Agnieszka Wojdowicz

Niepokorne.
Eliza
Fragment

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA

Niepokorne. Eliza Fragment

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Zajrzyj na strony

W serii

Drzewa genealogiczne

ROK 1846

Prolog

ROK 1895

Rozdział 1 Swatka

Rozdział 2 Podróż

Rozdział 3 Ucieczka

Rozdział 4 Komisariat

Rozdział 5 Zgromadzenie

Rozdział 6 Tylko dla pań

Rozdział 7 Pochodnie Nerona

Rozdział 8 Jemioła

Rozdział 9 Anton

Rozdział 10 Pracownia

Rozdział 11 Żywe obrazy

Rozdział 12 Plener

Rozdział 13 Prawdziwy kłopot

Rozdział 14 Dworzec kolei żelaznej

Rozdział 15 Paul Gauguin

Rozdział 16 Sąsiadki

Rozdział 17 Chanuka

Rozdział 18 Miasto kościołów

Rozdział 19 Awantura

Rozdział 20 Święta

Rozdział 21 Sylwester

Rozdział 22 Cmentarz

Rozdział 23 Szpital

Rozdział 24 Batik

Rozdział 25 Perswazje

Rozdział 26 Granica

Podziękowania

Karta redakcyjna

Zajrzyj na strony:

www.wnk.com.pl

Znajdź nas na Facebooku

www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

Sięgnij po inne nasze powieści dla kobiet

http://www.nk.com.pl/literatura-dla-kobiet/9/kategoria.html

W serii  Niepokorne:

Eliza

W przygotowaniu:

Klara

Judyta

ROK 1846

Prolog

To była mroźna i śnieżna zima. Przyniosła niepokój, zapowiedź czegoś nieuchronnego, przeczucie nieodwracalnej katastrofy. Nastka, służąca Pohoreckich, przypatrywała się co wieczór niebu, a kiedy wschodzący księżyc plamił horyzont krwawą łuną, uczyniwszy znak krzyża, czym prędzej ryglowała drzwi. Przed snem modliła się długo i żarliwie.

– Od powietrza, ognia, głodu i wojny wybaw nas, Panie... – szeptała.

Elżbietę od miesiąca znów prześladowały koszmary. Nawiedzały ją z regularnością zimowych śnieżyc; były równie dokuczliwe, a choć mijały, nie udawało jej się wyrzucić ich z pamięci. Budziła się nocami, tłumiąc okrzyk grozy, zrywała się z posłania i z przerażeniem wsłuchiwała w oddech śpiącego w kołysce synka, jakby to na niego czyhało „złe”. Rankiem pogrążoną w niespokojnym półśnie żonę, opartą o rzeźbione ścianki kołyski, znajdował Konstanty. Ostrożnie przenosił ją do łóżka, lecz kiedy mówiła mu o polach zasypanych brudnym śniegiem, rzece, w której spieniona woda kipi rdzawą posoką, cieniach skradających się od dąbrowy, śmiał się z tych przeczuć.

Nie znała wcześniej nikogo, kto potrafiłby równie skutecznie przegonić jej lęki. Od dziecka cechowała ją skłonność do zamartwiania się, niemalże stwarzała sobie problemy, których w rzeczywistości nie było lub które innym wydałyby się co najwyżej zwykłymi niedogodnościami. Konstanty w porę dostrzegł to jej czarnowidztwo i zwalczał je beztroskim śmiechem, za który tak go pokochała.

Wygrała los na loterii, bo wyszła za mąż z miłości w czasach, gdy uczucie było luksusem. Męża poznała w karnawale. Zabrał ją z domu – nieznającą życia, chowaną pod kloszem przez zapatrzonych w jedynaczkę rodziców, którzy mimo wysiłków nie zdołali jej zarazić swą pogodą ducha. Ojcu żony obiecał Konstanty, że w jego galicyjskim mająteczku będzie jej równie dobrze jak w rodzinnym domu, matce – że raz do roku zjadą do nich do Warszawy.

Pohorce, gdzie zamieszkali po ślubie, z dnia na dzień podbiły jej serce. Mimo że dzieciństwo spędziła w mieście, a gwar warszawskich ulic wydawał się jej najpiękniejszą muzyką, ku swemu zdumieniu doceniła swoiste piękno ciszy, która odtąd budziła ją o wschodzie słońca i usypiała po zapadnięciu zmroku. Nie była to cisza całkowita ani głęboka; o różnym stopniu natężenia, bogata w odcienie, przynosiła spokój i wyrównywała rytm serca. Elżbieta szybko oduczyła się miasta.

Nie tęskniła za warszawskim domem. Ten nowy, zbudowany na wzgórzu, otoczony bujną zielenią, ocieniony topolową alejką był ostateczną przystanią, kresem poszukiwań – nie chciała niczego więcej.

Odkąd opuściła Warszawę, znikły nocne zwidy i była pewna, że więcej nie wrócą. Utwierdzał ją w tym każdy kolejny dzień, każda szczęśliwa godzina stanowiła gwarancję dobrego losu. A beztroski śmiech Konstantego skutecznie uśpił jej czujność...

* * *

O tym, że jest inna, Sara Bach przekonana była od zawsze. Inna od znanych jej żydowskich dziewcząt, córek kupców bławatnych, introligatorów i szewców, tandeciarzy i wekslarzy, których imponujące zakłady rzemieślnicze i nędzne ciemne sklepiki mieściły się na krakowskim Kazimierzu, tuż obok pracowni krawieckiej jej ojca. Odmienność Sary nie miała jednak nic wspólnego z tym, że była córką Lewiego i Rebeki, siostrą czarnowłosej Hadasy oraz Daniela, chudego niczym patyk podrostka zaabsorbowanego bez reszty studiowaniem Tory i znacznie mniej nauką kroju i szycia.

Inność owa wynikała z tego, że Sara po swojemu postrzegała świat. W tej kwestii od czasów dzieciństwa do momentu, gdy stała się panną na wydaniu, nie zaszły żadne istotne zmiany, a ponieważ była tego zdumiewająco świadoma, miała sekrety, które rozsądnie zachowywała dla siebie, dzieląc się nimi wyłącznie z Leą, najlepszą (i jedyną) przyjaciółką.

Sara bowiem uwielbiała czytać i... rysować.

Już czytanie było dziwactwem, nad którym kręcono by z przyganą głowami, gdyby dziewczynka się z nim nie ukrywała. Zaczęło się od Wyjdźcie i radujcie się. Sfatygowany egzemplarz znalazła w skrzyni z rupieciami, między starymi księgami, skrawkami zadrukowanego papieru, strzępkami materiałów, motkami nadgryzionej przez mole włóczki i szpulkami pożółkłych nici. Przeczytała w tajemnicy, od pierwszego do ostatniego akapitu, unikając wzroku matki i starszej siostry, a potem z jeszcze większym zapałem zapoznała się z resztą książek.

Oprócz tego Sara rysowała. Początki były niewinne – bazgrała patykiem na ubitej, gliniastej ziemi, skrobała palcem po zaparowanej szybie albo po stolnicy posypanej mąką. Potem zapragnęła białych niczym alabaster arkuszy papieru i buteleczki inkaustu, a gdy wreszcie wybłagała je u ojca, całymi popołudniami, głucha na biadolenia matki lamentującej nad jej próżniactwem, ślęczała nad rysunkami, na których ukazywała wszystko to, co podpowiadała wybujała wyobraźnia, Sara bowiem miała jej ponad miarę. Brakło jej natomiast cierpliwości na naukę przyrządzania świątecznych potraw, cerowania skarpet i szorowania piaskiem patelni oraz rondli.

Lea nie podzielała artystycznych pasji przyjaciółki, ale słuchała z zapartym tchem, kiedy Sara, z wypiekami na smagłych policzkach, z oczami błyszczącymi niczym gwiazdy snuła nie wiadomo gdzie zasłyszane opowieści. Znała ich bez liku. Lea podejrzewała, że większość z nich wymyślała na poczekaniu, tworząc coraz to nowe wersje, zmieniając zakończenia, ubarwiając przygody bohaterów, których los wystawiał na niecodzienne próby. Lea najbardziej lubiła te o dybuku. Choćby o tym, jak zawładnął ciałem grubej Pepy Perlman i z upodobaniem siał panikę wśród domowników: szyby w oknach obrzucał plackami wilgotnego błota, zatykał komin, zatrzaskiwał ościeżnice i warzył świeże mleko. Sara miała dar przekonywania, więc kiedy potem dziesięcioletnia Lea wracała do domu, siedziała niczym trusia przy piecu i szeroko otwartymi oczami, śmiertelnie blada, wpatrywała się w ciemność za oknem, dygocząc ze strachu przed gniewem demona.

Kiedy Sara skończyła szesnaście lat, książki i malowanie pochłaniały ją tak bezgranicznie, że w niewielkim stopniu orientowała się w zmianach, jakie właśnie zachodziły w jej rodzinie. Przegapiła swatkę przysłaną do Hadasy oraz to, że chłopięcy głos Daniela przeszedł w piskliwy falset, gdy gładkie dotąd policzki brata pokryły kępki zarostu. Nie zauważyła też, że Lea coraz częściej domaga się rozmów o chłopcach, szczególnie o młodym Liskowiczu, którego włosy błyszczały niczym mosiądz, a oczy mieniły się zielenią wiosennego lasu. Sara żyła w wyimaginowanym świecie, święcie przekonana, że woli go od prawdziwego.

Mimo wrodzonego rozkojarzenia zobaczyła jednak, że na drugim krańcu ulicy Szerokiej, niedaleko starej synagogi, otwarto nowy antykwariat. Najpierw skwitowała ten fakt wzruszeniem ramion. Antykwariatów było w okolicy zatrzęsienie, we wszystkich przez przybrudzone szyby dało się dostrzec bure ściany, zarysy lad oraz regałów – i nic ponadto. Ale ten różnił się od pozostałych, więc gdy mijała go w drodze do rzeźni, zatrzymywała się na chwilę, by nań popatrzeć.

Miał okazały, amarantowy szyld i przyciągającą spojrzenia wystawę, na której rozłożono książki w skórzanych lub płóciennych okładkach, opasłe niczym Tora albo tak cieniutkie, jakby do mikroskopijnych grzbietów przytwierdzono listki przezroczystej bibuły. Niektóre leżały rozwarte na szczególnie ciekawej rycinie lub tekście o oryginalnym kroju czcionki. Sporą część ekspozycji zajmowały inne towary: mapy i globusy, kremowy i jasnobrązowy papier, przybory do pisania, pędzle, ołówki z ostrzałkami, farby. A także gotowe do oprawy czarno-białe szkice piórkiem, na których widok serce Sary niezmiennie przyspieszało.

Sklep cieszył się zasłużonym powodzeniem. Gdy dziewczyna chłonęła wystawę oczarowanym wzrokiem, głośne dzwonienie dzwonka przy drzwiach co chwila oznajmiało nowego klienta. Ona jednak nigdy nie wchodziła do środka. Antykwariat był niczym baśniowy sezam; krył skarby, których pragnęła bardziej niż ktokolwiek na Kazimierzu, lecz zdobycie ich wymagało znajomości właściwego zaklęcia.

* * *

Owej nocy, gdy sny Elżbiety stały się jawą, zbudziło ją bicie dzwonów w pohoreckim kościółku i łomotanie do drzwi. Konstanty wypadł z alkierza, a ona nuciła pochylona nad kołyską, wpatrując się z trwogą w zaczerwienioną od płaczu twarzyczkę dziecka. Dopiero gdy ucichło, podeszła do okna. Na podjeździe przed dworem czerniał tłum niewyraźnych cieni.

Cofnęła się do kołyski, kiedy do alkierza wbiegła Nastka. W czarnych oczach służącej migotały odbite od świecy drżące płomyki. Była blada, wystraszona, mimo nocy ubrana w kożuszek i długie buty.

– Był tu Józek od proboszcza! Puścili z dymem leśniczówkę i dom organisty! Księdza wywlekli na śnieg! – krzyknęła.

Rzuciła się w stronę okna; przywarłszy do modrzewiowej ściany, wodziła wzrokiem po podwórzu.

– Oszalałaś. Kto?

– Chłopi! Palą dwory!

Elżbieta zbliżyła się do dziewczyny. Na podwórzu faktycznie zebrali się chłopi. Rozpoznała tych z pobliskiej Sosnówki i z leżących za zakolem rzeki Moczarów, choć niektóre twarze były jej obce lub pogrążone w głębokim mroku.

Raptem – niczym na komendę – zapłonęły pochodnie. Odziani w grube baranice, z kosami i siekierami w uniesionych rękach ludzie wyglądali niczym cmentarne upiory.

– Czego chcą?

– Zemsty. Wódki. Pańskiej krwi. Trzeba uciekać, bo będzie za późno!

Tłum zafalował, pochodnie sypnęły snopami iskier, ostrza zalśniły metalicznie, gdy ktoś zszedł po schodach. To był Konstanty, uzbrojony w strzelbę, w rozpiętym, długim do ziemi kożuchu, pod którym bielała szyta przez żonę koszula. Przemówił spokojnie, po ojcowsku. Słuchali go w napięciu, lecz kiedy rozkazał im odejść, zawyli wściekle, unosząc pięści, z których posypał się grad kamieni.

– Co oni robią? – wyszeptała Elżbieta.

Gruchnął strzał, potem drugi, ale chłopi ruszyli na dwór, nie zważając na wymierzoną w nich broń.

– Ludzie! Stójcie! – rozległ się krzyk kucharza, który dołączył do pana, a obok, niczym spod ziemi, wyrósł ekonom z fuzją gotową do wystrzału.

Elżbieta zerwała się do drzwi, lecz znów zakwiliło dziecko, więc zawróciła do kołyski, nie spuszczając oczu z okna.

– Cii – szeptała, kołysząc zbyt mocno łóżeczkiem.

Pomruk przed dworem wzbierał niczym fala. Kiedy z kotłującej się tłuszczy wypadli najzacieklejsi, Elżbieta osunęła się na podłogę. Nastka dźwignęła panią i usadziła na krześle, po czym skoczyła po zimowe okrycie i buty.

– Niechże się pani zbiera!

– Nie pójdę bez męża. Nie porzucę rodziny.

Służąca pokazała wymownie dziecko, opatulając je wełnianymi chustami.

– To cała pani rodzina. Prędzej!

Pobiegły korytarzem obok gabinetu, salonu i apteczki ku drzwiom wiodącym do sadu. Kiedy wypadły na tyły domostwa, od frontu zahuczała kanonada.

Elżbieta się zawahała.

– Nie mogę! – jęknęła, tuląc synka. – Nie zostawię Konstantego...

Nastka chwyciła ją za rękę i pokonując opór, ciągnęła wąską ścieżką między przysypanymi śniegiem jabłoniami, rosochatymi gruszami, między chruśniakiem i krzewami porzeczek. Elżbieta zapadała się w zaspach, potykała o skraj długiej koszuli nocnej i poły płaszcza, przedzierając się w kierunku pól i majaczącego w oddali lasu. U krańca sadu odwróciła się w stronę dworu.

– Nie dam rady... Pilnuj go i nie ruszaj się stąd – postanowiła nagle.

Wcisnęła dziecko służącej i zawróciła. Nie weszła do budynku; okrążyła go od zachodu i znieruchomiała, spoglądając zza węgła na podwórzec.

Nikogo nie oszczędzono.

Rozpoznała lokajczyka. Bezgłowe ciało z rozrzuconymi na wznak rękami porzucono przy studni na śniegu brunatnym od krzepnącej krwi.

Rozpoznała kucharza, który służył we dworze od dziecka, a teraz siny i bezoki wisiał na wierzejach stodoły.

Rozpoznała leśniczego i ekonoma, choć psy wyjadały im wnętrzności. Mróz pobielił mężczyznom włosy, a szronem pokrył skórę.

Na koniec zobaczyła męża. W podartej haftowanej koszuli, zakrwawionych spodniach, z zastygłą w grymasie twarzą wydał jej się obcy, odległy jak wspomnienie, do którego nigdy się nie wraca.

Byłaby krzyknęła, ale szloch zdławił jej gardło. Rzuciłaby się na pomoc, lecz nogi jakby wrosły jej w ziemię, a dłonie przywarły do oczu, żeby nie widzieć. Żeby nie zapamiętać.

Drgnęła, gdy od strony topolowej alei dobiegło rżenie koni i raźne, wesołe postukiwanie kopyt. Do dworu zbliżał się oddział żołnierzy. Wysokie hełmy z dwugłowym cesarskim orłem i nieskalanie białe mundury natchnęły ją nadzieją na odwet. Austriacy zsiedli z koni. Śmiali się hałaśliwie, przerzucając żarcikami w twardej obcej mowie.

W blasku pochodni przeliczano korony – plądrowano dwór. Trzask łamanych mebli, tupot ciężkich buciorów rozlegały się za wstrząsanymi bezgłośnym łkaniem plecami Elżbiety. Część chłopów wypadła na podwórzec, pijana samowolą i bezkarnością, z przekrwionymi ślepiami bestii, z prymitywnym rechotem.

Zataczając się, wróciła do sadu. Nastka czekała między drzewami, niespokojna, skupiona na dziecku.

– Dokąd teraz? – spytała Elżbietę.

– Na północ, do Starzowej. We dworze na pewno nas przyjmą. A później do rodziców. Do Warszawy.

* * *

Sarze doskwierało osamotnienie. Tuż po jej siedemnastych urodzinach Lea zaręczyła się z synem handlarza zbożem, Eliaszem Liskowiczem. Odbyły się uroczyste tenaim, a potem przyszłą pannę młodą pochłonęło kompletowanie ślubnej wyprawy. Hadasa również wyprowadziła się do męża, co uradowało matkę, która teraz w marzeniach widziała pod chupą młodszą córkę, więc zaczęła przebąkiwać o tym, że czas najwyższy, aby i ją wydać za mąż. Sara burzyła się przeciw temu w duchu. Dobrze jej było z rodzicami, gdyż na jej artystyczne skłonności mimo wszystko patrzyli przez palce.

W tym czasie zafascynowały ją akwarele. Pierwsze próbki były żałosne, wyrzucała je więc ze złością, rozmazując kciukiem bezkształtne plamy na papierze, który z niewiadomego powodu nie chciał schnąć. Była jednak dobrej myśli. Przekonana, że w końcu opanuje tę sztukę, martwiła się jedynie o to, że w zastraszającym tempie kurczy się szczupły zapas kartek. Kiedy się wyczerpały, a ojciec odmówił nowych, postanowiła kupić je sama. Na tę okazję już od jakiegoś czasu oszczędzała drobne, zatem mniej więcej w połowie miesiąca ijar udała się do antykwariatu na Szeroką.

Onieśmielona, stała długo przed wystawą. Zaciskała palce na monetach niczym na cudownej lampie Aladyna i nie od razu się zorientowała, że w tym czasie ani razu nie odezwał się dzwonek u drzwi. Oraz że przez wystawową szybę wgapia się w nią ciemnowłosy wyrostek w jarmułce.

Weszła do środka. Wnętrze było dokładnie takie, jak je sobie wyobrażała; zalane światłem, które wpadało przez wypucowane okno i rozszczepiało się na drewnianej podłodze. Przestronne mimo półek uginających się pod ciężarem ksiąg, ryz papieru, przyborów do pisania, pudeł i pudełek.

Rozejrzała się. Czarnowłosy chłopak w kamizelce na białej, płóciennej koszuli wciąż sterczał przy oknie, z rękami skrzyżowanymi na piersi i krzywym uśmieszkiem, którego wymowy nie pojmowała. Poza tym okazał się znacznie starszy, niż sądziła – na pewno nie był już dzieckiem.

W głębi antykwariatu zaszurały kroki. Coś trzasnęło, zaskrzypiało, po czym ukazała się kobieta w tradycyjnym stroju, w peruce, którą zsunęła nisko na czoło.

– Obsłuż klientkę, Jonatanie – powiedziała.

Chłopak opuścił ręce.

– Słucham – zwrócił się do Sary.

– Przyszłam... po papier.

– Jaki?

– No... taki... do rysowania. Nie za cienki, biały i chropowaty.

Zmarszczył gęste brwi, które złączyły się nad prostym nosem.

– W takim razie... – mruknął z namysłem – pokażę pannie próbki.

Zaprowadził ją do prostokątnego stołu i z ustawionych nieopodal półek zdjął różne arkusze. Gdy ułożył w wachlarz na blacie, Sara nieśmiało pogładziła ich nierówną fakturę.

Odchrząknęła.

– Który... najlepiej wchłania wodę?

Brwi Jonatana znów zbiegły się w grubą kreskę.

– Wchłania wodę? Ale po co... miałby wchłaniać?

– Żeby na nim malować. Akwarelami.

– Akwarelami – powtórzył i się uśmiechnął. – Trzeba było tak od razu.

Wyjął nowe próbki. Wybrała jedną, poprosiła o dziesięć identycznych sztuk, zapłaciła kobiecie w peruce, a Jonatan spakował sprawunek i odprowadził ją do wyjścia. Pąsowa niczym róża wyszła na ulicę, przyciskając do piersi zwinięte w rulon i omotane sznurkiem bezcenne arkusze.

* * *

Kiedy po latach Elżbieta wspominała okoliczności śmierci Konstantego, pamiętała głównie noc, gdy z synkiem na ręku wędrowała przez pola i las, przez skutą lodem rzekę, z dala od utartego szlaku. Przykryte czapami śniegu drzewa stanowiły gęstą zasłonę, za którą ukryła się z Nastką, gdy drogą galopowała austriacka piechota konna i potem, kiedy od Tarnowa ciągnęła pijana gromada zbuntowanego chłopstwa.

Pamiętała też trzaskający mróz i paraliżujący strach o dziecko, które w połowie wędrówki niespodziewanie ucichło, może pod wpływem zimna i ostrego, kłującego w płucach powietrza, a może z powodu ciemności, tak różnej od miękkiego półmroku dworskiej alkowy. Ogrzewała synka oddechem, przytulała drobne ciałko do piersi, brnąc między świerkami i dębami, a żywiczny zapach przywodził jej na myśl to, co właśnie utraciła: dom i męża.

O brzasku wydostały się z lasu i poszły wzdłuż traktu. Elżbieta ledwo trzymała się na nogach, więc Nastka przejęła dziecko. Po tragicznej nocy dzień był spokojny, niebo bezchmurne, powietrze przejrzyste niczym kryształ.

Do południa jedynym napotkanym konnym okazał się miejscowy Żyd, domokrążca i bukinista, który w przeszłości wielokrotnie zajeżdżał do dworu w Pohorcach, gdyż dostarczał Elżbiecie zamówione w Krakowie książki. Na jej widok zatrzymał konia i pomógł kobietom wsiąść na wóz, choć najpierw musiał je długo przekonywać, że nic im z nim nie grozi.

– Pohorce spłonęły! – krzyknął, strzelając z bata. – Gorzejowa i Brzozów także. Teraz tu same wdowy i sieroty żyć będą, bo chłopstwo mordowało, kogo popadnie.

Dowiózł je aż pod chatę rodziców Nastki, skąd Elżbieta następnego dnia na chłopskiej furmance pojechała do krewnych w Starzowej. Dwór stał przy granicy z Kongresówką, lecz paradoksalnie sąsiedztwo wojsk carskich wydawało się zabezpieczeniem przed ponownym atakiem chłopstwa.

Im dalej byli od Pohorców i Tarnowa, tym rzadziej widywali austriackie oddziały. Jeśli jednak jakiś mijali, Elżbieta zagryzała usta do krwi, powstrzymując się tylko ze względu na synka przed wykrzyczeniem nienawiści do ich białych mundurów. Właśnie wtedy przysięgła sobie i dziecku, że nigdy im nie wybaczy i choćby wyrzuciła z pamięci wszystko inne, tego nie zapomni do śmierci.

* * *

Trwał miesiąc tamuz, upalny i tak suchy, że w studniach na Kazimierzu zabrakło wody. Wiślany nurt zwolnił, brzegi poszerzyły się, odkrywając łachy szarego piachu i żwiru. Żar sprawiał, że mężczyźni na całe godziny zaszywali się w chłodnej synagodze albo w łaźni, a kobiety, swarliwe i znużone niedającym oddechu słońcem, z mniejszym niż zazwyczaj zapałem przykładały się do domowych obowiązków.

Sara od kilku dni wymykała się z domu, ponieważ matka domagała się kategorycznie, aby przyjęła zaloty rzezaka Mendla Spiry. Był bogatym, dość młodym wdowcem, bezdzietnym, z szanowanym fachem w ręku. Mimo niechętnego milczenia dziewczyny okazywał zdumiewający upór, obiecując rodzicom przyszłej żony wyjątkowo korzystny kontrakt małżeński.

Sara upatrzyła sobie miejsce nad rzeką, w cieniu kępy leszczyny, która dawała tak pożądany podczas upałów chłód. Spędzała tam najgorętsze chwile. Ukryta przed wzrokiem ludzi rozpościerała na trawie chustę, rozkładała na niej zapas papieru, ołówki i farby, po czym malowała, korzystając z cienkiej, drewnianej podkładki. W rozmarzeniu błądziła wzrokiem po spokojnej powierzchni wody i wznoszącym się za rzeką wzgórzu, na którym górował Wawel z błyszczącymi w słońcu kopułami wież.

Tego dnia również wybrała leszczyny. Z lnianego worka wyjęła papier, ołówki oraz trzy zielone jabłka, które wytarła chusteczką i ułożyła równo na chuście. Słońce wolno przesuwało się po bezchmurnym niebie, drzewa i woda były niemal nieruchome – jak wyrzeźbione w kamieniu. W trawie natrętnie cykały świerszcze.

Zaabsorbowana pracą nie wyczuła obecności intruza. Bezszelestnie usiadł pod leszczynową koroną, oparł plecy o pień, skrzyżował nogi i trwał tak niczym posąg, popatrując to na roztaczający się przed nim widok na rzekę, to na pochyloną nad kartką dziewczynę. W końcu, jakby zniecierpliwiony, sięgnął po jedno z trzech jabłek, wytarł je o materiał kamizelki i zatopił zęby w słodko-kwaśnym miąższu.

Zaskoczona Sara odwróciła się i na widok obcego poderwała na nogi. To był Jonatan z antykwariatu. Znała już jego krzywy uśmieszek, co nie zmieniło faktu, że chłopca nie powinno tu być, a pod żadnym pozorem nie wolno im było rozmawiać w cztery oczy.

– Za wcześnie zerwane – powiedział, nie ruszając się z miejsca. – Jabłka.

– Skąd... się tu wziąłeś.

To nie było pytanie. Raczej pretensja, że wtargnął do jej kryjówki i zakłócił spokój.

– Stamtąd. – Wyciągnął rękę w kierunku Kazimierza. – Tak jak ty. Przyszedłem się wykąpać, ale teraz, kiedy tu siedzisz...

Spiekła raka.

– Odejdź. Jeszcze nas kto zobaczy.

– Kto? Flisacy?! Lepiej pokaż, co narysowałaś.

Uklękła na chuście, jak najdalej od niego.

– Nie. Wracaj do antykwariatu. Masz tam chyba co robić? Kto dziś obsługuje klientów?

Zaśmiał się niewesoło i zamaszystym gestem rzucił ogryzek do wody.

– Jakich klientów? Od miesięcy antykwariat świeci pustkami. To nie jest dobry czas na handlowanie książkami.

– Dlaczego?

Popatrzył na nią ze zdziwieniem.

– Nie widzisz, co się wokół dzieje?

– A co ma się dziać? Upał i tyle.

– Nie słyszałaś o rewolucji? W Krakowie?

Oczywiście. Sara słyszała o rewolucji, ale dotychczas nie zaprzątała tym sobie głowy.

– Rewolucja już się skończyła.

– Wybuchnie znowu – zapewnił gorąco.

– Co tobie do niej? Jakby to była nasza sprawa.

– A nie jest? Pleciesz od rzeczy. Posłuchaj lepiej, co mówi rabin Dow Ber Meisels. Wszyscy powinni być polskimi patriotami. Przecież poparliśmy Rząd Narodowy! To nie kłóci się ani z naszą tradycją, ani z religią. Ja w każdym razie przyłączę się do oddziałów, jak tylko znów dojdzie do walk.

– Czemu nie zrobiłeś tego wcześniej?

– Z powodu matki. Ojciec przysłał jej get i zniknął. Nie wiem, gdzie jest. Pewno wyemigrował do Ameryki.

– A pomocnicy? Zatrudnij pomocników. W pracowni mego ojca jest aż trzech.

– Mieliśmy pomocników, ale w handlu zastój, więc odeszli poszukać lepszej pracy. Pokaż mi wreszcie, co narysowałaś.

– Uparty jesteś. Ani mi się śni.

– Dłużej nie będę prosił.

Wyciągnął rękę tak szybko, że zanim zdążyła zdjąć z kolan deseczkę z przyczepionym do niej rysunkiem, już miał ją w dłoniach.

– Oddaj! Oddaj, bo...!

– Przecież nic mi nie zrobisz – odparł ze spokojem i długo przyglądał się szkicowi.

– Spróbuj tylko żartować ze mnie! – powiedziała groźnie.

– Dlaczego miałbym żartować? Moim zdaniem jest całkiem ładne. Nie znam się na rysowaniu, ale to bardzo mi się podoba. Często tu przychodzisz malować?

Zawahała się. Odebrała mu rysunek, po czym wzięła jabłko i skosztowała. Rzeczywiście, było niedojrzałe.

– Codziennie. Matka uparła się przed zimą wydać mnie za mąż. Wierci mi dziurę w brzuchu o Mendla Spirę! A ja nie chcę rzezaka! Nie znoszę chodzić do rzeźni! Nie będę mu cerowała skarpet ani piekła chleba! Nie zamknę się dla niego w domu! Umarłabym z nudów, nawet nie wiem, o czym bym miała rozmawiać z takim mężem. On na pewno nie pozwoli mi malować ani czytać książek.

– No, nie wychodzi się za mąż dla rozmów i nie po to, żeby czytać i malować. Chociaż moim zdaniem jedno drugiemu nie przeszkadza.

– Nie wiem, czemu się na mnie uwziął, ten Spira. Jakby na Kazimierzu mało było panien na wydaniu!

– Panien nie brakuje. Ale żadna nie ma twoich oczu.

– Nie kpij. Hadasa, moja starsza siostra, ma dużo ładniejsze!

Wstał z trawy i się uśmiechnął.

– Nie przynoś więcej tych jabłek. Umówmy się, że teraz moja kolej. Do jutra.

Odprowadziła go wzrokiem, myśląc o tym, że ma zaledwie dzień, aby sprawdzić, co mówił o rewolucji krakowski rabin Dow Ber Meisels. Okazało się jednak, że miała rację. Rewolucja wygasła przed nadejściem wiosny i nic nie zapowiadało, że się odrodzi. Mimo to nie zamierzała żartować z Jonatana; rozemocjonowana czekającym ją spotkaniem ubrała się staranniej niż zwykle, w czarne włosy wpięła srebrne grzebyki, na dłonie wsunęła bransolety.

Nie przyszedł ani tego dnia, ani następnego. Rozczarowana siedziała bezczynnie nad rzeką, targając ze złością kępki spalonej przez słońce trawy. Pojawił się dopiero w piątek. Przyniósł arkusze papieru o kredowym odcieniu i jabłka czerwone niczym lamówka przy jej spódnicy.

– Nie mogłem wcześniej – oświadczył, wręczając podarki.

Przyjęła papier i wybrała najdorodniejsze jabłko.

– Więc? Czemu cię nie było? Nie żebym z tego powodu załamywała ręce. Po prostu jestem ciekawa.

– Pracowałem w antykwariacie.

Zapadło przedłużające się milczenie. Oboje jedli owoce, zerkając na siebie spod oka. Jonatan usiadł blisko dziewczyny, na skraju kraciastej chusty, a Sara bawiła się długą wełnianą frędzlą.

– Co robiłaś wczoraj i przedwczoraj? – spytał. – Namalowałaś coś nowego?

Pokręciła głową. Teraz żałowała, że zmarnowała minione popołudnia i nie mogła się niczym pochwalić.

– Szkoda – stwierdził. – Ale dziś się nie wymigasz. Narysujesz coś dla mnie, w podzięce za jabłka i papier.

Zgodziła się i namalowała prosty pejzażyk: most, płynącą meandrami Wisłę i rozciągające się na obu brzegach miasto. Podała mu go z uśmiechem. Przysunął się tak blisko, że przez mgnienie oka otarł się o jej ramię.

Zerwała się spłoszona i otrzepała spódnicę.

– Już muszę wracać – oznajmiła, walcząc ze zmieszaniem. – Dzisiaj szabat.

Podniósł się również. Owijał palce długimi źdźbłami trawy, kiedy ona składała chustę i zbierała przybory do malowania.

– Poczekaj tu, nie idź od razu za mną – mruknęła.

– Nie znam nawet twojego imienia.

– Sara. Córka krawca, Lewiego Bacha. A ty masz na imię Jonatan.

– Moją matką jest Estera Schraiber, antykwariuszka z ulicy Szerokiej.

Już ze ścieżki pomachała mu na pożegnanie.

Potem w domu prześladowało ją wspomnienie głębokiej czerni jego źrenic i rzęs gęstych niczym u dziewczyny. Pamiętała szczupłość dłoni Jonatana, małe jak biedronka znamię na szyi, cień zarostu nad ustami wygiętymi w krzywym uśmieszku.

Podobał się jej bardzo, więc kiedy w miesiącu aw przysłał do niej swatkę, ku zdumieniu rodziców tym razem ani chwili nie zwlekała z odpowiedzią.

ROK 1895

Rozdział 1
Swatka

Są czarne jak skrzydła kruka. Takie jedwabiste i miękkie...

Szymon wplatał palce w rozsypane na poduszce włosy Judyty. Bawił się pasmami, gładził, zwijał w pierścienie. Z uśmiechem wysunęła się z jego objęć i usiadła na łóżku.

– Mówiłeś, że malujesz mój portret. Który to?

– Zgadnij.

Rozejrzała się po pracowni. Była to pięciokątna mansarda o skośnym dachu, wysokich oknach i drzwiach prowadzących do mniejszego pokoju oraz mikroskopijnej kuchni. O tej porze, tuż po południu, przez kwadratowe szybki wpadało do środka łagodne światło. Przy oknie, obok łoża o kutych z żelaza ramach, stał stolik toaletowy z porcelanową miską i dzbanem, dalej stół, parę krzeseł i parawan. Resztę wnętrza zajmowały zakryte płótnem obrazy, ustawione na sztalugach i pod ścianami.

Judyta okryła nagie ramiona fartuchem malarskim. Boso, przeczesując palcami zmierzwione włosy, wędrowała od obrazu do obrazu, marszczyła z namysłem brwi, zaglądając pod białe płachty.

Zatrzymała się dłużej przed portretem Żydówki w haftowanym srebrną nicią małżeńskim czepku.

– Piękny! Ale dodałabym ochry. I cynobru.

Szymon roześmiał się pobłażliwie.

– Wracaj do łóżka – powiedział.

Uśmiechnęła się przekornie i szła dalej. Wciągała w nozdrza drażniący zapach terpentyny, kurzu i drewna. Sunęła opuszkami po wypukłej fakturze obrazów, jakby rozpoznawała gęstość farby, pociągnięcia pędzla.

– Zdaje się, że mnie pan nabiera – żartowała. – Chyba że to ja. Za sto lat. – Wskazała na portret starej, steranej życiem kobiety.

– I tak nie znajdziesz.

Judyta z rozczarowaniem wzruszyła ramionami.

– Bo go tu nie ma.

– Jest, zajrzyj za parawan.

– No tak. To rzeczywiście idealne miejsce! – prychnęła. – Najciemniejszy zakamarek!

Ale za parawanem odkryła drzwi, których nie zauważyła wcześniej.

– Dokąd prowadzą?

– Do schowka, składziku rupieci.

– Niemożliwy jesteś! Pokaż mi go wreszcie!

– Nie dzisiaj. Nie zdążysz odebrać kapelusza od modystki.

– Ależ z ciebie... Kapelusz to tylko pretekst.

– Właśnie o tym mówię. – Szymon podparł się na łokciu i przywołał ją gestem. – Obiecałaś, że będziesz ostrożna. Że zadbasz o pozory.

– Przejmujesz się moją reputacją?

– Ktoś musi.

Judyta parsknęła śmiechem.

– Sporo za późno. A poza tym w nosie mam reputację.

– Bądź tak miła i powiedz to swemu ojcu.

– Widzę, panie artysto, że umierasz ze strachu przed Natanem Schraiberem. To zwykły antykwariusz, nie wyściubia nosa zza ksiąg.

– Antykwariusz, który kupuje moje prace. Chcesz, żebym zbiedniał?

– Jakbyś niby mógł bardziej! – rzuciła lekkim tonem. – Ale masz rację, pora do modystki. Kończą mi się już pomysły, jak wyrywać się z domu, do ciebie. – Usiadła na brzegu łóżka. – Czyli nie pokażesz mi portretu. Dlaczego?

– Bo nie jest gotowy.

– A jeśli pięknie poproszę?

– A co z modystką?

– Nie ucieknie. Więc? Jeśli poproszę? – Judyta musnęła ustami wnętrze dłoni Szymona.

– Niczego nie wskórasz.

– Och. To się jeszcze okaże...

Później wysunęła się ze zmiętej pościeli i dopinając haftki gorsetu, a potem naciągając pończochy, zerkała na niego spod rzęs. Przy nim wyzbyła się pruderii. Był czułym i doświadczonym kochankiem, skupionym wyłącznie na niej, i tak bezgranicznie oddanym, że gdy wracała do domu z niezupełnie niewinnych schadzek, nie miała ani krztyny wyrzutów sumienia.

– Kiedy się teraz spotkamy? – spytała.

– Nie wiem. Mam sporo pracy.

– No tak. Nie mogę cię wciąż odrywać od malowania – stwierdziła, kryjąc rozczarowanie.

– Nie odrywasz, po prostu gonią mnie terminy. Wpadnę do antykwariatu, w piątek.

Westchnęła, wkładając rękawiczki.

– W takim razie do zobaczenia u ojca.

Tak bardzo przywykła do kłamstw, że weszły jej w krew. Balansowała na granicy między różnymi światami: zwyczajnym, w którym była przykładną córką, i drugim, tak niezwykłym, że aż wydawał się nierealny. Tu udawała niezależną i pewną siebie – a bawiło ją to coraz bardziej. W obu rolach świetnie się sprawdzała, jakby los napisał je specjalnie dla niej.

Niepokoił ją jednak fakt, że ten stan rzeczy nie mógł trwać w nieskończoność. Że coraz częściej czuła się tak, jakby to nie rodzinny dom był przeznaczonym jej miejscem. I jakby w obecności malarza niczego nie udawała.

Mimo wszystko z lekkim sercem pobiegła do modystki. Odebrała nowy kapelusik, który do niczego jej nie pasował i nawet nie był w jej guście, a kiedy na przystanku zatrzymał się tramwaj konny, wsiadła, wciąż z rozmarzonym uśmiechem na ustach. Dojechała aż do ratusza i pieszo ruszyła ku domowi.

Od jakiegoś czasu w postępowaniu z rodzicami Judyta stosowała zasadę małych kroków. Najpierw, jeszcze jako nastoletnia panienka, przekonała ojca, żeby wysłał ją do szkoły, a potem wywalczyła zgodę na samotne spacery. Jedynie rozmowy o przyszłości zbywała lekceważącym śmiechem. W zamian pomagała w antykwariacie. Wstawała skoro świt i otwierała zakład po to tylko, żeby w kantorku zająć się nudnymi fakturami.

Szymon Heller niedawno pojawił się w jej życiu. Przyszedł do antykwariatu w miesiącu siwan, w porze kwitnienia bzów, z owiniętym w papier portretem Salome. Judyta wniosła właśnie naręcze gałązek obsypanych ciemnofioletowymi kwiatami i odtąd, kiedy myślała o malarzu, czuła ich odurzającą woń.

Przyspieszyła kroku. Jeszcze chwila i będzie w domu. Antykwariat znajdował się naprzeciwko rodzinnej kamienicy, więc podczas deszczu w żaden sposób nie dało się zmoknąć. A deszcz też kojarzyła z Szymonem, bo w taką nagłą wiosenną ulewę przysłał jej pierwszy liścik. Tego dnia wcześniej skończyła pracę i nie rozłożywszy nawet parasola, dobiegła do bramy, gdzie z zawadiackim uśmieszkiem czatował na nią ulicznik. Wcisnąwszy jej karteczkę usianą rozmazanymi plamkami atramentu, bez słowa wybiegł na ulicę, za nic mając solidne oberwanie chmury.

List przeczytała dopiero wieczorem. Po bezsennej nocy, mimo wątpliwości, zdecydowała się na schadzkę. Schowana pod koronkową parasolką przed wścibskimi spojrzeniami przechodniów długo wyczekiwała na Plantach, bo przyszła sporo przed czasem. Potem kluczyli kamiennymi uliczkami, przypatrywali się sobie ukradkiem, dzieląc się kupionymi na spółkę obwarzankami. Właśnie wtedy Judyta pokochała ich słonawy smak.

Weszła do mieszkania i już w progu napotkała podejrzliwy wzrok matki. Miriam Schraiber z dezaprobatą kręciła głową.

– Gdzieś ty znowu była? Nie powinnaś włóczyć się po mieście, ale oczywiście mnie nikt w tym domu nie słucha.

– Przecież tylko odebrałam kapelusz – jak gdyby nigdy nic odparła Judyta.

Kapelusik zdobiła kaskada wstążek i kokardek.

– Już widzę, jak go będziesz nosiła. Istny strach na wróble.

– Oj, mame! Nie znasz się na modzie.

– Odwracasz kota ogonem. Na Kazimierzu też są modystki, czemu biegasz aż na Stare Miasto?

– Dla zdrowia! – zażartowała Judyta. – Gdzie Esterka?

– W antykwariacie. Zaniosła ojcu i Michelowi po kawałku ciasta. Dopiero co upiekłam.

– Ach, ciasto! Padam z głodu.

– Przynajmniej tym się nie różnisz od innych – skwitowała matka.

* * *

W ostatniej klasie szkoły powszechnej Judyta dostała chanukowy podarek: hebanowe pudełko o srebrnym zameczku i wytłoczonym na wieczku monogramie. W podłużnych przegródkach leżały tubki farb, niżej trzy pędzle z prawdziwego włosia, każdy innej grubości. Nauczyła się na pamięć obco brzmiących nazw kolorów, zanim po raz pierwszy zdjęła zakrętki, żeby wycisnąć na paletę gęste krople.

Pokochała malowanie. Godzinami wertowała albumy o sztuce i nieustannie gryzmoliła coś na skrawkach papieru, zawstydzona nieporadnością i niedostatkami warsztatu. Marzyła o tym, by uczyć się rysunku, choć wiedziała doskonale, że taka wiedza zarezerwowana jest dla mężczyzn. Ostatnio pragnienie to zawładnęło nią niemal bez reszty, kiedy jednak napomykała o nim ojcu, z uśmiechem mówił o czekającym ją małżeństwie.

Może zrezygnowałaby z tych marzeń, gdyby nie kopia starej zakurzonej fotografii. Znalazła ją przed miesiącem w antykwariacie, w kartonowym pudle między retuszowanymi widokówkami i portretami aktorów krakowskich scen. Musiała tam leżeć długi czas, zbyt niepozorna, by skusić klientów. Była dziełem jakiejś Angielki. Ukazana na niej modelka o czarnych, pełnych smutnej zadumy oczach, w sukni, pod którą bielało płótno prostej koszuli, odgrywała rolę Hypatii z Aleksandrii. Judyta wcześniej nigdy o niej nie słyszała. Kiedy w końcu odkryła małą wzmiankę w encyklopedii, zauroczona starożytną filozofką, jej determinacją w dążeniu do wiedzy, uparła się pójść tą samą drogą. Odtąd nie rozstawała się ze zdjęciem.

W przypływie odwagi zdecydowała, że zapisze się na kurs malarstwa. Jedyny, który znała, choć ze słyszenia, odbywał się przy ulicy Karmelickiej, w Domu Nauczycielek, gdzie mieściła się siedziba Wyższych Kursów dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego, jednej z niewielu instytucji pozwalających kształcić się młodym kobietom w czasach, gdy drzwi krakowskich uczelni były przed nimi zatrzaśnięte.

Wybrała się tam sama, w tajemnicy przed matką i ojcem. Kancelaria znajdowała się na parterze dwupiętrowej kamienicy, w której wynajmowano pomieszczenia na sale wykładowe. Judyta weszła do sporego widnego pokoju o wyraźnie urzędowym charakterze. Pod ścianami ustawiono więc wysokie szafy i biblioteczki, a na samym środku dwa okazałe palisandrowe biurka, za którymi pracowały kancelistki. Młodsza stukała miarowo w okrągłe, błyszczące niczym dżety guziczki maszyny do pisania, starsza – temperowała ołówki.

– W sprawie? – spytała, odrywając oczy od frędzli drewnianej obierzyny.

– Nauki na wydziale artystycznym.

– No tak. Trzeba złożyć podanie, zaświadczenie o zamieszkaniu w domu i zgodę rodziców.

– Zgodę rodziców? Ale po co?

– Ma panna dwadzieścia cztery lata?

Stukot maszyny ucichł, a młodsza kancelistka zmierzyła Judytę taksującym spojrzeniem.

– Nie.

– Właśnie, zresztą widać gołym okiem, że nie jest panna pełnoletnia. To formularz i reszta dokumentów. – Podała brązową kopertę. – Radzę nie zwlekać, bo kończą się wolne miejsca. Wpisowe, dwie korony, należy uiścić do końca września. Jeśli nie stać panny na czesne, konieczne jest poświadczenie ubóstwa i podanie z prośbą o stypendium. I, rzecz jasna, świetne wyniki w nauce. To tyle – powiedziała i wróciła do ostrzenia ołówków.

Judyta wyszła na zalaną słońcem ulicę i zmrużyła oczy. Czekała ją przeprawa z rodzicami, nie dało się uniknąć rozmowy o jej planach, choć wolałaby postawić ich przed faktem dokonanym. Zaabsorbowana myślami o formalnościach dotarła do Plant i ze zdziwieniem zauważyła, że z kasztanowców opadają już liście, ścieląc się miękko na trawie i w cienistych alejkach.

Przy franciszkanach się zawahała. Od wiosny w kościele trwały prace nad nową polichromią; dawno już chciała tu zajrzeć. Chrześcijańskie świątynie i cmentarze zawsze ją fascynowały. Z powodu niezwykle pięknej polichromii zwiedziła w przeszłości kościół Mariacki, dla barokowego wnętrza – kościół Świętych Piotra i Pawła, a dla cudownych krużganków kościół Świętej Katarzyny. Była też w wielu innych, ale ukrywała owe eskapady przed rodzicami, zwłaszcza przed matką, którą na pewno oburzyłaby ta nietypowa dla Żydówki pasja.

Tym razem weszła do środka. W przedsionku rozlegały się postukiwania i szurnięcia, dźwięki charakterystyczne dla renowacji, przerywane mocnymi kadencjami ciszy. Judyta przypatrywała się stamtąd nawie głównej, o sklepieniu podtrzymywanym przez drewniany szkielet rusztowań, po czym cichutko przeszła na prawą stronę i z zapartym tchem podziwiała gotowe już naścienne kompozycje bratków, nasturcji, maków i róż. Polichromia powstawała etapami. Na posadzce leżały kartony z pastelowymi projektami fragmentów układów, z których wzory przenoszono na ściany, żeby je potem pomalować. Judytę zachwyciła czystość i intensywność barw, tak bliskich tym widywanym w naturze. Zadzierała głowę, aby obejrzeć sklepienie imitujące rozgwieżdżone niebo. Gdy niczym w tańcu okręciła się na obcasie, szafir i złoto zawirowały, zlewając się w jedno...

Potknęła się i wpadła na rusztowanie, a jej lewe ramię przeszył dotkliwy ból. Rozległ się huk, jakby coś ciężkiego runęło na posadzkę, lecz chwilę wcześniej gęsta, lepka ciecz chlusnęła z góry na jej nowy kapelusz. Farba nie dostała się do oczu, ale spryskała twarz i żakiet. Judyta, zdumiona i wystraszona, ostrożnie zdjęła ociekające kobaltem nakrycie głowy.

– Jasna cholera!

Krzyk, który wzniósł się gdzieś pod sufitem, splótł się z tupotem butów. Po chwili z najniższego poziomu rusztowania zeskoczył ciemnowłosy malarz. Jego niebieskie oczy niemal ciskały gromy.

– Tu nie wolno wchodzić! Kto tu pannę wpuścił?!

– Nikt! – odwarknęła. Drżącymi rękami wygrzebywała z torebki chusteczkę.

– Obowiązuje zakaz zwiedzania, wystarczyło przeczytać!

– Ejże, Maurycy! – Dobiegło gdzieś z góry. – Robisz bazar z kościoła! Pomóżże pannie! Widzisz przecież, trzeba ją ratować. Szczęście w nieszczęściu, że skończyło się tylko na tym.

Na niższym poziomie rusztowań pojawił się płowowłosy artysta o jasnej bródce i lekko podkręconych wąsach.

– Tyle barwnika zmarnowała! – odkrzyknął Maurycy. – Obciążymy pannę kosztami!

Pochwycił Judytę za ramię i pociągnął na środek nawy, ale wyrwała się z łatwością.

– To nie była moja wina! – zaprotestowała.

– Nie?! A kto tańczył przy rusztowaniach?!

– Nie tańczyłam! Oglądałam tylko i się potknęłam!

– Trzeba to szybko zmyć, w zakrystii mamy ciepłą wodę.

– Zbytek łaski! – prychnęła, odwróciła się i wyszła.

Szybko tego pożałowała, gdyż paradowanie przez miasto z twarzą niebieską niczym niezapominajka zwracało powszechną uwagę. Szczególnie dzieciarni, która ze śmiechem wytykała ją palcami.

* * *

Trzy dni później w kantorku antykwariatu Judyta w zadumie szkicowała gąszcz kwiatów i liści. Rysunek rozrastał się z marginesu księgi rachunkowej ku środkowi strony, między kolumny cyfr i szeregi liter – zapis przychodów i rozchodów firmy, lecz zatopiona w myślach dziewczyna nie do końca wiedziała, co robi. Dokumenty, które powinna złożyć w kancelarii kursów, ukryła głęboko w szafie, pod sztukami złożonej w kostkę wykrochmalonej pościeli. Zbierała się na odwagę, by powiedzieć ojcu o planach rozpoczęcia nauki i poprosić go o pozwolenie. Wyczekiwała odpowiedniego momentu, lecz ponieważ jej zdaniem jeszcze nie nadszedł, wciąż odwlekała trudną rozmowę.

Z zamyślenia wyrwał ją dzwonek. Stalówka wysunęła się z palców, a gdy dziewczyna zerwała się z krzesła, inkaust spryskał blat sekretarzyka. Zakradła się do półotwartych drzwi kantorka i wstrzymała oddech, wsłuchując się w męskie głosy. Zobaczyła pomocnika, Michela; we frontowej części antykwariatu przy ladzie oddzielającej towar od klientów targował się z trzema studentami. Ojciec natomiast rozmawiał z Szymonem.

Zazwyczaj tuż po wyjściu malarza Judyta katalogowała jego nowe rysunki, wybierała jeden na wystawę, a pozostałe wkładała do specjalnego stojaka. Ale najpierw przyglądała się każdemu z przekonaniem, że trzyma w dłoniach czystą magię. W jakiś niesamowity sposób pojedyncze kreski, urwane i krzywe, układały się w dziecięce główki, w kosze pełne bochnów chleba i winogron, w misternie rzeźbione menory...

Dziś jednak nie zamierzała czekać. Pod wpływem impulsu znalazła się obok ojca.

– Pozwól, że się tym zajmę, tate.

– Panno Judyto – rozległo się powitanie malarza.

Opanowała gwałtowną radość. Skinęła głową i wzięła prace, żeby wpisać je do rejestru. Czuła na sobie wzrok Szymona, gdy przy biurku oznaczała akwarele. Aż drgnęła, kiedy zbliżył się do niej, sięgnął do lampy i odkręcił knot, niby przypadkiem muskając jej włosy.

– Tak znacznie lepiej – ocenił. – Szkoda tych pięknych oczu.

Judyta z trudem skończyła pracę, po czym zabrała się do segregowania książek. Walcząc z dygotem rąk, niemalże na chybił trafił przekładała tomy oprawione w miękką skórę. W końcu usłyszała, że Szymon się pożegnał.

Natan Schraiber spoglądał na córkę ukosem i szarpał palcami siwiejącą brodę.

– Zostaw książki. Michel to dokończy, w poniedziałek – orzekł. – Zamykamy.

Nie zaprotestowała. Pomyślała, że w domu pewno wszystko gotowe do szabatu. Ojciec jak co piątek wybierał się do łaźni i na nabożeństwo, matka szykowała świąteczne potrawy, a siostra kładła obrus na stół. Judycie wydało się nawet, że już czuje aromat słodkiej chały. Wieczorem zapłoną świece i razem zasiądą do kolacji.

Ale w domu zastała ciszę. Zza zamkniętych drzwi salonu dobiegały stłumione kobiece głosy, a w jadalnym kręciła się podekscytowana Esterka.

– Pani Lustman naradza się z mame! Znów ma dla ciebie męża! A potem znajdzie go mnie!

Judycie ziemia usuwała się spod stóp.

– Tobie dalej niż bliżej – zdobyła się na odpowiedź w chwili, gdy otwarto drzwi salonu. Matka przepuściła gościa przodem.

– No i jest narzeczona! – Ada Lustman aż cmoknęła. – Pewnie się ucieszy, że zabiega o nią taki kawaler. Pewnie zatańczy, kiedy się dowie, z jakiego domu! Sam Jakub Liskowicz!

Matka Judyty odprowadziła swatkę do wyjścia, dając znak starszej córce, by powstrzymała się od komentarzy. Później z poważną miną ukryła dłonie za załóżką.

– Lustmanowa ma rację. To idealny mąż. Zdecyduj się wreszcie.

Judyta przygryzła usta. Wizyty swatki były jej największym utrapieniem. Co jakiś czas Ada Lustman raiła dziewczynie narzeczonego, po czym znikała, gdy jej starania szły na marne. Jednak tym razem mogło być inaczej. Mimo że antykwariat dobrze prosperował, zainteresowanie Jakuba schlebiało rodzinie, bo był młody, wykształcony i tak bogaty, że służące do końca życia piekłyby za jego żonę macę. Był też synem Ruty i Izaaka Liskowiczów, których Schraiberowie znali od bardzo dawna. Zażyłość datowała się od chwili, gdy w młodości babcia Judyty, Sara Bach, przyjaźniła się z późniejszą matką Izaaka. I chociaż ostatnio kontakty obu rodzin stały się sporadyczne, małżeństwo Judyty i Jakuba mogłoby je ożywić.

– To świetna partia – przekonywała matka. – Nie możesz go nie pamiętać!

– No właśnie! Aż za dobrze!

– Nie przesadzaj. Bo co możesz mu zarzucić?

– Oprócz tego, że jest pompatyczny? I nudny jak flaki z olejem?

– Co ty mówisz!

– Puszy się jak paw!

– Pierwsze słyszę.

– Ani trochę nie zależy mi na jego pieniądzach.

– Jest bardzo mądry. Tego mu nie odmówisz. Uczył się od...

– Mamo. Nawet gdyby był mądrzejszy od króla Salomona, nic z tego nie będzie.

– Poczekaj, aż ojciec dowie się o wszystkim, wybije ci z głowy te fochy.

– To niech raczej Jakub poczeka na Esterkę, aż dorośnie. Ona pali się do małżeństwa.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Rozdział 2
Podróż

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 3
Ucieczka

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 4
Komisariat

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5
Zgromadzenie

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6
Tylko dla pań

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7
Pochodnie Nerona

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8
Jemioła

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 9
Anton

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 10
Pracownia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 11
Żywe obrazy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 12
Plener

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 13
Prawdziwy kłopot

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 14
Dworzec kolei żelaznej

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 15
Paul Gauguin

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 16
Sąsiadki

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 17
Chanuka

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 18
Miasto kościołów

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 19
Awantura

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 20
Święta

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 21
Sylwester

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 22
Cmentarz

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 23
Szpital

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 24
Batik

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 25
Perswazje

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 26
Granica

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Text © copyright by Agnieszka Wojdowicz, 2014

© Copyright by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, Warszawa 2014

Projekt okładki Katarzyna Borkowska

Zdjęcia autorki Irena Skolmowska

Zdjęcia na okładce:

© Małgorzata Maj/Arcangel Images

© istockphoto.com/Cloudniners

Wiersz Heinricha Heinego Zasnęło dziewczę znużone w przekładzie Leszka Lachowieckiego według wydania Danse macabre. Wybór wierszy, Warszawa 1993

Redaktor prowadzący Joanna Wajs

Opieka redakcyjna Joanna Kończak

Redakcja Bogumiła Widła

Korekta Magdalena Szroeder, Ewa Mościcka

Korekta plików po konwersji Irmina Garlej

ISBN 978-83-10-12728-0

Plik wyprodukowany na podstawie Niepokorne. Eliza, Warszawa 2014

www.wnk.com.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.

02-868 Warszawa, ul. Sarabandy 24c

tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,

faks 22 643 70 28

e-mail: wnk@wnk.com.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl