę. Nad czymże, książę, tak się zamyśliłeś? – rzuciła od niechcenia Hipolitowi Wasilijewiczowi. – Proszę, przynieś mi mój ridicule.

Księżna, szczebiocąc i śmiejąc się głośno, spowodowała ogólne poruszenie.

– Bardzo mi tu dobrze – mówiła dalej, usiadłszy na fotelu, który podsunął jej książę Hipolit, jednocześnie oddając torebeczkę.

Czarujący Hipcio był uderzająco podobny do siostry „piękniejszej od najpiękniejszych”, pomimo że był uderzająco brzydki. Rysy były prawie te same, tylko u siostry przeistoczone i opromienione uśmiechem rozkosznym, młodzieńczym, pełnym zadowolenia, i klasyczną doskonałością tak linii w twarzyczce, jak i w całej budowie ciała. Przeciwnie, w fizjonomii brata odbijał się prawie idiotyzm, połączony z humorem wiecznie kwaśnym i nadąsanym. Postać jego była wątła i chuda jak szczapa; oczy, nos, usta zdawały się łączyć w jedno skrzywienie, nieokreślone i znudzone, podczas gdy jego długie nogi i jeszcze dłuższe ręce skręcały się, przybierając kształty iście niemożliwe.

– Czy to będzie historia o upiorach? – spytał przez nos, wkładając na nos lorgnon** ( Lorgnon (fr.) - szkła do oczu z rączką do trzymania), jakby to mu miało ułatwić czy to wysłowienie się, czy też zrozumienie przedmiotu, o którym będzie mowa.

– Bynajmniej – bąknął osłupiały hrabia.

– Bo podobnych rzeczy nie znoszę! – dodał Hipcio z miną, z której można było poznać, że odczuł poniewczasie całą doniosłość swoich słów. Mówił jednak zawsze z taką pewnością i naciskiem, że pytano się za każdym razem, gdy się z czymś wyrwał, czy to było proste głupstwo, czy też głupstwo zręcznie przysłonięte dowcipem. Młody książę był ubrany w ciemnozielony frak z długimi połami, w pantalony koloru ciała przestraszonej nimfy (jak sam się o nich wyrażał); na nogach miał płytkie trzewiki z brylantowymi sprzączkami.

Hrabia gładko i przyjemnie opowiadał powtarzaną w Paryżu z ust do ust anegdotę o księciu d’Enghien. Miał on udać się potajemnie do Paryża na schadzkę z panną George i spotkał się tam z Bonapartem, dla którego znakomita artystka była również łaskawa... Wskutek tego nieszczęśliwego zbiegu okoliczności Napoleon dostał jednego z owych ataków nerwowych, którym czasem podlegał, a które obezwładniały go na kilka godzin. Był więc rzucony na pastwę swojemu rywalowi. Książę jednak nie skorzystał z tej sposobności, Bonaparte zaś następnie tak odwdzięczył mu się za jego wspaniałomyślność, że kazał go najnikczemniej zamordować. Opowiadanie prowadzone zręcznie, stawało się szczególnie dramatyczne w chwili spotkania dwóch rywali u sławnej aktorki. Słuchające damy były do głębi wzruszone.

– Cudowne! – szepnęła Anna Pawłowna, badając spojrzeniem małą księżnę.

– Niesłychanie zajmujące! – powtórzyła Liza niby echo, wpinając igłę w robotę na znak, że czar opowiadania tak jej myśl przykuwa, iż nie jest w stanie dłużej haftować.

Hrabiemu pochlebiało niezmiernie to nieme uznanie i gotował się mówić dalej, gdy Anna, niespuszczająca z oka strasznego dla niej Piotra, widząc go, jak o czymś żywo i głośno rozprawia z księdzem Morio, podbiegła ku nim, aby wcześniej zażegnać możliwe niebezpieczeństwo. Piotrowi rzeczywiście udało się wciągnąć księdza w rozmowę o równowadze politycznej i księżunio, zachwycony naiwnym zapałem młodego słuchacza, rozwijał przed nim szeroko i długo projekt czule przezeń dopieszczony. Obaj mówili głośno, z żywością i uniesieniem, co właśnie nie podobało się pannie Scherer.

– Jakim sposobem, pytasz, hrabio? Ależ równowaga polityczna to odwieczne prawo ludzkości! – ksiądz zapalał się coraz bardziej. – Niech jedno państwo tak silne jak Rosja, używająca sławy zacofanej i barbarzyńskiej, stanie uczciwie i szczerze na czele przymierza mającego na celu równowagę Europy, a świat będzie uratowany.

– Jakże jednak można byłoby ugruntować ową równowagę? – zauważył Piotr w tej samej chwili, kiedy Anna Pawłowna, zmierzywszy go surowym wzrokiem, spytała nagle Włocha, jak znosi mroźny klimat Północy. Twarz księdza zmieniła się natychmiast; przybrał wyraz słodziutko-czułostkowy, który go nigdy nie opuszczał, gdy mówił z kobietami.

– Odczuwam nadto żywo czar inteligencji i rozumu towarzystwa pań, do którego mam zaszczyt należeć, abym miał czas zastanawiać się nad tutejszym ostrym klimatem – odparł uprzejmie, podczas gdy panna Scherer usiłowała zbliżyć obu i wcielić niejako do swego kółka, aby nie tracić ich z oczu.

Do salonu Anny wszedł jeszcze jeden gość: był nim młody książę Bołkoński, mąż milutkiej Lizy, przystojny mężczyzna, wzrostu średniego, z rysami wybitnymi, z ostrym i surowym wyrazem twarzy. Wszystko w nim, począwszy od wiecznie zamglonego i zmęczonego wzroku, a skończywszy na równym i spokojnym chodzie, stanowiło uderzający kontrast z jego drobniutką żoneczką, tak żywą i ruchliwą. Znał całe zgromadzone w salonie towarzystwo. Wszyscy nudzili go na śmierć i chętnie drogo opłaciłby możliwość niewidzenia i niesłyszenia nikogo spomiędzy nich, nie wyłączając nawet własnej żony. Zdawać się mogło, że do niej miał szczególniejszą antypatię, odwrócił się bowiem od niej z takim skrzywieniem, że prawie zbrzydła jego wcale piękna i wyrazista twarz. Pocałował w rękę Annę Pawłownę, spojrzawszy wkoło chmurnie, ze ściągniętymi brwiami.

– Gotujesz się, książę, do wojny? – spytała.

– Generał Kutuzow raczył przyjąć mnie na swego adiutanta – odparł Bołkoński, akcentując mocno rosyjską sylabę „zow”.

– A twoja żona?

– Pojedzie na wieś.

– Że też nie wstydzisz się, książę, pozbawiać nas towarzystwa twojej najmilszej, zachwycającej żoneczki.

– Jędrusiu! – zawołała malutka księżna, tak samo kokietująca męża, jak i wszystkich zresztą – gdybyś wiedział, jaką nam tu wicehrabia opowiadał interesującą historyjkę o pannie George i Bonapartem.

Książę Andrzej skrzywił się znowu niemiłosiernie i odszedł, nie oglądnąwszy się nawet.

Piotr, czatujący na niego, odkąd wszedł, i ścigający go wesołym i pełnym przychylności wzrokiem, zbliżył się teraz, aby mu podać dłoń do uścisku. Teraz dopiero, gdy spojrzał w uśmiechniętą i poczciwą twarz Piotra, rozchmurzyło się czoło księcia i jego twarz nagle wypiękniała, opromieniona równie szczerym i serdecznym uśmiechem.

– Ejże! I ty zatem należysz do naszego wielkiego świata.

– Wiedziałem, że ty tu będziesz. Rad bym pójść do ciebie na kolację, czy mogę? – dodał Piotr cichuteńko, żeby nie przeszkadzać wicehrabiemu, który dotąd jeszcze nie skończył opowiadania.

– Nie, nie możesz! – roześmiał się w głos Bołkoński, dając mu do zrozumienia ciepłym uściskiem ręki, jak niepotrzebne wydało mu się owo ceremonialne pytanie ze strony przyjaciela.

Chciał mu jeszcze coś powiedzieć, gdy powstali książę Wasilij i jego córka. Zaczęto się usuwać, aby im utorować drogę do głównych drzwi.

– Chciej nam wybaczyć, drogi wicehrabio – przemówił książę Wasilij, zmuszając ugrzecznionego Mortemarta, żeby nie ruszał się wcale z fotela. – Ten nieszczęsny bal w poselstwie angielskim pozbawia nas największej przyjemności i musimy przerwać twoje tak zajmujące opowiadanie. Ze szczerym żalem opuszczamy twój najmilszy wieczór, droga Anno Pawłowno!

Jego córka przesunęła się pomiędzy krzesłami, jedną ręką przytrzymując suknię, z wiecznym uśmiechem na ustach. Piotr wytrzeszczył oczy na tę olśniewającą piękność, z zachwytem pomieszanym z rodzajem zabobonnej trwogi.

– Prześliczna! – bąknął książę Andrzej od niechcenia.

– Bez wątpienia! – odparł Piotr.

Książę Wasilij uścisnął dłoń obu, przechodząc obok nich.

– Zlituj się, pani!– zwrócił się błagalnie do Anny Pawłowny. – Okrzesaj mi trochę tego niedźwiadka. Mieszka u mnie miesiąc blisko, a pierwszy raz widzę go w porządnym towarzystwie. Nic zaś tak nie kształci i nie cywilizuje młodego człowieka, jak towarzystwo dystyngowanych dam.

IV

Anna Pawłowna przyrzekła ze śmiechem zająć się Piotrem, o którym wiedziała, że jest z księciem Wasilijem spokrewniony przez ojca. Poważna dama, siedząca obok ciotuni, zerwała się nagle i dopędziła księcia Bazylego w przedpokoju. Jej twarz o dobrodusznym wyrazie, z zapadniętymi policzkami, z wyblakłymi od płaczu oczami, starała się dotąd okazywać wielkie zainteresowanie i wytężoną uwagę. Obecnie odmalował się w niej niepokój i trwoga.

– Cóż mi powiesz, książę, o moim Borysie? – wymawiała imię Borysa, kładąc nacisk na samogłoskę „o”. – Nie mogę zostać dłużej w Petersburgu. Powiedzże mi, z łaski swojej, co mam przekazać memu biednemu chłopcu.

Mimo widocznej niechęci i prawie impertynenckiego traktowania ze strony księcia Bazylego, uśmiechnęła się i przytrzymała go siłą, aby jej nie uciekł.

– Cóż by cię to kosztowało przemówić słówko, wspomnieć o nim najjaśniejszemu panu? Wzięto by go zaraz do carskiej gwardii!

– Bądź, księżno, przekonana, że zrobię, co tylko będzie w mojej mocy, trudno mi jednak żądać czegoś podobnego od najjaśniejszego pana. Radziłbym ci szczerze udać się z tym raczej do Rumiancewa** (Mikołaj P. Rumiancew (1754-1826) - rosyjski książę, mąż stanu, minister handlu, spraw zagranicznych i od 1809 r. kanclerz) za pośrednictwem księcia Golicyna. To byłaby droga najprostsza.

Niemłoda kobieta nazywała się księżna Drubecka. Był to jeden z pierwszych rodów w Rosji. Zubożawszy, od dawna odsunęła się od świata i zupełnie straciła stosunki z dawniejszymi znajomymi. Przybyła do Petersburga tylko po to, aby ułatwić jedynemu synowi przyjęcie do gwardii przybocznej. W nadziei, że zastanie tam księcia Bazylego, przyszła na wieczór do panny Scherer. Jej twarz, niegdyś bardzo piękna, drgnęła kurczowo; poczuła się dotknięta do żywego niegrzecznym lekceważeniem księcia. Trwało to jednak nader krótko. Opanowała rozdrażnienie i uśmiechnęła się na nowo, przytrzymując silniej ręką księcia.

– Posłuchaj mnie, książę, nigdy niczego nie żądałam od ciebie i na przyszłość niczego więcej żądać nie będę. Nigdy również nie przechwalałam się przyjaźnią, która łączyła z tobą mego ojca. Teraz jednak, na miły Bóg, uczyń to dla mego syna, a staniesz się naszym dobroczyńcą! – dodała szybko. – No, nie gniewaj się i przyrzeknij mi. Błagałam Golicyna... odmówił mi wręcz. Bądź tym dawnym, poczciwym, serdecznym Bazylim – mówiła dalej stłumionym głosem, siląc się na uśmiech, a z oczami pełnymi łez.

– Papo! – przemówiła po francusku księżniczka Helena, stojąca na progu. – Spóźnimy się niezawodnie.

I zwróciła ku ojcu swoją prześliczną twarzyczkę.

Władza i wzięcie u dworu są kapitałem, który powinno się bardzo oszczędzać. Książę Wasilij wiedział o tym lepiej od innych. Wstawiać się za każdym, kto udawał się do niego po protekcję, znaczyło tyle, co nie otrzymać nigdy nic dla siebie samego. Zrozumiał to od razu. Nader rzadko używał też dla kogokolwiek z proszących swoich osobistych wpływów. Błagalny głos księżnej Drubeckiej zbudził w nim jednak coś niby wyrzut sumienia. Przypomniała mu bowiem szczerą prawdę. Rzeczywiście zawdzięczał jej ojcu pierwsze kroki na arenie, gdzie czekała na niego tak świetna przyszłość. Zauważył również, że jest ona jedną z tych kobiet, szczególnie matek, które wytrwale, bez wypoczynku, z kamiennym uporem dążą do celu, dopóki nie stanie się zadość ich pragnieniom. Są gotowe, jeżeliby się nie uwzględniło ich próśb, prześladować kogoś co chwila i na każdym miejscu wyrzutami i scenami. Ta ostatnia pobudka przekonała go ku niej.

– Kochana Anno Michajłowno – przemówił znudzonym tonem i ze zwykłą u niego nonszalancją – jestem prawie w niemożności uczynienia tego, czego ode mnie wymagasz. Spróbuję jednak, aby dowieść, jak jestem do ciebie przywiązany i jak czczę pamięć twego ojca. Syn twój wejdzie do gwardii. Daję ci na to moje słowo! Czyś zadowolona?

– Drogi przyjacielu, jesteś moim dobroczyńcą. Spodziewałam się tego po tobie; znam przecież twoją dobroć. Jeszcze słówko! – zawołała, widząc, że myśli umknąć. – Gdy raz dostanie się do gwardii – zatrzymała się zawstydzona – jesteś w tak serdecznych stosunkach z Kutuzowem... Wspomnisz mu przychylnie o Borysie, nieprawdaż? Mógłby przyjąć go na adiutanta. Byłabym wtedy zupełnie spokojna i nigdy więcej...

Książę uśmiechnął się drwiąco.

– Tego nie mogę obiecywać. Odkąd mianowano Kutuzowa wodzem naczelnym, jest przeciążony prośbami ze wszystkich stron. Sam mnie o tym zapewniał, że wszystkie damy z wielkiego świata w Moskwie proponują mu to ustnie, to listownie swoich synów na adiutantów.

– Nie, nie, przyrzeknij mi to, mój przyjacielu, mój dobroczyńco! Inaczej jeszcze cię nie wypuszczę!

– Papo! – powtórzyła tym samym tonem Helena – przyjdziemy na bal jako ostatni.

– A zatem, do widzenia! Widzisz, księżno, nie mogę dłużej...

– Wspomnisz zatem najjaśniejszemu panu?

– Najniezawodniej, ale co do Kutuzowa, nie przyrzekam wcale!

– Mój drogi Bazyli – szepnęła Anna Michajłowna z zalotnym uśmiechem na ustach, którym za młodu czarowała wszystkich. Zapomniała, nieboga, że ten uśmiech dawny nie licował wcale z jej zwiędłą twarzą, z głębokimi bruzdami wyżłobionymi przez łzy i troski. Nie myślała o swoim wieku, przywołując na pomoc cały arsenał kobiecej kokieterii. Zaledwie jednak książę znikł jej z oczu, twarz przybrała wyraz smutku i przygnębienia. Wróciła do kółka, w którym wicehrabia kończył opowiadanie, udając znowu wielkie zainteresowanie. Myślami jednak była przy synu i czekała tylko sposobnej chwili, aby wynieść się z salonu, skoro załatwiła sprawę z księciem Wailijem.

– Cóż państwo powiecie o tej ostatniej komedii z koronacją w Mediolanie – wtrąciła panna Scherer – i o ludności z Genui i z Lukki, która zgromadziła się tłumnie, aby złożyć życzenia panu Buonapartemu. Pan Buonaparte rozparty na tronie i wysłuchujący błagania narodów? Cudowne! Nie, jest od czego oszaleć, naprawdę! Można by przypuścić, że świat cały stracił głowę.

Książę Andrzej uśmiechnął się, patrząc na Annę Pawłownę:

– Bóg mi ją daje, biada temu, kto by ją tknął! – rzekł mimochodem.

Były to słowa Bonapartego, które wypowiedział, wkładając koronę na głowę.

– Utrzymują, że mówiąc to, wyglądał wspaniale – dodał i powtórzył po włosku – Dio mi la dona, quai a chi la tocca!

– Sądzę – Anna Pawłowna wzruszyła ramionami – że to będzie ową kroplą, która czarę przepełni. Monarchowie rzeczywiście nie mogą znosić dłużej człowieka, który jest dla nich uosobioną i nieustanną groźbą.

– Monarchowie! Nie mam tu Rosji na myśli – odparł wicehrabia grzecznie, ale ze smutkiem – monarchowie, pani? A cóż oni zrobili dla Ludwika XVII, dla królowej, dla królewny Elżbiety? Nic – mówił dalej, zapalając się coraz bardziej – i chciej mi, pani, wierzyć, są oni obecnie ukarani za zdradę, za sprzeniewierzenie się sprawie Burbonów. Monarchowie? Wszak wysyłają posłów z gratulacjami dla uzurpatora!... – pogardliwie machnąwszy ręką, wstał i usiadł opodal.

Książę Hipolit, który nie przestał ani na chwilę przypatrywać się wicehrabiemu przez lorgnon, zwrócił się nagle ku księżnej Bołkońskiej, prosząc ją o igłę. Otrzymawszy ją, zaczął rysować na stole i tłumaczyć jej z niewzruszoną powagą herb Kondeuszów, jakby ona tego pragnęła i o to go prosiła.

– Beleczka czerwona, czerwono ząbkowana na niebieskim... dom Kondeuszów. Liza słuchała z uśmiechem.

– Jeżeli Bonaparte zostanie jeszcze rok na tronie Francji – zaczął mówić znowu Mortemart, przyzwyczajony iść za swoimi własnymi myślami, a nie troszczyć się zbytecznie i nie zwracać uwagi na zdanie innych w kwestiach, które znał na wskroś – wszystko ułoży się przedziwnie. Towarzystwo we Francji – mówię naturalnie o najlepszym, wyborowym – zostanie rozbite, zniszczone przez piekielne intrygi, gwałt, wygnanie i wyroki krwawe, a wtedy!...

Wzruszył ramionami, wyciągając obie ręce ku niebu. Piotr chciał mu wpaść w słowo, wyprzedziła go jednak panna Scherer, niespuszczająca go z oka.

– Car Aleksander – zaczęła z owym melancholijnym odcieniem, który zawsze przybierała, mówiąc o carskiej rodzinie – zadecydował, że trzeba pozwolić Francuzom wybrać dobrowolnie formę rządu. Jestem najpewniejsza, że cały naród, skoro zrzuci z karku jarzmo uzurpatora, wpadnie w otwarte ramiona swojego prawowitego króla.

Anna Pawłowna chciała widocznie pochlebić królewskiemu emigrantowi.

– Jest to nader wątpliwe – wtrącił książę Bołkoński. – Wicehrabia słusznie przypuszcza, że wypadki zaszły obecnie za daleko i że będzie prawie niepodobieństwem wrócić do przeszłości.

– Słyszałem – Piotr wmieszał się do rozmowy, zbliżając się do stolika – że Napoleon potrafił zjednać sobie przeważną część francuskiej szlachty.

– Tak utrzymują bonapartyści! – wykrzyknął wicehrabia, nie patrząc wcale na Piotra.

– Obecnie nie można wiedzieć naprawdę, jaka opinia góruje we Francji.

– Bonaparte powiedział to przecież najdobitniej – bąknął szyderczym tonem Bołkoński, nie podobał mu się bowiem wicehrabia na pierwszy rzut oka i jego miały na celu ostre przycinki księcia. – „Pokazałem im drogę sławy, nie chcieli nią pójść” – oto słowa, które kładą w usta Napoleonowi. „Otworzyłem im moje przedpokoje i wtłoczyli się do nich”... Nie wiem, do jakiego stopnia miał prawo tak się wyrazić.

– Nie miał po temu prawa żadnego! Po zamordowaniu księcia d’Enghien nawet najbardziej zapalczywi przestali widzieć w nim bohatera, choć może przedtem wydawał się takim niektórym osobom – teraz zwrócił się ku Annie Pawłownie. – Po tym niecnym morderstwie powiedzieliśmy sobie, że przybył nam jeden więcej męczennik w niebie, a ubył prawdziwy bohater na ziemi.

Nie było czasu odpowiedzieć stosownym uśmiechem na to patetyczne wystąpienie wicehrabiego, gdy Piotr wyrwał się nagle, nie dopuściwszy tym razem do interwencji panny Scherer, która przeczuwała coś niesłychanego.

– Wyrok spełniony na księciu d’Enghien był polityczną koniecznością. Napoleon dowiódł zatem, jak jest wielkoduszny, biorąc na siebie całą odpowiedzialność za ten akt.

– Boże, Boże – szepnęła panna Scherer z najwyższym przerażeniem.

– Jak to, panie Piotrze, uważasz za wielkoduszny czyn popełnienie morderstwa? – spytała naiwnie i z uśmiechem mała księżna, przysuwając bliżej robótkę.

– No, no! – odezwało się kilka innych głosów.

– Capital!** (Capital (ang.) - kapitalny, znakomity, pierwszorzędny) – wykrzyknął Hipcio w języku angielskim, uderzając się dłonią po kolanie. Wicehrabia ograniczył się do ponownego wzruszenia ramionami.

Piotr spojrzał poważnie spod okularów na swoje audytorium:

– Mówię w ten sposób, bo Burboni uciekli przed rewolucją, zostawiając ludność wydaną na pastwę anarchii! Jedynie Napoleon zrozumiał rewolucję i potrafił ją zwyciężyć. Dlatego, mając na celu dobro publiczne, nie mógł dać się wstrzymać w pochodzie przez życie jednego człowieka.

– Czy nie chciałbyś pan przejść do innego stołu? – rzekła Anna Pawłowna.

Piotr jednak, zapalając się coraz bardziej, kończył swój wywód:

– Tak, tak, Napoleon stał się wielki, bo potrafił wznieść się ponad rewolucję, ukrócił jej nadużycia, a zachował, co miała w sobie dobrego: równość obywateli, wolność prasy i słowa, i tym sposobem zdobył władzę.

– Gdyby korzystał z tej władzy, aby oddać ją w ręce prawowitego króla, zamiast jej użyć do popełnienia morderstwa, i ja nazwałbym go wielkim – odezwał się wicehrabia.

– Tego nie mógł uczynić. Naród nadał mu władzę pod tym jedynie warunkiem, aby pomógł mu w pozbyciu się Burbonów. Lud poznał w nim człowieka wyższego. Rewolucja była, bądź co bądź, czynem potężnym – dowodził Piotr dalej, zdradzając tym niedoświadczenie pierwszej młodości, która zwykła wypowiadać naiwnie własne opinie i poglądy, częstokroć nadto skrajne i drażniące.

– Rewolucja i królobójstwo czynem potężnym! Tego tylko brakowało!... Ale... czy nie przeniósłbyś się pan do innego stołu? – powtórzyła, tracąc przytomność z oburzenia, Anna Pawłowna.

– Umowa społeczna!– zawołał wicehrabia z uśmiechem pełnym rezygnacji.

– Nie mówię o królobójstwie, tylko o idei.

– Naturalnie! Idea rabunku, morderstwa i królobójstwa! – przerwał mu drugi głos szyderczym tonem.

– Zapewne dopuszczano się smutnych ostateczności, jednak podstawą tej idei jest wyzwolenie z kastowych przesądów, równość wobec prawa obywateli państwa. To wszystko zaś zagwarantował ludowi Napoleon w całej rozciągłości i nietykalności.

– Wolność! Równość! – wtrącił wicehrabia pogardliwie, chcąc dać do zrozumienia młodemu człowiekowi wielką niedorzeczność tego rezonowania. – Te wyrazy tak głośno brzmiące straciły już dawny urok... Któż by nie kochał wolności i równości? Wszak pierwszy nasz Zbawiciel uczył nas tego. Czyśmy jednak szczęśliwsi po rewolucji? Przeciwnie! Pragnęliśmy wolności, a Bonaparte nam ją wydarł.

Książę Andrzej patrzył z sarkastycznym uśmiechem to na Piotra, to na wicehrabiego, to na gospodynię domu, która mimo wprawy i wzięcia salonowego, była niemal obezwładniona gwałtownym wystąpieniem Piotra. Spostrzegłszy jednak, że te świętokradcze słowa nie wywołują u wicehrabiego wybuchów gniewu, przekonawszy się również, że niepodobieństwem było przytłumić i zatrzeć piorunujące wrażenie, złączyła się ściśle ze szlachetnym i wysoko urodzonym emigrantem. Wszelkie siły zebrawszy, uderzyła tedy z impetem na niefortunnego oratora: – Kochany panie Piotrze – przemówiła – jak możesz wytłumaczyć postępowanie tego wielkiego człowieka, który morduje księcia krwi... powiedzmy po prostu... swojego bliźniego... kogoś zresztą, kto nie popełnił żadnej zbrodni, i to bez sądu?

– Chciałbym również – zauważył wicehrabia – prosić pana, żebyś mi raczył wytłumaczyć dzień 18 brumaire’a** (18 brumaire’a - 9 XI 1799 r.; dzień, w którym Napoleon Bonaparte dokonał zamachu stanu we Francji). Czyż to nie było zdradą lub, jeżeli wolisz to drugie określenie, sztuczką kuglarską, nielicującą bynajmniej z czynami wielkiego człowieka?

– A więźniowie wymordowani w Afryce z jego rozkazu? – wykrzyknęła mała księżna. – To coś przerażającego.

– Prosty parweniusz, mówcie sobie, co chcecie – machnął ręką książę Hipolit.

Piotr, nie wiedząc wcale, komu odpowiadać, patrzył tylko wkoło z uśmiechem, nie z owym bezmyślnym i zaledwie widocznym, ale z uśmiechem szczerym, serdecznym, który jego twarzy, zwykle ponurej i jakby skwaszonej, nadawał wyraz naiwnej dobroci. Wyglądał wtedy na dziecko poczciwe, choć swawolne czasami, które błaga o przebaczenie.

Wicehrabia, mimo że go widział po raz pierwszy, zrozumiał natychmiast, że ten jakobin** (Jakobin - tu: rewolucjonista) mniej był straszny, niż jego słowa. W salonie zapanowało milczenie.

– Jakże możecie chcieć, żeby wam wszystkim naraz odpowiadał? – odezwał się nagle książę Andrzej. – Czyż nie ma różnicy między czynami człowieka prywatnego a męża stanu, wielkiego wodza lub monarchy? Zdaje mi się, że jest różnica, nawet ogromna.

– Ależ niezawodnie! – Piotr lżej odetchnął, uszczęśliwiony tą niespodzianą pomocą.

– Napoleon na moście pod Arcole lub podający dłoń zadżumionym w szpitalu w Jafie jest wielki jako człowiek, niepodobna tego nie przyznać. Są jednak, co prawda, inne czyny trudne do usprawiedliwienia – mówił dalej książę Andrzej, chcąc widocznie zatrzeć wrażenie i naprawić niezręczne i zbyt szczere przemówienie Piotra. Powstał równocześnie, dając teraz znak żonie, że chce z nią odejść.

Książę Hipolit zrobił to samo, zachęcając jednak ruchem ręki tych wszystkich, którzy zamierzali pójść za ich przykładem, do pozostania na miejscu.

– Ale, ale! – żywo zawołał. – Opowiadano mi dzisiaj anegdotkę moskiewską, niezrównaną... pragnę państwa nią uraczyć. Przepraszam cię, wicehrabio, muszę jednak opowiedzieć ją w języku rosyjskim, inaczej straciłaby cały pieprzyk...

I zaczął mówić po rosyjsku, jednak z akcentem Francuza, który zaledwie rok jeden spędził w Rosji.

– W Moskwie mieszka pewna dama... bardzo wielka pani, ale skąpa niesłychanie. Potrzeba jej było dwóch drabów wysokich, aby ich postawić w tyle powozu... Posiadała również (taki już był jej kaprys i upodobanie) pokojówkę olbrzymiego wzrostu...

Tu Hipcio zaczął się namyślać, jakby mu przychodziło z pewną trudnością kończyć opowiadanie:

– Powiedziała tedy do niej, tak jest, powiedziała najwyraźniej: „Dziewko... taka i taka... ubierz się w liberię lokajską i stań za powozem... jadę z wizytami”.

W tym miejscu Hipcio parsknął śmiechem. Na nieszczęście nie znalazł wiernego echa w swoim audytorium. Opowiadający zmieszał się tym cokolwiek, niezadowolony, że jego historyjka jakoś nie robi wrażenia. Kilka grzeczniejszych osób spróbowało uśmiechnąć się z lekka, między innymi panna Scherer i starsza matrona.

– Pojechała – dokończył. – Nagle zerwała się burza... dziewczynie spadł z głowy lokajski kapelusz i rozwiązały się jej długie włosy...

Nie mogąc dłużej śmiechu powstrzymać, wziął się za boki, wijąc się i śmiejąc spazmatycznie. Przez dłuższą chwilę nie był w stanie przemówić; dusił się prawie.

– Tak, tak! – dokończył nareszcie, przegięty do samej posadzki. – Rozplotły się jej długie włosy... ha! ha! ha!... i... i... całe miasto dowiedziało się o tym.

Nikt, Bogiem a prawdą, nie mógł pojąć sensu tej anegdoty i dlaczego właściwie musiała być opowiedziana w języku rosyjskim. Sama gospodyni domu i część towarzystwa wdzięczni jednak byli Hipolitowi, że tak w porę przerwał Piotrowi nieznośną i niestosowną polemikę.

Potem rozmowa rozpadła się, przeskakując z przedmiotu na przedmiot. Wspomniano nawiasem o minionym balu, o tym, który miał nastąpić, o teatrach, dodając do wszystkiego pytania, gdzie i kiedy mają się zejść znowu razem jutro i pojutrze.

V

Po tym wypadku z genialną anegdotą Hipcia goście Anny Pawłowny, podziękowawszy jej serdecznie za tak miły wieczór, zaczęli wychodzić jedni za drugimi.

Olbrzymiego wzrostu, szeroki w plecach i niesłychanie niezgrabny Piotr miał jeszcze w dodatku do wielu innych niekorzystnych stron fizycznych ogromne i czerwone ręce. Nie umiał wcale wchodzić do salonu, a jeszcze mniej z niego wychodzić jak należy i rozrzucać wkoło siebie ugrzecznione i pochlebne słówka. Z roztargnienia, którym wsławił się szeroko i daleko, wstając, wziął do rąk zamiast swojego kapelusza kapelusz stosowany z pióropuszem należący do jakiegoś generała. Wywijał nim i miął go niemiłosiernie, póki nie spostrzegł tego właściciel i nie skoczył ku niemu przestraszony, aby uratować swoją własność od zagłady. Trzeba jednak dodać, że okupywał te wszystkie braki i niezgrabności swoją dobroduszną naiwnością i skromnością.

Panna Scherer na pożegnanie zwróciła się ku niemu z wyrazem pełnym łaskawości i chrześcijańskiego przebaczenia:

– Spodziewam się – przemówiła łagodnym tonem – że jeszcze nieraz zobaczę pana u siebie. Nie tracę przy tym nadziei, że wtedy zmienisz zdanie pod wielu a wielu względami...

Nic jej na to nie odpowiedział. Tylko gdy oddawał jej pożegnalny ukłon, wszyscy obecni mogli widzieć igrający na jego ustach szczery uśmiech, który zdawał się mówić: „Zdanie zdaniem, każdemu wolno mieć inne, ale w końcu musicie przyznać, że jestem chłopcem zacnym i poczciwym”.

To było tak oczywistą prawdą, że wszyscy ją odczuli, nie wyłączając samej panny Scherer.

Książę Andrzej wyszedł do przedpokoju w ślad za swoją żoną i Hipciem. Słuchał obojętnie i ze znudzeniem głupiej paplaniny Hipcia, zarzucając na ramiona płaszcz, który mu lokaj podawał. Hipcio uporczywie wpatrywał się przez lorgnon w ładniutką, małą księżnę.

– Proszę wrócić do salonu, Anno – rzekła Liza do panny Scherer, ściskając ją czule na pożegnanie. – Tu o wiele chłodniej niż w salonie, jeszcze się pani gorzej zaziębi!... To już rzecz umówiona! – dodała szeptem.

Anna Pawłowna potrafiła znaleźć stosowną chwilę i wspomniała nawiasem księżnej o projektowanym przez nią małżeństwie między księżniczką Bołkońską a Anatolem Bazylewiczem.

– Liczę na panią, najdroższa – równie cicho odpowiedziała Anna Pawłowna. – Napisze pani do niej o tym i powtórzy mi, jak ojciec będzie zapatrywał się na tę sprawę. Do zobaczenia!...

Wróciła do salonu.

Hipcio zbliżył się do Lizy. Pochylony nad nią, śmiał się i szeptał jej coś do ucha.

Dwóch lokajów czekało na koniec tej francuskiej paplaniny. Jeden, służący księżnej, trzymał jej szal i narzutkę, drugi, strzelec Hipolita, miał w rękach jego płaszcz oficerski. Udawali, że słuchają rozmowy, mimo iż była dla nich zupełnie niezrozumiała. Robili też miny, jakby domyślali się czegoś.

Mała księżna figlarnie mrugała oczami, śmiała się w głos i mówiła jednocześnie.

– Jestem uszczęśliwiony, że nie pojechałem na bal do ambasadora – mówił Hipcio. – Nudy śmiertelne! Spędziliśmy razem rozkoszny wieczór, nieprawdaż? Najmilszy w świecie!...

– Zaręczano jednak – wtrąciła księżna – że bal będzie wspaniały. Wszystkie tutejsze piękności tam się wybierały.

– Nie wszystkie, skoro ciebie, księżno, na nim nie będzie – odparł, śmiejąc się. Wyrwawszy okrycie z rąk lokaja, odepchnął go i zaczął księżnę starannie otulać. Ręce Hipcia trochę za długo były zajęte koło szyi młodej kobiety, którą zdawały się obejmować jakby do uścisku (czy z zamysłu, czy też przez niezgrabność, trudno byłoby osądzić). Ona cofnęła się zręcznie, nie przestając się uśmiechać. Odwróciwszy się, spojrzała na męża, który stał z przymkniętymi oczami, z zaspaną i znudzoną miną, jak zwykle.

– Czyś wreszcie gotowa? – zapytał od niechcenia, podnosząc leniwie ociężałe powieki i patrząc spod nich na żonę koso i gniewnie.

Hipolit zarzucił szybko płaszcz, skrojony według ostatniej mody i spadający aż na pięty. Plącząc się pomiędzy jego długimi połami, rzucił się naprzód, aby dopomóc księżnej wsiąść do karety.

– Do zobaczenia, księżno! – zawołał z językiem plączącym się tak samo jak jego nogi.

Księżna układała suknię w głębi powozu; jej mąż przysuwał pałasz bliżej siebie.

Hipcio, udając, że im pomaga, w rzeczywistości tylko przeszkadzał.

– Przepraszam pana – odezwał się książę Andrzej po rosyjsku, sucho, szorstko, do młodego niezdary, który ich dalej zatrzymywał. – Piotruś, wsiadajże! Czekam na ciebie – zagadał do Piotra zupełnie innym tonem, miękkim i serdecznym. Stangret cmoknął na konie i powóz potoczył się szybko. Hipcio, stojąc w bramie, śmiał się nerwowo i czekał na wicehrabiego, któremu obiecał, że go odwiezie.

– Powiem ci, mój drogi, że twoja malutka księżna śliczna, szykowna, co się zowie! – przemówił wicehrabia, wsiadając do powozu. Mlasnął w dodatku językiem i ucałował końce palców.

Hipcio wybuchnął głośnym śmiechem.

– Wiesz co – żartował dalej wicehrabia – żeś wielce niebezpieczny z tą twoją minką niewiniątka. Żal mi biednego męża, owego oficerka, który pozuje w swojej bezgranicznej próżności i arogancji na księcia krwi.

Hipcio wykrztusił wśród śmiechu: – A utrzymywałeś, wicehrabio, że nasze damy niewarte rozwiązywać wstążeczek u trzewiczków waszych Francuzek! Widzisz! Trzeba tylko umieć je zażyć...

Piotr wszedł pierwszy do gabinetu księcia Andrzeja jako gość codzienny, znający na wylot zwyczaje i urządzenie domu. Położył się wygodnie na szezlongu i sięgnął na chybił trafił po książkę. Tym razem dostały mu się Pamiętniki Cezara. Podparłszy głowę łokciem, wziął się natychmiast do czytania, i to w samym środku.

– Cóżeś znowu nagadał u panny Scherer za niestworzone rzeczy? – rzekł Bołkoński. Wszedł on chwilę później od gościa, zacierając nerwowo zziębnięte ręce, prawdziwie rasowe, drobne i białe. – Gotowa rozchorować się jeszcze!

Piotr zwrócił się nagle ku niemu całym ciałem. Szezlong aż zatrzeszczał od tego gwałtownego ruchu. Pokazał wchodzącemu ożywioną i uśmiechniętą twarz, w dodatku machnął ręką na dowód, że mu zdrowie panny Scherer było najzupełniej obojętne.

– Ten księżunio jest naprawdę bardzo zajmujący – zaczął mówić o czymś wręcz przeciwnym – tylko nie zapatruje się tak na tę kwestię, jak by powinien.. Mam to silne przekonanie, że byłby możliwy pokój niewzruszony i nietykalny, nie umiem jednak dobrze sformułować swojego zdania. W każdym razie nie doszłoby się do tego za pomocą równowagi politycznej i...

Książę Andrzej, nieinteresujący się kwestiami abstrakcyjnymi, wpadł mu w słowo, nie pozwalając dopowiedzieć zaczętego zdania.

– Widzisz, mój drogi, co jest najbardziej niemożliwe, to głośne wypowiadanie wszem wobec, co myślimy w skrytości ducha. Cóż, zdecydowałeś się na cokolwiek? Czy wstępujesz do konnej gwardii, czy do dyplomacji?

– Czy dasz mi wiarę, że dotąd sam nic nie wiem?! Nie uśmiecha mi się wcale ani jedno, ani drugie – machnął ręką, siadając na szezlongu po turecku, z podgiętymi nogami.

– Musisz jednak wybrać sobie jakiś zawód. Ojciec twój żąda tego i czeka na to.

Piotr, gdy miał dziesięć lat, został wysłany do Paryża z guwernerem przy boku i przebywał tam do lat dwudziestu pięciu. Gdy jako młodzieniec wrócił do Moskwy, ojciec pożegnał jego nauczyciela i rzekł do Piotra:

– Teraz jedź do Petersburga, przypatrz się i wybieraj! Ja przystanę na wszystko. Oto list polecający ciebie księciu Bazylemu, a tu masz pieniądze. Pisuj do mnie i licz na moją pomoc w każdym wypadku.

Od trzech miesięcy tedy Piotr szukał zajęcia i odpowiedniej kariery, nie znajdując jej i nic nie robiąc. Zafrasowany potarł ręką czoło:

– Ten księżulek musi być chyba masonem?** ( M a s o n (z fr.) - członek powstałego na początku XVIII w. międzynarodowego tajnego stowarzyszenia masońskiego. W swym głównym nurcie masoneria głosiła hasła racjonalizmu, wolności i niezależności myśli, braterstwa i miłości, połączone z zadaniem doskonalenia wewnętrznego)? – wtrącił, racając myślą do rozmowy z księdzem Morio, którego poznał na wieczorze.

– Ech! To wszystko mrzonki bez realnej podstawy! – zniecierpliwił się na dobre książę Andrzej. – Mówmy raczej o twoich interesach. Byłeś w gwardii konnej?

– Nie byłem tam ani razu... Nad jednym zaś długo rozmyślałem i chciałem właśnie tobie o tym opowiedzieć. Mamy wojnę z Napoleonem. Gdyby tak szło o wolność, gdyby o nią walczono, zaciągnąłbym się pierwszy w szeregi. Pomagać jednak Anglii i Austrii w walce z najpotężniejszym człowiekiem, który obecnie na świecie istnieje, to nie jest dobrze i mnie się to nie podoba...

Książę Andrzej wzruszył tylko ramionami za całą odpowiedź na to iście dziecinne wystąpienie. Nie racząc wdawać się w dysputę na serio z tym starym dzieckiem, rzekł jedynie mimochodem:

– Gdyby każdy bił się tylko z przekonania i dla własnego widzimisię, nie byłoby nigdy i nigdzie wojny.

– A to by było czymś doskonałym! – wykrzyknął Piotr.

– Być może, ale to nigdy nie nastąpi – uśmiechnął się książę Andrzej.

– Koniec końców, po cóż właściwie idziemy się bić?

– Po co? Nic o tym nie wiem! Tak być musi i w dodatku idę na wojnę, ponieważ... – zatrzymał się chwilę, a potem wybuchnął gwałtownie: – ponieważ życie, które tu prowadzę... obmierzło mi po prostu!

VI

W przyległym pokoju zaszeleściła suknia kobieca. Na ten szmer książę Andrzej zdawał się odzyskiwać świadomość siebie, równowagę i krew zimniejszą: drgnął, wyprostował się i przybrał minę, która nie opuszczała go ani na chwilę przez cały wieczór u panny Scherer. Piotr spuścił natychmiast nogi i usiadł przyzwoicie. Weszła księżna, która zmieniła tymczasem ubranie wieczorowe na szlafroczek domowy, nie mniej strojny i przyozdobiony kokieteryjnie wstążkami. Mąż powstał i przysunął jej z galanterią fotel.

– Pytam często sama siebie – przemówiła szybko po francusku, jak to było u niej w zwyczaju, siadając na podanym przez męża fotelu – dlaczego też Anna nie wyszła za mąż? Jacy wy też niemądrzy, moi panowie, że żaden z was jej nie poślubił. Przepraszam za tę niegrzeczność, ale rzeczywiście zupełnie nie znacie się na kobietach. A w panu siedzi duch niespokojny! Nie spodziewałam się wcale, że potrafisz, panie Piotrze, tak zawzięcie dysputować.

– Kłócę się tak samo z pani mężem, nie rozumiejąc, po co właściwie wybiera się na wojnę – odparł Piotr, zwrócony ku Lizie, bez cienia jakiegokolwiek zmieszania lub wahania, jak to bywa często między młodym człowiekiem a ładną młodą mężatką.

Drgnęła nerwowo. Uwaga Piotra dotknęła ją do żywego.

– I ja powtarzam mu to wiecznie – westchnęła.– Nie pojmuję, na co też mężczyznom potrzebne to wojowanie? Dlaczego my, kobiety, nie pragniemy żadnej zmiany w naszym codziennym życiu? Rozsądź pan sam tę kwestię. Przedstawiam mu, że jego stanowisko jako adiutanta mego wuja jest świetne. Zna go tu każdy i ocenia należycie. Ot, w tych dniach u Apraksinów słyszałam pewną damę wyrażającą się o nim: „Patrz! To ten sławny książę Andrzej!” – powtarzam dosłownie! – tu wybuchnęła śmiechem. – Tak go przyjmują wszędzie, najserdeczniej. Skoro zechce, może zostać adiutantem samego monarchy, bo car, trzeba panu wiedzieć, rozmawiał z nim tu kiedyś najmilej w świecie! Roztrząsałyśmy dziś wieczór tę sprawę z Anną. Dałoby się łatwo wszystko ułożyć! Cóż pan o tym sądzi?

Piotr spojrzał na Andrzeja i zamilkł, widząc u przyjaciela czoło chmurne, a brwi gniewnie ściągnięte.

– Kiedyż odjeżdżasz? – spytał księcia wprost, zostawiając Lizę bez odpowiedzi.

– Ach! Nie wspominaj mi pan o tym odjeździe! Nie chcę o nim słyszeć! – zawołała księżna z minką na poły nadąsaną, rozkapryszoną, a na poły zalotną, którą miała, rozmawiając i flirtując z Hipciem. Tu jednak, wobec Piotra, w tym otoczeniu czysto domowym, do którego i ona należała, ów lekki ton nie był zupełnie stosowny i raził mimowolnie. – Gdy pomyślę, że będę zmuszona zerwać ze wszystkimi moimi serdecznymi przyjaciółmi... zresztą... czy wiesz, Jędrusiu? – nieznacznie mrugnęła doń oczami, drżąc całym ciałem – lękam się...

Mąż spojrzał na nią osłupiały, jakby w tej chwili dopiero spostrzegł jej obecność. Odpowiedział jednak grzecznie, choć zimno:

– Czegóż lękasz się, Lizo? Nic a nic nie rozumiem...

– Oto, jacy są mężczyźni. Egoiści! Wszyscy jednakowi. Ponieważ coś mu do głowy strzeliło, porzuca mnie, Bóg raczy wiedzieć, po co i na co, i zagrzebuje mnie na wsi samą jak palec.

– Z moim ojcem i z moją siostrą. Zapomniałaś o tym?

– To wyjdzie na jedno: będę czuła się tam zupełnie samotna, z dala od moich znajomych i przyjaciół. I chce, żebym była spokojna?

Mówiła coraz głośniej, nadąsana. Jej podniesiona warga zamiast, jak zwykle, dodawać wdzięku jej wesołej i uśmiechniętej twarzyczce, czyniła ją podobną w tej chwili do psotliwego szczurka, gryzącego, co mu pod pyszczek podpadnie. Zamilkła, uważając może, że byłaby to rzecz nieprzyzwoita, gdyby wobec Piotra wspomniała o swoim poważnym stanie. A właśnie tej chwili bliskiego rozwiązania obawiała się najbardziej.

– Nie umiem rozwiązywać zagadek. Nie mogę domyślić się, czego się boisz – powtórzył mąż z wolna, wpatrując się w nią przenikliwie.

Zarumieniła się i rozpaczliwie załamała ręce.

– Jędruś, Jędruś! Dlaczegoś ty taki zmieniony?

– Lekarz zakazuje ci siedzieć długo w nocy... powinnaś się już położyć.

Nic nie odpowiedziała, ale usta jej zadrgały, jakby miała wybuchnąć płaczem. On zaś wstał, wzruszył ramionami i zaczął przemierzać szybkim krokiem swój gabinet.

Piotr, naiwnie zadziwiony, patrzył to na niego, to na nią, nareszcie ruszył się, jakby chciał odejść, zatrzymał się jednak w pół drogi.

– Wszystko mi jedno, czy pan Piotr jest, czy go nie ma! – wykrzyknęła księżna, wstrzymując łzy siłą. – Od dawna chciałam spytać cię, Andrzeju, czemu tak dla mnie zobojętniałeś? Czym wobec ciebie zawiniłam? Wybierasz się na wojnę, nie mając litości nade mną. Dlaczego?

– Lizo – odezwał się mąż.

W tym jednym wyrazie mieściły się prośba, pogróżka i zapewnienie, że może gorzko tych słów pożałować.

Mówiła jednak dalej gwałtownie:

– Obchodzisz się ze mną jak z chorą, widzę to, traktujesz mnie jak głupiego dzieciaka. Nie byłeś taki przed pół rokiem.

– Lizo, skończ, proszę cię – mąż podniósł głos szorstko i groźnie.

Piotr, zaniepokojony i wzruszony coraz bardziej, nie mogąc patrzeć z zimną krwią na łzy młodej kobiety, zbliżył się do niej z miną tak nieszczęśliwą, jakby sam był bliski płaczu:

– Uspokój się, księżno... to ot, przywidzenia... myśli smutne, z których trzeba umieć się otrząsnąć... I ja, zaręczam pani, doświadczałem nieraz czegoś podobnego... ale... chciej mi pani wybaczyć... jako obcy jestem tu zbyteczny. Uspokój się. Adieu!** (Adieu (fr.) - Żegnaj).

Andrzej zatrzymał go:

– Zaczekaj, Piotrze. Księżna jest zanadto dobra, żeby chciała mnie pozbawić przyjemności spędzenia z tobą reszty wieczoru.

– Tak, tak, myśli wiecznie tylko o sobie – szepnęła, łkając boleśnie.

– Lizo! – krzyknął mąż tonem tak ostrym, że było widoczne, iż cierpliwość jego wyczerpała się zupełnie.

Nagle jej ładna twarzyczka, przypominająca gniewną kotkę, przybrała wyraz pełen trwogi, nieśmiałości i pokory, z jakim pies skarcony przez swojego pana kładzie mu się u nóg, bijąc po ziemi ogonem szybko i cichuteńko.

– Mój Boże, mój Boże – szepnęła, rzuciwszy na męża błagalne spojrzenie. Jedną ręką unosząc powłokę od szlafroczka, zbliżyła się i pocałowała go w czoło.

– Dobranoc, Lizo – odrzekł, całując ją również w rękę, jakby mu była zupełnie obcą osobą.

Obydwaj przyjaciele milczeli. Ani jeden, ani drugi nie mógł zdecydować się przemówić. Piotr patrzył ukradkiem na księcia Andrzeja, który tarł chmurne czoło małą i białą ręką.

– Idźmy jeść – odezwał się nareszcie gospodarz domu z westchnieniem i skierował się ku drzwiom sali jadalnej. Weszli do pysznej komnaty. Wszystko tu lśniło nowością, jak bywa zwykle u młodego małżeństwa: srebro, kryształy i adamaszkowa serweta na stole. Podczas wieczerzy, wyprawiwszy służbę za drzwi, książę Andrzej podparł oburącz głowę i z łokciami na stole zaczął mówić z takim nerwowym rozdrażnieniem, w jakim go Piotr dotąd jeszcze nigdy nie widział. Było widoczne, że mu coś od dawna ciążyło na sercu, postanowił więc zrzucić nareszcie ten ciężar i wejść na drogę serdecznych wynurzeń i zwierzeń.

– Kochany mój Piotrusiu – zaczął – nie żeń się, póki nie dokażesz tego wszystkiego, czego dokazać pragniesz, póki w ogóle będziesz kochał się w kobiecie sercem wybranej, a której nie przejrzałeś dostatecznie. Inaczej zawiedziesz się i oszukasz okropnie, w sposób niepowetowany. Żeń się raczej na starość, gdy już będziesz do niczego! Wtedy nie narazisz się na to przynajmniej, że zmarnujesz przedwcześnie wszystko, co jest w tobie wyższe, dobre i szlachetniejsze! Tak, tak, wszystko marnotrawimy, rozpraszając w drobiazgach. Nie patrzże na mnie z taką zdziwioną miną. Jeżeliś spodziewał się i liczył na to, że zostaniesz czymś sam przez siebie, odczujesz na każdym kroku, że twoja kariera skończona, zamknięta. Otwarte przed tobą jedynie salony, gdzie co chwila otrzesz się o lokaja wycierającego pańskie przedpokoje lub o wielkoświatowego idiotę... Na co jednak się to przyda?

Uderzył pięścią w stół z całej siły. Piotr zdjął okulary. Ten czyn, zmieniający zupełnie jego twarz, nadawał jej jeszcze dobitniejszy wyraz dobroduszności, a chwilowo nawet osłupienia.

Książę Andrzej, mówiąc w ten sposób, robił się coraz mniej podobny do owego Bołkońskiego rozpartego niedbale w fotelu na wieczorze u panny Scherer, z oczami na pół przymkniętymi, który wypowiadał od niechcenia i ciskał ludziom w oczy sarkastyczne francuskie frazesy. Teraz drgał nerwowo każdy muskuł w jego suchej twarzy, o wydatnych rysach, oczy zaś, które na co dzień zdawały się obumarłe, promieniały i błyszczały ogniem pełnym zapału.

Można było odgadnąć z łatwością, że stawał się o tyle gwałtowny podczas tych krótkich chwil nerwowego i chorobliwego rozdrażnienia, o ile wyglądał na oko na słabego i bez energii w zwykłym, codziennym stanie.

– Moja żona – mówił dalej – jest najlepszą w świecie kobietą, jedną z tych, które czci mężowskiej nigdy na szwank nie narażą. Czegóż bym jednak w tej chwili nie dał za to, o wielkie nieba!, żebym nie był żonaty! Jesteś pierwszy i jedyny, któremu wyznaję to szczerze i otwarcie, bo kocham cię... Widzę w twoich oczach, żeś mnie nie zrozumiał, a to jednak historia całego istnienia. Mówisz o Bonapartem i o jego działalności – wtrącił nawiasem, choć Piotr ani pary z ust nie wypuścił – ależ Bonaparte, gdy pracował, szedł prosto do celu, krok za krokiem, był wolny, miał ten jeden przedmiot przed oczyma i dokazał, czego pragnął. Skoro jednak swe losy połączysz z kobietą, poczujesz się przykuty łańcuchami jak galernik. Co tylko będzie w tobie siłą i pragnieniem czegoś ponad zwykły poziom, doda ci ciężaru, przywali niby wiekiem trumny i napełni spóźnionym żalem, niestety! Otoczy cię zaklęte koło salonowych ploteczek, balów, próżnostek, drobnostek i w nim będziesz zmuszony obracać się wiecznie. Idę teraz na wojnę, najpotężniejszą, według mego zdania, jaka kiedykolwiek była wydana, i nic nie wiem, na niczym się nie znam, jestem, słowem, do niczego! Natomiast w towarzystwie uchodzę za człowieka złośliwego, dowcipnisia nader przyjemnego i słów moich słuchają jak wyroczni u panny Scherer. Ach, to głupie towarzystwo, bez którego moja żona obejść się nie może. Gdybyś tylko wiedział, ile ono warte, i w ogóle wszystkie kobiety. Mój ojciec ma słuszność. Samolubstwo, próżność, głupota, mierność w każdym kierunku... takie są kobiety, gdy okazują się nam bez łudzącej oko i zmysły maski. Widząc je w salonach, można by przypuścić, że w nich coś znajdziemy... tymczasem nic tam nie ma, nic zgoła. Tak, mój drogi, nie żeń się w ogóle...

Tymi słowy zakończył Andrzej swoją gwałtowną filipikę** (F i l i p i k a (z gr.) - ostra, zapalczywa mowa oskarżycielska).

– Co mnie w tym najbardziej uderza – zauważył Piotr – to okoliczność, że ty masz się za nieudolnego i sądzisz, żeś życie zmarnował, gdy tymczasem przed tobą najświetniejsza przyszłość i gdy...

Sposób, w jaki się wyrażał, dowodził, jak wysoko księcia oceniał i czego spodziewał się po serdecznym druhu.

„Jak on może tak mówić?” – myślał Piotr w duchu, dla niego bowiem książę Andrzej był uosobieniem wszelakich doskonałości, dlatego właśnie, że czuł u niego przymioty, których Piotrowi brakowało: siłę i prawdziwie męską energię. Podziwiał zawsze w swoim przyjacielu łatwość i giętkość w stosunkach z ludźmi z najrozmaitszych sfer, jego niezrównaną pamięć i różnorodne wiadomości. Książę czytał bowiem, co mu tylko wpadło w rękę, i wypisywał wszystkie ważniejsze ustępy; był rzeczywiście niezmordowany w swojej pilności w nauce i chęci nabywania wiedzy w coraz szerszych rozmiarach. Jeżeli Piotr był zdziwiony, nie spotkawszy w Andrzeju skłonności do spekulacyjnej filozofii, która była właśnie jego słabostką, nie widział w tym wady, ale przeciwnie – jedną więcej siłę i dźwignię moralną.

W stosunkach najserdeczniejszych, najprzyjaźniejszych i najprostszych pochlebstwo i pochwała są równie niezbędne jak oliwa, którą smaruje się tryby w maszynach, aby obracały się gładko.

– Ze mnie nic już nie będzie! Nie mówmy więc o tym. Raczej zastanówmy się nad tobą – rzekł po chwili książę Andrzej, uśmiechając się z zadowoleniem, że wprowadził rozmowę na tor właściwszy.

I w twarzy Piotra odbiła się natychmiast ta szczęśliwa zmiana, która zaszła u jego przyjaciela.

– Nade mną? – powtórzył z wesołym i beztroskim uśmiechem na ustach. – Ależ o mnie nie da się nic powiedzieć. O, bo czymże jestem w ogóle? Synem naturalnym!...

– zarumienił się nagle, przyszło mu bowiem z trudnością wymówić to słowo. – Bez nazwiska, bez majątku, jednak... mimo to naprawdę czuję się swobodny, nawet względnie szczęśliwy i zadowolony, chwilowo przynajmniej. Nie wiem tylko, wyznaję szczerze, czego się jąć, co rozpocząć? Chciałem właśnie pod tym względem prosić cię o radę całkiem serio.

Książę Andrzej patrzył na niego z serdeczną życzliwością. Przebijało się w niej jednak najwyraźniej poczucie, że jest wyższy od Piotra o całe niebo.

– Przywiązałem się do ciebie – położył mu poufale rękę na ramieniu – bo jesteś jedynym żywym człowiekiem w całym naszym kółku. Jesteś zadowolony, a więc wybieraj, jaki chcesz zawód. Wybór to kwestia obojętna i podrzędna. Będzie ci wszędzie dobrze, tylko proszę cię na wszystko: przestań bywać u tych Kuraginów, nie zadawaj się z tą hołotą, nie prowadź dłużej hulaszczego życia. Ta cała rozpusta, to życie starego huzara tak nie licuje z twoim usposobieniem, z twoją...

– Cóż chcesz, mój drogi – wpadł mu Piotr w słowo, wzruszając ramionami – kobietki, te czarujące kobietki!...

– Tego tłumaczenia wcale nie przyjmuję! – odparł Andrzej żywo. – Rozumiem wpływ kobiet dystyngowanych, ale czy takie bywają u Kuragina? Na to i na pijatykę po prostu nie pozwalam!

Piotr mieszkał w domu księcia Bazylego i dzielił z jego młodszym synem, Anatolem, tym samym, którego chciano ożenić dla poprawy z siostrą księcia Andrzeja, wszelkie wybryki hulaszczego życia.

– Wiesz co? – Piotr uderzył się w czoło, jakby mu nagle strzeliło do głowy zbawienne postanowienie. – Od dawna sam się nad tym zastanawiałem! Dzięki tej wiecznej hulatyce nie mogę na nic się zdecydować ani nawet nad czymkolwiek serio pomyśleć. Mam nieustanny ból głowy i zawsze pustki w kieszeni. Zaprosił mnie i dziś na wieczór, ale nie pójdę.

– Dasz mi słowo, że tam więcej twoja noga nie postanie?

– Daję ci słowo!

Wybiła druga po północy, gdy Piotr opuścił swojego serdecznego druha. Była to jedna z tych nocy czerwcowych, nocy petersburskich, prawie bez zmroku. Wsiadł do wynajętej dorożki z mocnym postanowieniem jechania wprost do domu. Im dalej posuwał się powóz, tym silniej jednak odczuwał, że będzie dla niego wprost niepodobna zasnąć w tę noc tak bardzo przypominającą ranek lub wieczór pogodnego dnia. Błądził wzrokiem po bezludnych ulicach. W drodze przypomniał sobie mimowolnie, że zwykła zgraja karciarzy musiała się już zgromadzić u Anatola Kuragina. Po skończonej grze wzięto się zapewne do wysuszania butelek, a wszystko kończyło się ulubioną zabawą Piotra.

„Gdybym tam zajrzał?” pomyślał, przypominając sobie w tej chwili słowo dane księciu Andrzejowi. Jednocześnie jednak, jak to bywa u ludzi słabego i chwiejnego charakteru, porwała go szalona chętka nasycić się raz jeszcze tym hulaszczym życiem, które znał, niestety, aż nadto dobrze. W końcu postanowił udać się do Anatola, perswadując sam sobie, że słowo dane Andrzejowi nie ma żadnej podstawy, skoro już poprzednio obiecał solennie Anatolowi, że dziś wieczór odwiedzi go na pewno. Dał owo słowo bezmyślnie, zmuszony niejako; kto tam zresztą pewny swego jutra? Czy można z góry przewidzieć, jaki nadzwyczajny wypadek przetnie jutro nić naszego żywota, a z nim zabierze tak nasz honor, jak i naszą niesławę? Ten paradoksalny sposób zastanawiania się nad kwestiami życiowymi przewracał częstokroć do góry nogami najchwalebniejsze postanowienia Piotra. I teraz nie zdołał oprzeć się pokusie, dążąc prościuteńko do Kuragina.

Gdy stanął przed gankiem obszernego domu obok koszar gwardii konnej, zaczął wstępować na rzęsiście oświetlone schody i wszedł w pierwsze drzwi otwarte na oścież. W sieni nie było nikogo. Czuł wyziewy z wódki i wina. Wkoło porozrzucano próżne butelki, płaszcze, kalosze. Z dala zaś słychać było gwar zmieszanych głosów, a czasem jakiś głośniejszy wykrzyknik.

Skończono rzeczywiście i grę, i wieczerzę, nie myślano jednak rozchodzić się, mimo późnej pory. Zdjąwszy z siebie płaszcz, Piotr wszedł do pierwszego pokoju, gdzie widać było resztki wieczerzy. Lokaj, pewny bezkarności, obgryzał kości do czysta i wypijał z butelek, co w której zapomniano. Jeszcze dalej, w trzecim salonie, wśród niesłychanego hałasu, wśród krzyków, śmiechów i nawoływań słychać było głuchy pomruk niedźwiedzia. Ośmiu młodych ludzi otaczało okno z uczuciem trwogi, trzech zaś spomiędzy nich igrało z młodym niedźwiadkiem. Jeden ciągnął za łańcuch, podjudzając go na swego kolegę.

– Zakładam się za Stevensa! – huknął ktoś z boku.

– Tylko mu nie pomagaj! – zadrwił inny.

– Ja za Dołochowem! – wybełkotał trzeci.

– Kuragin, rozdzielże ich!

– Słyszysz! Puść mi zaraz misia. Tu idzie o gruby zakład.

– Duszkiem! Inaczej przegrał! – wrzasnął czwarty.

– Iwan! Pełną butelkę! – zawył nieludzkim głosem gospodarz domu, chłopak rosły jak dąb, piękny jak Apollo, stojąc na środku pokoju tylko w koszuli, w dodatku rozerwanej na piersiach.

– Czekajcie, panowie, zjawił się Piotruś, nasz druh serdeczny – dodał Anatol, ściskając nowo przybyłego.

Młody człowiek, wzrostu średniego, o jasnoniebieskich oczach, którego głos – dźwięczny, łagodny i trzeźwy – dziwnie odbijał się od reszty zachrypniętych wśród pijatyki, zawołał na Piotra, żeby przyszedł pod okno:

– Chodź tutaj, niech ci zakład wytłumaczę.

Tłumaczącym był niejaki Dołochow, porucznik z Siemionowskiego pułku, znany gracz, zawołany rębacz i zawadiaka. Mieszkał razem z Anatolem. Piotr uśmiechał się i patrzył wkoło rozweselony:

– Nic a nic nie rozumiem! O cóż wam idzie?

– Chwilkę cierpliwości, nie jest nawet podchmielony. Prędko! Dawajcie pełny gąsior! – krzyknął Anatol i porwawszy sporą szklanicę ze stołu, zbliżył się do Piotra.

– Najpierw trzeba pić! – zawyrokował apodyktycznie.

Piotr wychylał zatem do dna szklankę po szklance, co mu jednak nie przeszkadzało słuchać rozmów i przypatrywać się ciekawie wszystkim biesiadnikom, którzy byli już porządnie pijani i zgromadzili się na nowo przy framudze okna. Anatol, dolewając wina Piotrowi, opowiadał mu jednocześnie o zakładzie Dołochowa ze Stevensem, Anglikiem, oficerem marynarki. Dołochow zobowiązał się wypić butelkę rumu, siedząc w otwartym oknie na trzecim piętrze, z nogami zwisającymi na mur zewnętrzny.

– No, dokończ tę ostatnią szklankę – namawiał Anatol. – Wcześniej cię nie wypuszczę.

– Nie, nie chcę! – Piotr szorstko odepchnął przyjaciela, podchodząc do okna.

Dołochow, trzymając Anglika za ramię, powtarzał mu raz jeszcze jasno i dobitnie warunki zakładu. Zwracał się przy tym najchętniej do Piotra i Anatola, biorąc ich na świadków.

Dołochow, krępy, średniego wzrostu, miał czuprynę gęstą, kędzierzawą, oczy jasnoniebieskie i lat dwadzieścia pięć mniej więcej. Nie nosił wąsów, jak zresztą wszyscy ówcześni oficerowie piechoty, toteż niczym nieprzysłonięte usta stanowiły najbardziej uderzający rys jego twarzy. Ich rysunek był bardzo regularny i delikatny, warga wyższa wysuwała się nieco naprzód, z męskim zacięciem. W kącikach ust igrał wiecznie uśmiech, a raczej – można by powiedzieć – dwa uśmiechy odpowiadające jeden drugiemu. Ta całość, dodawszy do niej wzrok bystry, pewny siebie i pełen inteligencji, uderzała każdego. Bez majątku, nie mając prawie żadnych stosunków i znajomości, mieszkał on razem z Anatolem, wydawał rocznie kilka tysięcy rubli, a mimo to potrafił tak wszystkim imponować, że go stokroć więcej poważali niż Anatola. Grał we wszystkie gry, wygrywał stale i pił niesłychanie wiele, nie tracąc nigdy zimnej krwi i przytomności. Kuragin i on byli wówczas sławni na cały Petersburg jako najgorsi hulacy.

Przyniesiono pełną butelkę rumu. Dwaj lokaje, najwidoczniej zahukani wrzaskami pijanej zgrai i rozkazami, które im dawano ze wszystkich stron, nadbiegli z pośpiechem, żeby wyjąć ramy z okna, aby nie zawadzały przy siadaniu.

Anatol zbliżył się ze swoją zwykłą wojowniczą miną. Uczuł szaloną chętkę coś pogruchotać. Odepchnął zatem brutalnie służbę, porwał za ramy, które jednak oparły się zwycięsko jego zapędom; potrafił jedynie wytłuc w nich szyby.

– No! Spróbuj teraz ty, Herkulesie! – zwrócił się do Piotra. Ten przysadził się i jednym pociągnięciem wyrwał ramę z muru razem z żelaznym okuciem, która padła z trzaskiem i hukiem piekielnym.

– Wyjmijcie i drugą połowę – mruknął Dołochow – mógłby kto pomyśleć, że się jej uczepiłem.

– Zdaje mi się, że Anglik blaguje! – zauważył Anatol.

– Dobrze – Piotr powtórzył natychmiast tę samą operację z drugą połową okna. Teraz wlepił wzrok w Dołochowa, który z butelką rumu w ręce zbliżał się do stojącego otworem okna. Na niebie jaśniały już pierwsze oznaki dnia. Wyskoczył na okno, ściskając w dłoni butelkę.

– Słuchajcie! – huknął, stojąc w oknie z twarzą obróconą na pokój. Zapanowało grobowe milczenie. – Zakładam się – mówił dalej po francusku, aby go Anglik zrozumiał, choć nie był wcale biegły w tym języku – zakładam się o pięćdziesiąt imperiałów... a może chcecie o sto?

– Nie, nie, o pięćdziesiąt!

– Zgoda zatem! Zakładam się o pięćdziesiąt imperiałów, że wypiję duszkiem tę butelkę rumu, nie odejmując szyjki od ust; wypiję, siedząc w ten sposób na oknie – tu wychylił się i wskazał na przymurek od ulicy – nie trzymając się niczego. Czy taka była nasza umowa?

– Co do joty! – potwierdził Anglik. Anatol, schwyciwszy go za guzik od munduru i patrząc nań z góry, bo Stevens był małego wzrostu, powtórzył mu słowo w słowo po angielsku warunki zakładu.

– To jeszcze nie wszystko! – Dołochow uderzył po oknie butelką, aby go słuchano uważnie. – Na tym nie koniec, Kuragin. Jeżeli ktokolwiek dokaże tego samego, wypłacę mu sto imperiałów! Zrozumiano?

Anglik skinął głową, z czego jednak nie można było odgadnąć, czy ma chęć przyjąć, czy też odrzuca ten nowy zakład. Anatol trzymał dotąd jego guzik, tłumacząc mu słowa Dołochowa, pomimo jego potwierdzających gestów. Pewien młody huzar z gwardii, który dziś stale przegrywał, wydrapał się na okno i wychyliwszy się, spojrzał w dół:

– Ho, ho! – mruknął, spojrzawszy na płyty trotuaru.

– Cicho! – krzyknął Dołochow, spychając z okna oficerka, który przez długie ostrogi zeskoczył niezgrabnie na posadzkę.

Gdy butelkę postawiono mu na długość ramienia, aby miał ją pod ręką, Dołochow wszedł z wolna na okno z wszelką przezornością, opierając się oburącz o odsadę i mierząc wzrokiem jej szerokość. Następnie usiadł wygodnie, spuścił ręce, pochylił się najpierw na lewo, potem na prawo i ujął w dłoń butelkę.

Anatol przyniósł dwie zapalone świece i postawił je na oknie. Było to zupełnie zbyteczne, bo tymczasem zrobił się jasny dzień. Plecy Dołochowa w koszuli i jego kędzierzawa głowa były z dwóch stron oświetlone. Wszyscy cisnęli się do okna, a na czele Anglik. Piotr uśmiechał się w milczeniu. Naraz jeden z widzów, przerażony i zirytowany, przecisnął się aż do pierwszego szeregu w chęci pochwycenia Dołochowa za koszulę.

– Panowie, istne szaleństwo, może zranić się śmiertelnie!

Anatol zatrzymał go w pół drogi:

– Nie tykaj! Przestraszy się i naprawdę może się zabić, a wtedy co będzie, hę?...

Dołochow, wsparty na rękach, usiłując zdobyć równowagę, odwrócił się nagle.

– Ktokolwiek by spróbował wmieszać się w tę sprawę, zrzucę go tam! W tej samej sekundzie! Basta! – wycedził z wolna przez zaciśnięte zęby, ale takim tonem, że najśmielsi struchleli... Następnie wymówiwszy: – Zaczynam! – zwrócił się ku ulicy, chwycił butelkę jedną ręką, głowę nieco w tył przechylił i podniósł drugie ramię, żeby sobie zapewnić równowagę. Jeden z lokajów, zajęty zbieraniem szklanek ze stołu, stanął nieruchomy, wpół przegięty, i z wytrzeszczonymi oczami wpatrywał się bezmyślnie w głowę Dołochowa.

Anglik, usta do krwi zagryzając, patrzył w bok. Ten, który próbował, ale nadaremnie, przeszkodzić temu szaleństwu, uciekł w najdalszy kąt pokoju, rzucił się na kanapę i twarz ukrył w poduszki. Piotr przysłonił oczy, uśmiechając się bezmyślnie. Mimo uśmiechu, w jego drgających kurczowo rysach malował się przestrach i najwyższy wstręt. Zrobiło się cicho jak makiem zasiał.

Po chwili Piotr otworzył oczy i zobaczył Dołochowa siedzącego w tej samej pozycji. Głowa jedynie przechylała się w tył coraz silniej, tak że kędzierzawe włosy dotykały teraz kołnierza u koszuli, podczas gdy podtrzymujące butelkę ramię podnosiło się coraz wyżej, chwiejąc się cokolwiek od wielkiego natężenia. Butelka opróżniała się widocznie.

– Jak to długo trwa! – szepnął Piotr sam do siebie. Zdawało mu się, że minęło dobre pół godziny. Dołochow cofnął się nagle, a ramię silniej mu zadrgało. Siedzącego, tak jak było umówione, na przymurku nieco pochylonym ku dołowi, ten jeden rzut nerwowy mógł pchnąć w przepaść. Poprawił się na siedzeniu całym ciałem, a ramię i głowa zadrgały jeszcze bardziej. Powodowany instynktem zachowawczym podniósł drugą rękę, jakby chciał coś pochwycić, aby odzyskać równowagę, spuścił ją jednak natychmiast. Piotr zamknął oczy na nowo, przysięgając sobie w duchu, że ich więcej nie otworzy, jednak po ogólnym ruchu wkoło siebie w chwilę później poznał, że musi być po wszystkim. Spojrzał i zobaczył Dołochowa, stojącego we framudze, trupio bladego, niemniej z miną tryumfującą.

– Pusta!

Rzucił butelkę Anglikowi, który ją w lot pochwycił. Teraz Dołochow skoczył na środek pokoju: rum buchał z niego jak z beczki!

– Zadziwiające! Brawo! To mi zuch! To się nazywa zakład! – wrzeszczano ze wszystkich stron naraz.

Anglik dobył trzosa i rozliczał się z Dołochowem, który stał się nagle milczący i ponury. Piotr wyskoczył na okno.

– Panowie! Który chce się ze mną założyć, że dokaże tego samego, nawet bez zakładu? Prędko! Dawajcie butelkę! Tylko prędko!...

– No, no! – uśmiechnął się Dołochow.

– Czyś oszalał? Co ci znowu do głowy strzeliło? Zakazujemy ci, nie pozwalamy i koniec. Ty, któremu się w głowie kręci, gdy idziesz po schodach! – krzyknęło kilka głosów.

– Otóż wypiję! Dawajcie butelkę! – ryknął Piotr, waląc pięścią w stół, w stanie zupełnie niepoczytalnym, i jednym susem przerzucił prawą nogę za okno. Ktoś z obecnych pochwycił go za ręce, Piotr był jednak tak silny, że odrzucił go od siebie jak gruszkę.

– Nie dacie mu rady w ten sposób – mruknął cicho Anatol. – Zaczekajcie, ja umiem go zażyć.

– Słuchaj, Piotruś! Trzymam zakład, ale nie prędzej, aż jutro. Teraz idźmy wszyscy do...

– Idźmy zatem! – wykrzyknął Piotr – A na czele miś!...

Pochwycił niedźwiadka wpół jak tancerkę, podniósł w górę i zaczął z nim walcować wkoło pokoju.

VII

Nie zapomniał książę Wasilij o przyrzeczeniu uczynionym księżnej Drubeckiej na wieczorze u panny Scherer. Prośbę przedstawił carowi i syn księżnej został wyjątkowo przeniesiony do gwardii przybocznej jako podporucznik i wcielony do Siemionowskiego pułku. Co do drugiej części programu, mimo usilnych próśb matki, było to niewykonalne i syn jej nie dostał się do boku Kutuzowa jako jego adiutant. W kilka dni po owym wieczorze księżna wróciła do Moskwy, do domu Rostowów, swoich bogatych krewnych, gdzie zwykle zajeżdżała. U nich jej ubóstwiany Borysek spędził większość dziecięcych lat. Gwardia opuściła Petersburg 10 sierpnia, a młody człowiek, zmuszony zatrzymać się w Moskwie dla sprawienia sobie mundurów, miał spotkać się z matką w Radziwiłłowie.

W domu Rostowów obchodzono podwójne imieniny. Matka i młodsza córka nazywały się Natalia i obie tego dnia świętowały. Od samego rana długi rząd powozów wyrzucał przed pałacem Rostowów na ulicy Powarskiej mnóstwo gości, którzy przybywali złożyć życzenia solenizantkom. Hrabina i jej starsza córka, osoba nader piękna, przyjmowały gości w salonie, w miarę jak przybywali.

Matka była kobietą lat czterdziestu pięciu, typu wschodniego, o twarzy chudej i zapadłej, z żółtawą cerą. Była widocznie wycieńczona i osłabiona dwanaściorgiem dziatek, którymi obdarzyła męża. Ruchy niesłychanie wolne i taki sam sposób mówienia czyniły ją nad wiek poważną, imponowały i nakazywały uszanowanie. Znajdowała się również w salonie i księżna Drubecka, jako należąca do rodziny. Pomagała i ona dzielnie w bawieniu gości, podtrzymując rozmowę, gdy zaczynała słabnąć.

Młodzi ludzie, którym nie chodziło wcale o to, żeby uczestniczyć w zabawie w głównym salonie, rozsypali się po przyległych pokojach. Sam hrabia wychodził do każdego z przybywających, odprowadzając zaś gości do przedpokoju, nie omieszkał ich prosić kolejno na obiad imieninowy.

– Serdecznie ci jestem wdzięczny za pamięć, mój drogi (lub też moja droga)... – przemawiał jednakowo, tak do wyższych, jak do niższych w sferze towarzyskiej. – Dziękuję w imieniu solenizantek. Wszak wrócisz na obiad?... Tylko na pewno, nieprawdaż? Inaczej obraziłbyś mnie srodze. Błagam, moja droga, przybądź do nas z całą familią... – Powtarzał te same słowa najdokładniej wszystkim zaproszonym i tak samo ich odprowadzał, z tym samym wyrazem twarzy. Potem następowały uściski dłoni i całowania rąk damskich, z ukłonami mniej lub bardziej niskimi. Ledwie odprowadził kogoś z wychodzących, zaraz wracał do tych, którzy jeszcze zostawali. Sam sobie przysuwał fotel, a złożywszy z widocznym zadowoleniem nogi na posadzce, ręce zaś obie na kolanach, kołysał się z lekka w prawo i w lewo, wygłaszając niekiedy zdania o pogodzie, o zdrowiu, to po rosyjsku, to w języku francuskim, który kaleczył niemiłosiernie, nie tracąc przez to rezonu i pewności siebie. Mimo znużenia, zrywał się, ilekroć ktoś zaczynał się żegnać, jako człowiek zdecydowany wypić kielich goryczy do dna i wypełnić co do joty ciążące na nim obowiązki. Wśród tych zajęć przygładzał co chwila łysą czaszkę, posuwając ku przodowi kilkadziesiąt siwych włosów, które dotąd na niej zostały.

Czasem, wracając do salonu, nadkładał drogi, szedł przez oranżerię do wspaniałej sali jadalnej, całej marmurowej, gdzie właśnie nakrywano stoły ustawione w podkowę, przygotowując bankiet dla osiemdziesięciu biesiadników. Rzuciwszy okiem znawcy na służących, którzy znosili srebro, kryształy, porcelanę i prześliczną, jak śnieg białą pościel adamaszkową, przywoływał marszałka, niejakiego Dymitra Wasiliewicza Miteńkę, rodu szlacheckiego, który czuwał nad całą służbą i prowadził rachunki hrabiego.

– Słuchaj, Miteńka, staraj się, żeby wszystko było jak należy; tak, tak, dobrze... bardzo dobrze! – Obszedłszy wokoło olbrzymie stoły, dodawał: – Bo widzisz, serdeńko, usługa to rzecz główna! Usługa! Rozumiesz mnie? – i wchodził z powrotem do salonu, zacierając ręce z najwyższym zadowoleniem.

– Maria Lwowna Karagin – zapowiedział lokaj hrabiny przyciszonym głosem, aby jej nerwów nie rozdrażnić, ukazując się na progu w na pół uchylonych drzwiach.

Hrabina zastanowiła się chwilkę, wciągając w nozdrza szczyptę hiszpańskiej tabaki, którą brała ze złotej tabakierki, misternie wyrobionej i przyozdobionej na wierzchu emaliowaną miniaturą jej męża.

– Boże, jak mnie wycieńczyły i utrudziły śmiertelnie te wizyty! Ha! Trzeba przyjąć i tę ostatnią, taka z niej nieznośna świętoszka!... Prosić! – zwróciła się do lokaja pogrzebowym tonem, jakby chciała przez to wyrazić: „Ach, ta mnie już dobije!”.

Weszła do salonu dama wysoka, otyła, a za nią młoda panienka z twarzyczką okrągłą, rumianą i uśmiechniętą. Poprzedził obie szelest długich powłok u sukien z ciężkiego jedwabiu.

– Kochana hrabino... tak dawno... leżało moje biedactwo!... Wyobraź sobie, zaziębiła się... na balu u Razumowskich i Apraksinów... Taka byłam szczęśliwa...

Te grzeczności i czcze frazesy bez ładu i związku sypały się na wsze strony, mieszając się z szelestem sukien, posuwaniem krzeseł i suwaniem nogami po posadzce. Następnie nawiązywano rozmowę, ile się to dało, wybierając do niej przedmiot na chybił trafił, aż do chwili, kiedy podczas pierwszej pauzy można było wynieść się za drzwi, zachowując wszelkie decorum** (Decorum (łac.) - dawn. przyzwoitość). Żegnano się z tym samym wylewem czułości, wśród nowej powodzi urywanych frazesów: – Jestem uszczęśliwiona... zdrowie mamy... hrabina Apraksin... – po czym wychodzono do przedpokoju, brano narzutkę na ramiona i odjeżdżano.

Śmiertelna choroba starego hrabiego Bezuchowa, najpiękniejszego mężczyzny z czasów carowej Katarzyny, była nowiną na porządku dziennym. Obrabiano ją też na wszystkie strony. Wspomniano nawet mimochodem o jego synu naturalnym, Piotrze, tym samym, który znalazł się tak niestosownie na wieczorze u panny Scherer.

– Ubolewam całym sercem nad biednym starcem – westchnęła pani Karagin. – Ma być tak ciężko chory, a na dodatek syn go gryzie i jest przyczyną wszystkich jego zmartwień!

– Czymże mógł go tak zmartwić? – spytała dzisiejsza solenizantka, udając, że nie wie o niczym, choć słyszała już tę historię co najmniej piętnaście razy.

– Oto skutki obecnego przewrotnego systemu edukacyjnego. Ów młody człowiek był zostawiony sam sobie, gdy go wysłano za granicę, a teraz opowiadają, że dopuścił się w Petersburgu rzeczy niesłychanych, przerażających! Kazano mu wyjechać stamtąd natychmiast, z rozkazu dyrektora policji.

– Naprawdę? – zapytała hrabina.

– Dostał się w najgorsze towarzystwo – dodała księżna Drubecka. – Poznał się z młodszym synem księcia Bazylego i z niejakim Dołochowem. Do spółki z tymi hultajami miał popełnić stek najokropniejszych szaleństw!... Dołochowa posłano w sołdaty, Piotra oddano ojcu; co do Anatola, książę Wasilij przez swoje wielkie wpływy i stosunki potrafił skandal trochę zatuszować. Jednak i Anatol był zmuszony wyjechać z Petersburga.

– Cóż takiego uczynili? – spytała hrabina powtórnie.

– Skończeni zbóje, szczególnie ten Dołochow – wtrąciła pani Karagin, pobożnie wznosząc oczy. – Jest synem Marii Iwanowny, osoby tak zacnej!... Czyż uwierzycie, panie, że ta hultajska trójka wystarała się gdzieś i nabyła od kogoś młodego niedźwiedzia? Zabrali go z sobą do karety i powieźli do domu jakiejś aktorki. Policja chciała ich zaaresztować. Wtedy... zgadnijcie, co umyślili? Oto porwali komisarza policji, skrępowali go sznurami, następnie przywiązali do grzbietu niedźwiedziowi i puścili na rzekę Mojkę. Niedźwiadek pływał z komisarzem siedzącym na nim jak na koniu.

– Ach, moja droga, jak ten człowiek musiał paradnie wyglądać! – wybuchnął hrabia śmiechem homerycznym,** (Śmiech homeryczny -śmiech głośny, niepohamowany) trzymając się za boki.

– Ależ to coś okropnego! Nie ma z czego się śmiać, drogi hrabio! – wykrzyknęła pani Karagin mocno zgorszona.

Mimo tej przygany i ona dusiła się od śmiechu.

– Zaledwie zdołano uratować tego biedaka... i pomyśleć, że to syn hrabiego Bezuchowa zabawia się w sposób tak szalony! Uchodził za chłopca zdolnego i dobrze wychowanego... Oto następstwa edukacji zagranicznej. Spodziewam się, że nikt go nie będzie przyjmować, pomimo wielkiego majątku, który ma posiadać. Chciano mi go przedstawić, ale podziękowałam natychmiast za ten zaszczyt! Mam przecież córki.

– Skądże przypuszczenie, że jest tak bogaty? – rzekła hrabina, przechylając się ku pani Karagin, a plecami obrócona do panien, które udały w tej chwili, że nic a nic nie słyszą. – Wszak stary hrabia miał tylko dzieci naturalne i Piotr, sądzę, jest takim samym podrzutkiem.

Pani Karagin machnęła ręką.

– Jest ich blisko dwa tuziny, o ile mi mówiono.

Księżna Drubecka, którą paliła żądza popisania się swoimi stosunkami i która chciała dowieść, że doskonale zna życie hrabiego, nawet w najdrobniejszych szczegółach, wmieszała się do rozmowy głosem przyciszonym i z pewną przesadą:

– Oto jak się rzecz ma... Reputacja hrabiego Bezuchowa ugruntowana. Ma tyle dzieci, że nawet ich połowy nie pamięta i nie może ich zliczyć... Piotr jednak był zawsze jego ulubieńcem.

– Co to był za piękny starzec, jeszcze w zeszłym roku – zauważyła solenizantka. – Nie widziałam w moim życiu urodziwszego mężczyzny.

– Ach! Zmienił się obecnie nie do poznania... Ale, ale, co paniom chciałam powiedzieć... Właściwym spadkobiercą tego olbrzymiego majątku jest książę Wasilij, jako najbliższy krewny żony hrabiego. Starzec jednak, przywiązawszy się bardzo do Piotra, łożył wiele na jego edukację, a nawet miał pisać w tej sprawie do cara. Nikt zatem nie może wiedzieć na pewno, kto zagarnie majątek po jego śmierci, na którą czekają zresztą z godziny na godzinę. Majątek ma być kolosalny. Wiem i o tym z najlepszego źródła, bo od samego księcia Wasilija... Czterdzieści tysięcy dusz i milionowe kapitały. Stary Bezuchow jest trochę i ze mną skoligacony, przez swoją matkę, w dodatku trzymał do chrztu mego Borysa – dodała od niechcenia, jakby do temu faktowi nie nadawała żadnej wartości. – Książę Wasilij od wczoraj także jest tu, w Moskwie.

– Czy nie polecono mu jakiegoś nadzoru?

– Niby to... mówiąc jednak między nami, owa inspekcja jest pozorem: przybył w tym celu jedynie, aby zobaczyć hrabiego Kiryła Bezuchowa, gdy mu donieśli, że już dogorywa.

– To nie przeszkadza, moja droga, że twoja poprzednia historyjka była niezrównana! – wykrzyknął hrabia Rostow, który widząc, że zacietrzewione rozmową panie wcale nań uwagi nie zwracają, zaczął teraz bawić panienki. – Och! Jak ten policjant musiał pociesznie wyglądać, płynąc po rzece na niedźwiedziu...

I zaczął naśladować ruchy tonącego, śmiejąc się przy tym na cały głos. Był to ów śmiech donośny a dobroduszny, zwykły u ludzi, którzy lubią dobrze jeść, pić jeszcze lepiej i żyć wesoło, bez troski, z dnia na dzień. Aż mu się trząsł od śmiechu tłusty, mocno wystający brzuszek.

– Wszak wrócisz na obiad, moja droga? – dodał najuprzejmiej, widząc, że pani Karagin zamierza wyjść.

VIII

Zapanowało głębokie milczenie. Hrabina patrzyła na panią Karagin z miłym uśmiechem, nie próbując nawet ukryć zadowolenia, że nareszcie odchodzi. Córka układała tymczasem fałdy sukni, badając matkę wzrokiem, gdy naraz usłyszała w przyległym pokoju wrzawę, której widocznie narobiły osoby pędzące galopem. Nastąpił głuchy łoskot przewróconego krzesła i wpadła, jak kula wyrzucona z moździerza, dziewczynka lat trzynastu. Jedną ręką przytrzymywała swoją podniesioną nieco, białą, muślinową sukienkę, w drugiej coś trzymała, chowając w fałdy tejże sukienki. Jednym susem znalazła się na środku salonu i tu dopiero stanęła jak wryta. Można było domyślić się z łatwością, że uniesiona szalonym biegiem pobiegła dalej, niż sobie tego życzyła.

W tej samej chwili w ślad za nią ukazali się w drzwiach: student z amarantowym kołnierzem, gwardzista w galowym mundurze, podlotek piętnastoletni i mały chłopiec w kurteczce, z ładną, rumianą twarzyczką i bystrymi oczkami.

Hrabia wstał, chwiejąc się to na lewo, to na prawo, i porwał w objęcie dziewczynkę.

– Oho! Zjawiłaś się? – wykrzyknął. – To jej imieniny, jej imieniny, moja droga – powtórzył kilkakrotnie.

– Jest pora na wszystko, moje złotko! – przemówiła matka z udaną surowością. – Psujesz mi ją tylko, mężu.

– Dzień dobry, Natasza! Życzę ci wszystkiego najlepszego!... Och, jakie śliczne dziecię! – wymówiła jednym tchem pani Karagin, z tym ostatnim zwracając się do matki.

Dziewczynka co prawda, z oczami czarnymi, wytrzeszczonymi, z ustami od ucha do ucha, była raczej brzydka niż ładna, ale żywości niezrównanej. Gwałtowny ruch wąskiego i wklęsłego biustu, jak to bywa u takich dziewczątek (sukienka była mocno wygorsowana), dowodził, że pędziła szalenie, nim wbiegła do salonu. Włosy czarne, całe w lokach, rozwiane na cztery wiatry, spadały jej na ramiona, które były obnażone. Nosiła dotąd krótką spódniczkę, spod której widać było majtki obszyte koronką. Na drobnych nóżkach miała płytkie trzewiki. Słowem: była w owej dobie pełnej obietnic i nadziei, w której dziewczynka przestaje być dzieckiem, ale dziecko nie jest jeszcze młodą panienką. Wyrwawszy się gwałtownie z ramion ojca, rzuciła się na matkę, nie zważając bynajmniej na odebraną burę, a ukrywszy rozognioną twarzyczkę w gąszczu koronek, którymi była suto obszyta mantyla** (Mantyla (z łac.) - dawn. krótka pelerynka damska, zazwyczaj z jedwabiu) hrabiny, parsknęła śmiechem i zaczęła opowiadać, ni w pięć, ni w dziewięć, jakąś nader ważną historię o swojej lalce. Rzecz naturalna, że wyjęła natychmiast z fałdów sukienki ów drogocenny przedmiot.

– Widzi mama, to moja laleczka, to Mimi, wszak ją mama poznała?

I Natasza, zdyszana, nie mogąc mówić dalej, usadowiła się razem z lalką na kolanach matki, śmiejąc się najserdeczniej. Śmiech jej tak był zaraźliwy, że i pani Karagin nie mogła się od niego wstrzymać.

– Słyszysz? Idź sobie! Puść mnie! Weź mi z oczu to szkaradztwo! – łajała matka niby to mocno zagniewana, odpychając ją z lekka... – To moja młodsza córka – tłumaczyła pani Karagin.

Natasza, wytknąwszy rozczochraną główkę spomiędzy matczynych koronek, spojrzała przelotnie na nieznajomą panią oczami pełnymi łez z gwałtownego śmiechu i czym prędzej ukryła znowu twarzyczkę. Poczytując za obowiązek podziwiać ten obraz rozkoszy rodzinnych, pani Karagin zapragnęła również odegrać w nim rolę w mniemaniu, że dobrze uczyni:

– Powiedz mi, moja mała, kim jest Mimi? Zapewne twoją córeczką, co?

Natasza, rozgniewana pobłażliwym tonem tej jakiejś obcej osoby, nie raczyła odpowiedzieć, patrzyła tylko na nią z minką poważną i nadąsaną.

Młodzież tymczasem, mianowicie: Borys, porucznik gwardii, syn księżnej Drubeckiej, Mikołaj, student, starszy syn Rostowa, Sonia, tegoż siostrzenica, ów podlotek piętnastoletni, i Pietia, najmłodszy synek, ugrupowali się w kącie salonu, robiąc nadludzkie wysiłki, aby utrzymać na wodzy i w przyzwoitych granicach wrodzoną żywość, która wyzierała z każdego ich ruchu. Spojrzawszy tylko na nich, można było zrozumieć i odgadnąć, że tam, skąd pędzili z takim impetem, rozmowa szła inaczej, nie tak leniwie jak tu, w salonie. Musiano wybierać do niej temat bardziej zajmujący, niż miejskie ploteczki, uwagi o pogodzie i o hrabinie Apraksin. Patrzyli spod oka jedno na drugie, powstrzymując z wielkim trudem nowy wybuch szalonego śmiechu. Dwaj młodzi ludzie, równi wiekiem, byli przyjaciółmi od lat dziecięcych. Nie byli jednak podobni do siebie. Borys był słusznego wzrostu, jasny blondyn, piękny, ale pięknością spokojną, zimną, przypominającą regularnością linii starogreckie posągi. Mikołaj, na odwrót, miał kręte i ciemne włosy, był miernego wzrostu i drobnych kształtów. Jego ruchliwa twarz oddychała żądzą swobody i wyrażała otwartość bez granic. Nad ładnymi, pąsowymi ustami wschodził ciemny meszek, zapowiadający z czasem wąs wspaniały. Był temperamentu niesłychanie żywego, zapalający się z łatwością, pełen zresztą szlachetnego entuzjazmu i młodzieńczej fantazji. Dość jeszcze nieśmiały i ze światem nieobyty, zarumienił się po same uszy, zjawiwszy się nagle w salonie. Borys natomiast nie stracił ani na chwilę pewności siebie i równowagi ducha. Opowiedział dowcipnie i żartobliwie, jak miał zaszczyt znać niegdyś pannę Mimi w jej rozkwicie. Dziś jednak zestarzała się okropnie, ma czaszkę łysą i w dodatku na pół pękniętą na skutek jakiegoś fatalnego wypadku.

Podczas opowiadania rzucił okiem na Nataszkę, która z kolei spojrzała na swego małego braciszka. Ten z oczami prawie zamkniętymi trząsł się cały od śmiechu spazmatycznego, ale cichego. Na ten widok, nie mogąc dłużej wytrzymać, dzieweczka skoczyła na równe nogi i lotem strzały wybiegła za drzwi. Borys został na miejscu poważny i niewzruszony.

– Mamo, może potrzebujesz powozu? – spytał, uśmiechając się nieznacznie. – Zdaje mi się, że miałaś zamiar złożyć kilka wizyt przed obiadem.

– Rzeczywiście, idź, sprowadź – odpowiedziała matka.

Opuścił salon, nie spiesząc się wcale. Poszedł w celu odszukania Nataszy. Mały Pietia, z rumianą i pucołowatą twarzyczką, wyniósł się za nimi, zły i nadąsany, że odeszli, o niego nie dbając i zostawiając go samego.

IX

Z całego grona młodzieży zostali jedynie Sonia i Mikołaj, pani i panna Karagin i starsza córka hrabiny. Ta liczyła obecnie lat siedemnaście i uważała się już za dorosłą pannę.

Sonia była milutką, drobniutką dzieweczką, o kruczych włosach, z łagodnymi, słodkimi oczami, przysłoniętymi długimi, jedwabnymi rzęsami. Smagła cera jej ładnej twarzyczki była prawie oliwkowa, szyja cieniutka, a ręce maleńkie, śliczne i ukształtowane. Gruby warkocz dwa razy opasywał wkoło głowę, tworząc diadem nad czołem. Ruchy pełne niewymuszonej gracji, miękkość i giętkość jej delikatnych członków, słodkie, pieszczotliwe i nieśmiałe wzięcie czyniły ją podobną do małego kotka, który miał z czasem wyrosnąć na prześliczną młodą kotkę. Próbowała uśmiechem brać udział w ogólnej rozmowie, mimowolnie jednak ścigała niespokojnym wzrokiem kuzyna, który miał wkrótce wstąpić do wojska i opuścić Moskwę. Oczy jej wyrażały najwidoczniej owo uwielbienie bez granic, zwykłe u bardzo młodych dziewczątek. Każdy też to zauważał i nie wątpił w to ani chwili. Kotek udawał teraz wielką powagę, lecz skoroby znalazł się po za salonem, potrafiłby tak samo swawolić i dokazywać, jak Borys i Natasza, tak samo wyskakiwać i walcować po pokoju z ukochanym kuzynem.

– Tak, moja droga – opowiadał ojciec Rostow – odkąd jego przyjaciela od serca, Borysa, mianowano oficerem, nie daje nam spokoju, tylko rwie się w ślad za nim! I wiedz, moja droga, że miałem dla niego gotowe miejsce w ministerstwie spraw wewnętrznych! To przyjaźń, co się zowie.

– Czy to prawda, że wojna ma już być wypowiedziana?

– Tak mówią od dawna i będą jeszcze o tym czas jakiś przebąkiwali, aż wreszcie przestaną... Tak, moja droga, to się nazywa prawdziwą przyjaźnią, albo ja się na tym nic a nic nie rozumiem! Wstępuje do pułku huzarów.

Pani Karagin, nie wiedząc na razie, co odpowiedzieć, potrząsała głową.

– Ależ nie czynię tego bynajmniej dla przyjaźni! – wykrzyknął Mikołaj oblany szkarłatem, broniąc się przeciw temu stwierdzeniu, jakby mu wstyd przynosiło.

Spojrzał na swoją kuzynkę i pannę Karagin. Obie zdawały się dzielić jego zdanie.

– Będziemy dziś mieli na obiedzie pułkownika z Pawłogrodzkiego pułku. Jest obecnie na urlopie, a potem zabierze Mikołaja ze sobą. Cóż mamy począć? – hrabia wzruszył ramionami, usiłując mówić wesoło i od niechcenia o przedmiocie, który sprawił mu wiele zgryzoty i przysporzył ciężkiej troski.

– Przecież zapowiedziałem ojcu – wtrącił Mikołaj – że jeżeli nie pozwolicie mi odjechać, zostanę. Nie mogę jednak być czym innym, tylko wojskowym. Rzecz wiadoma, że w zawodzie dyplomatycznym, jak zresztą w każdym publicznym urzędowaniu, trzeba umieć ukrywać swoje uczucia. Ja zaś tego nie potrafię! – spojrzał na panienki z zalotnością, mimo jego młodziutkiego wieku doskonale wystudiowaną.

Kotek mały, piętnastoletnia Sonia, z oczami w niego wlepionymi jakby w obraz cudowny, zdawała się czyhać niecierpliwie na sposobną chwilę, aby rozpocząć wobec niego niewinne zaczepki i puścić wodze swojej kociej natury, lubiącej pieścić się i przymilać.

– No dobrze, już dobrze! – hrabia starał się załagodzić sprawę z synem. – Chłopak jak iskra. Z byle powodu wybucha płomieniem. Bonaparte wszystkim w głowach pozawracał. Każdy rad by się dowiedzieć tego sekretu, jak można z prostego porucznika awansować od razu... na cesarza! Zresztą... szczęść im Panie Boże! – machnął ręką, zauważywszy igrający na ustach pani Karagin ironiczny uśmiech.

Starsi zaczęli rozprawiać o Napoleonie, z czego skorzystała Julia Karagin i zwróciła się do Mikołaja, mówiąc półgłosem:

– Mocno żałuję, że nie był pan w czwartek u Archarowów... Nudziłam się bez pana – dokończyła, czule strzelając ku niemu oczyma.

Młody chłopak, któremu to wyznanie wielce pochlebiało, przysiadł się bliżej, z czego wynikła na stronie rozmowa pełna kokieterii, prowadzona szeptem prawie. Młodzik tak był zajęty i oczarowany, że zapomniał nawet o zazdrości Soni. Biedaczka, cała w ogniach i drżąc jak w febrze, usiłowała jeszcze uśmiechać się do nich. Wśród rozmowy z tamtą zwrócił się nagle ku niej. Odpowiedziała mu biedna Sonia spojrzeniem gniewnym i namiętnie rozkochanym jednocześnie. Czując, że dłużej nie potrafi wstrzymać się od gorzkich łez, uciekła czym prędzej z salonu.

Całe ożywienie i kokieteria Mikołaja gdzieś się nagle podziały, skoro zobaczył odchodzącą Sonię. Skorzystał z pierwszej sposobności i wyniósł się za nią, mając twarz bladą i wielce zafrasowaną.

– Tajemnice tej młodej parki tak jawne, jakby je kto podał na talerzu! – zażartowała księżna Drubecka, rzuciwszy okiem za wychodzącym. – Na nich sprawdza się co do joty francuskie przysłowie: Cousinage – dangereux voisinage... ** (Cousinage - dangereux voisinage (fr.) - Pokrewieństwo - niebezpieczeństwo).

– Zapewne – odrzekła hrabina, gdy zagasł w salonie promień światła i życia, wniesiony przez tę rozkoszną młodzież... Sama sobie odpowiadając na pytanie, którego nikt jej nie zadał, ale które myśl jej wiecznie zajmowało: – Ile trosk, zgryzot i cierpień różnorodnych przejść trzeba – dodała – zanim ma się z dzieci jakąkolwiek pociechę!... A i teraz jeszcze drżę o każde z osobna, zamiast się nimi cieszyć. Lękam się, lękam się wiecznie, o wszystko! To właśnie najniebezpieczniejszy wiek tak dla dziewcząt, jak i dla chłopców.

– Wszystko zależy, moja droga, od prowadzenia, od wychowania...

– Masz słuszność, duszko, najzupełniejszą. Byłam zawsze, dzięki Bogu, przyjaciółką moich dzieci. Dotąd darzą mnie najwyższym zaufaniem – odpowiedziała hrabina, żywiąc pod tym względem i podzielając z wieloma rodzicami słodką ułudę. Są oni bowiem najmocniej przekonani, że znają na wylot wszelkie tajemnice swoich dzieci. – Wiem z góry, że córki niczego nigdy przede mną nie zatają, a nawet Mikołcio, jeżeliby kiedy popełnił jakieś szaleństwo (młodzi ludzie są niekiedy zmuszeni do podobnych wybryków)... nie zapomni, co winien sobie i rodzicom, nie tak, jak ci tam libertyni** (Libertyn (z fr.) - wolnomyśliciel, antyklerykał) w Petersburgu!

– Najlepsze dzieci w świecie! – zawołał hrabia. Zwykł rozcinać wszelkie zawiłe kwestie jednym zamachem, chwaląc i znajdując doskonałym wszystko i wszystkich. – Cóż robić? Zachciało mu się gwałtem wstąpić do huzarów... Cóż chcesz, moja droga?...

– Co za rozkoszne stworzonko, twoja młodsza córeczka! Istne żywe srebro.

– Tak, tak, całkiem do mnie podobna – odezwał się ojciec z rozczulającą naiwnością. – A jaki ma głos cudny! Chociaż jest moją córką, muszę być sprawiedliwy. To będzie kiedyś sławna śpiewaczka, druga Salomoni! Wzięliśmy dla niej Włocha do nauki.

– Czy nie za wcześnie? W tak młodym wieku może sobie głos popsuć.

– Dlaczego miałoby być za wcześnie? Wszak nasze matki wychodziły za mąż w wieku dwunastu i trzynastu lat.

– Czy uwierzysz, że już zakochana w Borysie? Cóż powiesz na to? – wtrąciła pani Rostow z dobrodusznym uśmiechem, porozumiewając się rzutem oka z księżną Drubecką. I znowu jakby odpowiadając własnym myślom, dodała: – Gdybym postępowała z nią surowo, zakazywała widywać go, Bóg wie, co by z tego wynikło (miała pewno na myśli, że całowaliby się w sekrecie); tymczasem obecnie wiem, co sobie mówią; co wieczór powtarza mi moja mała każde słówko. Może ją nadto rozpieszczam i psuję, ale to lepiej, wierz mi... Co do mojej starszej córki, ta była wychowywana bardzo surowo.

– Och! To prawda, prowadzono mnie i trzymano w ryzach, zupełnie inaczej – potwierdziła z uśmiechem hrabianka Wiera Rostow.

Na nieszczęście uśmiech nie okrasił wcale jej twarzy; przeciwnie, nadawał jej fizjonomii wyraz niemiły i nienaturalny. Starsza córka była prawie pięknością, dość rozwinięta umysłowo, wykształcona, miała głos ładny, to zaś, co powiedziała, nie było przesadzone, a jednak wszyscy spojrzeli jedni na drugich, jakby zdumieni i zażenowani.

– Tak bywa zwykle, że staramy się zrobić ze starszych dzieci coś nadzwyczajnego i z większą gorliwością nad nimi pracujemy – bąknęła od niechcenia pani Karagin.

– Trzeba przyznać, że moja żona chciała z Wierą dokonać cudów... no, i w końcu udało się jej... udało najzupełniej! – zakończył Rostow, patrząc na córkę z lubością.

Wreszcie pani Karagin zdecydowała się wyjść z córką, obiecując solennie przybyć na obiad.

– Cóż za maniery! – wykrzyknęła hrabina. – Myślałam, że już nigdy nie wyjdą!

X

Nataszka zatrzymała się w swojej ucieczce u wejścia do oranżerii. Tam czekała na Borysa, pilnie nadsłuchując, o czym mówią w salonie. Straciła wreszcie cierpliwość, tupnęła gniewnie nóżką i była gotowa wybuchnąć płaczem, gdy usłyszała kroki młodego chłopaka, idącego wolno, niespieszącego się wcale. Miała na tyle czasu, żeby ukryć się w klombie cyprysów. Borys, gdy znalazł się w oranżerii, rozglądnął się wkoło, zdmuchnął jakiś pyłek z wyłogu u rękawów i zbliżył się do zwierciadła, aby w nim podziwiać z zadowoleniem swoją ładną twarz i dorodną postawę. Nataszka przypatrywała się ciekawie wszystkim jego ruchom. Zobaczyła, że się uśmiechał i zmierzał ku drzwiom naprzeciw. Wtedy chciała na niego zawołać.

„Nie – pomyślała – niech mnie szuka!” Zaledwie znikł za drzwiami, wpadła do oranżerii Sonia, cała we łzach i z rozpłomienioną twarzyczką. Natasza miała rzucić się ku niej, wstrzymała się jednak i tym razem, aby użyć przyjemności podpatrywania i podsłuchiwania, co się tu dziać będzie, o czym nieraz w powieściach czytała. Sonia szeptała sama do siebie, z rękami kurczowo splecionymi, wlepiając błędny wzrok w drzwi prowadzące do salonu. Pojawił się wkrótce Mikołaj.

– Co ci jest, Soniu? Płaczesz? Czy podobna?! – wykrzyknął, biegnąc do niej.

– Nic mi nie jest... zostaw mnie!

I wybuchła rzewnym płaczem.

– Ach, już wiem wszystko...

– Skoro wiesz, tym lepiej dla ciebie, idź... idź do niej!

– Soniu droga, jedno słóweczko! Czy godzi się dręczyć w ten sposób mnie i ciebie dla czystego urojenia? – rzekł, biorąc ją czule za rękę.

Sonia płakała dalej, ale ręki z uścisku nie uwalniała. Nataszka stała jak wryta, powstrzymując oddech. Oczy jej błyszczały.

„Co się teraz stanie?” – pomyślała.

– Soniu, świat cały niczym dla mnie; tyś wszystkim, szczęściem jedynym i dowiodę ci tego!

– Nie mogę znieść, żebyś rozmawiał z tą tam!... – szepnęła

– Dobrze! Więcej tego nie uczynię! Tylko przebacz mi!

I objąwszy ją ramieniem, przytulił do piersi, serdecznie całując.

„Ach, tak mi się to podoba!” – powiedziała sobie w duchu Nataszka.

Wyszli oboje z oranżerii. Nataszka postępowała krok w krok za nimi, cicho i ostrożnie, aż do drzwi. Następnie przywołała Borysa.

– Pójdź za mną, Borysie – przemówiła z minką tajemniczą i wiele znaczącą. – Mam ci coś do powiedzenia... Tu, tu...

Zaprowadziła go do klombu, w którym była przed chwilą ukryta. Borys szedł za nią uśmiechnięty: – Cóż mi powiesz?

Zmieszała się, oglądnęła się wkoło, a spostrzegłszy lalkę porzuconą na jednym z wazonów, porwała ją i podstawiła mu pod usta:

– Pocałuj moją Mimi! – rzekła cicho, oblana szkarłatem.

Borys nie ruszał się z miejsca, patrząc pieszczotliwie na jej twarzyczkę niezwykle ożywioną i uśmiechniętą.

– Nie chcesz? No, to chodź tutaj...

Pociągnęła go pomiędzy palmy, cisnąwszy w kąt lalkę.

– Bliżej, bliżej! – szepnęła, jakby jej nagle tchu zabrakło, przytrzymując młodego porucznika za pętlicę od munduru. Teraz, drżąca i gotowa wybuchnąć płaczem, spytała cichutko:

– A mnie pocałujesz?

Borys zarumienił się po same uszy.

– Jakaś ty dziwna! – wyjąkał.

Pochylił się nad nią niepewny i wahający. Jednym susem wskoczyła na duży wazon, otoczyła szyję swego towarzysza cieniutkimi ramionami, a odrzuciwszy w tył włosy, pocałowała go w same usta.

Potem zsunęła się na ziemię, biegnąc szybko pomiędzy klombami. Zatrzymała się u drzwi ze spuszczoną główką.

– Nataszko, kocham cię, wiesz o tym, ale...

– Jeżeli kochasz, to nie ma żadnego ale!

– Kocham! Błagam cię jednak, nie zaczynajmy więcej... tego, cośmy przed chwilą uczynili... Za cztery lata... pójdę do twego ojca prosić o twoją rękę.

Natasza zaczęła się nad tym zastanawiać:

– Trzynaście, czternaście, piętnaście, szesnaście – rachowała na paluszkach. – Dobrze! Sprawa skończona i umówiona!...

Uśmiech pełen ufności i zadowolenia rozjaśnił jej szczupłą twarzyczkę.

– Tak będzie niezawodnie! – potwierdził Borys.

– Na zawsze! Na życie i śmierć! – wykrzyknęła mała dzieweczka, biorąc go pod ramię i odchodząc razem z nim do głównego salonu, szczęśliwa i uspokojona.

XI

Hrabina Rostow, czując się niesłychanie znużona, zabroniła przyjmować gości, którzy by przybywali jeszcze z wizytami. Wszystkich jednak szwajcar** (Szwajcar - przest. odźwierny, portier) stojący w bramie pałacu miał rozkaz zapraszać na obiad imieninowy, w imieniu hrabiego. Pani Rostow, odszedłszy do swego pokoju, rada była pogawędzić serdecznie, w cztery oczy, ze swoją przyjaciółką jeszcze z lat dziecięcych, księżną Drubecką, która właśnie powróciła z Petersburga.

– Będę z tobą całkiem szczera – księżną ścisnęła za rękę panią Rostow, przysuwając fotel do otomany, na której ta położyła się, aby odpocząć. – Tak mało, niestety, w złej doli zostaje nam prawdziwych przyjaciół, że taka jak twoja niezmienna życzliwość jest mi podwójnie droga!

Spojrzała na Wierę i zamilkła. Hrabina odwzajemniła jej uścisk najserdeczniej.

– Wiero, czyż niczego nigdy nie rozumiesz?

Nie lubiła starszej córki i to uderzało każdego.

– Nie pojmujesz, że nam zawadzasz? Idź do twoich sióstr.

– Gdyby mama mi to wcześniej powiedziała – odrzuciła piękna Wiera z pogardliwą miną, nie zdając się jednak dotknięta ani obrażona – już bym wyszła...

Odeszła do wielkiej sali, gdzie spostrzegła dwie czułe parki siedzące jedna obok drugiej, każda pod innym oknem. Tworzyły one jakby dwa obrazki rodzajowe. Zatrzymała się, przez chwilę patrząc na nie z drwiącym uśmiechem. Mikołaj obok Soni przepisywał jej wiersze, pierwsze, które dla niej ułożył. Borys i Nataszka coś sobie na ucho szeptali. Dwie młode dzieweczki miały miny rozpromienione i niby poczuwające się do winy, które zdradzały ich miłość na pierwszy rzut oka. Było to czymś rozkosznym i śmiesznym jednocześnie. Wiera jednak nie uważała tego ani za czarowne, ani zabawne.

– Ileż razy prosiłam was, każdego z osobna, żebyście nie roznosili po wszystkich kątach należących do mnie rzeczy. Macie przecież swoje własne pokoje.

To mówiąc, zabrała Mikołajowi sprzed nosa swój kałamarz.

– Jeszcze chwilkę, chwileczkę! – przemówił, maczając na powietrzu pióro w atramencie.

– Robicie wszystko bez sensu i nie w porę: niedawno wpadliście całą zgrają do salonu, jak istni szaleńcy, gorsząc nas, tam zgromadzonych, waszym nieprzyzwoitym zachowaniem.

Czy z zamysłu, czy może w poczuciu, że słusznie im wyrzucała niestosowne postępowanie, nikt pary z ust nie puścił. Porozumiewali się jednak, wszyscy czworo winni, niemymi spojrzeniami. Wiera z kałamarzem w ręce wahała się, czy zostać, czy odejść.

– I jakież tajemnice możecie mieć w waszych latach? Dzieciństwa, błazeństwa jakieś zapewne.

– Cóż ciebie to może obchodzić, Wiero? – odparła Natasza łagodnie. Czuła się tego dnia lepsza i usposobiona do wybaczania całemu światu.

– Bo to niedorzeczne po prostu! Wstyd mi za was, naprawdę. Proszę was, jakież wy możecie mieć sekrety?

– Każdy ma swoje, a my ciebie nie napastujemy i zostawiamy w spokoju... razem z twoim Bergiem – Natasza zaczynała się już niecierpliwić.

– Łatwo mnie zostawić w spokoju, nie dopuszczam się bowiem niczego zdrożnego. Ale co do ciebie, to powiem mamie, jak obchodzisz się z Borysem.

– Natalia Stefanowna obchodzi się ze mną jak najlepiej. Nie skarżę się na nią bynajmniej.

– Nie wtrącaj się, Borysie. Z ciebie taki dyplomata.

Ten wyraz „dyplomata”, często używany pomiędzy dziećmi, miał w ich narzeczu znaczenie zupełnie odrębne.

– To nie do zniesienia! – wybuchła Natasza, podrażniona i dotknięta do żywego. – Czemu ona się mnie czepia? Ty nas nie rozumiesz, boś nigdy nikogo nie kochała. Jesteś bez serca, druga pani de Genlis!** (Stéphanie Félicité de Genlis (1746-1830) - francuska hrabina i pisarka, autorka powieści dydaktycznych i moralnych). I na tym koniec. – To przezwisko, wymyślone przez Mikołaja, uchodziło pomiędzy nimi za niesłychanie obelżywe. – Masz w tym najwyższą przyjemność, dokuczać drugim. Kokietuj sobie Berga, ile chcesz, a nas zostaw w spokoju.

– Co jednak nie ulega wątpliwości, to chyba to, że nie latam za młodym człowiekiem wobec wszystkich...

– Doskonale! – wykrzyknął Mikołaj. – Dopięłaś celu, przeszkodziłaś nam po to jedynie, żeby nam głupstw nagadać! Uciekajmy! Schrońmy się do salki, w której się uczymy...

Zerwali się natychmiast i znikli niby stadko nagle spłoszonych ptasząt.

– Przeciwnie, to wy mnie obsypaliście impertynencjami! – wołała za nimi zaperzona Wiera, podczas gdy cztery drwiące głosy powtarzały swawolnie za drzwiami: – Pani de Genlis! Pani de Genlis!

Nie troszcząc się wcale o to przezwisko, Wiera przystąpiła do zwierciadła, aby poprawić włosy i szarfę u sukienki. Widok jej pięknej twarzyczki uspokoił ją najzupełniej i pomógł odzyskać zwykłą, apatyczną obojętność.

Rozmowa między dwiema przyjaciółkami wpadła teraz na tor wzajemnych wynurzeń spod serca.

– Ach, droga moja! – mówiła hrabina – nie wszystko złoto, co się świeci, i nie po różach stąpamy przez życie, wszyscy jak jesteśmy... Widzę doskonale, że jeżeli trybu nie zmienimy, czeka nas zupełna ruina... To, co jeszcze posiadamy, nie na długo nam już wystarczy... Czyja w tym wina? Czemu to przypisać? Mego Stefana nadto wielkiej dobroci i klubowi nieszczęsnemu. Na wsi nawet nie spocznie ani na chwilę... wieczne widowiska, teatry, polowania, czy ja wiem, co jeszcze? Ale na co zda się o tym mówić? Opowiedz mi raczej, czegoś ty dokazała. Podziwiam cię, rzeczywiście: jak możesz, w twoim wieku, pędzić w ten sposób pocztą z Moskwy do Petersburga i z powrotem! Biegać po ministrach, trafiać do tych wszystkich osobistości, umieć zażyć każdego z tych wielkich panów? Rzecz ciekawa naprawdę, jak się do tego wzięłaś. Istny cud! Co do mnie, nigdy bym czegoś podobnego nie potrafiła!

– Duszo moja najdroższa, niech cię Bóg zachowa od tej niedoli, żebyś miała doświadczyć na sobie czegoś podobnego! Straszny to los zostać wdową, bez majątku, bez opieki i punktu oparcia, z synem w dodatku, którego kocha się do szaleństwa. Poddajemy się wszystkiemu z miłości dla niego! Mój proces był twardą szkołą! Gdym potrzebowała widzieć się z jedną z tych osobistości, pisałam w tym sensie mniej więcej: „Księżna ta i ta pragnie porozumieć się ustnie z tym i z tym”... – i jechałam do niego w wynajętej dorożce, raz, drugi i dziesiąty, póki nie otrzymałam, co chciałam. A to, co sobie o mnie cichaczem myślano, było mi najzupełniej obojętne.

– Do kogóż udawałaś się w sprawie Borysa? Koniec końców, jest porucznikiem w gwardii, podczas gdy nasz Mikołko został junkrem zaledwie. Bo też nikt ani palcem za nim nie ruszył. Któż ci w tym dopomógł?

– Książę Wasilij. Och, był nader uprzejmy. Obiecał natychmiast przedstawić moją prośbę i polecić ją najjaśniejszemu panu – dodała księżna żywo, nie wspominając wcale o upokorzeniach, które znosiła niedawno.

– Zestarzał się też bardzo książę Wasilij? Nie spotkałam go od owych przedstawień teatralnych u Rumiancewów. Musiał mnie zapomnieć, chociaż wówczas smalił do mnie cholewki co się zowie!

– Zawsze ten sam miły i szarmancki. Zaszczyty bynajmniej nie przewróciły mu w głowie! „Żałuję, droga księżno – odpowiedział mi – że nie będę miał więcej trudu w twojej sprawie. Rozkazuj tylko!” Naprawdę, zacny to człowiek i najpoczciwszy kuzyn! Wiesz, Natalio, jaka jest moja miłość dla syna; nie ma takiej ofiary, której bym nie poniosła dla jego szczęścia. Moje położenie jest jednak tak trudne, tak przykre, a obecnie jeszcze pogorszyło się bardzo – mówiła smutno, głosem przyciszonym. – Mój nieszczęśliwy proces nie posuwa się naprzód ani o jedną linię, a niszczy mnie najokropniej. Nie mam nieraz dziesięciu kopiejek w kieszeni, czy dasz temu wiarę? Ani wiem, skąd wezmę pieniądze na umundurowanie Borysa! – wyjęła chustkę z kieszeni, aby otrzeć łzy obficie płynące po jej zwiędłych policzkach. – Potrzeba mi gwałtem pięciuset rubli, a mam zaledwie dwadzieścia pięć. Położenie rozpaczliwe, bez wyjścia! Moja ostatnia nadzieja to hrabia Bezuchow. Jeżeli on nie poratuje swego chrześniaka i nie wyznaczy mu miesięcznego apanażu, wszystkie moje zabiegi spełzną na niczym. – I oczy hrabiny zaszły łzami. Zdawało się, że zastanawia się nad czymś głęboko.

– Zdarza mi się nieraz myśleć o samotnym życiu hrabiego Bezuchowa – kończyła księżna po chwili milczenia – o jego kolosalnym majątku, i pytam sama siebie... Może to jest grzechem?... Po co on właściwie żyje? Jemu życie stało się ciężarem, podczas gdy Borys zaledwie żyć rozpoczyna...

– Zostawi mu coś na pewno – wtrąciła hrabina.

– Wątpię, moja droga. Ci milionerzy tacy samolubni. Udam się jednak do niego z Borysem, aby wytłumaczyć hrabiemu, jakie są nasze stosunki... Już godzina druga – tu powstała – obiad u was nie zacznie się przed czwartą... Mam czasu aż nadto wiele na te odwiedziny.

Księżna zadzwoniła i posłała sługę po syna.

– Do zobaczenia, duszko – rzekła do hrabiny, która odprowadziła ją do przedpokoju. – Życz mi powodzenia.

– Jedziesz odwiedzić Kiryła Władimirowicza, moja droga? – zawołał hrabia, wychodząc z wielkiej sali. – Jeżeli zastałabyś go cokolwiek zdrowszym, zaproś Piotra do nas na obiad. Niegdyś bywał często w naszym domu i tańcował z naszymi dzieciakami. Zobaczymy, czego też dokaże nasz Taras. Zaręczał mi przed chwilą, że nawet hrabia Orłow nie dał nigdy nikomu takiego obiadu, jak ten, który on dla nas dziś przygotowuje.

XII

– Mój drogi Borysku – przemówiła księżna do syna, gdy powóz Rostowów, oddany jej na rozkazy, wjeżdżał z grubo wyścielonej słomą ulicy na olbrzymi dziedziniec pałacu Bezuchowa. – Mój Borysku – powtórzyła, wyciągając rękę spod zużytego płaszcza i kładąc ją na ramię syna ruchem pieszczotliwym i nieśmiałym jednocześnie – bądź grzeczny, serdeczny, a przede wszystkim ostrożny. Jest twoim ojcem chrzestnym, a twoja przyszłość od niego zależy. Nie zapominaj o tym! Bądź tak miły, jak ty to potrafisz, skoro zechcesz!

– Byłbym rad, szczerze wyznaję, być pewny, że osiągnę z tego wszystkiego coś więcej, niż ubliżające upokorzenie – odrzucił zimno i szorstko. – Przyrzekłem jednak mamie i zrobię to dla mamy jedynie.

Nie chcąc się zapowiadać, matka z synem weszli, do obszernej oszklonej sieni z dwoma rzędami marmurowych posągów poustawianych w niszach. Szwajcar zmierzył ich od stóp do głów i wzrok jego zatrzymał się nieco dłużej na płaszczu matki, mocno wytartym i zszarzałym. Spytał wtedy, czy przyjechali do młodych księżniczek, czy do hrabiego. Dowiedziawszy się, że pragną odwiedzić hrabiego, pospieszył oświadczyć im kategorycznie, mimo kilku powozów czekających na dziedzińcu, które kłam zadawały temu twierdzeniu, że jego ekscelencja nie przyjmuje nikogo, ponieważ dogorywa.

– Skoro tak jest, odjeżdżajmy – rzekł Borys cicho, po francusku.

– Mój najdroższy! – matka dotknęła się jego ramienia, mówiąc błagalnie, jak gdyby to jej dotknięcie posiadało dar uspokojenia go lub podsycania jego woli.

Zamilkł rzeczywiście. Skorzystała z tego matka i zaczęła przemawiać do szwajcara tkliwym tonem:

– Wiem, że hrabia jest bardzo chory, dlatego właśnie przyjechałam... Jestem jego bliską krewną, nie przeszkodzę mu w niczym... Chciałabym tylko zobaczyć się z księciem Wasilijem, jest tutaj, wiem na pewno. Proszę cię, kochanku, zapowiedz nas.

Szwajcar, nadąsany, pociągnął niecierpliwie za dzwonek:

– Księżna Drubecka pragnie widzieć się z księciem Wasilijem! – krzyknął lokajowi, który wystawił głowę powyżej schodów.

Księżna poprawiła fałdy jedwabnej, przefarbowanej sukni, przeglądając się w dużym weneckim zwierciadle. Potem zaczęła stąpać śmiało po bogatym perskim kobiercu, mimo że na nogach miała podarte trzewiki.

– Obiecałeś mi – powtórzyła synowi, ściskając go nieznacznie za ramię, jakby dla zachęty.

Szedł za matką spokojny, z oczami spuszczonymi; tak przeszli oboje przez salę prowadzącą do księcia Wasilija.

Chcieli właśnie spytać starego, siwego kamerdynera, który powstał na ich powitanie, w które drzwi mają wejść, bo w sali było drzwi bez liku, gdy jedne z nich otworzono z przeciwnej strony i na progu ukazał się książę Wasilij w aksamitnej szubce, podbitej sobolami, ozdobionej tylko jedną gwiazdą orderową, co u niego wskazywało ubranie ranne, negliżowe. Książę odprowadzał młodego, pięknego mężczyznę z czarnymi oczami i kruczym włosem. Był to doktor Lorrain, lekarz sławny w Moskwie.

– Czy to już na pewno? – spytał.

– Errare humanum est,** (Errare humanum est (łac.) - Błądzić jest rzeczą ludzką) mój książę – odparł lekarz, sepleniąc i wymawiając z francuska łacinę.

– Dobrze, dobrze – skinął ręką książę Wasilij i pożegnał czym prędzej doktora, spostrzegłszy w sali księżnę Drubecką i jej syna.

Po odejściu lekarza zbliżył się do nich w milczeniu, badając oboje przenikliwym wzrokiem. Borys zauważył w oczach matki wyraz głębokiej boleści, pojawiający się tak nagle, że nie mógł wstrzymać się od lekkiego uśmiechu.

– Spotykamy się, kochany książę, w nader smutnych okolicznościach... Jakże ma się nasz drogi pacjent? – przemówiła, udając, że nie widzi wcale lodowatego i lekceważącego spojrzenia, którym ją mierzył książę.

Książę Wasilij patrzył na nich dalej w milczeniu, nie starając się bynajmniej ukryć zdziwienia, że ich widzi przed sobą. Nie odkłonił się nawet Borysowi, który go witał z uszanowaniem. Odpowiedział księżnej niemym ruchem ramion i głowy, co miało znaczyć, że stan chorego jest beznadziejny.

– Więc to prawda?! – wykrzyknęła. – Ach, to przerażające, straszne, gdy się pomyśli!... To mój syn – dodała mimochodem. – Pragnął podziękować księciu osobiście – tu Borys ukłonił się powtórnie. – Bądź książę przekonany, że serce matki nie zapomni nigdy, ileś uczynił dla jej syna.

– Czuję się nader szczęśliwy, kochana Anno Michajłowno – wycedził książę, mnąc nerwowo koronkowy żabot na piersiach – że mogłem oddać ci tę drobną przysługę.

Jego ruchy i intonacja głosu były wyniośle protekcjonalne, zupełnie odmienne, niż w Petersburgu na wieczorze u panny Scherer.

– Staraj się, młodzieńcze, całymi siłami służyć gorliwie i stać się godnym... Uszczęśliwiony... rzeczywiście jestem szczęśliwy, że... Czy jesteś na urlopie?

Rzucał te słowa bez ładu i związku, z najwyższą obojętnością.

– Czekam dziennego rozkazu, wasza ekscelencjo, aby udać się na wyznaczone miejsce – odpowiedział Borys spokojnie, jakby go nie dotknął oschły ton księcia. Nie okazywał również chęci prowadzenia dalej rozmowy.

Uderzony jego spokojnym i nienarzucającym się zbytecznie tonem, książę zaczął mu się przypatrywać z większą uwagą.

– Czy mieszkasz razem z matką?

– Mieszkam u hrabiostwa Rostowów, ekscelencjo.

– U Stefana Rostowa, ożenionego z Natalią Szynszynowną – dodała Anna Michajłowna.

– Wiem, wiem – książę skinął głową, mówiąc jak zwykle głosem monotonnym, z wielkopańską nonszalancją. – Nie mogłem nigdy zrozumieć Natalii. Jak też mogła wyjść za mąż za tego nieokrzesanego niedźwiedzia!... Głupiec, śmieszny, w dodatku gracz namiętny, jak mówią.

– Zapewne... z tym wszystkim jednak, drogi książę, jest to człowiek najpoczciwszy w świecie! – księżna uśmiechała się w taki sposób, żeby i poniekąd bronić hrabiego, i dać do zrozumienia, że podziela po trosze zdanie księcia Wasilija.

– Cóż mówią lekarze? – spytała na nowo po chwili milczenia, wracając również do owego wyrazu pełnego rozpaczy, który nadała zaraz na wstępie swojej mizernej i zwiędłej twarzy.

– Nie ma prawie żadnej nadziei, według ich zdania...

– Tak bym chciała raz ostatni podziękować mojemu wujowi za wszystkie dobrodziejstwa wyświadczone mnie i Borysowi. To jego syn chrzestny – wskazała na Borysa z pewnym naciskiem, jakby ta wiadomość miała zrobić dodatnie wrażenie na księciu. Ten jednak milczał, mając ściągnięte niechętnie brwi.

W lot zrozumiawszy, że boi się znaleźć w niej współubiegającą się o spadek po hrabi Bezuchowie, pospieszyła uspokoić go pod tym względem:

– Gdyby nie moje szczere przywiązanie do wuja i chęć sprawienia mu ulgi moimi usługami w ostatniej chwili... – to słowo „wuj” wymykało jej się z ust od niechcenia, jakby bezwiednie. – Znam jego usposobienie otwarte i najszlachetniejsze... ma jednak przy sobie tylko tamte siostrzenice, tak jeszcze młode i niedoświadczone... – Mówiła dalej głosem przyciszonym: – Czy wypełnił ostatnie swoje powinności? – spuściła głowę na piersi. – Godziny jego policzone, a więc każda chwila droga. Trzeba by koniecznie przygotować go na przyjęcie świętych sakramentów. My, kobiety, widzisz, książę – uśmiechnęła się łagodnie – umiemy prześliznąć się zręcznie i poddać delikatnie choremu coś podobnego... Muszę widzieć go koniecznie, mimo że będzie to dla mnie okropnie bolesne. Tak jednak nawykłam do cierpień wszelakich...

Książę zrozumiał nareszcie, tak samo jak na owym wieczorze u panny Scherer, że nie pozbędzie się Anny Michajłowny.

– Lękam się, żeby mu się nie pogorszyło po twojej wizycie, droga księżno. Czekajmy do wieczora. Lekarze spodziewają się, że może kryzys nastąpi...

– Każesz mi czekać, książę? Ależ tu idzie o wieczne zbawienie jego duszy. Ach, obowiązki chrześcijanina są częstokroć nader ciężkie, pomyśl tylko i zastanów się nad tym, drogi książę.

W tej chwili otworzyły się boczne drzwi, prowadzące do dalszych apartamentów, i wyszła nimi jedna z księżniczek. Twarz jej miała wyraz cierpki i zimny. Kibić, długości niesłychanej, odbijała rażąco od reszty ciała.

– Jakże mu jest? – spytał książę Wasilij.

– Zawsze jednakowo i nie może być inaczej przy tym ciągłym hałasie obok niego – odpowiedziała z przekąsem, mierząc dumnym wzrokiem Annę Michajłownę niby kogoś zupełnie obcego.

– Ach, moja duszko, nie poznałam cię zrazu – wykrzyknęła księżna radośnie, zbliżając się ku niej. – Właśnie powróciłam i przybiegłam czym prędzej, by pomóc wam w pielęgnowaniu mojego wuja. Ileż musiałyście wycierpieć, biedaczki – dodała, wznosząc oczy w górę.

Młoda księżniczka wykręciła się na pięcie i wyszła, nie przemówiwszy do niej ani słowa.

Anna Michajłowna zdjęła rękawiczki, po czym siadając w fotelu niby w zdobytym okopie, poprosiła księcia, żeby przy niej miejsce zajął.

– Borysku, pójdę do hrabiego, do mego wuja, ty tymczasem udaj się do Piotra, mój drogi. Powtórz mu zaproszenie Rostowów. Słyszałeś, że życzą sobie mieć go dziś na obiedzie?... Sądzę jednak, że nie przyjmie zaproszenia – dodała, zwracając się do Wasilija.

– Dlaczego by nie miał przyjąć? – ten odburknął szorstko, w najgorszym humorze. – Byłbym najszczęśliwszy, gdybyś mogła uwolnić mnie od tego chłopca. Zakwaterował się tutaj nieproszony, a hrabia nie spytał o niego ani razu i nie pragnął go wcale zobaczyć.

Wzruszył ramionami i zadzwonił. Rozkazał wchodzącemu lokajowi, aby poprowadził pana porucznika innymi schodami do Piotra Kiryłowicza.

XIII

To ostatnie stwierdzenie Bazylego było szczerą prawdą. Piotr nie miał czasu i sposobności obrać sobie kariery, bo kazano mu wyjechać w dwadzieścia cztery godziny z Petersburga do Moskwy, wskutek szaleństw bez liku tam przez niego popełnionych. I owa historyjka z niedźwiedziem, opowiadana dziś przed południem u Rostowów, była, niestety, najzupełniej prawdziwa. Pomagał własnymi rękami swoim kolegom, krępował sznurami komisarza policji, a następnie przymocował go do grzbietu niedźwiedzia!

Po powrocie, przed kilku dniami zaledwie, zatrzymał się jak zwykle w pałacu swego ojca. Spodziewał się, i słusznie, że jego awanturnicze wybryki muszą być znane z wszelkimi szczegółami i że żeńskie otoczenie hrabiego, zawsze wrogo do niego usposobione, nie omieszka ukuć z tego broni przeciw niemu, aby mu szkodzić wobec ojca. Pominąwszy to wszystko, tego samego dnia szedł na pierwsze piętro, aby widzieć się z hrabią, i zatrzymał się po drodze w saloniku poprzedzającym pokój sypialny chorego, gdzie siadywały zwykle księżniczki. Chciał przywitać się również z kuzynkami. Dwie wyszywały coś na kanwie w dużych krosnach, siedząc jedna obok drugiej, podczas gdy trzecia, najstarsza, czytała im na głos.

Najstarsza miała wygląd surowy, ubierała się bardzo starannie, ale na pierwszy rzut oka uderzała jej figura długa jak tyka. Była to ta sama księżniczka, która udawała, że nie poznaje i nie spostrzega wcale obecności Anny Michajłowny. Dwie młodsze, bliźniaczki, bardzo ładne, podobne zresztą do siebie nadzwyczaj, tym się jedynie różniły, że starsza z nich o dwie godziny miała w kąciku ust czarny, malutki pieprzyk, z czym jej było do twarzy i co ją robiło bardzo ponętną. Przyjęto Piotra jakby kogoś zapowietrzonego. Najstarsza z trzech panien przerwała czytanie, wbijając weń w milczeniu przerażony wzrok. Druga, ta bez pieprzyka, poszła za jej przykładem. Trzecia tylko, najładniejsza i może z tego powodu zawsze wesoła i żartobliwa, nie przyjęła tej sprawy tak tragicznie. Pochyliła się nad robotą, aby łatwiej ukryć śmiech, który porywał ją na myśl, jaka tu scena ma się odegrać.

– Witam kuzynki – przemówił Piotr. – Cóż to, czyście mnie nie poznały?

– Niestety, aż nadto dobrze!

– Jakże się miewa hrabia? Czy mogę go widzieć? – spytał ze zwykłą u niego niezgrabną dobrodusznością i bez cienia zakłopotania.

– Hrabia cierpi moralnie i fizycznie, a pan uwziąłeś się, aby pomnażać jeszcze bolesne uczucia jego duszy.

– Czy mogę widzieć hrabiego? – powtórzył.

– Och, jeżeli chcesz go pan dobić, dobić ostatecznie, tak jest, możesz pójść do niego... Olga! Popatrz, czy gotów rosół dla wuja. Teraz właśnie powinien go wypić – dodała z naciskiem, aby Piotr zrozumiał, że są zajęte wyłącznie pielęgnowaniem wuja. On zaś nad tym tylko myśli, czym by mógł choremu dokuczyć.

Olga wyszła. Piotr zaczekał chwilę, a przypatrzywszy się dokładnie obu siostrom, rzekł, kłaniając się im z daleka:

– Skoro tak rzeczy stoją, wracam do mego pokoju. Proszę dać mi znać, kiedy to będzie możliwe. Gdy odchodził, ładna księżniczka z czarnym pieprzykiem parsknęła śmiechem. Nazajutrz zjawił się książę Wasilij i zamieszkał w pałacu hrabiego. Kazał do siebie przywołać Piotra.

– Jeżeli, mój drogi, będziesz tu wyrabiał to samo, co w Petersburgu, źle skończysz! To mogę ci na pewno zapowiedzieć. Co się tyczy hrabiego, ten jest chory niebezpiecznie i nie potrzebujesz go wcale widywać.

Od tej chwili nikt się więcej o Piotra nie troszczył. Dni całe spędzał w swoim pokoju na górze.

Gdy Borys wszedł do niego, przemierzał pokój wielkimi krokami, zatrzymując się w każdym kącie przez chwilę. Zaciśniętą pięścią zdawał się grozić murom, jakby chciał nadziać na szpadę jakiegoś niewidzialnego wroga. Spoza okularów ciskał piorunujące spojrzenia i rozpoczynał na nowo swoją przechadzkę z gwałtownymi ruchami i w pół urywanymi słowami.

– „Anglia żyć przestała!” – deklamował z patosem, marszcząc brwi i wyciągając wskazujący palec ku jakiejś wymyślonej osobistości. – „Pan Pitt, zdrajca narodu i praw ludzkich, jest skazany na”...

Nie miał czasu dopowiedzieć wyroku, podyktowanego przez Napoleona, którego Piotr obecnie reprezentował. W swojej bujnej fantazji przekraczał kanał La Manche, brał szturmem Londyn, gdy wtem zobaczył wchodzącego do swego pokoju młodego i ślicznego oficera, z ułożeniem pełnym dystynkcji i elegancji. Stanął jak wryty. Znał niegdyś Borysa jako czternastoletniego młodzieniaszka i naturalnie nie mógł go teraz poznać. Mimo że sobie Borysa wcale nie przypominał, podał mu rękę z uśmiechem, powodowany wrodzoną dobroduszną uprzejmością.

– Nie zapomniałeś pan o mnie? – wtrącił Borys, odpowiadając na serdeczny uśmiech Piotra. – Przyjechałem z matką odwiedzić hrabiego. Powiadają, że jest bardzo chory.

– Tak mówią, a jednak nie zostawiają mu chwili spokoju! – odparł Piotr, pytając się w duchu, kim może być ten młody oficer.

Borys widział doskonale, że go nie poznaje. Nie uważał jednak za potrzebne przedstawiać mu się i nie czuł się bynajmniej zakłopotany. Patrzył mu śmiało w oczy, przy czym uśmiechał się wesoło.

– Hrabia Rostow prosi pana dziś na obiad – rzekł po dłuższej chwili milczenia, które zaczynało już Piotra męczyć.

– Aha, hrabia Rostow! – wykrzyknął Piotr radośnie. – Jesteś zatem jego synem Stefanem. Wyobraź pan sobie, że cię zupełnie nie poznałem! Czy pamiętasz nasze wyprawy na Worobiowe Góry, w towarzystwie pani Jacquot?... Dawne to dzieje!

– Mylisz się pan – poprawił go Borys z wolna i z uśmiechem cokolwiek drwiącym. Nazywam się Borys i jestem synem księżnej Drubeckiej. Hrabiemu Rostow na imię Stefan, a jego synowi Mikołaj. Nie znałem zaś nigdy w życiu żadnej pani Jacquot.

Piotr potrząsnął głową, machając rękami, jakby chciał rozpędzić ćmę komarów lub rój pszczół.

– Ach, mój Boże! Czy to możliwe? Pomieszałem wszystko. Mam tylu krewnych w Moskwie. Jesteś tedy Borysem... Tak, tak... wychodzę na koniec z labiryntu... Powiedz mi też, co sądzisz o wyprawie bulońskiej?** (W yprawa bulońska - w 1805 r. Napoleon zebrał Wielką Armię w Boulogne, planując wkroczenie na terytorium Anglii. Klęska w bitwie morskiej w pobliżu Trafalgaru udaremniła Napoleonowi realizację wyprawy). Anglicy będą mieli twardy orzech do zgryzienia, jeżeli uda się Napoleonowi przepłynąć Cieśninę Kaletańską. Ja myślę, że wyprawa powiedzie się świetnie... Byle Villeneuve** ( Pierre V illeneuve - admirał, dowódca floty francuskiej w bitwie pod Trafalgarem) nie zawiódł i spisał się dzielnie...

Borys, który nie czytał dzienników, nic a nic nie wiedział o przygotowującej się wyprawie, nazwisko Villeneuve’a słyszał również pierwszy raz w życiu.

– Tu, w Moskwie – mówił dalej tonem lekko drwiącym – obiady, wieczory, ploteczki skandaliczne zajmują nas o wiele więcej, niż wiadomości z dziedziny polityki. Nic zatem nie wiem o europejskich sprawach politycznych i, co prawda, wcale się o nie nie troszczę. Obecnie całe miasto zajęte wyłącznie tobą, panie, i hrabią Bezuchowem.

Piotr odpowiedział mówiącemu swoim najmilszym uśmiechem. Miał jednak minę trochę spłoszoną, jakby lękał się, czy Borys nie wyrwie się z jakimś niedyskretnym słówkiem. Ten jednak wyrażał się sucho, tonem urzędowym niejako, nie odrywając od niego wzroku.

– Moskwa nie ma nic lepszego do roboty – kończył Borys. – Każdy rad by wiedzieć, komu hrabia zostawi swój kolosalny majątek. Kto wie, czy on jeszcze nas wszystkich nie pochowa? Co do mnie, życzę mu tego z całego serca!

– Tak, to bardzo przykre, bardzo bolesne – bąkał Piotr, obawiając się ciągle jakiegoś nadto drażliwego pytania.

– I pan przypuszczasz zapewne – Borys zarumienił się przy tych słowach, zachowując jednak ton spokojny i umiarkowany – że każdy z krewnych bliższych i dalszych rad by również otrzymać cokolwiek z tego milionowego spadku.

„Oho! Zaczyna!” – pomyślał Piotr.

– Otóż chciałem właśnie pana zapewnić, że omyliłbyś się najzupełniej, stawiając mnie i moją matkę w jednym rzędzie z tymi tam ludźmi. Pański ojciec jest niesłychanie bogaty, a my bardzo ubodzy. Z tej przyczyny nigdy nie uważałem go nawet za krewnego. Ani ja, ani matka nie poprosimy go nigdy o nic i nic od niego nie przyjmiemy.

Piotr czas jakiś nie mógł zrozumieć, o co tamtemu właściwie idzie. Nagle pochwycił silnie i jak zawsze niezgrabnie rękę Borysa, czerwony ze wstydu i pomieszania.

– Czy podobna? – wykrzyknął. – Czy można przypuszczać, żebym ja... lub inny?...

– Przebacz mi pan, ale musiałem mu to powiedzieć. Jeżeli ci tym przykrość sprawiłem, chciej wierzyć, że nie miałem, broń Boże, zamiaru obrazić pana – Borys zaczął Piotra uspokajać, zamieniwszy się z nim rolami. – Otwartość jest moją zasadą... Cóż mam odpowiedzieć? Przyjmujesz pan zaproszenie na obiad do hrabiostwa Rostowów?

Borys, zrzuciwszy tym sposobem ciężar z serca i obarczając nim kogoś drugiego, pozbył się szczęśliwie fałszywej i dwuznacznej sytuacji, stał się więc natychmiast wesołym, swobodnym i najmilszym towarzyszem, jak zazwyczaj.

– Posłuchaj mnie pan – przemówił Piotr uspokojony – jesteś szczególnym człowiekiem. To, coś zrobił przed chwilą, jest dobre, najlepsze w świecie. Nie znasz mnie, rzecz naturalna... Nie widzieliśmy się od tak dawna... od naszych lat dziecięcych... Mogłeś zatem przypuszczać... rozumiem pana doskonale. Ja nie zdobyłbym się na coś podobnego, nie miałbym dość odwagi po temu, ale to jest doskonałe. Czuję się uszczęśliwiony znajomością z panem. To przecież dziwne – dodał, uśmiechając się po chwili milczenia – sądziłeś, że ja... – urwał, wybuchając głośnym śmiechem. – Koniec końców, zaznajomimy się bliżej, nieprawdaż? Proszę cię o to usilnie – ścisnął mu rękę najserdeczniej. – Czy uwierzysz, że dotąd nie widziałem hrabiego? Nie spytał o mnie... Żałuję go, jak zresztą każdego człowieka, cóż jednak na to poradzić?... Sądzisz pan zatem na serio, że Napoleon będzie miał dość czasu, aby przewieźć całą swoją armię przez Cieśninę Kaletańską?

Tu Piotr zaczął mu wykładać szeroko i długo wszelkie korzyści, a także strony ujemne projektowanej wyprawy bulońskiej.

Zanim zdołał skończyć wywód, wszedł lokaj, aby zapowiedzieć Borysowi, że matka czeka już na niego w powozie. Pożegnał więc Piotra, który przyrzekł mu solennie, ściskając za rękę, że przyjdzie na obiad do Rostowów. Piotr przechadzał się jeszcze czas jakiś po swoim pokoju, nie walcząc więcej z niewidzialnymi wrogami. Uśmiechał się błogo i czuł się oczarowany. Zapewne dlatego, że był bardzo młody i zupełnie osamotniony, pokochał od razu serdecznie, bez przyczyny właściwie, tego młodzieńca tak inteligentnego i sympatycznego, zdecydowany wejść z nim w stosunek przyjaźni najściślejszej.

Książę Wasilij odprowadzał księżnę, która twarz we łzach skąpaną zasłaniała chustką.

– Okropność, coś przerażającego – szeptała głosem stłumionym – spełnię jednak moją powinność do ostatka. Powrócę, aby czuwać nad nim, niepodobna tak go zostawić... każda sekunda jest droga. Nie pojmuję, że jego siostrzenice mogą jeszcze czekać na coś... Z łaską i z pomocą Bożą, znajdę może sposób, by przygotować go na drogę wieczności... Adieu, drogi książę, niech was Bóg ratuje!

– Adieu, moja droga – odparł z nonszalancją książę Wasilij.

– Ach, znajduje się w okropnym stanie – rzekła do syna, skoro usiadł obok niej w karecie – nie poznaje już nikogo.

– Nie mogłem, mamo, przeniknąć, mimo chęci najlepszych, jaki właściwie zachodzi stosunek między hrabią a Piotrem.

– W testamencie znajdzie się rozwiązanie zagadki, mój drogi... I nasz los będzie od tego zależał.

– Cóż mamę upoważnia do nadziei, że może i nam coś zapisał?

– Ach, dziecię moje! On taki bogaty, a my tak bardzo ubodzy!

– To mnie jeszcze bynajmniej nie przekonuje, szczerze wyznaję mamie kochanej...

– Mój Boże! Mój Boże! Jakiż on strasznie chory – powtarzała księżna drżącym głosem.

XIV

Po odjeździe Anny Michajłowny z synem hrabina Rostow, siedząc samotnie, wpadła w głęboką zadumę, ocierając niekiedy oczy pełne łez. Zadzwoniła na koniec.

– Zdaje mi się, moja panno – przemówiła sucho i ostro do wchodzącej nie dość szybko pokojowej – że zaczynasz opuszczać się w służbie. Dobrze zatem, poszukam sobie kogoś gorliwszego w pełnieniu swoich obowiązków.

Hrabina była okropnie zdenerwowana. Smutek i wstydliwe ubóstwo jej serdecznej przyjaciółki wprawiły ją w najfatalniejszy humor. Można się było tego domyślić z łatwością po jej surowym tonie i przemawianiu do pokojowej... „moja panno”.

– Błagam jaśnie panią o przebaczenie! – wyjąkała służąca przerażona.

– Poproś do mnie pana hrabiego.

Mąż przybył niebawem, kołysząc się z nogi na nogę. Jak zwykle zbliżał się do żony z pewną nieśmiałością.

– Ho, ho! Moja droga, mała hrabino, jaką będziemy mieli dziś potrawkę z jarząbków w maderze, powiadam ci, palce lizać. Kosztowałem właśnie coś, duszko. Płacę Tarasowi tysiąc rubli rocznie, ale wart więcej, naprawdę.

Usiadł obok żony. Jedną ręką gładził łysą czaszkę, drugą uderzył się po kolanie z miną tryumfatora.

– Czego życzy sobie moja mała hrabina?

– Oto, mój drogi... ale co to, plama na twojej kamizelce? – wskazała palcem. – Pewnie sos z jarząbków? – dodała z uśmiechem. – Potrzebuję pieniędzy, drogi hrabio.

Twarz Rostowa wyciągnęła się mocno.

– Oho! No, proszę, potrzebujemy zatem pieniędzy?... – Z widocznym niepokojem zaczął szukać po kieszeniach pugilaresu.

– Dużo mi potrzeba... pięćset rubli – szepnęła, wycierając plamę na kamizelce własną batystową chusteczką.

– Zaraz, duszeczko, natychmiast! Hej, jest tam który? – krzyknął z niewzruszoną pewnością człowieka wiedzącego z góry, że będą mu ślepo posłuszni i przylecą galopem na głos wszechwładnego pana. – Zawołać Miteńkę! Ruszaj!

Miteńka, jak już o tym wspomnieliśmy wyżej, był szlachcicem, wychowanym od dziecka przez hrabiego. Oddał mu też on z całym zaufaniem zawiadywanie i rządzenie wszelkimi interesami. Przywołany wszedł krokiem wolnym, kłaniając się z uszanowaniem.

– Słuchaj, serdeńko, wystaraj mi się o – tu się zawahał nieco – przynieś siedemset rubli... tak, siedem setek, rozumiesz? Tylko uważaj, żeby banknoty były nowe. Nie przynoś mi, jak ostatnim razem, podartych i brudnych szmat. To dla hrabiny.

– Proszę cię, kochanku, niech będą czyste, koniecznie! – dodała hrabina z westchnieniem.

– Kiedy wasza ekscelencja życzy sobie mieć pieniądze? Bo czasy coraz... proszę jednak wcale się o to nie troszczyć – wtrącił czym prędzej Miteńka, zauważając po minie hrabiego i jego przyspieszonym oddechu, że burza wisi w powietrzu. – Zapomniałem, że... postaram się o nie natychmiast.

– Dobrze, doskonale! Oddasz je do rąk hrabiny. Co za skarb, to chłopczysko! – rzekł hrabia, odprowadzając go wzrokiem aż do drzwi. – Nic u niego nie jest niemożliwe i to mi się właśnie w nim podoba. Bo, koniec końcem, tak być powinno...

– Ach, te pieniądze, te pieniądze! Jak nieraz ich brak daje się nam boleśnie odczuć w życiu! Te tu przydadzą mi się niesłychanie, drogi hrabio.

– Wiemy wszyscy, hrabinko, że bardzo wiele pieniędzy wydajesz – zażartował hrabia i odszedł do siebie.

Dostała wkrótce siedem nowiusieńkich banknotów. Właśnie je przykryła chusteczką do nosa, gdy księżna Drubecka weszła do jej pokoju.

– I cóż, duszko? – spytała hrabina z lekkim wzruszeniem.

– Ach, co za okropne położenie, moja droga! Nie do poznania, a tak z nim źle, tak bardzo źle! Zabawiłam kilka minut zaledwie i dwóch słów nie przemówiłam!

– Anusiu, na miły Bóg! Nie odmawiaj mi! – wykrzyknęła nagle hrabina, cała czerwona i tak zmieszana, tak zawstydzona, że ta jej mina dziwnie odbijała od twarzy zwiędłej, zmęczonej, z wyrazem prawie ponurym.

Zdjęła szybko chusteczkę, podając pakiecik Annie Michajłownie. Ta odgadła natychmiast, co to znaczyło, i pochyliła się, żeby ująć hrabinę w ramiona.

– Na Boryska umundurowanie!

Stało się i księżna objęła hrabinę za szyję z rzewnym płaczem. Dlaczego obie płakały? Czy z tego powodu, że musiały troszczyć się o pieniądze, o tę kwestię tak podrzędną, gdy się kogoś kocha prawdziwie? A może też przypomniały sobie w tej chwili lata dziecięce, w których zawiązał się między nimi ten serdeczny stosunek, i swoją pierwszą młodość, szczęśliwą, swobodną!... Bądź co bądź, łzy płynęły im z oczu obficie, ale łzy słodkie, po których robi się lekko na sercu.

XV

Hrabina Rostow siedziała w głównym salonie ze swoimi córkami i licznym gronem zaproszonych. Mężczyzn po części zabrał hrabia do swego gabinetu, pokazując im pyszną fajczarnię i traktując tych, co palili, tureckimi fajkami na ogromnie długich, wiśniowych cybuchach. Niekiedy hrabia wchodził do salonu, aby spytać żonę, czy nie przybyła jeszcze Maria Dmitriewna Achrosimow.

Maria Dmitriewna, przezwana ogólnie „strasznym dragonem w spódnicy”, nie posiadała ani tytułu, ani majątku. Miała niemniej charakter niesłychanie otwarty i energiczny; zachowanie jej było cokolwiek rubaszne, ale pełne naturalności. Znała ją osobiście carska rodzina. Zbierało się u niej najlepsze towarzystwo z całej Moskwy. Chociaż naśmiewano się z niej po cichu, opowiadając sobie na ucho niestworzone rzeczy o jej prawdomówności i oryginalnym wzięciu bez ogródek i ceremonii, w czym miała dochodzić do granic ostatecznych, obawiano się jej powszechnie i szanowano pomimo tych przywar.

Paląc fajki w gabinecie hrabiego, rozprawiano wiele o wojnie zapowiedzianej oficjalnie i ogłoszonej w manifeście, wydanym z okazji nowego poboru do wojska. Dotąd wprawdzie nikt z obecnych manifestu owego nie czytał, wiedziano jednak na pewno, że został ogłoszony publicznie. Hrabia, siedząc na otomanie pomiędzy dwoma fajczarzami, którzy mówili, jednocześnie puszczając dym z ust, nie odzywał się wcale, tylko kiwał głową na prawo i lewo, słuchając obu z widocznym zadowoleniem. Pierwszy z nich był ubrany po cywilnemu. Twarz żółcią nasiąknięta, pomarszczona, ogolona na czysto, zdradzała wiek prawie podeszły, pomimo stroju wykwintnego, szytego według ostatniej mody. Usiadł wygodnie z nogami na kanapie, bez najmniejszej żenady, jakby ktoś z domowników. Wciągał w siebie z hałasem, długimi łykami i krzywiąc się niemiłosiernie, dym wychodzący z cybucha. Duży bursztyn na samym wierzchu podnosił znacznie jego wierzchnią wargę. Szynszyn, obecnie stary kawaler, był stryjecznym bratem hrabiny Rostow. Uchodził na salonach w Moskwie za wielce złośliwego, za język obosieczny, jak to mówią. Gdy rozmawiał, miał zawsze taką minę, jakby wyświadczał słuchającemu wielki zaszczyt. Drugi gość, młody oficerek gwardii, świeży i różowy jak panienka, ślicznie ufryzowany, wystrojony z najwyższą kokieterią, trzymał delikatnie końcem karminowych ust bursztyn od cybucha, wypuszczając ze swojej ładnej buzi dym tytoniowy w lekkich powiewnych kółeczkach. Był to porucznik Berg z Siemionowskiego pułku, do którego miał wrócić niebawem razem z Borysem. Nim to Nataszka prześladowała hrabiankę Wierę, nazywając go jej „narzeczonym”.

Hrabia Rostow wytężył uwagę. Było to jego ulubioną rozrywką, skoro nadarzyła mu się sposobność grać w bostona** (Boston - gra w karty, podobna do wista) i słuchać jednocześnie rozmowy dwóch zacietrzewionych gadułów.

– Jakże wy to wszystko sobie układacie, wielce szanowny Alfonsie Karolowiczu? – cedził Szynszyn z przekąsem, pykając dym z fajki. Lubił on mieszać wyrazy rosyjskie z francuskimi zwrotami, co nadawało jego rozmowie charakter nader oryginalny. Rzucał najpospolitszymi rosyjskimi wyrażeniami, za to dobierał najwyszukańsze frazesy francuskie. – Czy liczycie na pewną rentę, którą państwo będzie wypłacało waszemu oddziałowi, i chcecie przy tym coś dla siebie uciułać?

– Bynajmniej, Piotrze Mikołajewiczu. Chcę jedynie wykazać, że daleko mniejsze korzyści przedstawia konnica niż piechota. Osądzicie zresztą sami moje położenie...

Berg mówił zwięźle, dobitnie, spokojnie i z ugrzecznieniem. Rozmowa tyczyła się zawsze jego osoby i miała na celu jedynie jego własne sprawy. Jeżeli rozmawiano o czymś innym, był w stanie milczeć całymi godzinami. Takie milczenie ani jego nie żenowało, ani drugim wcale nie ciążyło. Za to ilekroć nadarzyła się po temu sposobność, wysuwał siebie na pierwszy plan, z widocznym najwyższym zadowoleniem.

– Oto, jakie jest moje położenie, Piotrze Mikołajewiczu... Służąc w konnicy, nawet jako porucznik, nie miałbym więcej niż dwieście rubli na kwartał, obecnie zaś dostaję dwieście trzydzieści...

Berg uśmiechnął się z przymileniem, spojrzawszy tak na Szynszyna, jak na Rostowa, śmiało i ze spokojem. Zdawać się mogło, że jego kariera i powodzenie powinny stanowić jedyny cel życzeń całego świata.

– W gwardii zresztą jestem ciągle na widoku. Urlop także można łatwiej tam dostać niż gdzie indziej. Nietrudno pojąć, że nie mogłem utrzymać się z dwustu rubli na kwartał. W dodatku ile zdołam oszczędzić, posyłam mojemu ojcu – tłumaczył dalej Berg, wypuszczając z ust dym tytoniowy.

– Prosty rachunek! – rzekł Szynszyn drwiąco, przesunąwszy bursztyn z jednego końca ust w drugi. – Chuda fara, sam ksiądz pleban zębami dzwoni!... jak powiada przysłowie...

To mówiąc, spojrzał na hrabiego Rostowa, który nagle parsknął śmiechem. Reszta towarzystwa, zauważając, że Szynszyn zabiera się do mówienia, otoczyła kołem otomanę, na której siedział. Berg, wyższy ponad jakieś tam drwinki i przycinki, jakby nie przypuszczał, żeby mógł być ich celem, wyliczał dalej korzyści, które zapewnił sobie, przenosząc się do gwardii. Najpierw jedną rangę wyżej od innych swoich towarzyszy. Podczas wojny mogłoby się łatwo zdarzyć, że zginie dowódca szwadronu, a wtedy on, jako najstarszy pomiędzy porucznikami, objąłby natychmiast dowództwo; tym łatwiej stać by się to mogło, że jest bardzo lubiany w pułku i jego tatko pyszni się nim niesłychanie. Opowiadał z rozkoszą o tym wszystkim, nie omijając żadnego szczegółu. Nie domyślał się widocznie, że można by znaleźć na świecie temat do rozprawy więcej ogół interesujący. W jego naiwnym samolubstwie było coś tak szczerego i naturalnego, że tym rozbrajał swoje audytorium.

– Koniec końców, mój drogi, gdziekolwiek będziesz, czy w konnicy, czy w piechocie, nie zginiesz, ręczę ci za to! – rzekł Szynszyn, uderzając go poufale po ramieniu.

Berg uśmiechnął się zadowolony i przeszedł do salonu wraz z hrabią.

Była to chwila poprzedzająca zapowiedź obiadu. Wtedy nikt nie spieszy się nawiązywać rozmowy, bo każdy oczekuje smacznej zakąski. A właściwie powinno by się rozmawiać, jeżeli już nie dla czego innego, to aby pokryć niecierpliwość, czemu obiadu nie dają. Zwykle w takiej złowrogiej chwili gospodarze zamieniają ze sobą rozpaczliwe spojrzenia i nieznacznie wzruszają ramionami. Goście ze swojej strony, widząc doskonale te nieme znaki, nadaremnie łamią sobie głowę, żeby odgadnąć przyczynę spóźnienia: czy to dzieje się wskutek nieprzybycia jakiejś ważnej osobistości, jakiegoś bogatego wujaszka lub ciotuni, po których spodziewają się spadku, czy też z powodu jakiegoś fatalnego zajścia i nieporządku w państwie kuchennym?

Piotr właśnie wszedł do salonu. Usiadł ciężko i niezgrabnie na pierwszym fotelu, który znalazł się na jego drodze. Hrabina siliła się nadaremnie, żeby wciągnąć go w dłuższą rozmowę. Odpowiadał jej tylko „tak” lub „nie”, patrząc wkoło przez okulary, jakby pilnie kogoś szukał. Musiano ogólnie uważać, że jest w salonie figurą wielce zawadzającą, jednak on sam wcale tego nie dostrzegał. W towarzystwie każdy mniej więcej znał jego historię z niedźwiedziem i komisarzem policji. Nic dziwnego też, że ten młodzieniec, niezwykłego wzrostu, odpowiednio zbudowany, ciężki i niezgrabny, budził powszechną ciekawość. Jedni drugich pytali, jak to się mogło stać, że ten olbrzym, na oko taki apatyczny i nieruchawy, mógł spłatać takiego figla owemu urzędnikowi.

– Przybyłeś pan do nas niedawno? – spytała hrabina.

– Tak, pani – odrzucił lakonicznie, patrząc na lewo.

– Nie widziałeś się dotąd z moim mężem?

– Nie, pani – rzekł, uśmiechając się bezmyślnie.

– Byłeś pan niedawno w Paryżu; to bardzo ciekawe miasto, nieprawdaż?

– Nadzwyczaj ciekawe...

Zrozpaczona hrabina rzuciła okiem na Annę Michajłowną. Ta pochwyciła w powietrzu niemą prośbę o ratunek. Przysiadła się więc do młodego człowieka, usiłując głaz ożywić, ale to jej się wcale nie powiodło. Zaczynała o tym i owym, wspomniała mimochodem o hrabi Bezuchowie i jego chorobie, Piotr jednak uwziął się wciąż odpowiadać „tak” lub „nie”.

Inni goście wymieniali nawzajem zdania urywane, bez związku, jak na przykład: „U Razumowskich... było to coś czarującego!... Pani nadto łaskawa!... Hrabina Apraksin”... Nareszcie zerwała się uradowana gospodyni, biegnąc ku drzwiom do przyległego salonu. Z jej ust wyrwał się okrzyk rozwiązujący zagadkę opóźnienia obiadu.

– Maria Dmitriewna!

– We własnej osobie!... – odezwał się głos gruby i szorstki.

W tej samej chwili zjawiła się Maria Dmitriewna.

Prócz kilku matron w podeszłym wieku na powitanie nowo przybyłej podniosły się wszystkie panie i panny.

Zatrzymała się na progu. Wysokiego wzrostu, mocno otyła i rysów twarzy wybitnych, raczej męskich, szła z dumnie podniesioną głową, którą otaczały pukielki siwych włosów. Mając lat co najmniej pięćdziesiąt, trzymała się dobrze, była zdrowa i krzepka. Niby to poprawiając coś koło rękawów przy staniku, z wielkimi bufami u ramion, objęła całe towarzystwo jednym spojrzeniem bystrym i na wskroś przenikającym.

Maria Dmitriewna mówiła tylko po rosyjsku.

– Czołem przed tą, której święto dziś obchodzimy. Daj jej, Boże, zdrowie, razem i całej rodzinie! – zawołała od progu swoim donośnym i prawie basowym głosem.

– Cóż się z tobą dzieje, stary grzeszniku? – spytała żartobliwie hrabiego, który pospieszył ucałować jej rękę.

– Przyznaj się, że nudzisz się w Moskwie śmiertelnie. Tu nie ma gdzie polować z chartami, co? Cóż robić, mój drogi. Trzeba by zacząć zbierać dla tych ptaszątek – ręką wskazała panienki. – Gdy to jeszcze trochę podrośnie, musisz rozejrzeć się za mężami dla nich... święty Boże nie pomoże... I cóż, mój kozaczku – zwróciła się do Nataszki, głaszcząc ją jedną ręką po zarumienionej twarzyczce, podczas gdy dziewczynka jej drugą rękę z niekłamaną serdecznością do ust przyciskała, nie bojąc się wcale tego grenadiera w spódnicy.

– Istny diabełek, ta mała – machnęła ręką – ale kocham ją całym sercem.

Sięgnęła do ogromnego, aksamitnego ridicule’u, a wyjąwszy z jego głębin pudełeczko ze ślicznymi brylantowymi kolczykami, przy których były wisiorki z pereł w kształcie dwóch gruszek, ofiarowała je rozpromienionej Nataszce. Następnie zwróciła się do Piotra:

– Ho, ho, i ty tutaj, kochasiu? Chodź no, chodź, przystąp bliżej – starała się głosowi nadać dźwięk słodki i ponętny, co jej przychodziło z wielką trudnością. – Chodźże... – To mówiąc, podnosiła rękawy groźnym ruchem. – Jedna jedyna rąbnęłam nieraz prawdę w oczy twojemu ojcu, skoro nadarzyła mi się po temu sposobność. I tobie nie myślę owijać w bawełnę. Tego żąda sam Bóg.

Umilkła, a całe towarzystwo słuch wytężyło, czekając na to, co miało nastąpić.

– Nie ma co mówić, prowadzisz się zachwycająco, chwacki z ciebie chłopak. W chwili kiedy twój ojciec dogorywa, złożony ciężką chorobą, ty zabawiasz się przywiązywaniem komisarza policji do grzbietu niedźwiedzia. To nieprzyzwoicie, nieprzyzwoicie, rozumiesz, młokosie? Lepiej byś wstąpił do wojska i poszedł na wojnę...

Pokazała mu plecy, podając rękę gospodarzowi domu, który ledwie mógł się wstrzymać od śmiechu.

– A teraz siadajmy do stołu – zawyrokowała apodyktycznie. – Sądzę, że czas najwyższy...

Hrabia poszedł przodem, prowadząc do obiadu Marię Dmitriewną. Za nimi szła hrabina Rostow z pułkownikiem huzarów. Trzeba było obłaskawić tę osobistość, miał bowiem Mikołajowi służyć za przewodnika i zawieść go do pułku. Szli dalej parami: Anna Michajłowna z Szynszynem, Berg z Wierą, słodko uśmiechnięta Julia Karagin z Mikołajem, za nimi reszta towarzystwa. Na końcu szły dzieci z nauczycielami i guwernantkami. Bardzo liczna służba rzuciła się do krzeseł. Odsuwano je i przysuwano z hałasem. Muzyka zabrzmiała na galerii u góry, sala bowiem była na dwa piętra wysoka, i wszyscy zasiedli wkoło stołów. Tony orkiestry zagłuszył wkrótce brzęk noży i widelców, gwar rozmów i krzątanie się służby po sali. Hrabina siedziała na jednym końcu stołu, mając obok siebie po prawej stronie Marię Dmitriewną, po lewej Annę Michajłownę. Naprzeciw niej zajął krzesło mąż, obok niego po prawej ręce pułkownik, po lewej Szynszyn. Reszta gości rozmieściła się według własnej woli i fantazji. Pośrodku siedziała młodzież: Wiera z Bergiem, Piotr i Borys, naprzeciw nich dziatwa z nauczycielami i guwernantkami.

Hrabia niekiedy rzucał okiem na żonę i na jej olbrzymi czepek z niebieskimi kokardami, który przebłyskiwał spomiędzy kryształowych karafek, butelek z winem i srebrnych koszy z owocami. Hrabia był zresztą gorliwie zajęty dolewaniem wina najbliższym sąsiadom, przy czym i o sobie nie zapominał. Hrabina także spozierała ku mężowi, o ile mogła dojrzeć go pomiędzy liśćmi ananasów i stosami innych najwyszukańszych owoców. Czoło Rostowa odbijało od jego siwej czupryny, świecąc z daleka karmazynową barwą. Kobiety świergotały bez ustanku, jakby szły o zakład, która którą przegada. Po stronie męskiej podnoszono głos coraz bardziej i robiło się coraz gwarniej. Najgłośniejszym był pułkownik huzarów. Ten jadł ogromnie, a pił jeszcze lepiej, wkrótce też twarz jego poczerwieniała jak piwonia. Hrabia stawiał go za przykład innym gościom. Berg tłumaczył Wierze, z czułym uśmiechem, że miłość z nieba przychodzi, nie ma zatem z ziemią żadnej styczności. Borys był zajęty wymienianiem nazwisk osób nieznanych Piotrowi, przy czym rzucał wymowne spojrzenia na swoje vis á vis,** (Vis á vis (fr.) - tu: osoba siedząca naprzeciwko.) na rozpromienioną Nataszkę. Piotr i teraz mówił niewiele; przypatrywał się raczej uważnie osobistościom, których nie znał, i jadł za czterech. Z dwóch zup, które dano mu do wyboru, wybrał żółwiową. Później zaś, zacząwszy od kulebiaka aż do sławnego pasztetu z jarząbków, nie opuścił żadnego półmiska i nie odrzucił ani jednego kieliszka wina, które marszałek nalewał mu bez ustanku. Ten trzymał z gracją butelkę owiniętą w serwetę i szeptał do ucha tajemniczo:

– Madera... reńskie... tokaj... burgunder...

Piotr pił na przemian z wszystkich czterech kieliszków o rozmaitych kształtach i barwach, ozdobionych herbem hrabiego, które ustawiono szeregiem przed każdym biesiadnikiem. Im liczniejsze były kieliszki, tym bardziej wzmagała się jego uprzejmość i serdeczność dla najbliższego otoczenia. Natasza badała Borysa wzrokiem z zawziętością, do której są tylko zdolne w tym wieku dziewczątka, gdy mają już miłostkę, a szczególnie gdy pocałują po raz pierwszy wymarzonego bohatera. Piotr prawie nie zwracał na nią uwagi. Ilekroć jednak rzucił spojrzenie na tę dzieweczkę, z oczami płonącymi namiętnie, o mało nie parskał szalonym śmiechem.

Mikołaj, siedząc z dala od Soni, obok ładnej i zalotnej Julii, rozmawiał z nią żywo i z uśmiechem. Sonia uśmiechała się również, choć zazdrość ją dławiła. Na przemian to bladła, to czerwieniała i wysilała wszelkie władze umysłowe, aby odgadnąć, o czym też rozmawiają. Najstarsza z guwernantek, z kwaśną miną i chmurnym czołem, wyglądała na kwoczkę wodzącą cudze kaczęta, niemniej gotową rzucić się odważnie na każdego, kto by je chciał zaczepić, i oczy mu wydziobać. Guwerner, Niemiec, usiłował zapamiętać nazwy potraw i win, które przed nim defilowały, aby szczegółowo opisać ten cały bankiet swojej rodzinie. Niemiec był dotknięty do żywego tym, że marszałek zawsze go pomijał i wina wcale mu nie nalewał. Udawał, jak mógł, że o to nie dba bynajmniej, bo wina właściwie nigdy nie pija. Jeżeliby któregoś skosztował, to chyba z ciekawości uczonego, aby umieć później rozpoznać rozmaite jego gatunki.

XVI

Po stronie męskiej rozmowa stawała się coraz głośniejsza. Pułkownik wspomniał o manifeście zapowiadającym wydanie wojny. W Petersburgu ogłoszono go publicznie, do Moskwy zaś wysłano z nim kuriera umyślnego z rozkazem doręczenia manifestu głównodowodzącemu generałowi.

– Jaka też złowroga gwiazda popycha nas do wojny z Napoleonem! – wykrzyknął Szynszyn. – Utarł nosa Austrii, oby teraz nie przyszła kolej na nas!

Pułkownik, tęgi, tłusty i czerwony Niemiec, zresztą dobry żołnierz, oddany carowi duszą i ciałem, mimo obcego pochodzenia, oburzył się wielce na te słowa.

– Złowroga gwiazda – zaprotestował energicznie, wymawiając najśmieszniej w świecie rosyjskie głoski. – Nie wolno tak się odzywać, skoro nasz pan najmiłościwszy wie, dlaczego wojnę wydaje. Powiada on w swoim manifeście, że nie może pozostać obojętny wobec niebezpieczeństwa grożącego Rosji i że wymaga tego godność i świętość „przymierzy”... – dodał z naciskiem, podkreślając słowo przymierza, jakby w nim tkwił punkt ciężkości roztrząsanej kwestii.

Następnie, dzięki fenomenalnej pamięci, wyćwiczonej widocznie od dawna do recytowania urzędowych edyktów, zaczął powtarzać dosłownie początek manifestu:

Życzeniem jedynym, celem, do którego car dąży stale i niezachwianie, jest przywrócenie całej Europie trwałego pokoju. Aby ten cel osiągnąć, decyduje się wysłać za granicę państwa część swoich wojsk.

– Oto racja stanu, Piotrze Mikołajewiczu – dodał pułkownik, wychylając duszkiem kielich wina, jakby na poparcie tych słów.

– Znacie, panie pułkowniku, nasze przysłowie: „Siedź, babo, pod piecem i pilnuj swojej kądzieli” – bąknął Szynszyn ironicznie. – To i do nas w tym wypadku można doskonale zastosować. Pomyśleć, że nawet Suworow** ( Aleksandr W. Suworow (1729-1800) - rosyjski feldmarszałek i generał. Dowodził wojskami rosyjskimi w wojnie z konfederacją barską, stłumił powstanie kościuszkowskie. Odniósł wiele zwycięstw w wojnie z Turcją, a później z Francuzami we Włoszech. Znacząco przyczynił się do wyszkolenia i wychowania armii rosyjskiej) został pobity na głowę... a pytam się, gdzie obecnie szukać mamy takich Suworowów? – mówił ciągle po rosyjsku. – Powinniśmy bić się do ostatniej kropli krwi – pułkownik wyciął pięścią w stół z całej siły – i zginąć za naszego cara! Tego nam potrzeba, a nie rezonowania – wymówił znowu z naciskiem ostatnie słowo, zwracając się do Rostowa. – My, stare huzary, słuchamy ślepo rozkazu i na tym kwita! A ty, młodzieńcze i nowozaciężny huzarze, co o tym sądzisz? – zagadnął Mikołaja, który zapominał zupełnie o bawieniu swojej sąsiadki, tak słuch wytężał, aby z rozmowy owej nie utracić ani jednego słowa.

– Podzielam zdanie pana pułkownika – Mikołaj stanął cały w płomieniach, obracając talerzem tak gwałtownie, że o mało kieliszków nie potłukł. – Jestem najmocniej przekonany, że my, Rosjanie, powinniśmy zwyciężyć lub zginąć...

Jeszcze zdania nie dokończył, a już odczuł całą jego śmieszność: było napuszone, przesadne i niewłaściwe.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji e-Booka w  serwisie E-booki