Anna J. Szepielak

Wspomnienia w kolorze sepii
Fragment

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA

Zajrzyj na strony:

www.wnk.com.pl

Znajdź nas na Facebooku

www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

Sięgnij po inne nasze powieści dla kobiet

http://www.nk.com.pl/literatura-dla-kobiet/9/kategoria.html

Przeczytaj również inne książki tej autorki

I nigdy nie wiadomo mówiąc o miłości

czy pierwsza jest ostatnią czy ostatnia pierwszą

ks. Jan Twardowski, Śpieszmy się kochać ludzi

Moim chrześniakom, aby pamiętali

Rozdział I

A.D. 1903, Galicja Wschodnia

Przez uchylone okno do pokoju wpadało rześkie powietrze. Gęste, dekoracyjnie upięte firanki tylko częściowo zasłaniały widok na dziedziniec, po którym niespiesznie krążyła służba folwarczna zajęta codziennymi obowiązkami. Monotonne tykanie zegara stojącego na kominku mieszało się z dźwiękami płynącymi zza okna: pokrzykiwaniem praczki z tylnego podwórka, odgłosem rąbania drewna, gęganiem gęsi wypędzanych na ścieżkę za dworem.

Tuż obok biurka z ciemnego dębu stała bez ruchu młoda dziewczyna. Zniszczone od pracy ręce opuściła na szeroką, burą spódnicę sięgającą kostek, przykrytą czystym, ale wymiętym fartuchem. Luźny biały kaftan skrywający jej obfite kształty kontrastował barwą z ciemnym wyposażeniem gabinetu.

Nie poruszając głową, z ciekawością wodziła wzrokiem po pokoju, jak osoba, która rzadko dostępowała zaszczytu oglądania prywatnych części domu. W jej spojrzeniu nie było onieśmielenia. Spokojnie przypatrywała się ciężkiej metalowej kasie stojącej w rogu oraz szklanym gablotom pełnym książek i różnych dokumentów. Obojętnym wzrokiem przemknęła po rzeźbionym barometrze wiszącym na ścianie, przez chwilę myszkowała wśród rozłożonych na biurku przyborów do pisania, które przyciągały blaskiem srebrnych okuć, aż wreszcie zatrzymała się na rozłożystym fotelu obitym ciemną tkaniną.

Uśmiechnęła się nieznacznie. Fotel, odsunięty nieco od biurka, z mocno wytartym na siedzisku materiałem, musiał być często używany przez pana domu. Dziewczyna przez dłuższą chwilę wpatrywała się w to miejsce, nieświadomie uśmiechając się coraz szerzej. Jej oczy zmrużyły się pożądliwie, a oddech przyspieszył, jakby patrzyła nie na mebel, lecz na żywą osobę siedzącą za biurkiem. Powoli rozchyliła usta i delikatnie przygryzła białymi zębami dolną wargę.

Płatki jej nosa poruszały się, gdy z widoczną przyjemnością wdychała otaczający ją zapach męskiego gabinetu: woń zwierzęcych skór leżących na podłodze, tytoniowy aromat fajek, które ustawiono równo w specjalnej szafce pod oknem oraz zapach starych dębowych mebli.

Lekkie kroki dobiegające z sąsiedniego saloniku przywróciły ją do rzeczywistości. Spojrzała na drzwi z pewnym zdziwieniem.

– Jaśnie pani? – bąknęła zdezorientowana.

Na progu zacienionego gabinetu zobaczyła kobiecą sylwetkę spowitą w biały koronkowy peniuar.

– Ochmistrzyni kazała, żebym przyszła do kancelaryji, do jaśnie pana. – Dygnęła niezręcznie, odruchowo skubiąc koniec grubego jasnego warkocza przewiązanego kawałkiem starej tasiemki.

– Tak, wiem. – Szczupła, eteryczna kobieta starannie zamknęła za sobą drzwi.

Powłóczystym krokiem podeszła do fotela, szeleszcząc koronkami. Usiadła. Przez chwilę ze zmarszczonym czołem przyglądała się dziewczynie.

– To ja prosiłam, aby przysłała cię zaraz po śniadaniu. Mój małżonek objeżdża teraz pola. Tutaj nikt nam nie przeszkodzi... Sądzę, że wiesz, o czym będziemy rozmawiały, Katarzyno. – Znacząco uniosła ciemną brew. Jej głos, choć cichy i melodyjny, brzmiał niepokojąco.

Dziewczyna zacisnęła usta, spuściła głowę. Wydawała się zawstydzona, ale jej podejrzliwie zmrużone oczy pilnie śledziły spod rzęs każdy grymas na bladej twarzy chlebodawczyni.

– Milczysz? Cóż, w takim razie powiem otwarcie. Już od dawna wiem o tobie i moim mężu. Jednak po tym, czego się dowiedziałam kilka dni temu... – Wypielęgnowane dłonie o smukłych palcach zacisnęły się na koronkach peniuaru. – Nie możesz dłużej zostać we dworze.

– Jakże to?!

– Powiedziałam. Chyba nie oczekiwałaś, że będę to nadal tolerować. Zwłaszcza w obecnej sytuacji.

– Ale...

– Tak, ja wiem! – Biała dłoń machnęła ze zniecierpliwieniem, powstrzymując słowa protestu. – Mężczyzna ma swoją wolę i swoje potrzeby. Szczególnie kiedy żona... To nieistotne. – Potrząsnęła głową. – Bez względu na okoliczności dłużej nie zamierzam znosić tej rozpusty w moim domu. – Oschły ton tylko częściowo maskował drżenie głosu. – Sprawy zaszły za daleko. Chyba to rozumiesz?

Dziewczyna niepewnie przestąpiła z nogi na nogę. Szybkie ukradkowe spojrzenie, którym obrzuciła siedzącą w fotelu postać, mówiło wyraźnie, że te słowa ją zdenerwowały. Nie odpowiedziała jednak na pytanie.

– Mój mąż dźwiga na barkach większy ciężar odpowiedzialności niż do tej pory. – Kobieta mówiła jakby do siebie, nie dostrzegając spojrzenia coraz bardziej zdezorientowanej służącej. – Teraz jest ojcem i mam prawo wymagać od niego więcej. Nie może już dłużej folgować swoim zachciankom. Musi zająć się rodziną, jak Bóg przykazał.

Po krótkiej chwili milczenia podniosła wzrok na dziewczynę.

– Reasumując, oboje z mężem postanowiliśmy, że musisz odejść. – Z widocznym trudem hamowała rozdrażnienie.

– Jaśnie pani!

– Dość! Nie chcę o niczym słyszeć. Moja córeczka Zofia ma dopiero cztery miesiące, jednakże ani ja, ani jej ojciec nie uznajemy za stosowne, by wychowywała się w pobliżu bękarta. – Ostatnie słowo, mimo iż wypowiedziane niemal szeptem, zabrzmiało wyjątkowo pogardliwie.

Zgarbiona dziewczyna wyprostowała się raptownie. Szybkim ruchem odrzuciła na plecy długi jasny warkocz i buntowniczo oparła ręce na szerokich biodrach. Przez krótką chwilę patrzyła nieprzyjaźnie na drobną postać kobiety roztaczającej słodką woń kosztownych perfum.

– Pani myśli, że ja swego rozumu nie mam? – spytała ostrym tonem. – Może to i bajstruk, ale pański. A ja mego dzieciuka ukrzywdzić nie dam! – stwierdziła zuchwale. W jednej chwili zniknęła cała jej udawana pokora. – A bo to pan mi wiele nie obiecywał? A bo to ja nie wiem, co mnie trza zrobić?! – rzucała napastliwie kolejne zdania. – Do sędzi pójdę i przysięgnę się przed krzyżem, że...

– Katarzyno! – Stanowczy głos kobiety przywołał ją do porządku. – Grzechy rodziców nie są winą dziecka. Dlatego nie zostaniesz bez pomocy. Wszystko już ustaliłam z twoją matką.

– Z matką? – Dziewczyna się zmieszała.

– Tak. Wyrządziłaś jej wielką przykrość. Marzyła, że dokończysz nauki w kuchni i obejmiesz po niej miejsce. I zapewne tak właśnie by się stało... Wiem, jak wszyscy byli ci tu życzliwi i jak bardzo lubił twoje towarzystwo mój świętej pamięci teść. Jednak ty zmarnowałaś swoją szansę – powiedziała z wyrzutem. – Teraz musisz pomyśleć o innej przyszłości. Już nie w MOIM domu – podkreśliła.

Tykanie zegara rozbrzmiewało przez chwilę wśród przedłużającej się ciszy. Obie kobiety zastygły na swoich pozycjach, jakby chciały złapać oddech przed dalszą walką, której wynik był już w zasadzie przesądzony. Wciąż jednak nie było do końca wiadomo, jakie jeszcze rany zada przeciwniczka.

– Mój małżonek wyznaczył ci sowity posag i znalazł dla ciebie narzeczonego – odezwała się w końcu ciemnowłosa kobieta.

– Narzeczonego?

– To rządca z sąsiedniego majątku. Jest wdowcem. Dobry, wykształcony człowiek, choć już niemłody. Ucieszył się, że jesteś zdolna do rodzenia dzieci, bo chce mieć dużą rodzinę – mówiła zmęczonym głosem. Widać było, że ta rozmowa wiele ją kosztuje.

– Mam iść za mąż? – Nagła propozycja zastanowiła dziewczynę, choć jej nie zdziwiła.

– Tak. Po ślubie zamieszkacie w zasobnym gospodarstwie, które twój narzeczony kupi za posagowe sumy.

– Gdzie?

– Pod Lwowem. Twój narzeczony ma tam owdowiałą bratową, więc będziesz przy rodzinie.

– To daleko – mruknęła dziewczyna.

– Owszem.

– Jaśnie pani galopem mój los obmyśliła – stwierdziła kpiąco.

– W twojej sytuacji, Katarzyno, nie ma już na co czekać. – Kobieta znaczącym gestem wskazała na delikatnie zaokrąglony brzuch służącej. – I jeszcze jedno: nigdy więcej się tu nie pojawisz.

– Nigdy?

– Nigdy – powiedziała z naciskiem dziedziczka. – Ani ty, ani nikt z twojej nowej rodziny. Przynajmniej dopóki ja żyję. Inaczej będziesz musiała zwrócić posag. Ach, prawda! – Przypomniała sobie coś jeszcze. – No cóż... mój małżonek wyraził życzenie, by zadbać o edukację dziecka, stosowną do waszej nowej pozycji. Chce zapewnić mu odpowiednią przyszłość, a ja postanowiłam, że nie będę tego kwestionować. Są tylko dwa warunki.

– A jakie to?

– Przy zapisie nie wyjawisz, kto jest prawdziwym ojcem dziecka, i w dokumentach będzie ono nosiło twoje panieńskie nazwisko. Co powiecie ludziom, to już sprawa twoja i twego narzeczonego.

– To czemu nie mogę zapisać, że to jego dzieciuk?

– Ponieważ mój małżonek uważa, iż dziecko powinno dowiedzieć się kiedyś prawdy o swoim pochodzeniu – przerwała jej sucho. – Kiedy będzie dorosłe.

Dziewczyna milczała, czekając na dalszy ciąg przemowy. Jej zmarszczone czoło sugerowało, że intensywnie rozważa tę propozycję.

– Ponadto wychowasz je w obrządku rzymskokatolickim – usłyszała. – Nie będziesz mieć z tym trudności, bo twój narzeczony nie jest prawosławny. Pomoże ci.

Oczy dziewczyny dopiero w tym momencie rozszerzyły się w szczerym zdumieniu.

– A zatem? – spytała dziedziczka.

– Czy matka... czy ona zostanie przy dworze?

– Jeżeli będzie chciała, owszem. Tak znakomitej kucharki długo musiałabym szukać. – Westchnęła i znużonym gestem przytknęła do ust batystową chusteczkę. W oczach dziewczyny dostrzegła wahanie. Zrozumiała je i pokręciła głową. – Mój mąż już się z tobą nie zobaczy – oświadczyła chłodno. – Cokolwiek postanowisz, jeszcze dziś przeniesiesz się na wieś do swego kuzyna. Jeżeli przyjmiesz moje warunki, on zajmie się twoim weselem. Będzie huczne i zgodne z waszymi tradycjami. Mój małżonek pokryje koszta uczty weselnej.

– Pełna kabza to nie wszystko! – odparła dumnie dziewczyna.

– Nie, ale masz jeszcze czas, by ułożyć sobie życie godne i uczciwe. Jaka jest twoja decyzja, Katarzyno?

Jędrne młode usta zacisnęły się ze złości.

– Niech pani powie panu, że zgadzam się. Odejdziemy stąd. – Dziewczyna położyła rękę na zaokrąglonym brzuchu i hardo uniosła podbródek. – Pójdziemy na swoje!

Przez uchylone okno dobiegł z dziedzińca stukot końskich kopyt.

* * *

Listopad 2012 roku, Małopolska

Dłonie Janiny coraz mocniej zaciskały się na ręce siostry. Nerwowo przełykała ślinę jak ktoś, komu z emocji zaschło w gardle. Nie wiedziała, jak zacząć.

W cichym domu było jedynie słychać wycie jesiennego wiatru za oknem i bulgotanie gotującej się na kuchence zupy.

Joanna już dawno zauważyła, że Jankę coś gryzie, ale siostra wciąż zbywała ją półsłówkami. Teraz, kiedy zostały same, poczuła, że nadszedł właściwy moment. Należało ją tylko mocniej przycisnąć.

– Powiesz mi wreszcie, o co chodzi? – spytała stanowczym tonem. – Od kilku tygodni jesteś jakaś nieobecna, wszystko ci leci z rąk. Myślałam, że już lepiej się czujesz... – Urwała przestraszona, że niepotrzebnie przypomina o tamtej tragedii.

Janina pokręciła głową. Uśmiechnęła się blado.

– To nie to, co myślisz – mruknęła. – Przynajmniej nie do końca.

Rozluźniła uścisk i sięgnęła po szklankę z sokiem pomarańczowym. Wypiła go duszkiem, do dna.

– Więc co się dzieje? Martwię się o ciebie.

– Wiem, Asiu. Ja też się martwię. Właśnie w tym problem, bo chyba powinnam się cieszyć – stwierdziła zagadkowo.

Joanna westchnęła i niemal ugryzła się w język. Choroba Janiny wymagała w ostatnich miesiącach sporo wytrzymałości od wszystkich członków rodziny, dlatego Joanna miała okazję częściej niż zwykle ćwiczyć się w panowaniu nad emocjami. Musiała zachować spokój, choć miała ochotę tak po prostu zmyć jej głowę za te tajemnice.

Niecierpliwiąc się w duchu, patrzyła, jak zamyślona siostra obraca w palcach lepką od soku szklankę.

– No więc?

– Będę musiała odstawić leki – odparła Janina i uśmiechnęła się lekko.

– Jak to odstawić? Bierzesz je dopiero... ile? Pół roku? Takich rzeczy nie wolno robić bez porozumienia z lekarzem! – Joanna zdenerwowała się w ciągu sekundy. – Janka, to nie są żarty!

– Wyluzuj, siostra! Nie jestem dzieckiem. Byłam już u swojego psychiatry i będę stopniowo zmniejszać dawkę, nieco szybciej niż normalnie.

– I lekarz się zgodził?

– Nie miał wyjścia.

– Ale dlaczego?! Przecież depresja to przewlekła choroba, trzeba ją porządnie wyleczyć. Chcesz mieć nawrót?

– Nie, nie chcę. Ale są ważne powody.

– Jakie znowu powody? Co ty wymyśliłaś?

Tym razem to Janina westchnęła.

– Uspokój się. Właśnie po to dzisiaj przyszłam, żeby wam powiedzieć, tobie i mamie. Ale w sumie może to dobrze, że jeszcze nie wróciła z tych zakupów.

– No! – Joanna się niecierpliwiła.

– Nie mogłam powiedzieć wam wcześniej. Nawet Mateusz dowiedział się dopiero w zeszłym tygodniu. Musiałam mieć pewność. – Janka błądziła wzrokiem po staroświeckim, haftowanym błękitną nitką obrusie. Mówiła wolno i z takim wysiłkiem, jakby przerzucała głazy w kamieniołomie.

Joanna czuła, że rośnie jej ciśnienie.

„Za chwilę oszaleję i odwiozą mnie do Tworek! – pomyślała, wolnym ruchem odgarniając z czoła krótką brązową grzywkę. Ten wyćwiczony przez lata gest zawsze dawał jej kilka sekund na wyciszenie emocji. – Jestem spokojna i cierpliwa! Raz, dwa, trzy...” – liczyła w duchu.

Starając się zapanować nad wyrazem twarzy, przybrała jedną z tych łagodnych min, jakimi obdarza się chorych lub zagubione dzieci, by ich nie przestraszyć.

– Możesz trochę jaśniej? – poprosiła.

– Jestem w ciąży.

W pierwszej chwili Joannę zatkało.

– Słucham?!

– Dziewiąty tydzień. Gdyby nie badania kontrolne, pewnie do tej pory myślałabym, że to tylko stres i przemęczenie. Ale to prawda. Znowu jestem w ciąży, choć tym razem to czysty przypadek.

Joanna przez chwilę nie bardzo wiedziała, jak zareagować. Zdjęła okulary i odruchowo przetarła szkiełka brzegiem kwiecistego kuchennego fartucha.

– Janeczko, to cudownie – powiedziała oszołomiona. – Nieco zaskakujące, ale fantastyczne! – Ożywiała się, jednocześnie analizując z lekkim przerażeniem wszystkie konsekwencje. – To dlatego ostatnio znowu tak ładnie nabrałaś ciała. No widzisz! A tak się bałaś, że nie będziesz miała więcej dzieci – palnęła. Zaraz potem ugryzła się w język, tym razem naprawdę boleśnie.

– Wiem. I nadal się boję.

– Ale czego?

Janina rzuciła siostrze spojrzenie będące mieszaniną krytyki i politowania. Doskonale wiedziała, że pod maską radości i wsparcia Asia skrywa taki sam niepokój, jaki trawił ją od kilku tygodni.

– Chyba nie trzeba kończyć psychologii, żeby to zrozumieć – stwierdziła z przekąsem. – Nie bój się, dam sobie z tym radę. Na szczęście mam was wszystkich do pomocy. Tak?

Zdenerwowanie, które ogarnęło Joannę jak ogień, opadło. Patrzyła z pewnym niedowierzaniem na nieśmiały uśmiech siostry. Powoli docierało do niej, że Janina mówi prawdę – rzeczywiście cieszy się z kolejnej ciąży i wyglądało na to, że bardzo chce wierzyć w swoje szczęście, choć jeszcze kilka miesięcy temu była w czarnej rozpaczy.

– No dobrze, nie dąsaj się i daj się przytulić. – Joanna zagarnęła ją ramieniem. – Jestem zachwycona tą wiadomością, mama też się ucieszy. Zobaczysz, że tym razem wszystko będzie dobrze – dodała pogodnym tonem.

Uszczęśliwiona Janina pozwoliła się objąć. Kiwnęła głową.

– Wiem, tylko...

– Co?

– Zanim oficjalnie powiemy całej rodzinie i znajomym, chcę trochę odczekać.

– Dobrze. Jeśli sądzisz, że tak będzie lepiej, to oczywiście nikomu nie powiemy – zapewniła Joanna.

– Nawet Marcie?

– No, nawet Marcie – westchnęła z ciężkim sercem. – Postaram się przed nią nie wygadać.

– Będę wdzięczna. Najpierw chcę pojechać do Krakowa, do profesora. Zrobić wszystkie badania, upewnić się. Zresztą my z Mateuszem ciągle jesteśmy w żałobie, a tu taki numer.

– Oj, Janeczko! Proszę cię, nie myśl o tym. Dziecko musi czuć, że jego mama jest szczęśliwa!

– Ostatnio byłam bardzo szczęśliwa, a jednak to małe serduszko wytrzymało zaledwie kilka godzin. – Przez twarz Janiny przemknął cień.

– Nie wracajmy do tego – poprosiła cicho Joanna.

– Wiem, że to nie jest moja wina, a jednak stale myślę, że za mało o siebie dbałam. Miałam złe przeczucia i je zlekceważyłam.

– Co ty opowiadasz?

– Gdyby nie urodził się tak wcześnie... W siódmym miesiącu nie miał szans z tą wadą. – Oczy Janiny zwilgotniały.

– Proszę cię, przestań.

– Skąd miałam wiedzieć? Wszystko przebiegało normalnie. Moje bliźniaczki są zdrowe, dzięki Bogu. – Janina ożywiła się nieco sztucznie, mrugając powiekami, by powstrzymać łzy. – Gdybym wiedziała wcześniej, od razu jeździłabym do profesora, a nie do zwykłego położnika. Profesor mówił, że to może być dziedziczne – paplała nerwowo.

Joanna czuła, że siostrze jest teraz zupełnie obojętne, co mówi, byle tylko zagłuszyć bolesne wspomnienia. Doskonale zdawała sobie sprawę, czego Janina od niej oczekuje. Często zdarzało się jej, że niemal fizycznie odczuwała cudze nastroje, dlatego wiedziała, jak powinna zareagować. Teraz wyczuwała strach, niepewność i nadzieję Janki. Nadzieję, którą należało wzmocnić.

Przywołała na twarz najpewniejszy uśmiech, na jaki było ją w tej chwili stać.

– Tym razem nie będzie żadnych problemów. Słyszysz? – powiedziała cichym, melodyjnym głosem, jakby usiłowała zahipnotyzować siostrę. – Pamiętasz, co mówił profesor? Że nie ma powodu do strachu, bo kolejne dzieci mogą być zdrowe jak rydze.

– No właśnie, mogą.

– Daj spokój. Ten maluch potrzebuje radosnej mamy. – Delikatnie położyła dłoń na brzuchu siostry. – A ty musisz nad tym jeszcze trochę popracować. Sama wiesz.

– Wiem.

– To przestań mi tu pleść głupoty! No już, uspokój się, odetchnij i pokaż mi, jak się cieszysz ze swojego szczęścia.

Nieśmiały, lecz pełen wdzięczności uśmiech siostry był dla Joanny najlepszą nagrodą za starania.

– Masz rację. Dzięki, Asiu. Chyba muszę się po prostu czymś zająć, żeby nie dać się tym czarnym myślom. To nie jest dobre dla dziecka.

– Bardzo dobry pomysł.

– Tylko czym mam się zająć? – zastanawiała się Janina. – Od kiedy obcięli etat pedagoga do połowy, dostaję wariacji, siedząc w domu całymi popołudniami! Dawniej miałam tyle zajęć dodatkowych, a teraz...

– Popracuj na zapas. Mało masz dokumentów do wypełnienia?

– Kochana! Dopiero listopad, a ja już przeprowadziłam wszystkie ankiety z tego semestru, zrobiłam plan konkursów i profilaktyki, poprawiłam stare konspekty zajęć o narkotykach, uzupełniłam dokumentację, napisałam zaległe sprawozdania i nawet przygotowałam scenariusz akademii, którą zleciła mi dyrekcja na Dzień Dziecka. Rozumiesz? Na Dzień Dziecka!

– Rozumiem, ty pracoholiczko! – Joanna się zaśmiała. – W tym jednym jesteś cholernie podobna do Grażyny: kiedy już zaczynasz działać, to nie można cię powstrzymać.

– No w końcu to moja przyjaciółka, musimy być trochę podobne. – Janina również się uśmiechnęła. – Ty też masz coś z Marty.

– Niby co?

– Uwielbiasz sprzątać i nie umiesz się kłócić.

– I tu się mylisz. Ja po prostu lubię czystość i święty spokój. A wracając do tematu: może przywiozę ci z Sącza jakieś nowe lektury? Może coś poczytasz?

– Jedziesz z towarem do sklepu? – spytała Janina.

– Tak.

– Ale ja jeszcze nie skończyłam dziergać tych misiów na sprzedaż – przyznała się. – Jakoś nie mam ostatnio cierpliwości do szydełka.

– To hormony. Nie martw się. Skończyłyśmy z mamą to zamówienie na serwety i ozdoby choinkowe, więc zawiozę je Marczewskiej do sprzedania. To co z tymi książkami? Mam pożyczać?

– O nie, daj spokój! Potrzebuję działać, organizować, a nie siedzieć na tyłku w fotelu!

– No to nie wiem... Może zaczniesz planować chrzciny?

– Takich rzeczy nie robi się przed porodem!

– No już dobrze, dobrze, ty zabobonna poganko! – Joanna uśmiechnęła się szeroko. – Ale pomyśl o tym. Maluszek zasługuje na to, żeby przywitała go cała rodzina. Hucznie i z przytupem, tak jak tylko my umiemy. To będzie wielkie święto i wielka radość. Wierzysz mi?

– Wierzę – powiedziała Janina spokojnym głosem. – Będzie dobrze. A co do chrzcin, to pomyślę. Bylebyś mi się zaraz nie pchała z jakimiś pomysłami.

– Nie ma sprawy. Będę się trzymać na uboczu.

Od strony kuchenki gazowej rozległo się nagle podejrzane syczenie.

– Mój krupnik! – Joanna z krzykiem zerwała się z krzesła.

Rozdział II

Maj 2013 roku, Małopolska

Wibrujące harmonijne dźwięki wzlatywały pod sufit, obijały się o zielony plastikowy żyrandol, prześlizgiwały po ścianach wyłożonych starą boazerią i łagodnie opadały na kartki z nutami, które wyglądały w tej chwili jak wachlarze w rękach stojących w trzech rzędach śpiewaków. Białe powierzchnie papieru pokryte pięcioliniami i maczkiem czarnych znaków poruszały się rytmicznie, zastygając na chwilę tu i ówdzie, gdy któryś z chórzystów zerkał na zapis, po czym znów rozpoczynały szeleszczący ruch: w górę i w dół, w prawo i w lewo, w zależności od upodobań.

– Dzieeęki Ci, Paaanie, za Ciało Twe i Kreeew... – Wspólna pieśń płynęła przez szeroko otwarte okno na podwórze plebanii.

– Nie, nie! Stop! – wrzasnął nagle niski, łysiejący mężczyzna z batutą w dłoni. Zamachał gwałtownie rękami, jakby oganiał się od roju atakujących pszczół.

– Ludzie! Błagam, skupcie się, do cholery. Co to ma być? To jest hymn dziękczynienia? – irytował się. – Co robią basy? Śpią w tym kącie? A soprany czemu tak ziewają? Ja tego nie wytrzymam, to będzie katastrofa – jęknął i opadł na krzesło. – Armagedon. Proboszcz mnie zwolni.

– Niech pan nie miesza do tego proboszcza. – Potężny bas Stanisława odbił się echem w salce parafialnej. – On dobrze wie, jak śpiewamy. Zresztą poprzedni organista był z nas zadowolony.

Chórzyści pokiwali głowami na znak poparcia dla Stanisława. Dyrygent już otwierał usta, by zripostować, ale barczysta postura starszego pana najwyraźniej go powstrzymała. Zdenerwowany, przeciągnął ręką po głowie. Naelektryzowane włosy, mocno przerzedzone na czubku, stanęły dęba. Z różnych stron sali rozległy się stłumione chichoty i parsknięcia. Chór wyraźnie się rozluźnił.

– Ale Stanisław już chyba nie pamięta, że poprzedni organista był głuchy jak pień – rzuciła w kierunku siwego mężczyzny księgowa z urzędu gminy. – Nietrudno było go zadowolić.

Niektórzy śpiewacy przytaknęli. Szmer cichych komentarzy narastał.

– Przecież ja znam wasze możliwości. – Organista spojrzał na nich błagalnie. – Macie piękne głosy, tylko musicie się skupić, zamiast myśleć o pierdołach. Harmonia, tempo, pamiętajcie o tym!

– Niech się pan tak nie przejmuje, ojciec ma rację. – Rozbawiona Marta wzięła w obronę Stanisława. – Jesteśmy po prostu zmęczeni, ćwiczymy już drugą godzinę.

– I ta nieznośna duchota – odezwały się z pretensjami kobiece głosy. – Za oknem pochmurno, a tu nie ma czym oddychać.

– A co ja paniom poradzę, że mamy takie warunki? – Organista się naburmuszył. – To już przedostatnia próba przed uroczystością. Generalna odbędzie się jutro w kościele, to będziecie mieć wystarczająco dużo tlenu. Błagam, ludzie kochani, skupcie się jeszcze trochę.

– Przepraszam uprzejmie. Chciałam tylko przypomnieć, że za dwadzieścia minut mam tu aerobik z paniami – wtrąciła Joanna, poprawiając zsuwające się okulary. – I rzeczywiście muszę wpuścić trochę świeżego powietrza, bo mi tu wszystkie pomdleją.

– Ależ ja pamiętam, pani Joasiu! – Organista poderwał się z krzesła z przymilnym uśmiechem i spojrzał przelotnie na zegarek. – Zaraz kończymy, jeszcze tylko całość hymnu i do domu. Altówka i wiolonczela! – Podskoczył do grupki młodzieży siedzącej w kącie z instrumentami. – Popatrzcie no w nuty, bo chwilami...

Jego dyskusję z zespołem grającym zagłuszył narastający szum rozmów.

– Aśka, mówię ci, że on cię podrywa – szepnęła wesoło Elwira, trącając Joannę łokciem w bok. – Za każdym razem, gdy jest okazja, łasi się do ciebie jak kot. Pani Joasiu to, pani Joasiu tamto – przedrzeźniała.

– Au! Moje żebro! – Joanna stęknęła i popatrzyła kwaśno na pulchną koleżankę. – Czyś ty już całkiem zgłupiała?

– No w sumie... – Marta też była rozbawiona tym spostrzeżeniem. – Co chcesz od faceta? Trzydziestkę już skończył, dzięki mamusi dostał ciepłą posadkę przy kościele, brat rzeźnik opływa w dostatki. Zasadniczo rodzina jest bogata, zasiedziała, więc mogłabyś się za niego wydać. – Chichotała, zakrywając usta śpiewnikiem. – Zupełnie niezła partia jak na tutejsze warunki.

– Na dodatek artysta! – dorzuciła Elwira. Miała coraz lepszy humor.

– Małpy! – mruknęła w odwecie Joanna. – Nie wiecie, kto mi zamienił przyjaciółki na jędze?

– O co ci chodzi? Że jest ciut obleśny i kurduplowaty? Co to ma do rzeczy? – droczyła się z nią Elwira, potrząsając burzą rudych loków. – Za to jaki ambitny muzycznie! Coś za coś, moja droga.

– Chyba dostałyście głupawki ze zmęczenia. Uspokójcie się albo was dzisiaj wyrzucę z aerobiku! – ostrzegła Joanna, ale choć starała się wyglądać groźnie, oczy się jej śmiały.

– No prawda, gdybyśmy płaciły jak inne kobiety, nie miałaby prawa nas wyrzucić, a tak to nie mamy wyjścia. – Marta nie mogła się powstrzymać. – Trzeba się płaszczyć.

– Ano trzeba.

– Nie wiem, co wy chcecie od tego człowieka – wtrąciła się stojąca obok nich wysoka młoda kobieta ze starannie związanymi w kok jasnymi włosami. – Nie każdy musi być adonisem – powiedziała z godnością.

– Adonisem? – Elwira aż parsknęła. – Teresa, ty to masz porównania, że pozazdrościć. Powinnaś uczyć literatury, a nie historii.

– Tereska ma rację. – Joanna starała się opanować nieprzystojny uśmieszek. – Dajcie już spokój.

Zmęczony długą próbą chór coraz bardziej się ożywiał. Organista najwyraźniej dostrzegł niebezpieczeństwo.

– No, moje panie! – Jego tubalny głos uciął śmiechy i szepty. – Nie rozpraszamy się. Ja wszystko widzę, piękne damy. – Komicznie pogroził palcem w kierunku Elwiry i Marty. – Jeszcze raz od początku. Raz, dwa, trzy... – Wyciągnął przed siebie ręce.

Batuta ruszyła wraz z muzyką, po chwili dołączyły głosy śpiewaków. Kartki z nutami znów zbiorowo zaszeleściły.

Organista przez chwilę dyrygował bez słów. Stopniowo robił się jednak coraz bardziej czerwony, jakby go coś dusiło. Wreszcie sapnął, stęknął i opuścił batutę.

– Nie, no nie! Ja zwariuję – jęknął. – Stop!

– Co znowu, chłopcze?! – zagrzmiał Stanisław ze swojego miejsca w ostatnim rzędzie.

– Proszę mi wybaczyć, ale co państwo robicie z tymi nutami? Ile razy mam tłumaczyć, do czego służą nuty? – spytał z rozpaczą w głosie. – Co za profanacja! Co za ignorancja! – bełkotał do siebie. – Jak można było tak rozpuścić chór? Takie głosy i zero profesjonalizmu.

– Ale o co chodzi? – wyrwało się Teresie.

– O co? Wyglądacie państwo jak jakaś cholerna łąka, którą obsiadło stado oszalałych bielinków! Co to za wymachiwanie? Ludzie! Zmieniacie tonację, gubicie rytm!

– Ale tu jest gorąco – zaprotestował ktoś.

– Sztuka wymaga poświęceń! Czy ja tu ćwiczę z klimatyzatorem, czy z chórem?!

Śpiewacy rozejrzeli się po sobie. Wachlujący ruch białych kartek na tle ich różnokolorowych ubrań rzeczywiście mógł rozpraszać zdesperowanego dyrygenta. Nim ktokolwiek zdobył się na reakcję, rozległo się głośne i energiczne pukanie.

W otwartych drzwiach ukazała się świeżo zaondulowana głowa właścicielki piekarni.

– Och, przepraszam – powiedziała nieco teatralnie. – Tu jeszcze próba? A my już czekamy na korytarzu przebrane na ćwiczenia. – Poszukała wzrokiem Joanny. – Pani Asiu, czy to dzisiaj nie będzie fitnessu? Dochodzi dziewiętnasta.

Organista klapnął na krzesło, aż zaskrzypiało.

– Poddaję się – mruknął. – Koniec próby. Idźcie sobie! Tańczcie, śpijcie, oddychajcie i co tam wam jeszcze potrzebne do życia. Wszystko mi jedno! – jęczał. – Trzeba było wziąć tę posadę w szkole muzycznej, a nie wracać do tej dziury – rozpaczał po cichu, tak że właściwie nikt nie mógł zrozumieć jego mamrotania.

– Niech się pan tak nie zadręcza, młody człowieku. – Stanisław jowialnie poklepał go po ramieniu. – Tu nie Filharmonia Narodowa. Proboszczowi i tak się spodobamy.

Organista zerwał się na równe nogi.

– Tylko proszę się jutro nie spóźnić na generalną, bo niedługo zabraknie mi włosów do wyrywania – zażądał. – Moja reputacja zawodowa i tak już leży w błocie.

– On ma nawet poczucie humoru – zauważyła Elwira, pomagając Joannie odsuwać ławki pod ścianę. – Mówię ci, Aśka, zakrzątnij się koło niego.

Joanna spojrzała na nią krytycznie, ale nie zdążyła odpowiedzieć, bo Marta błyskawicznie przedarła się przez ruszający do wyjścia tłum.

– Proszę państwa! – powiedziała donośnym głosem, zasłaniając sobą drzwi. – Proszę jeszcze o chwilę uwagi. Mam ogłoszenie.

Ludzie przystanęli.

– Kochani, mamy z panią dyrektor wielką prośbę. Wiecie, że we wrześniu nasza szkoła podstawowa będzie obchodziła stulecie założenia.

– I co z tego? – mruknął stary Ignacy.

– Cicho, szwagier – upomniał go Stanisław. – Dajżeż dziewczynie powiedzieć.

– Ja muszę na fajeczkę, bo mnie ssie – mruknął Ignacy, ale zamilkł.

Marta spojrzała z wdzięcznością na ojca. Choć dawno przekroczyła trzydziestkę, uwielbiała, gdy brał ją w obronę przed gderliwym wujem.

– Z tej okazji w porozumieniu z urzędem miejskim urządzamy w szkole festyn rodzinny i kilka innych uroczystości towarzyszących – kontynuowała. – Wpadliśmy też na pomysł zorganizowania wystawy na temat historii naszej szkoły i naszej miejscowości. Chcemy ją nazwać: Zapomniany świat naszych przodków.

– Szybciej, Martuśka – burknął Ignacy pod nosem.

– Już kończę, wuju. Dlatego mamy wielką prośbę. Gdybyście mogli państwo przeszukać swoje strychy czy piwnice i znaleźć dla nas stare przedmioty związane z życiem waszych przodków, szczególnie tych zasiedziałych tu z dziada pradziada, bylibyśmy wdzięczni. Chcielibyśmy je wypożyczyć albo otrzymać jako dar dla szkoły, jeśli nie są już wam potrzebne.

– Każdy ofiarodawca zostanie wpisany do specjalnej księgi – wtrąciła się Teresa, stając obok Marty. – Być może uda się później przenieść tę wystawę w jakieś godne miejsce jako stałą ekspozycję. Wszystko zależy od tego, co mogliby nam państwo dostarczyć.

Tęga farmaceutka podniosła rękę.

– Pani Marto, ale o jakie dokładnie przedmioty chodzi?

– W zasadzie o rzeczy codziennego użytku, których historia sięga przynajmniej drugiej wojny światowej: tradycyjne ubrania, stare żelazka, kołowrotki, dzieże, kołyski i tak dalej. Przedmioty, których wasi przodkowie używali na co dzień, a które poniewierają się zapomniane gdzieś po kątach. Zwłaszcza takie, które mają lokalną historię.

– Chcielibyśmy pokazać dzieciom, że jeszcze nie tak dawno istniał świat, w którym jadało się ze wspólnej miski, chodziło w drewniakach, a wodę nosiło z rzeki na koromysłach i w wiadrach – dodała Teresa. – Rozumiecie państwo?

Ludzie pokiwali głowami.

– A komu to dostarczać? – padło pytanie z sali.

– W szkole niedługo zacznie się remont wakacyjny, więc ustaliłam z proboszczem, że większe przedmioty można przynosić tu, na plebanię, a drobiazgi albo na rynek do salonu optycznego moich rodziców, albo do Teresy – odparła Marta. – Najlepiej do końca lipca. Dziękujemy.

Chór błyskawicznie się rozproszył. Przyjaciółki zabrały z ławki swoje torby i pobiegły do szatni przebrać się w stroje do ćwiczeń.

– Coś ty właściwie, Marta, wymyśliła z tą wystawą? – spytała Elwira, walcząc z bujnymi włosami, które wciąż wysuwały się z gumki. – Myślałam, że we wrześniu wracasz do Warszawy, do męża.

Marta przez chwilę grzebała w swojej torbie, nie podnosząc wzroku.

– Tego jeszcze nie wiem – stwierdziła enigmatycznie.

– A kiedy będziesz wiedzieć? – drążyła Elwira.

Joanna spojrzała na nią krytycznie, chwiejąc się na jednej nodze podczas zakładania butów.

– Elwira – mruknęła. – Daj spokój. To nie nasza sprawa.

– Nic się nie stało. – Marta wzruszyła ramionami. – I tak miałam wam powiedzieć, tylko ostatnio jestem taka zabiegana. – Popatrzyła na Joannę przepraszająco.

Kobiety zastygły w połowie ubierania.

– Co miałaś powiedzieć?

– Dyrektorka szkoły zaproponowała, że podpisze ze mną umowę na kolejny rok.

– A co ty na to?

– Im bliżej wakacji, tym bardziej czuję, że chciałabym zostać. Tylko...

– No mówże! – ponagliła ją Elwira.

– Mój mąż nagle zaczął się starać – odparła Marta z dziwną miną.

– To znaczy?

– W czerwcu, zaraz po zakończeniu roku szkolnego, wyjeżdżamy z Adamem i Uleńką na wczasy. Wyobraźcie sobie, że sam wszystko załatwił – mówiła ze szczerym zdziwieniem. – Rozumiecie? Adam załatwił. Sam z siebie. Powiedział, że powinniśmy na nowo do siebie przywyknąć po tej rozłące, bo chce ratować nasze małżeństwo – wyznała. – Jeszcze nie wiem, co to dla niego znaczy, ale chyba muszę spróbować. Dla córki.

Joanna milczała. Widziała po minie przyjaciółki, że ciągle się waha, ale jednocześnie propozycja męża miło ją zaskoczyła. Nie zdziwiło jej to.

Marta odnalazła w rodzinnym domu nie tylko spokój i wsparcie rodziców. Po przeprowadzce z Warszawy wiele zmieniło się w jej życiu. Joanna z radością obserwowała, jak Marta ponownie staje się pewną siebie kobietą, spełnioną matką i... malarką. Gdy po raz pierwszy od wielu lat zaczęła malować, Joanna wiedziała, że przyjaciółka wychodzi z psychicznego dołka, w który wpędziły ją życiowe trudności. Znów uwierzyła w siebie.

Praca w szkole i w firmie kuzyna postawiła ją na nogi także finansowo. Wreszcie nie musiała prosić o każdą złotówkę swojego męża, który wyjechał na Wyspy Brytyjskie, gdzie przez kilka miesięcy pracował jako archeolog. Joanna trochę się martwiła, że ciemną stroną tych zmian jest oddalenie się Marty od Adama, ale nigdy nie starała się wyciągać od przyjaciółki nic ponad to, co Marta sama zechciała jej wyznać. Joanna nie umiała być tak bezpośrednia jak Elwira w relacjach z ludźmi, nawet bliskimi.

Od marca, kiedy kontrakt Adama się skończył, Marta częściej niż zwykle bywała zamyślona. Mąż wrócił do Warszawy na swoje stanowisko w muzeum, a ona czuła się coraz bardziej zdezorientowana. Przyznała się Joannie, że boryka się ze starym problemem. Znów nie wiedziała, co dalej robić – czy zostać u rodziców, czy wrócić z dzieckiem do Warszawy i jak dawniej całymi dniami samotnie czekać na powrót męża z pracy. Na interesującą posadę w stolicy nie mogła liczyć, biorąc pod uwagę ogólny kryzys i rosnące bezrobocie.

Joanna przypuszczała, że gdyby nie córka, Marta pewnie zostałaby w rodzinnym miasteczku. Jednak dziecko zawsze było dla niej najważniejsze, a każda weekendowa wizyta Adama w domu teściów pokazywała, jak bardzo Ula tęskni za ojcem.

Joanna nie dała się jednak tak łatwo zwieść. Czuła, że pod przykrywką niezdecydowania w Marcie wciąż tlą się uczucia do męża. Było jednak oczywiste, że tego, o czym marzyła, nie dało się pogodzić – chciała zostać w miasteczku przy rodzicach i nadal tu pracować, a jednocześnie coraz bardziej pragnęła mieć przy sobie Adama. Spełnienie jednego z tych życzeń wykluczało drugie.

Zaprzątnięta zdrowiem swojej ciężarnej siostry Joanna nie zauważyła wcześniej dziwnego nastroju Marty. Teraz zrozumiała, w czym tkwił problem, ale szybko postanowiła nie wtrącać się w tę sprawę, aż przyjaciółka sama poprosi ją o radę. Tym bardziej że w obliczu własnych problemów związanych z prowadzeniem rodzinnej firmy handlującej rękodziełem i przy braku perspektyw na stałą pracę nie była pewna, czy umiałaby doradzić Marcie zupełnie obiektywnie.

Od kiedy, z powodu niżu demograficznego, Joanna straciła etat wuefistki w liceum, starała się łapać każdą okazję, która pozwalała jej działać i zdobywać nowe doświadczenia. Doskonale rozumiała pragnienia Marty, która wreszcie po wielu latach siedzenia w domu mogła rozwijać swoje talenty na gruncie zawodowym, ale znała także jej uczucia do córki. Przewidywała, że przyjaciółka będzie miała spore trudności w podjęciu kolejnej życiowej decyzji.

Informację o zorganizowanych przez Adama wspólnych wakacjach z rodziną Joanna przyjęła jednak z prawdziwą radością, ciesząc się razem z Martą. Pamiętała z jej opowieści, że takie zaangażowanie ze strony Adama było czymś absolutnie niezwykłym. Mogło się to okazać ich wielką szansą na uratowanie sypiącego się małżeństwa. Choć Joanna po rozstaniu z wieloletnim narzeczonym patrzyła raczej sceptycznie na wszystkie związki, z całego serca życzyła przyjaciółce szczęścia. Sama już dawno przestała wierzyć, że coś takiego jak szczęście istnieje w świecie bombardowanym przez kryzysy, tragedie i choroby, ale nawet przez myśl jej nie przeszło, by cokolwiek radzić Marcie w tej delikatnej sprawie. Chciała ją wspierać, jednak starała się robić to dyskretnie i taktownie.

– To świetna wiadomość, Martuśka – powiedziała. – Będę trzymać za was kciuki.

– A gdzie jedziecie? – spytała Elwira, wracając do walki z opornymi włosami.

– Do Toskanii.

– E, banał.

– Może i banał, Elwira, ale sama byś pojechała – skwitowała Joanna. – Zazdrościsz trochę, co?

– E tam, zazdroszczę. Za gorąco. Mój chłop zaraz by narzekał i tylko by leżał przy basenie jak placek.

– A ja owszem – przyznała się Joanna. – Nie byłam na porządnych wakacjach od wielu lat. Chociaż nie cierpię podróżować, bo zawsze przytrafiają mi się dziwne sytuacje, to do Toskanii bym pojechała.

– Obiecuję przywieźć dużo fajnych zdjęć. – Marta wyprostowała się. – Jestem gotowa. Idziemy?

Przyjaciółki zebrały swoje rzeczy i poszły do salki. Grupa kilkunastu kobiet w różnym wieku już czekała, więc Joanna włożyła do odtwarzacza płytę z odpowiednią muzyką.

– No, moje panie – powiedziała z uśmiechem – dzisiaj trochę potańczymy. Niedawno wróciłam z warsztatów i mam dla was parę nowości.

Z odtwarzacza popłynęły dźwięki energicznej samby.

– Najpierw rozgrzewka – zarządziła wesołym tonem.

Nagle do środka wpadła zdyszana kobieta.

– Hej, Mariola. Znowu się spóźniłaś. – Marta pomachała przyjaźnie, widząc w drzwiach żonę swojego kuzyna Piotra. – Zaczęłyśmy bez ciebie.

Mariola zignorowała ją i szybko podeszła do Joanny.

– Niech się pani ubiera.

– Co się stało?

Zgromadzone w sali kobiety popatrzyły na siebie zdziwione.

– Powinna pani szybko wracać do domu. – Mariola nachyliła się do Joanny, starając się mówić dyskretnym szeptem. – Chyba ma pani wyciszoną komórkę, bo na pewno już za panią wydzwaniali.

– Ale o co...? Wyłączyłam, bo mieliśmy próbę, a teraz...

– Mariola, mówże składnie. O co chodzi? – zażądała Marta, zbliżając się do nich.

– No przecież mówię. Kiedy przejeżdżałam obok domu pani Janiny, zobaczyłam, jak zabiera ją karetka.

– Moją Jankę?

– Tak. Pewnie rodzi.

– Jezus Maria! – przeraziła się Joanna. – Trzy tygodnie przed terminem. Tylko nie to! – Zbladła i popatrzyła w panice na Martę. – Nie po raz drugi!

Wybiegła, trzaskając drzwiami.

* * *

A.D. 1918, miasteczko w pobliżu Radomia

– Matko! Wypuść mnie! – Przytłumiony chłopięcy głos mieszał się z łomotem walenia w drzwi. – Nie masz prawa mnie zamykać! Muszę spełnić obowiązek wobec ojczyzny! Matko!

Pomalowane na biało drzwi od sypialni trzęsły się pod ciosami silnych młodzieńczych pięści. Tuż obok framugi stała tęga kobieta w prostej czarnej sukni sięgającej do ziemi. Spoconymi dłońmi trzymała mosiężną klamkę.

– Walek, uspokój się w tej chwili! Nigdzie nie pójdziesz, słyszysz?! Wojna nie jest dla dzieci!

– Nie jestem dzieckiem! – Młody głos zatrząsł się z oburzenia. – Mam prawie siedemnaście lat i chcę się zaciągnąć! Nie zatrzymasz mnie! – Mocne kopnięcie szarpnęło zawiasami, ale drzwi nie puściły.

– Boże, mój Boże! – jęknęła kobieta z rozpaczą. – Za co to wszystko? – lamentowała, ściskając klamkę coraz mocniej. – Mąż zginął na służbie, pierworodny syn do wojska poszedł, a teraz jeszcze na to dziecko spadło szaleństwo. W kim znajdę oparcie?

– Co tu się dzieje?! – Tubalny męski głos przywrócił ją do przytomności. – Cóż to za brewerie w moim domu?

– Szwagier! – Oderwała się od framugi i z nadzieją spojrzała na siwego mężczyznę, który pojawił się w przedpokoju. Nie czekała, aż zdejmie płaszcz i kapelusz. – Jak to dobrze, że szwagier już wrócił! – Rzuciła się ku niemu z wyciągniętymi rękami. – Może przemówisz do rozsądku temu wariatowi, bo mnie już całkiem sił brak. – Demonstracyjnie zawisła na jego ramieniu całym ciężarem korpulentnego ciała. – Może stryja posłucha, bo matkę własną, co mu życie poświęciła, za nic ma! Za nic! Samą mnie chce zostawić na tym świecie. Bez opieki! Boże, mój Boże! – desperowała.

Postawny mężczyzna z pewnym trudem podparł rozszlochaną kobietę, usiłując nie stracić równowagi.

– A powie mi Matylda, co się stało? Bo w tym harmidrze trudno pojąć.

– Walek chce do wojska uciekać, jak jego brat! Skaranie boskie z tymi chłopakami! Tylko im mundur pokazać i oczy honorem zamydlić, a już o matce swojej i siostrze nieletniej zapominają – wyrzekała, rozemocjonowana. – Myślałam już stróża na pomoc wzywać, ale udało mi się Walka podstępem zamknąć w sypialni – tłumaczyła, przejęta. – Jeśli szwagier nie pomoże, to już nie wiem, co będzie dalej.

Mężczyzna kulturalnie, ale stanowczo odsunął od siebie roztrzęsioną bratową.

– Ach, więc to taka sprawa – mruknął i spojrzał na zamknięte drzwi, zza których co jakiś czas dobiegały gniewne okrzyki młodego człowieka.

Wolnym ruchem zdjął płaszcz, jakby celowo opóźniał swoją interwencję. Przygładził włosy, z pewnym zniecierpliwieniem pociągnął się za siwy wąs, po czym znów popatrzył w stronę sypialni.

– Bratowa wie, że ja popieram ideały chłopców – bąknął. – Choć takie zachowanie jest niedopuszczalne – dorzucił z potępieniem na odgłos kolejnego kopnięcia. – Tę zapalczywość dyktują im młodość i otwarte serca. A bez tego ojczyzny na nowo nie zbudujemy.

Starsza kobieta załamała ręce.

– To już mi chyba przyjdzie iść na żebry w tej wolnej ojczyźnie, kiedy mnie tak synowie opuszczają! – jęknęła z rozpaczą. – Po to ich do szkół posyłałam? Po to sobie i córce od ust odejmowałam ostatnie kęsy, żeby wolę nieboszczyka, mojego świętej pamięci męża wypełnić i przyszłość im zapewnić? Teraz na starość mam zostać bez opieki? – wpadła w histeryczne tony i zalała się łzami.

Mężczyzna pokręcił głową. Spokojnie objął bratową ramieniem i zaprowadził do salonu. Posadził ją na sofie, nalał do szklanki wody i w milczeniu poczekał, aż kobieta wypije zawartość.

– Niech się Matylda uspokoi i o nic nie martwi. Czy u mnie czegoś Matyldzie albo dzieciom brakuje? – spytał rzeczowo.

– Boże broń! – żachnęła się, pociągając nosem. – Ale jak długo szwagier zamierza nas, sieroty, utrzymywać? W tych okropnych czasach, kiedy los nasz taki niepewny.

– Niech Matylda nie narzeka, bo na naszych oczach dzieje się historia. I nic w tym dziwnego, że po tylu latach niewoli o granice naszej ojczyzny trzeba się upomnieć siłą. Naczelnik państwa wie, co robi – tłumaczył spokojnie.

– Naczelnik daleko, a puste garnki tuż obok. Samą ojczyzną brzucha się nie napełni. Czasy dla kupców nastały trudne i niebezpieczne. Niech szwagier nie zaprzecza! Czy pokój, czy wojna, skład apteczny w miasteczku zawsze był potrzebny, ale teraz i ceny, i konkurencja rosną jak grzyby po deszczu.

Mężczyzna już otwierał usta, by coś powiedzieć, ale potok rozgorączkowanych słów płynął dalej.

– Z dobrego serca nas pod swój dach przygarnąłeś, ale nie możemy tak bez końca tu siedzieć... A przy okazji: mydła by szwagier przyniósł i proszku do zębów, bo się skończyły – dodała zupełnie innym tonem, ocierając mokry policzek wierzchem dłoni.

Widząc ten gest, sięgnął do kieszeni i podał jej haftowaną chusteczkę. Usiadł obok.

– Jesteście jedynymi krewnymi, jakich mam – powiedział. – I raz na zawsze proszę Matyldę, żeby takich głupstw nie wygadywała. – Pogroził jej palcem z żartobliwym uśmiechem. – Zostaniecie u mnie tak długo, jak długo zechcecie. W końcu to ja zarządzam spadkiem zmarłego brata i mam obowiązek się wami opiekować.

– Spadkiem! – parsknęła. – Wielki mi spadek. Mój nieszczęsny małżonek, dopóki żył, zapewniał nam godną egzystencję w leśniczówce, ale oszczędności po sobie wiele nie zostawił. Myślałam, że na pożytek synów je obrócę, wykształcenie dam. A teraz? Nieszczęście za nieszczęściem. – Machnęła ręką w stronę sypialni, krzywiąc się znowu.

– Zaraz się tym zajmę. – Mężczyzna podniósł się z sofy.

W progu przystanął.

– Chciałem jednakże powiedzieć, że rozumiem i wielce szanuję zapał twoich chłopców – stwierdził wolno. – I jestem z nich dumny. Dlatego wsparłem Wacława w jego decyzji. Da Bóg, twój najstarszy syn bezpiecznie do ciebie powróci już jako prawdziwy mężczyzna.

– Jakim cudem szwagier kupcem został, kiedy jest takim idealistą? – przerwała mu, zirytowana. – Ja jestem matką i żadne wojny ukraińskie mnie nie obchodzą! Niech sobie prawdziwymi żołnierzami granic polskich bronią, a nie dziećmi. Mało, że mi jednego syna upartego zabrali, to teraz jeszcze drugiego mam oddać na śmierć? Niedoczekanie! Co mnie obchodzi jakiś Lwów?! W życiu tam nie byłam i nigdy nie będę! – złościła się.

Mężczyzna westchnął. Pokręcił głową niezadowolony.

– Niech Matylda takich rzeczy przy ludziach nie opowiada – zażądał stanowczo. – Galicja jest nasza, bo tak było przed zaborami i od wieków. Żyjemy w historycznych czasach, a to wymaga poświęceń. Ale – uniósł dłoń, by powstrzymać kolejne pretensje – powiedziałem, że się tym zajmę. – Nie oglądając się, ruszył do sypialni, w której od dłuższej chwili panowała cisza.

Przekręcił klucz w zamku. Kiedy wszedł do środka, kobieta zerwała się z sofy i szybkimi krokami zbliżyła się do półotwartych drzwi. Cicho stanęła tuż za nimi i nasłuchiwała.

– Powinieneś zostać surowo ukarany za tak grubiańskie względem matki zachowanie – usłyszała stanowczy głos szwagra. – Przebywasz w moim domu i już po raz kolejny jestem zmuszony przypomnieć ci, że obowiązują tutaj pewne zasady.

– Ale stryju...

– Od kiedy to młodzikowi wolno przerywać, gdy mówi do niego starsza osoba?

Przez moment w pokoju było cicho.

– Przepraszam – bąknął chłopak.

– Przeprosisz także matkę. Serce jej pęka, gdy się tak zachowujesz. To niedopuszczalne.

– Stryju!

– Posłuchaj mnie, Walerianie. – Głos mężczyzny złagodniał.

Zaszurało krzesło.

– Ja doskonale rozumiem twoje pobudki. Gdyby nie wiek, sam chętnie wziąłbym w tym udział. Ale mam inne obowiązki. Ty także. Ojczyzna potrzebuje nie tylko obrońców. Już bardzo niedługo będą tu potrzebni młodzi wykształceni ludzie, którzy pomogą odbudować nasze państwo. Twój brat naraża teraz swoje życie, ale przed wyjazdem o coś cię prosił. Pamiętasz?

– Tak. – Odpowiedź chłopca była ledwie słyszalna.

– Zatem?

– Prosił, żebym zaopiekował się matką i siostrą.

– Tylko tyle?

– I żebym przekazał nasze nazwisko, jeśli jego zabraknie.

– No właśnie. Oboje z twoją matką wierzymy, że Wacław wróci cały i zdrów z tej wyprawy. Jest bystry i zawsze miał szczęście. Może nawet zostanie zawodowym żołnierzem. Dla niego to całkiem dobra kariera, jednak tobie pisana jest inna przyszłość. Zdolny z ciebie chłopak i trzeba to wykorzystać.

– Ale ja...

– Nie! Dość już tych dyskusji. – Krzesło znów zgrzytnęło po podłodze. – Poza wszystkim chyba niedokładnie czytałeś odezwy i rozkazy mobilizacyjne. Nawet gdybyś uciekł z domu, nikt cię do wojska nie przyjmie. Jesteś za młody.

– Za dwa miesiące kończę siedemnaście lat!

– I cóż z tego? Wojsku potrzeba karnych, mądrych obywateli, a nie buntowników. Kto nie umie słuchać poleceń, do wojska się nie nadaje. Zresztą tacy jak ty młodzi ochotnicy muszą przedstawić w komisji świadectwo moralności i zgodę rodziców, zanim ktokolwiek rozpatrzy ich zgłoszenie.

– Jak to?

– Tak właśnie. Znając twoją matkę, jestem pewien, że będziesz musiał jeszcze długo poczekać z tym zaszczytnym obowiązkiem. – W głosie mężczyzny dało się słyszeć rozbawienie. – A teraz wypełnisz swoją powinność wobec rodziny. Tak?

– Tak, stryju – burknął chłopak.

Kobieta stojąca za drzwiami odetchnęła z ulgą. Na palcach wróciła do salonu. Z triumfującym uśmiechem zasiadła na sofie, starannie wygładziła na kolanach czarną suknię, poprawiła włosy i przybrała zgnębioną minę. Wyczekująco zerknęła w głąb korytarza.

* * *

Czerwiec 2013 roku, Małopolska

Ciepły zapach świeżego chleba otoczył Joannę, gdy tylko weszła do piekarni. Kilka osób stojących w kolejce natychmiast wbiło w nią ciekawski wzrok.

– Pani Joasiu, jak dobrze, że panią widzę. – Właścicielka piekarni pomachała do niej zza głów klientek. – Proszę, proszę – zachęciła gestem – niech pani podejdzie. Nikt się nie obrazi, bo przecież wiadomo, że się pani spieszy do siostry do szpitala.

– Nie, dziękuję – zaprotestowała cicho. – Nie trzeba. – Ruszyła na koniec ogonka.

W tym momencie kolejka zafalowała. Klientki, posłusznie jak wyćwiczone wojsko, cofnęły się, robiąc jej miejsce na samym przedzie. Ten ruch wywołał konsternację u Joanny. Dobrze wiedziała, o co im chodzi, ale nie miała ochoty na przesłuchanie przy licznej widowni. Jednak wszystkie panie były od niej wyraźnie starsze, więc odruchowo poczuła się w obowiązku przyjąć ich gest za dobrą monetę. Jakoś nie wypadało upierać się przy swoim, skoro w ich mniemaniu wyświadczały jej grzeczność. Zresztą w tej sytuacji szybkie opuszczenie piekarni wydało się dobrym pomysłem.

– Dziękuję – mruknęła, zbliżając się do kasy.

– Ależ nie ma za co, pani Joasiu. Jak zwykle ten na zakwasie z ziarnami?

– Tak, poproszę dwa bochenki.

– A co tam u Janinki? Jak się czuje, biedulka? – wypytywała bez żenady właścicielka, wpychając chleb do maszyny krojącej. – Po takich przeżyciach musi być wyczerpana.

– Wszystko dobrze. Powoli wraca do sił – odparła Joanna ogólnikowo.

Bezwiednie przybrała miły wyraz twarzy, uśmiechając się uprzejmie, ale mało zachęcająco. Zacisnęła dłonie na portfelu, wpatrując się w hałasującą maszynę, jakby samym wzrokiem mogła przyspieszyć jej działanie. Była zdeterminowana, bo siostra wyraźnie ją prosiła, aby nie dawała okazji do wywoływania w miasteczku kolejnej sensacji.

W małej miejscowości i tak niewiele dało się ukryć, a ponieważ Janina była pedagogiem w tutejszej szkole i musiała dbać o swoją opinię, irytowało ją, że w ostatnich latach ciągle krążyły jakieś plotki o ich rodzinie: rozprawiano a to o rozstaniu Joanny z narzeczonym tuż przed ślubem, a to o ciężkiej chorobie ich ojca, a to o rozpaczy i depresji Janiny po stracie trzeciego dziecka.

Joanna w zasadzie przyznawała siostrze rację. Lubiła swoje miasteczko, w którym życie toczyło się wolno i w zgodzie z naturalnym biegiem rzeczy, jednak ostatnio coraz częściej zastanawiała się, co by było, gdyby kilka lat temu zgodziła się wyjechać z Tomkiem za granicę. Perspektywa wyrwania się choć na chwilę z dobrze znanych miejsc wydawała się jej bardziej nęcąca właśnie w takich chwilach jak ta w piekarni.

– Kiedy usłyszałam o tej karetce, mówię pani, tak się zdenerwowałam. – Z zamyślenia wyrwał ją głos piekarzowej. – Biedna Janinka. Drugie cesarskie cięcie w tak krótkim czasie to okropnie niebezpieczna rzecz! Dobrze, że chociaż dojechali na czas do szpitala.

„Skąd one to wiedzą? – zżymała się w myślach Joanna. – Wywiad jakiś mają czy co?”.

Nie odpowiedziała jednak nic, tylko nadal się uśmiechała. Maszyna właśnie kończyła krojenie drugiego bochenka. Joanna miała zamiar kupić jeszcze na śniadanie bułki dla małych siostrzenic, ale kiedy wyobraziła sobie, jak długo sprzedawczyni będzie wybierać pieczywo, zrezygnowała. Otworzyła portmonetkę i z banknotem w dłoni czekała, przestępując niecierpliwie z nogi na nogę.

– To mówi pani, że wszystko z nimi w porządku? A kiedy Mateusz przywiezie ich do domu?

– Jeszcze nie wiadomo. Muszą dokładnie zbadać malucha, ale zapewne w przyszłym tygodniu.

– Niech ją pani od nas serdecznie pozdrowi.

– Naturalnie. Ile płacę?

– Podobno pani Janina kazała ochrzcić dziecko zaraz po narodzinach – wtrąciła się do rozmowy jedna z klientek.

Joanna uniosła wolno dłoń i odgarnęła z oczu opadającą grzywkę.

– Owszem – przyznała niechętnie.

– To co teraz będzie z chrzcinami?

– Właśnie, po co się tak spieszyli? Przecież dziecko jest zdrowe – posypały się komentarze. – A może jednak nie?

W tym momencie szczęknęły drzwi. W progu stanęła Marta. Wystarczyło jedno spojrzenie na minę przyjaciółki, by w mgnieniu oka zrozumiała sytuację.

– O, tu jesteś! – oznajmiła radośnie. – Szukam cię po całym miasteczku. Płać i chodź szybko, bo mam sprawę.

Kiedy znalazły się na rozświetlonym słońcem rynku, Joanna odetchnęła.

– Martusia, dzięki. Miałam już dość tego śledztwa.

– No, moja droga, zapominasz, że przez wiele lat mieszkałam w stolicy i dzięki temu oceniam sytuację w ułamku sekundy. Zresztą nie przejmuj się tak bardzo, one to robią z życzliwości.

– Tak, tak. Znam twoje zdanie na ten temat. – Zaśmiała się. – Tylko że w ostatnich latach sporo tej życzliwości na mnie spadło. Trochę to męczące.

– No wiesz, ja dzięki takiemu zainteresowaniu dostałam pracę w szkole, znalazłam miejsce w przedszkolu dla Uli i załatwiłam jeszcze parę innych spraw. Między swojakami człowiek zawsze lepiej się czuje, nawet jeśli to czasem wkurzające.

Nagle z piętra jednej z kamieniczek otaczających niewielki rynek dobiegł je delikatny brzęk szyby.

– Pani Joasiu! – zawołała cienkim głosem jakaś kobieta.

Przyjaciółki podniosły wzrok. Z okna kamienicy tuż obok piekarni machała do nich żona miejscowego dentysty.

– Pani Joasiu, jedzie pani do siostry? – spytała, piszcząc na pół rynku.

Joanna westchnęła. Uniosła dłoń do czoła, aby osłonić oczy od blasku porannego słońca.

– Tak – odparła krótko.

– To proszę przekazać pani Janinie, że po moim Kubusiu zostało mnóstwo ubranek w idealnym stanie. Jeśli tylko będzie chciała, niech przyśle po nie męża, bo u mnie się marnują. I proszę ją pozdrowić ode mnie.

– Dobrze, pozdrowię.

– To nie przeszkadzam. Do widzenia!

Okno zamknęło się z brzękiem.

– Dziękuję! – krzyknęła Joanna, ale pani dentystowej już nie było.

– No widzisz – triumfowała Marta. – Są wścibscy, ale pomocni. Coś za coś.

– Na szczęście niedługo Jankę wypisują. Może ona sobie poradzi z tymi plotkami, bo ja nie mam zdrowia. A ona potem się tylko na mnie wścieka, że nie jestem asertywna.

– E tam! Wystarczy, że wyjdzie z małym na pierwszy spacer i zaspokoi ich ciekawość. Zaraz znajdą sobie inny obiekt do obgadywania. A jak się czuje Kacperek?

Joanna z uśmiechem opowiedziała Marcie o małym siostrzeńcu. Na szczęście zarówno maluch, jak i matka czuli się dobrze.

– Mówię ci, Janka jest taka szczęśliwa, że nie może od niego oczu oderwać.

– Nie dziwię się. Po stracie tamtego dziecka miała prawo się martwić.

– Teraz mówi tylko o Kacperku. Już na drugi dzień po porodzie zaczęła planować chrzest.

Marta się zdziwiła.

– Ale mówiłaś, że już został ochrzczony. W szpitalu.

– Tak, rozmawiałam o tym z proboszczem, bo też byliśmy trochę zdezorientowani. Ale okazuje się, że Kościół przewiduje na takie okazje specjalny obrzęd.

– Tak? Jaki?

– To wygląda podobnie jak normalny chrzest w kościele, tylko że chodzi raczej o przedstawienie parafianom dziecka już ochrzczonego z wody. Są jakieś zmiany w modlitwach czy coś. Janka zna szczegóły, bo oczywiście wszystko chce załatwić sama. Dostała jakiegoś szaleństwa, jak twoja mama w zeszłym roku na tym waszym zjeździe rodzinnym z Amerykankami.

– No to nie zazdroszczę – skomentowała nieco kąśliwie Marta. – A kiedy uroczystość?

– Chyba dwudziestego piątego sierpnia. Janka chce, żeby dziecko było silniejsze. No i musi wszystko zorganizować. Teściowa już się zgłosiła do pomocy. – Ta informacja wyraźnie bawiła Joannę. – I pewnie nasza mama. Ja muszę tylko wymyślić jakiś świetny prezent.

– Będziesz chrzestną?

– Nie, wystarczy, że obie bliźniaczki mają mnie za chrzestną. Janka chce znowu poprosić tę naszą kuzynkę z Warszawy, która miała być chrzestną poprzednio... – Urwała niepewnie. – No wiesz.

Marta przytaknęła. Spojrzała na zegarek.

– Oj, przepraszam cię, ale muszę zaprowadzić Ulkę do przedszkola! – oznajmiła. – Opowiesz mi innym razem, dobrze?

– Okej. Pogadamy później.

– Byłabym zapomniała! – Marta zatrzymała się jeszcze. – Mam wielką prośbę.

– Tak?

– Niedługo wyjeżdżamy z Adamem, pamiętasz?

– No pewnie.

– Widzisz... – zawahała się. – W sprawie tej wystawy w szkole...

Joanna zrobiła skruszoną minę.

– Tak, wiem! To ja cię przepraszam, ale zupełnie nie miałam kiedy zajrzeć na strych. Mam wrażenie, że u nas nie ma nic ciekawego, ale może znajdę jakiś stary obraz czy modlitewnik.

– Nie, nie! Nie o to mi chodzi. Przecież wiem, że jesteś zajęta Janką.

– Więc o co?

– Widzisz, proboszcz bardzo mnie prosił, żeby mu już niczego nie znosić na plebanię – wyznała Marta z pewnym zażenowaniem. – Od kiedy Grabowski przyniósł mu do garażu prawie całe wyposażenie warsztatu rymarskiego, a ta z pasmanterii przywlokła jakąś drabinę po dziadku kominiarzu, nie może wjechać do środka samochodem. A wiesz, jak dba o tego swojego poloneza.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

A.D. 1920, wieś w pobliżu Lwowa

Dostępne w wersji pełnej

Czerwiec 2013 roku, Małopolska

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział III

Lipiec 2013 roku, Małopolska

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1921, miasteczko w pobliżu Radomia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział IV

A.D. 1922, wieś w pobliżu Lwowa

Dostępne w wersji pełnej

Lipiec 2013 roku, Małopolska

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1929, Lwów

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział V

A.D. 1932, Lwów

Dostępne w wersji pełnej

Lipiec 2013 roku, Małopolska

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1938, Lwów

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VI

A.D. 1939, wieś pod Lwowem

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1939, Lwów

Dostępne w wersji pełnej

Sierpień 2013 roku, Tarnów

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VII

A.D. 1940, Lwów

Dostępne w wersji pełnej

Sierpień 2013 roku, w drodze do Warszawy

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1941, Lwów

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VIII

A.D. 1941, wieś pod Lwowem

Dostępne w wersji pełnej

Sierpień 2013 roku, Warszawa

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1942, wieś pod Lwowem

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział IX

A.D. 1942, Lwów

Dostępne w wersji pełnej

Sierpień 2013 roku, Warszawa

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1943, gdzieś w Rzeszy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział X

A.D. 1944, gdzieś w Rzeszy

Dostępne w wersji pełnej

Sierpień 2013 roku, Warszawa

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1945, gdzieś w Rzeszy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XI

A.D. 1946, Polska

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XII

Sierpień 2013 roku, Warszawa

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1946, Wrocław

Dostępne w wersji pełnej

Sierpień 2013 roku, Małopolska

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XIII

A.D. 1946, Polska

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1946, Warszawa

Dostępne w wersji pełnej

Sierpień 2013 roku, Małopolska

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XIV

Wrzesień 2013 roku, Małopolska

Dostępne w wersji pełnej

A.D. 1948, Sądecczyzna

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

Listopad 2013 roku, Małopolska

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

© Copyright by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, Warszawa 2014

Text © by Anna J. Szepielak 2014

Projekt okładki designpartners.pl

Zdjęcia na okładce:

© Svitlana Andrieianova/Dreamstime.com

© aboikis/depositphotos.com

© maglara/depositphotos.com

© Andrey_Kuzmin/depositphotos.com

© de-kay/depositphotos.com

Wszystkie postaci i wydarzenia przedstawione w tej powieści są fikcyjne.

Redaktor prowadzący Anna Garbal

Opieka merytoryczna Joanna Kończak

Redakcja Anna Brynkus-Weber

Korekta Krystyna Lesińska, Roma Sachnowska, Monika Hałucha

Korekta plików po konwersji Irmina Garlej

ISBN 978-83-10-12808-9

Plik wyprodukowany na podstawie Wspomnienia w kolorze sepii, Warszawa 2014

www.wnk.com.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.

02-868 Warszawa, ul. Sarabandy 24c

tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,

faks 22 643 70 28

e-mail: wnk@wnk.com.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl