Zajrzyj na strony

Zajrzyj na strony:

www.nk.com.pl

Znajdź nas na Facebooku:
www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

Tej autorki także:
nk.com.pl/noc-w-piemoncie/1745/ksiazka.html

CZĘŚĆ I

Campo Seco, Hiszpania
1892

Rozdział 1

U rodziłem się pod prawie szczęśliwą gwiazdą.

Należy to rozumieć dosłownie, matka bowiem chciała, żebym nosił hiszpańskie imię Feliz¹. Nie wywiodła go z historii swojej rodziny ani z miejscowej tradycji, lecz zwyczajnie z nadziei, wyrażonej w rodzimym języku, który rozbrzmiewał niegdyś na całym świecie, w Niderlandach, w Afryce, w obu Amerykach i na Filipinach. Tylko muzyka sięgała dalej i zapuszczała korzenie jeszcze głębiej.

Powiedziałem „prawie”, bo imię z powodu jakiegoś biurokraty rozmiłowanego w rejestrach katalońskich świętych zostało zapisane jako Feliu. Tylko jedna litera, a jednak zmieniła mój akt zgonu – tak, nie mylicie się, zgonu.

Ojciec przebywał wówczas za oceanem, oddelegowany na Kubę jako urzędnik ministerialny do spraw celnych. Tamtego popołudnia, kiedy zaczęły się bóle porodowe, starsza siostra ojca wbijała się w najlepszą sukienkę, bo właśnie wychodziła do kościoła. Mama przechyliła się na krześle stojącym nieopodal drzwi kuchni. Kostki rozchylonych nóg wygięły się do wewnątrz, gdy ciężar dziecka ściągnął jej miednicę ku podłodze. Kłykcie dłoni pobielały na trzcinowym oparciu krzesła, kiedy błagalnym głosem zaklinała szwagierkę, by nie odchodziła.

– Zapalę ci świeczkę – powiedziała tía².

– Nie modlitw teraz potrzebuję, potrzebuję… – Mama wydała z siebie jęk, rozpaczliwie wykręcając biodra w poszukiwaniu wygodniejszej pozycji. Zimnej wody? Nocnika? – Pomocy.

To wszystko, co była w stanie wyrzec.

– Poślę Enrique po akuszerkę. – Tía wetknęła hebanową spinkę w gęstwę włosów poprzetykaną siwymi pasemkami. – Albo nie, sama do niej zajrzę. Gdzie Percival?

Mój najstarszy brat wymknął się z domu kilka minut wcześniej i pobiegł w stronę mostu, gdzie po wysuszonym łożysku strumienia miejscowi pasterze przepędzali na drugą stronę swoje stada. On i jego kumple często przesiadywali pod tym mostem, grając w karty pomiędzy rozrzuconymi skórkami pomarańczy i odłamkami klepek zdezelowanych, cuchnących octem beczek.

Percival był już na tyle dorosły, by ze szczegółami pamiętać poprzednie katastrofy, i nie miał ochoty być świadkiem jeszcze jednej. Ostatnie dziecko mamy zmarło kilka chwil po urodzeniu. Poprzednie przeżyło tylko parę dni, a mama otarła się o śmierć, powalona gorączką wywołaną zakażeniem. W Campo Seco nie była jedyną, której przytrafiały się nieszczęścia.

Matka obwiniała o to wszystko akuszerkę, przybyłą do miasteczka cztery lata przedtem razem z mężem… rzeźnikiem.

– Nie myje wcale rąk – pomstowała. – Ostatnim razem obejrzałam sobie kleszcze, których używa. Pozrywane na złączach. Złom i rdza. – Zwinęła się z bólu, wciskając poduszki dłoni pod udręczony krzyż.

– Śmieszna jesteś! – Tía owinęła głowę koronkową woalką. – Robisz z igły widły. Zamiast się pomodlić.

Pozostała dwójka mojego rodzeństwa, Enrique i Luiza, ze stoickim spokojem znosiła żałosne pojękiwania matki, bez słowa wpatrując się w rosnącą na podłodze żółtawą plamę wód płodowych, którą pięcioletnia Luiza zaraz starła. Pojawiły się krwawe zacieki na wilgotnych ręcznikach. Siedmioletni Enrique zwinął je i wyżął do szerokiej porcelanowej misy. Wyżymając ręcznik po raz trzeci, chłopiec zauważył, że niebieskie kwiaty na pomalowanym dnie naczynia znikły pod warstwą różowawej wody.

Pół godziny po odejściu tíi zjawiła się położna. Mama dyszała ciężko i wiła się w bólach na małżeńskim łożu, prąc ze wszystkich sił, zaciekle walcząc z omdleniem i nie pozwalając zamknąć się powiekom. Dokładnie przeliczyła półksiężyce brudu pod paznokciami akuszerki. Wykręcała szyję, by móc śledzić każdy ruch kobiety, łowiąc kątem oka migotliwy odblask narzędzi rozłożonych na kwadracie perkalu przykrywającego nocną szafkę i zwój szarego bawełnianego sznurka, który przywołał jej w pamięci obraz ociekającej krwią, owiniętej w siatkę pieczeni od rzeźnika. Kiedy dłonie położnej się zbliżyły, mama próbowała zewrzeć kolana, by ochronić mnie przed złym losem. Ale impetu parcia w dół nie dało się powstrzymać. Nadchodziłem.

I wtedy – zupełnie nieoczekiwanie – zarządziłem postój. To, co przedtem poruszało się zbyt szybko, teraz przestało się w ogóle ruszać. Naprężony brzuch mamy zafalował i nadął się po raz ostatni, by przejść teraz w fazę jednego, długiego, nieustającego skurczu. Napięte szczęki rozluźniły się. Na jej skroni nabrzmiała błękitna żyła. Ociągając się z odejściem, Enrique starał się nie patrzeć mamie między nogi, tam gdzie połączenie naprężonego ciała z wilgotnym owłosieniem kojarzyło mu się z wyrzuconą na brzeg meduzą, zaplątaną w przybrzeżne trawy. Akuszerka pochwyciła jego spojrzenie i nakryła mamę prześcieradłem. Usunięcie jednego wstrząsającego widoku skierowało uwagę brata na to, czego nie zakryto: na poczerwieniałą, zroszoną potem i zniekształconą bólem twarz mojej matki.

– To był ten moment – mawiała później mama, odtwarzając szczegółowo historię moich narodzin – gdy postanowiłeś się zbuntować. Zawsze kiedy ktoś zbyt mocno na ciebie naciska, robisz coś na przekór.

W rzeczywistości się zaklinowałem: moje stopy wylądowały w pobliżu szyi, dokładnie tyłem do jedynego możliwego wyjścia. Istne żywe churros³ wygięte w kształt smyczka.

Akuszerka zrzędziła, podczas gdy jej dłonie popychały, poganiały i masowały wielki brzuch pod luźno upiętym prześcieradłem, a twarz ocieniało coraz większe zwątpienie. Zapominając o Enrique, zerwała prześcieradło i zawyła na widok małej purpurowej moszny w miejscu, w którym powinna ujrzeć ciemię. Patrzyła jak zahipnotyzowana przez dobre dziesięć minut, mnąc fartuch czerwonymi paluchami. Z transu wyrwała ją panika. Nie zważając na przerażoną, zdumioną twarz Enrique i okrągłe ze strachu oczy Luizy, odpychając ich na bok, pomknęła w dół schodami, nieprzytomnie przelatując nad ostatnim stopniem.

Jedyne, co jej zostało do zrobienia, to sprowadzić męża, który znajdował się dwie przecznice dalej i obmywał właśnie pod kranem zakrwawione dłonie. Mogła posłać mego brata lub zawołać z balkonu któregoś z szybkonogich dzieciaków z sąsiedztwa. Nie była jednak na tyle rozgarnięta. Wiedziała tylko, że trzeci martwy noworodek w jednej rodzinie podsyci niezdrowe plotki. Oczami wyobraźni widziała już morze ciemnych chust witające ją od tego dnia – plecy wszystkich sąsiadek, twarze odwracające się na jej widok, kłujące zniewagi, gdybym umarł, a wraz ze mną moja matka.

Pozostawiona bez opieki matka zebrała całą siłę woli, starając się oddychać powoli i głęboko. Poczuła się bezpieczniej po odejściu akuszerki, gotowa przyjąć, cokolwiek się wydarzy. Poprosiła Luizę, by przyniosła z piwnicy butelkę wina i przytknęła ostrożnie do jej ust, choć zdawała sobie sprawę, że z powodu mdłości może upić tylko kroplę. Zawołała Enrique, kazała mu wziąć w dłonie kleszcze, zanurzyć je w misce wrzącej wody i być w pogotowiu.

– Nie rozwierają się za dobrze – powiedział, walcząc z owalnymi uchwytami. Zrobiono je z chropawego żelaza, wyłożonego małymi kawałkami zszytej ciemnej skóry, przypominającej pokryte plamami potu końskie siodło. – Czy szeroko mają się otwierać?

– Odłóż je. Użyj rąk. – Głos miała stanowczy i spokojny.

Pobladł.

Mama usłyszała, że Luiza płacze, i kazała jej zaśpiewać, cokolwiek, którąś z piosenek zasłyszanych na wsi albo Vamos a la Mar, wesołą melodię na kilka głosów, którą razem nucili w czasie piknikowych wypraw nad brzeg morza.

– …i jeść rybę z drewnianego talerza…! – zawodziła drżącym głosikiem Luiza, wciąż od nowa podejmując refren, aż krzyknęła: – Widzę coś! To stopa!

Jeszcze jedno pchnięcie. Wąskie plecki. Z pomocą Enrique na wierzch wychynęło ramię. Mama straciła przytomność. Powiedziano mi potem, że wisiałem tak przez kilka chwil, obraz skrajnego niezdecydowania, z głową w matczynym brzuchu, odmawiając pójścia śladem reszty mojego ziemistego ciałka. Aż do chwili gdy Enrique, decydując za nas dwóch, odważnie wepchnął swoją małą rękę w ciemność, zahaczając palcem o okolice mojej brody.

Po ostatecznym, ryzykownym wynurzeniu na powierzchnię ułożył mnie, ciągle przywiązanego pępowiną, na brzuchu matki. Nie było należnego w takich wypadkach klapsa; żadnych wrzasków. Mama na krótko wróciła do przytomności, instruując Enrique, jak ma związać pępowinę w dwóch miejscach szarym sznurkiem i jak przeciąć znajdujący się pomiędzy nimi spłaszczony, posiniały kikut.

Położył mnie na piersi matki, ale nie udało mi się do niej przylgnąć. Jedna z moich nóg zwisała luźniej niż druga, staw biodrowy nie działał jak należy. Nikt nie wyczyścił białawej mazi zatykającej nos. Ręce mamy spoczywały bezwładnie wzdłuż boków, zbyt słabe, by mnie objąć. Był jeszcze jeden mały problem: powieki moich oczu nie mrugały, a klatka piersiowa nie wzbierała oddechem.

– Jest zmarznięte – zawyrokowała Luiza. – Powinniśmy je owinąć.

– On jest zmarznięty – poprawił ją Enrique.

– Chłopak… – Matka zdawała się tyleż zadowolona, co zrezygnowana. Policzki pokrył kroplisty pot, gdy pojęła, co się właściwie zdarzyło, i myślała o tym, co jeszcze mogło się przytrafić: narastający ból, unieruchamiająca ciało gorączka, głębokie zanurzenie w niespokojnym śnie, z którego mogła już nie wrócić. – Powiedzcie akuszerce, że to nie jej wina. Z pewnością pojawi się notariusz. W szufladzie znajdziecie niezapisany blankiet z kopertą w środku. Są w niej pieniądze. Wpiszcie na nim imię i nazwisko, żeby nikt się nie pomylił: Feliz Aníbal Delargo Domenech.

Zacisnęła zęby, czekając, aż ustąpi skurcz.

– Czy tu jest zimno, Luizo?

– Jest gorąco, mamo.

– Notariusz da znać księdzu. – Pełnymi ustami zaczerpnęła powietrza, po czym zagryzła dolną wargę. – I grawerowi.

– Grawerowi? – zapytała Luiza, ale mama niczego już nie tłumaczyła.

– Enrique, wiesz, jak poprawnie zapisać: „Aníbal”, jak imię twego stryjecznego dziadka?

Enrique potrząsnął głową.

– Jak imię tego zdobywcy z Kartaginy, człowieka ze słoniami.

– Nie wiem – zaoponował brat, bardziej chyba przerażony koniecznością zapisania moich personaliów niż wcześniejszym wyciąganiem opornego dziecka z łona matki.

Długi rejestr powinności oraz zadań, które ją czekały: list do taty, odwiedziny krewnych, pochówek – wyczerpały resztkę sił życiowych mamy. Zamknęła oczy i przewracając głowę z jednej strony na drugą, usiłując złapać haust powietrza, zaczęła literować: „A-N-Í-B…” – po czym znów zemdlała.

Luiza i Enrique nie zrozumieli, że mama uznała mnie już za martwego. Zawinęli oseska w pieluchę i znieśli do chłodnej piwnicy z podłogą z ubitej ziemi, którą tata pogłębiał i poszerzał, gdy przejazdem bawił w domu. Zawsze marzył o produkcji i eksporcie wykwintnych likierów, których magazynem miał być loch pod naszą trzypiętrową kamienicą. Inne rodziny w okolicy z powodzeniem realizowały zamiary ojca. Co roku, dokładnie o tej samej porze, czternaście gatunków słodkich likierów – od trawiastozielonych do miodowozłotych, pachnących ziołami i orzechami laskowymi – tłoczono, butelkowano, a potem transportowano z Campo Seco i okolicznych wiosek. Mieliśmy winorośle, stację kolejową oraz kontakty: Katalończycy, podobnie jak Baskowie czy inne starożytne ludy trudniące się żeglugą, handlowali z powodzeniem na długo, zanim powstało jednolite państwo nazywane Hiszpanią.

Na razie jednak piwnica nasza była prymitywnym pustym pomieszczeniem, z jedną ledwie ociosaną ławą i naprędce skleconym stołem, złożonym bez pomocy śrub ani gwoździ – mniej więcej przy takim trzy stulecia wcześniej mógł zasiadać do kolacji Don Kichot. Na tym właśnie stole Luiza postawiła garnek z chłodną wodą i serwis do gorącej czekolady z delikatnymi filiżankami w kształcie liści tulipana. Układając to wszystko, poszturchiwała mnie porozumiewawczo z poważną miną. Przedtem zdążyła wcisnąć mi na pokrytą śluzem głowę jedną z czapek, w które zwykle stroiła swoje lalki. Teraz próbowała umazany kawą palec wetknąć między moje sine wargi.

Enrique zmienił zakrwawioną koszulę i wbił się w prezent od ojca – za mały już mundurek wojskowy, który wkładał, gdy szedł na bal kostiumowy, by czuć się szykownie. Ujął w dłonie sporządzony domowym sposobem flet. Wiejskie instrumenty zawsze przyprawiały mamę o ból zębów, toteż mój brat przywykł do grania w piwnicy. Ciepłe, drżące, gorzkie w smaku palce Luizy i piskliwa melodyjka sprawiły, że po raz pierwszy otworzyłem uszy, oczy i usta. Sposobiłem się do życia.

Na górze słychać było kroki akuszerki, która wreszcie powróciła. Nie zastawszy dziecka i stwierdziwszy, że mama jest na wpół przytomna, posłała męża, by o wszystkim powiadomić księdza, po czym zabrała się do masowania rozciągniętego brzucha położnicy, żeby wywołać skurcze, wydalające resztki błon płodowych i powstrzymujące upływ krwi. W przywróconym do równowagi umyśle akuszerki nie było miejsca na podziękowania – ani dla mojego rodzeństwa za to, że usunęło materialny dowód tragedii tego dnia, ani dla Boga, że oszczędził jedno życie, choć bez trudu mógł zabrać dwa.

Enrique usłyszał krzyk matki, która najwyraźniej już odzyskiwała wigor, jednocześnie zaś energiczne stukanie do drzwi. Wspiął się po drabinie prowadzącej na korytarz, a gdy przedostał się do przedpokoju i otworzył ciężkie frontowe drzwi, ujrzał notariusza, czekającego tak, jak przewidziała matka.

– Zaprowadź mnie do akuszerki, proszę – rzekł, przekrzykując wrzask z sypialni.

– Jest zajęta. Proszę zaczekać.

– Czy dziecko jest tam, razem z nimi?

– Nie. Zanieśliśmy je już do piwnicy.

Skrzywił lekko usta.

– Nie mogę tutaj długo zostać, rozumiesz. Będzie… – zawiesił głos.

– Śmierdzieć? – próbował zgadnąć chłopiec.

– No cóż, hm. Ale chyba nie tak zaraz.

– Już zaczęło.

Notariusz pokiwał głową.

– Stało się – powiedział. – Nie ma w tym niczyjej winy.

– Położna nie jest winna. Tak powiedziała mama. Proszę zaczekać, koperta!

– A twoja ciotka? – zapytał, ale brat gnał już schodami w górę po pieniądze.

– Jest w kościele – Enrique rzucił mu przez ramię. – Zapala świeczki.

– Rozumiem.

Czekając na powrót Enrique, notariusz, garbiąc plecy, wyjrzał na ulicę. Postąpił kilka kroków naprzód po ganku przed drzwiami kamienicy. Przechodzący mężczyźni nie zwracali nań uwagi, lecz kobiety polały go z balkonów kubłami wody, by zaprotestować przeciwko podatkowi od żywności, jakim urząd miasta obłożył każdy towar rozładowywany na kolei. Chwała Bogu, że nie użyły wrzątku lub – niech Bóg uchowa – oleju. Na jedną ze szczególnie krewkich matron nałożono grzywnę za poparzenie jego poprzednika. Wiódł tutaj niełatwą egzystencję, obsługując rozmaite instytucje i firmy, przybijając pieczęć tu, nakładając taksę tam, a na boku sporządzając też oficjalne akty notarialne i redagując ważne listy dla więcej niż połowy ludności wiejskiej, która składała się z analfabetów. I pomyśleć, jak go poszukiwali, kiedy trzeba było poświadczyć jakiś handel ziemią albo gdy ktoś chciał na piśmie wymigać się od poboru. O nie, wtedy nie było wiader z wodą!

Mniejsza z tym, bo właśnie wracał mój brat, zdyszany do utraty tchu po bieganinie w tę i z powrotem po wysokich drewnianych schodach prowadzących do sypialni mamy.

Razem wypełnili formularze, potykając się o pytania, nieprzewidziane przez matkę, na które Enrique nie znał odpowiedzi: na przykład jak brzmiało nazwisko babki ze strony mamy? A ze strony ojca? Miejsca urodzenia rodziców? Przez cały ten czas gryzł się nieszczęsnymi czterema imionami, które zdołał spisać chybotliwymi bazgrołami: moje pierwsze imię odczytał szybko i bez trudu, z drugim, które niepokoiło go najbardziej, poszło dużo gorzej.

– A-n-í-b-a-l. Da pan radę to odczytać? – dopytywał się strapiony dzieciak.

– Tak, w porządku.

Ale żadne z nich nie zauważyło, jak notariusz spartaczył moje pierwsze imię, mylnie odczytując końcowe „z” jako długie, ogoniaste, niechlujnie rozciągnięte „u”.

– Pieniądze. – Enrique wysunął zaciśniętą pięść.

Notariusz rozwarł palce dłoni brata i przeliczył ukryty w jej wnętrzu skarb.

– To za mało. Będę sporządzał dwa świadectwa.

W tym momencie w drzwiach stanęła tía. Jej czarna spódnica splątała się u kostek, wzbijając pyłki kurzu w jasnym snopie światła, w którym skąpany był przedpokój.

– Co to ma znaczyć? – zapytała, odpychając notariusza, który w geście powitania dotknął palcami kapelusza. Odciągnęła Enrique na bok i wlepiła wzrok w świadectwo notarialne, które urzędnik trzymał w poplamionej atramentem dłoni. Odczytując słowa, przeżegnała się.

– Chłopiec zapłacił mi za pierwsze, będę potrzebował jednak pieniędzy jeszcze za to drugie.

– Dlaczego dwa, jeśli dziecko urodziło się martwe?

– Nie mogę wydać świadectwa zgonu bez metryki.

– Ale czemu nie może pan wstawić formuły „urodzony jako martwy” na świadectwie urodzenia i zostawić wszystko tak, jak jest?

Notariusz z przyzwyczajenia schował głowę w ramionach, wtykając brodę poniżej sztywnego, wysokiego kołnierzyka.

– Powinien się pan wstydzić, że przychodzi przed księdzem – warknęła tía.

– Spełniam tylko obowiązek, señora. Jestem…

– Sępem.

– …powołanym prawomocnie przedstawicielem władz prowincji – dokończył.

– Wątpię, czy sporządził pan dwa świadectwa, kiedy zmarło nowo narodzone dziecko señora Petrilla. Pan wie, że szewc nie zarabia dużo, ale o nas myśli, że mamy więcej, niż zarabiamy. Biurokracja – mruczała gniewnie ciotka.

Notariusz przerwał jej w pół słowa, wskazując ręką schody.

– Jest pieczęć, to znaczy, że usługa została wykonana. Opłata musi być uiszczona.

– Formalizm przed duchowością. Oto w jakim kierunku zmierza ten kraj.

– Matka chłopca dobrze to rozumie. Bez tych świadectw ojciec nie mógłby podjąć zasiłku pogrzebowego. Szewc nie pracuje dla rządowej administracji kolonialnej. Nie ma prawa do zasiłku.

Gdy tak się kłócili, żadne z nich nie zauważyło, że Enrique przestępuje z nogi na nogę, usiłując wtrącić się do rozmowy. Tía zaczęła miąć palcami dno swej skórzanej torebki, nie przestając mamrotać o upadku pobożności oraz problemach królestwa, podczas gdy notariusz cierpliwie kiwał głową. W końcu, gdy dodatkowo wysupłane miedziaki i dwa odręczne egzemplarze obydwu świadectw przeszły z rąk do rąk, tía zwróciła się do mego brata.

– W tył zwrot i jazda stąd – nakazała, zirytowana jego podrygami – zanim spotka cię coś złego.

– Nie muszę nigdzie iść.

– Tak? A to co znowu?

– Feliz nie umarł.

– Kto?

– Dziecko, Feliz.

– Chłopcu coś się pokręciło – wtrącił się notariusz. – Dziecko nazywało się Feliu.

Mówiąc to, stuknął palcem w świadectwa, które tía miała w dłoniach.

Czytała akt, mrużąc oczy.

– Szlag by mnie trafił, gdybym się dowiedziała, że źle zapisał pan imię.

– Pochodzi od naszego świętego. Oznacza kogoś, komu się powodzi, jak sądzę.

– Też mi powodzenie, przyjść na świat martwym – zamruczała tía.

Enrique spróbował jeszcze raz.

– Ale to dziecko jest w piwnicy. Możecie zejść zobaczyć.

– Potrzebna mi jeszcze akuszerka. Tu i tu. – Notariusz pukał palcem w dokument. – Będzie musiała postawić swój znak – rzekł, akcentując kwaśno ostatnie słowo, dokładnie w tym momencie, gdy na schodach rozległ się odgłos ciężkich kroków zmierzającej na dół kobiety.

Położna przywitała dorosłych znużonym ruchem głowy, postawiła swój krzyżyk tuż nad koniuszkiem poplamionego atramentem palca notariusza, po czym zwróciła się do tíi:

– Teraz czuje się już całkiem dobrze. Proszę dopilnować, by przez tydzień nie chodziła po schodach. Ale nawet wtedy, jeśli krwawienia się nasilą… – Przerwała na chwilę, oczekując, że notariusz przeprosi panie i pożegna się, tak by mogła przekazać więcej instrukcji dotyczących sfery intymności. Ale gdy nie zrobił nawet ruchu, żeby odejść, zmieniła temat. – Mogę wziąć na siebie rozmowę z cieślą w sprawie trumny. Ale będzie potrzebował miary, by nie marnować drzewa. Jeśli wyda mi pani ciało, mam z sobą trochę sznurka, żeby je obmierzyć.

Tía zjeżyła się oburzona.

– Chce pani powiedzieć, że nie przyjrzała mu się dobrze?

– Od razu pobiegłam szukać pomocy. W ogóle go nie widziałam. Nie ma go w sypialni.

– Jest w piwnicy – znów przypomniał się Enrique, po czym naprawdę podniósł głos, zaciskając pięści w desperacji. – Feliz jest w piwnicy!

– Skończ z tym nonsensem! – ryknęła tía. – Felix albo Felicjano, może Feliu? Ale kim jest ten Feliz? Wyobrażam sobie – ciągnęła, zwracając się do akuszerki – że spodziewa się pani pełnej zapłaty, choć tak naprawdę przegapiła pani poród.

Nikt nie zauważył mojej matki schodzącej po schodach. Stawiała jeden bolesny krok, a potem, po dłuższej chwili, następny, bladą dłonią chwytając się poręczy. Usiadła na najniższym stopniu. Jej koszula nocna sfałdowała się wokół nagich stóp. Wilgotne ciemne włosy opadały na odkryte, zsiniałe ramiona.

– Chciałam tylko, żeby moje dziecko było szczęśliwe – powiedziała. A potem odezwała się głośniej, tak że notariusz, akuszerka, tía i Enrique naraz odwrócili się w jej stronę. – Nie powodzenia, sukcesu dla niego pragnęłam, tylko żeby był szczęśliwy.

– Widzicie? – triumfował Enrique.

Akuszerka otworzyła usta, by skrzyczeć matkę za wyjście z łóżka, notariusz ściągnął brwi, przygotowując się do obrony ortografii na wystawionych świadectwach, tía zwarła szczęki, gotowa sięgnąć do ostatnich zasobów swych mądrości życiowych. Ale zanim zdecydowali się przemówić, przeszywający wrzask wydobył się przez otwartą klapę z piwnicy. Z ciemnej czeluści wyłoniła się główka Luizy, a potem ramiona, w których nadal spoczywałem bezwładnie jak szmaciana lalka.

– Szczęśliwy?! – krzyknęła Luiza, zagłuszając gniewny kwik, który wydobywał się z mego gardła. – Jasne, że nie może być szczęśliwy z tym czarnym czymś, co wisi mu przy tyłku. Zaczął się wydzierać, kiedy próbowałam go wyczyścić, a teraz aż posiniał.

Dorośli rozdziawili usta, nie mogąc złapać tchu, gdy tak się chwiała, łapiąc równowagę na ostatnim szczeblu drabiny. Jedną dłoń zaciskała na moim drżącym ciele, drugą usiłowała uchwycić podniesioną klapę. Tía, akuszerka i notariusz stali jak wryci. Mama uniosła ręce, jednak zbyt słaba, aby powstać. Tylko Enrique przystąpił natychmiast do działania, wyrywając mnie z niepewnych ramion siostry i pomagając jej wygramolić się z piwnicy. W zamieszaniu, które teraz nastąpiło, nikt już nie pamiętał o certyfikatach.

Matka śmiała się przez wyschnięte łzy, gdy Enrique złożył mnie na jej podołku.

– Nazywajcie go, jak chcecie, mam to gdzieś.

I począwszy od tej chwili, rzeczywiście miała. Pierwotną, oczywistą w swej prostocie nadzieję szczęścia dla syna przehandlowała na inną, bardziej podstawową: żebym przeżył.

Tía z położną ocknęły się z odrętwienia i stanęły obok matki. Chwyciły ją pod łokcie, pochlebstwami przyspieszając powrót do sypialni, po czym próbowały odebrać mnie z jej ramion, gruchając przymilnymi szeptami, by powstrzymać mój płacz.

– Zostawcie, pozwólcie mu się wypłakać – zawyrokowała stanowczo mama, odmawiając udania się na górę. Odpinając górne guziki koszuli nocnej, sposobiła się do wydania mi, tu na schodach, pierwszego matczynego posiłku. – Es la música más linda del mundo.

Tak, dla niej moje zawodzenie było naprawdę najpiękniejszą muzyką świata.

Wszystko, co na razie zdążyłem ci opowiedzieć, spisałem w pośpiechu podczas pewnej październikowej nocy 1940 roku. Zacząłem kreślić tę historię, odpowiadając na prośbę pewnego człowieka, ale w końcu jej nie spełniłem.

Nie pytasz dlaczego? Chciałbym złożyć twoją powściągliwość na karb wrodzonej nieśmiałości. Ale branża, w której się obracasz, domaga się czegoś wręcz przeciwnego; wymusza, być może, nawet pewną niecierpliwość, którą widzę w twoich oczach, tam gdzie chciałbym znaleźć… No właśnie, co? Przebaczenie?

Może po prostu: zrozumienie.

Te zapiski sprawiły mi ból. I nie przez wzgląd na najwcześniejsze epizody mojego dzieciństwa zacząłem je prowadzić. Z pewnością ważniejsze są następne etapy drogi, gdy zmuszony byłem na nowo spojrzeć na bieg mojego życia, na ewolucję własnych myśli i postaw, które w końcu okazały się całkiem nieprzystające do złożoności tamtych czasów. Ból pamiętania i ożywiania wspomnień okazał się jednak tylko cieniem następnych wydarzeń, gdy miałem stracić niemal wszystko, co było mi najdroższe.

Przez ostatni rok kuratorzy nowo powstałego muzeum hiszpańskiej muzyki dręczyli mnie listami i telegramami, zasypując pytaniami o mój smyczek. Ludzie nie zdają sobie sprawy, że spisałem swoje wspomnienia dobrych trzydzieści lat temu i ciągle są one w moim posiadaniu. Sprowadziłem cię tutaj nie po to, by rozprawiać o smyczku, który przekażę w darze, tak jak obiecałem, ani by złożyć w twoje bardziej sprawne dłonie wszystkie moje papiery, którymi mogę się podzielić tylko w sposób najbardziej dla mnie odpowiedni, w najstosowniejszym czasie. Żeby zrozumieć i ocenić, co zawierają, musisz powoli pójść za tokiem moich wspomnień; wytrzymać próbę mojej interpretacji. Musisz być lepszym człowiekiem niż ten, którym ja sam byłem – bardziej współczującym. To minimum.

Zdaję sobie sprawę, że najbardziej cię interesują późniejsze epizody mojej historii. Na pewno chciałbyś, żebym od razu zaczął od Avivy, byś tym lepiej utrwalił w swym umyśle żywy portret tej wyjątkowej kobiety. Albo przynajmniej od Al-Cerraza. Pytałeś mnie już o ostatni koncert w 1940 roku, na co uniosłem tylko ręce w zniechęceniu – nie mogę opowiadać tej historii od końca, tak jak nie sposób suitę Bacha zagrać od tyłu, od ostatniej nuty do pierwszej. Nigdy nie byłem żadnym cudownym dzieckiem, sztukmistrzem zdolnym do takich trików. Zawsze działałem metodycznie, z natury konserwatywnie nastawiony; rzecz jasna – widzę twój uśmieszek – nie mam na myśli polityki. Musisz mi wybaczyć, że do końca pozostanę klasycystą, uporczywie trzymającym się symetrii i proporcji. Musisz mi wyświadczyć tę ostatnią grzeczność, choćby z racji mojego podeszłego wieku, a po prawdzie okazać cierpliwość i wyrozumiałość, mimo że w przeszłości nie zawsze byłem gotów wesprzeć twoje dziennikarskie próby. W zamian deklaruję absolutną szczerość.

Wilhelmie, zrobiłem coś strasznego.

Tak, poproszę o szklankę wody.

Ale właśnie zostawiłem cię z obrazem dziecka, na wpół żywego i z pomyłkowo wpisanym do metryki imieniem, którego nie miało wcale nosić. Jeśli pozwolisz mi opisać tego chłopca, chciałbym zacząć od ukazania piękna i problemów tamtej epoki i miejsca, w którym przyszedł na świat.

Feliz – w języku hiszpańskim „szczęśliwy”; odpowiedniki w języku polskim: Feliks, Szczęsny. [wróć]

Tía (hiszp.) – ciotka. [wróć]

Churros (hiszp.) – ciasteczka smażone w oleju, niezwykle popularne w Hiszpanii i Meksyku. [wróć]

Rozdział 2

I dę na stację – oznajmiła matka pewnego chłodnego poranka blisko sześć lat po moim urodzeniu. – Przyjechał twój ojciec.

W nocy śniłem koszmary i obudziłem się, oddychając ciężko, gdy dom już pełen był krzątaniny i kobiecych szeptów. Kiedy zażarcie walczyłem ze sznurowadłem buta, usłyszałem mamrotanie tíi za plecami.

– Wracaj do łóżka, twoi bracia i siostra jeszcze śpią. Opóźnisz tylko wyjście matki.

Nie zważając na pełne wyrzutu napomnienia ciotki, wyszedłem na ciemną ulicę razem z mamą.

– Czy twój koszmar nie dotyczył aby skrzyni, co? – zapytała, gdy spiesznie dreptałem naprzód.

– Nie – odpowiedziałem. Przyśniła mi się lodowato chłodna, nieprzyjemna plaża pokryta zimnym, ciemnym, wilgotnym piaskiem oraz to, co żyło w jej zakamarkach.

– Dobrze. Mniejsza o to.

Szliśmy dalej w milczeniu, trzymając się za ręce. Mijaliśmy połączone szeregowo kilkupiętrowe, podobne do naszej kamienice i zamknięte jeszcze o tej porze sklepy. Gdy zygzakowatą linią brnęliśmy w dół przecinającymi się pod dziwnymi kątami ulicami, za wszelką cenę starałem się dotrzymać kroku mamie, wyglądając jak szarpiący się i podrygujący na uwięzi ogon latawca (znaczy mamy). Chodnik z ledwością mógł pomieścić jednego przechodnia. Był wyłożony gładką, delikatną kostką, tak wypolerowaną milionami przechodzących stóp, że miejscami dawała srebrny odblask. Ślizgałem się, matka zaś wykręcała nogi na kocich łbach przy krawężnikach, za każdym razem chwytając się mnie kurczowo i niemal wyrywając mi ramię. Tak oto dzielnie zmierzaliśmy ku okrytej mrokiem stacji kolejowej. Kiedy w pewnej chwili upadłem i zdarłem skórę na kolanie, mama nic nie powiedziała, nie zatrzymała się, nie zwolniła nawet kroku, tylko podciągnęła mnie w górę jak worek warzyw i kontynuowała marsz.

W jednym z mijanych domów szerokie dębowe drzwi, niczym wrota stodoły, otwarły się i pojawiła się w nich grubo ciosana twarz oświetlona trzymaną w ręku latarnią.

– Buenos días, Doña. Na pociąg?

– Nie, na spotkanie męża.

– Madre de Dios – zamruczała pod nosem starucha, robiąc znak krzyża, zanim wycofała się do ciemnego wnętrza. Kołatka w kształcie pierścienia stuknęła mocno o drzwi, kiedy z hukiem zatrzaskiwały się za kobietą.

Czarne niebo przechodziło z wolna w ciemny granat, gdy przecinaliśmy miejski rynek. W kościele przeciągnąłem dłonią po starych, pełnych wklęsłości oraz dziur ścianach, pamiętając słowa Enrique („Tak, to dziury po pociskach; nawet ksiądz tak mówi. Ma cały dzban kul…”). Czyniłbym to dalej, gdyby nie matka, która spojrzała przez ramię i brutalnie wyrwała mnie z zamyślenia.

– Flejtuch! – wrzasnęła. – Spójrz, jak wyglądają twoje ręce!

– Jak? Nic nie widzę.

– Nie ma czasu na wygłupy, Feliu!

Skręciliśmy w aleję za targiem rybnym, przeskakując nad kanałami ściekowymi, do których wylewano wodę przez otwarte tylne drzwi hali targowej. W złotym świetle wnętrza zobaczyłem mężczyzn dźwigających kratownice i przerzucających szuflami poszczerbione zwały lodu. Rybie skrzela i łuski błyszczały w szparach pomiędzy wilgotnymi brukowcami alei niczym uwięzione w pułapce gwiazdy.

Gdy dotarliśmy do dworca, głęboki granat nieba ustąpił nakrapianemu brzoskwiniowo błękitowi. Pociąg już czekał, wydając pomruki, był gorący, nadal buchający parą. Mama wyswobodziła rękę z mojej spoconej dłoni i wkroczyła na peron, gdzie natychmiast zebrało się wokół niej kilku mężczyzn. Przez kilka chwil siedziała na ławce opartej o mur stacji, szarpiąc się z grubym sznurkiem na wieku ogromnej skrzyni, którą mężczyźni ustawili u jej stóp. Paka była prawie tak szeroka jak rozpostarte ramiona mojej matki, zrobiona z dziwnego czerwonobrązowego drewna. Na domkniętym szczelnie wieku połyskiwała pojedyncza mała klamra. Zamiast zamka był tylko zwój twardego drutu przywiązanego do żółtej karty z urzędowymi stemplami i naszym adresem.

– Może powinna pani jeszcze poczekać – rzekł naczelnik stacji. – Kto wie, co jest w środku? Niech pani zabierze skrzynię do kościoła. Mogę sprowadzić furgon.

Ale mama osuszyła tylko twarz chusteczką.

– Czekałam już miesiące – powiedziała i wlepiła niechętny wzrok w naczelnika, któremu nie pozostało nic innego, jak stuknąć palcem w kieszonkę kamizelki i odmaszerować.

Rozplątawszy zwoje drutu, wyszeptała:

– Widziałeś już kości, no powiedz, Feliu, widziałeś? To prawdopodobnie głównie prochy, ale mogą też być kości. – Wetknęła koniuszki palców pod wieko. – Nie bój się.

Wstrzymałem oddech i patrzyłem. Ale kiedy delikatnym szarpnięciem matka podważyła w końcu pokrywę, to ona zaniemówiła. W środku nie było żadnych ludzkich szczątków.

– Prezenty! – wykrzyknąłem. – Od taty!

Mama powoli badała owiniętą w słomę zawartość kontenera, macając po kolei każdy przedmiot: kompas, niebieską buteleczkę, lśniący brązowy kijek, wystruganego z drewna tygrysa, pudełko po cygarach z małym niezapisanym notesikiem w środku. Na samym dnie skrzyni spoczywała stara, porządnie złożona marynarka od garnituru, którą mama wyjęła i przytuliła do twarzy, wdychając resztki zapachu. Wahając się przez chwilę, wzięła do rąk dwa bileciki – jeden, kilka zdań wydrukowanych na blankiecie, i drugi, obszerniejszy, starty na rogach i spisany ręcznie. Szybko przeczytała pierwszy i rzuciła na lepiący się od brudu peron, potrząsnąwszy głową, kiedy schyliłem się, by go podnieść. Uniesiona przez wiatr kartka obróciła się dwa razy i pomknęła w stronę torów. Drugi bilet przeczytała powoli, bez słowa, wygładzając go przedtem połą sukni. Skończywszy, złożyła kartonik starannie i wsunęła do kieszeni. Westchnęła.

– Nie dotrzymali obietnicy. Wszystkie szczątki zebrane po rebelii pochowali na Kubie. Zwycięstwo Amerykanów zmieniło ich priorytety. Teraz za bardzo są zajęci chronieniem własnej skóry, żeby martwić się o zmarłych.

Wszystkie te szczegóły niewiele mi mówiły. Dwa miesiące wcześniej matka usadowiła mnie i rodzeństwo w rzędzie pięciu krzeseł, na których zwykle jadaliśmy – był nawet Carlito, nieustannie wiercący się w siedzisku – by oznajmić nam, co się stało. Buntownicy walczący o niezawisłość od Hiszpanii wywołali potężną eksplozję w zatoce. Budynek, w którym pracował mój ojciec, stanął w ogniu, który zabił tatę i dziewięciu pozostałych ludzi. Ameryka – miejsce, które nie znaczyło dla mnie nic, może poza faktem, że to hiszpańska flota je odkryła – gotowała się do wojny.

Mama ujęła mnie za podbródek.

– Twój ojciec powinien był żyć trzy stulecia wcześniej, kiedy świat stawał się coraz większy. Teraz wciąż się kurczy, za to hałasu coraz więcej.

Jakby na potwierdzenie jej słów, sapiąc i dzwoniąc przegubami wagonów, z peronu ruszył pociąg, unosząc pasażerów na południe, w kierunku Tarragony.

Kiedy zniknął za zakrętem, powiedziała:

– Tata zamierzał osobiście przekazać wam te podarki. Pochodzą z jego podróży. Pewnie miał jakiś pomysł, jak je rozdysponować, ale pozostawię wybór tobie.

Najpierw wziąłem kompas, patrząc, jak maleńka igła w kolorze miedzi obraca się i odskakuje. Potem niebieską buteleczkę. I tygrysa. Wszystko było nęcące, ale na nic się nie zdecydowałem. Być może odczuwałem jakiś opór tego niezwykłego poranka sam na sam z mamą, z dala od zwierzchnictwa starszego rodzeństwa; może czułem potrzebę odrzucenia tych prezentów, tak zdecydowanie dziecinnych w swym powabie. Wybrałem przedmiot, którego przeznaczenie nie było dla mnie całkiem jasne: błyszczący brązowy kijek. Na jednym końcu miał prostokątny czarny uchwyt z małym oczkiem z masy perłowej. Na drugim – misterne, drobne wygięcie, jak uniesiony w górę dziób antycznego statku.

Wyjąłem go ze skrzyni. Był dłuższy niż moja ręka, odrobinę grubszy od palca i gładko wypolerowany. Wysunąłem go przed siebie niczym szermierz. Potem skierowałem w górę jak batutę.

– To pernambuk, bardzo szlachetne południowoamerykańskie drewno – powiedziała mama, unosząc lekko brwi.

Malujące się na jej twarzy oczekiwanie ścisnęło mi gardło. Pospiesznie odłożyłem kijek do skrzyni.

– Poradź mi – poprosiłem. – Nie chciałbym źle wybrać.

Oczekiwałem jakiejś zachęty z jej strony. Zamiast tego powiedziała:

– Będziesz się czasami mylił, Feliu.

Jej ton nasunął mi wspomnienie czasów, kiedy pomagała mi przy zawiązywaniu butów, przeciągając i szarpiąc sznurowadła tak mocno, że traciłem równowagę. Nie mogłem wtedy wiedzieć, że te dni na poły żartobliwego szorstkiego traktowania były policzone, po nich zaś miały nadejść te, w których do głosu doszła jej nasycona melancholią nadopiekuńczość.

Kiedy wciąż nie mogłem niczego dla siebie wybrać, mama spytała:

– Pamiętasz jeszcze tatę?

– Tak – odparłem machinalnie.

– Masz go nadal przed oczyma? Tak wyraźnie, jak widzisz teraz mnie?

Tym razem, gdy nie odpowiedziałem, rzekła:

– Zawsze mów mi prawdę. Może inni potrzebują wynajdywać sobie jakieś dramaty. Ale nie my. Nie tutaj.

Słyszałem takie słowa już wcześniej tego roku, kiedy ci, co przeżyli désastre 1898 roku¹, w bezładnych rozproszonych grupkach nadciągali do naszego miasta, żyjące widma niedobitków przegranej batalii. Amerykanie dokonali inwazji na Kubę, Portoryko i Filipiny, hiszpańskie kolonie już wtedy biły się o niepodległość. Ostatnie resztki hiszpańskiego imperium obracały się w gruzy, na ich miejscu zaś podnosiła głowę nowa potęga, która wkrótce miała nastać. Do kraju powracali żołnierze, urzędnicy i kupcy – z amputowanymi kończynami, z głowami i torsami owiniętymi brudnymi, pokrwawionymi bandażami. Chmarą przeciągali przez Campo Seco, sprawiając wrażenie zagubionych – nie byli stąd, o naszych wszelki słuch zaginął, nie mieliśmy im nic do zaofiarowania, więc dlaczego wysiedli z pociągu właśnie tutaj? Odnajęliśmy naszą piwnicę jednemu takiemu wędrowcowi, usunąwszy z niej przedtem wszystkie beczki i zapieczętowane woskiem butelki, meblując ciemne, chłodne pomieszczenie leżanką, jednym krzesłem i starym wyszczerbionym lustrem. Mężczyzna zapłacił z góry za tydzień, ale po trzech dniach bez żadnego wyjaśnienia zrezygnował, prosząc tíę, by przekazała mamie jego zastrzeżenia.

– Prosiłem panią, żeby nie wstawiała lustra. Tacy ludzie jak ja nie mają ochoty oglądać swojej twarzy.

Zamknąłem oczy, próbując przywołać obraz taty. Był całkowicie zamazany, z wyjątkiem ciemnych wąsów, bardzo gęstych u nasady nosa, sfalowanych i zakręconych na końcach, i szerokiego mankietu prążkowanych spodni garnituru. Przywierałem do tych spodni, kiedy dyrygował świeckim wiejskim chórem. Siadywałem też na jego ramionach, gdy przyglądał się miejscowym procesjom, i wdychałem zapach wody kolońskiej, którą skrapiał włosy. Tata mało interesował się świętami katolickimi, które gromadziły tłumy na ulicach miasteczka. Uwielbiał za to wizyty wędrownych muzykantów, którzy z przemyślnego zestawu wydrążonej dyni i kija od szczotki domowym przemysłem wytwarzali mandoliny, skrzypce i gitary. Błagałem ojca z całych sił, by kupił mi któryś z owych instrumentów. Mijały prawie dwa lata, kiedy tata ostatni raz był przejazdem w domu.

– Kijek! – zawołałem nagle. – Czy to chciał mi ofiarować?

– Smyczek, Feliu. To niewykończony smyczek, bez włosia.

– Wiedziałem! – krzyknąłem, ponownie wyciągając kijek ze skrzyni i oczami wyobraźni widząc instrument oparty na mej piersi.

Po chwili odpędziłem marzenia, by zapytać:

– Jaki rodzaj smyczka?

– Nieważne – powiedziała, lecz jakaś cząstka mnie samego wiedziała, że nie mówi prawdy. – Wszystkie są do siebie podobne.

Tańczyłem, zataczając kółka, kiedy matka rozmawiała z woźnicą i patrzyła, jak jego pomocnik ładuje skrzynię na furmankę. Wtedy przypomniałem sobie pytanie, które pozostało bez odpowiedzi.

– Czy to chciał mi tata ofiarować?

Furgon szarpnął, kierowany niecierpliwą dłonią woźnicy i rwącymi się do biegu końmi.

– Wskakuj, Feliu. – Matka machnęła do mnie ręką, wskazując miejsce na siedzeniu wozu. – Twoi bracia i siostra już czekają na nas. Ojciec Basilio spodziewa się, że przyjedziemy z trumną. Dokonałeś już wyboru. Czas do domu.

W domu Enrique rzucał ukradkowe spojrzenia na mój dziwny drewniany kijek, co sprawiło, że starałem się go trzymać bliżej siebie, wciskając pod pachę, a na koniec po prostu wpuściłem w nogawkę spodni. Początkowa zazdrość została jednak mocno przytępiona, gdy dowiedział się, że kijek był częścią instrumentu.

– Smyczek? – parsknął pogardliwie. – Myślałem, że to wycior do muszkietu.

Trzynastoletni Enrique był naszym małym żołnierzem; od razu zgłosił prawa do kompasu, rzeczy nader użytecznej na wyprawach poza pokryte drzewami oliwnymi i winnicami wzgórza otaczające miasteczko. Percival – wtedy liczący sobie już szesnaście lat, a więc ktoś całkiem dorosły w naszym dziecinnym rozumieniu świata – z godnością rezygnując z wszelkich sporów, wziął dla siebie pusty notes. W latach, które miały nadejść, nie zapisał w nim ani słowa, poza kolumnami rozmaitych cyfr oznaczających systemy obstawiania w grach hazardowych, wygrane i – niestety – zaciągnięte podczas gry długi. Jedenastoletnia Luiza zacisnęła ciastowate paluszki na drewnianym tygrysku, za żadne skarby nie odstępując go, aż do chwili gdy mama napełniła niebieską buteleczkę perfumami, skłaniając moją siostrę do przekazania maskotki dwuletniemu Carlitowi. Dary zostały podzielone i łagodząc wszelkie spory, matka odetchnęła z ulgą, nie wspominając już ani słowem o tajemniczych intencjach ojca.

Wiele lat później rozmyślania nad tą kwestią spędzały mi sen z powiek: co by się stało, gdyby Enrique przejął smyczek? Występował w prowadzonym przez tatę wiejskim chórze i zdradzał większe zdolności do muzykowania niż którekolwiek z nas, choć bardziej bawiły go pistolety. Gdyby wyszedł wówczas z mamą na pociąg zamiast mnie, a w powrotnej drodze przemyślał to i owo, to czy nadal by żył? Czy kompas pomógłby Percivalowi i Luizie znaleźć własną drogę? A Carlito? No cóż, jemu i tak by nic już nie pomogło. Siedem lat później miał umrzeć na dyfteryt; pochowano go obok brata i siostry, którzy zmarli tuż po urodzeniu. Na pogrzebie Percival pochylił się do mojego ucha i wyszeptał:

– Wykiwaliśmy los, ot i wszystko!

W naszym zakątku północno-wschodniej Hiszpanii krąży powiedzonko: „Uszczypnij Hiszpana – jeśli zaśpiewa, to znaczy, że Katalończyk”. Uważaliśmy się za wyjątkowo muzykalnych, ale nawet tutaj, pomiędzy trubadurami, mój ojciec wyrastał ponad przeciętność. Prowadził miejscowy chór męski, za wzór stawiając sobie profesjonalne zespoły barcelońskie – dumnych ludzi, śpiewających w lokalnym narodowym języku, w czasach, gdy katalońska pieśń i poezja przeżywały okres krótkotrwałego rozkwitu.

W 1898 roku mój ojciec wraz z innymi znakomitymi osobistościami regionu poległ na obczyźnie, zespół został rozwiązany i zastąpiony przez chór pod batutą ojca Basilia, który przybył do nas z Rzymu. Nowy chór nie był już jednak tak popularny. Idąc za przykładem księdza, śpiewał po włosku, co większość odebrała jako wielki zawód, nawet moja wychowana na Kubie matka, która nigdy nie czuła się pewna swojej katalońskiej wymowy. Kilka lat później włoski chór świecki zakończył działalność, zostawiając na placu boju tylko paru zagorzałych zapaleńców, akurat najgorszych śpiewaków z całej grupy, zawodzących odtąd po łacinie do mszy. Nasze miasto, ongiś rozbrzmiewające wieloma językami ognisko pieśni, zupełnie nieoczekiwanie sponurzało w niemym otępieniu.

Rodzice poznali się na festiwalu sztuki w Barcelonie, gdzie odkryli, że łączy ich nie tylko wspólne pochodzenie, lecz także miłość do muzyki. Oboje urodzili się w Hiszpanii, ale lata dzieciństwa spędzili na kolonialnej Kubie, skąd razem ze swymi pełnymi optymizmu rodzicami powrócili do Hiszpanii w 1873 roku, w krótkim okresie Pierwszej Republiki. Mama słynęła z pięknego głosu, choć potem przy każdej okazji powtarzała, że nigdy nie miała ambicji zawodowych. Po roku 1898 nie śpiewała już w ogóle – nawet prostych melodyjek ani ludowych piosenek, które niegdyś nuciła swoim dzieciom.

W łóżku, które dzieliliśmy, Enrique, leżąc obok mnie, śpiewał czasem jedną lub dwie zapamiętane zwrotki, bardzo cicho, jakby powierzał mi ważny sekret, którego nikt nie powinien usłyszeć. Kiedy prosiłem go, by powtórzył, drażnił się ze mną, mówiąc:

– Przecież znasz tę piosenkę, daj spokój…

Miałem bardzo dobrą pamięć, dlatego nieznajomość nut, które wyśpiewywał, doprowadzała mnie do szaleństwa. Im dłużej go prosiłem, tym bardziej się ze mnie naigrawał, aż w końcu popadałem w desperację. Dopiero kiedy byłem bliski płaczu, Enrique miękł i kończył piosenkę, uśmierzając mój niepokój nieco spóźnioną satysfakcją. Teraz, po latach, wydaje mi się, że był zbyt dorosły, by zawracać sobie głowę takimi kołysankami, ale też nie chciał całkiem wyrzucić ich z pamięci. Poddawał mnie torturze tylko po to, by sobie samemu udzielić licencji na niezapominanie.

W latach poprzedzających objęcie posady za morzami tata był nauczycielem muzyki dla całego miasta – wynajmował w tym celu salkę z fortepianem w przejściu pomiędzy szkołą a kościołem. Po jego śmierci najlepszy uczeń w klasie fortepianu, Eduardo Rivera, odwiedził mamę, żeby złożyć kondolencje. Miesiąc później przyszedł poprosić ją, by zaśpiewała do jego akompaniamentu. Nie mamy już fortepianu, taka była jej odpowiedź. Instrument taty oddała księdzu, ojcu Basiliowi, rozliczając się w ten sposób za jego posługę religijną przy pochówku – tak nam przynajmniej powiedziano.

Eduardo oznajmił, że naturalnie ma fortepian, więc mogłaby odwiedzać go i śpiewać. Mama natychmiast zmieniła temat, jakby nie dosłyszała propozycji. Chowała swój ból za szorstkością, nie zaproponowała nawet, by Eduardo został na obiedzie. Przyszedł jeszcze raz bez zaproszenia, a potem kolejny, i może dlatego że był uczniem mego ojca albo ona zbyt była przybita smutkiem i zgryzotą – za tym trzecim razem matka go nie odprawiła. W końcu obmyślił sobie najpewniejszy sposób wkradnięcia się w jej łaski. Zamiast bezskutecznie nalegać na wspólne muzykowanie, zaproponował bezpłatne lekcje muzyki jednemu z jej synów, a więc mnie.

Jak daleko sięgam pamięcią, miejscowe dzieciaki wołały na mojego nowego nauczyciela „señor Riera”. Przydomek „Riera” był naszym lokalnym określeniem suchego spłachetka ziemi w okolicach mostu, który przepływająca przez miasto rzeka zostawiła do naszej dyspozycji, skrawka lądu sezonowo zalewanego przez przypływy, przypominającego wilgotne oczy i nos alergicznego Eduarda. Nauczyciel nosił lekko ciemniejszą wersję wąsów mego ojca, z tym że były wiecznie zasmarkane. Z powodu nieustannie zatkanych zatok wykształcił w sobie nawyk lekkiego otwierania ust. Górna warga była ukryta pod wąsami, za to mięsista dolna energicznie odcinała się od twarzy, niczym podobne do sakiewek egzotyczne orchidee zwisające z tropikalnych drzew.

Señor Rivera, teraz nauczyłem się starannie wymawiać to nazwisko, był właścicielem fortepianu tudzież skrzypiec. Wybrałem to drugie, ponieważ chciałem użyć smyczka, który matka przesłała wcześniej do Barcelony, by go dla mnie wykończono, opatrując końskim włosiem i nowym srebrnym naciągiem. Zapłaciła pieniędzmi z rządowej zapomogi, tłumacząc, że lepiej wydać ostatnią ojcowską gażę na coś, co możemy zatrzymać i cenić, a nie na węgiel czy bochen chleba.

Każdego dnia Percival i Enrique zostawali po lekcjach w gmachu szkoły, by zarobić parę groszy, pomagając dyrektorowi w jego szkolnych obowiązkach. Matka z tíą zajmowały się gospodarstwem, Carlitem i Luizą, szczęśliwe, że całe popołudnia spędzam poza domem. Señor Rivera trzymał skrzypce w domu, gdzie ćwiczyłem, smyczek jednak nosiłem z sobą w skórzanej tubie, w której ojciec przechowywał ongiś swoje dokumenty celne, mapy wybrzeży północnej Afryki i Karaibów. Za każdym razem, gdy przyciskałem ją do twarzy, wdychałem oszałamiający zapach soli morskiej, atramentu i potu – zapach dalekich krajów, ale także ramion ojca, który każdego mijającego dnia coraz bardziej zacierał się w mojej pamięci.

Uwielbiałem ową niezniszczalną tubę i często uderzałem nią w leżące na mej drodze kamyki. Pewnego razu zamarudziłem trochę na cypelku pod mostem i zwróciłem na siebie uwagę dwóch starszych chłopców, mniej więcej w wieku Enrique. Zaczęli drażnić się ze mną, nazywając mnie cerillito² albo „zapałczanym ludkiem”; moje biodro wywichnięte przy porodzie nigdy do końca się nie wyleczyło, przez co lewa noga pozostała już na zawsze nieco cieńsza i krótsza. Przezwisko właściwie mi nie przeszkadzało. Podobne, a nawet gorsze słyszałem nieraz od braci. Kiedy jednak napastnicy zaczęli obrzucać wyzwiskami mego ojca, walnąłem jednego z nich końcem tuby w głowę tak mocno, że przeciąłem mu wargę. Polała się krew, zanim, zadziwiony odniesionym zwycięstwem, zdołałem uciec.

Kiedy mama dowiedziała się o bójce, postanowiła wymierzyć mi surową karę, nie odbierając jednak tuby. Czuła pewnie, że potrzebne mi jakieś narzędzie do obrony. Mój nauczyciel uważał jednak, że z tubą wyglądam komicznie, co zaś do smyczka, to wydawał mu się trochę dziwny.

– Za gruby, zbyt ciężki, przypuszczalnie nie przeznaczono go do skrzypiec. Tak czy inaczej, dla ciebie raczej przyduży.

– Skrzypce też za duże – odpaliłem. Señor Rivera uszczypnął mnie w ramię tak mocno, że pozostał ślad, ale nie obeszło mnie to specjalnie. Wiele razy wymierzał mi kuksańce, kiedy pyskowałem albo byłem nieposłuszny. W tamtym czasie uważałem, że zazdrości mi podarunku. Dzisiaj wiem, że mój smyczek był irytującą pamiątką po dawnym nauczycielu.

Trochę śmiesznie było patrzeć, jak señor Rivera, dwa razy młodszy od mojej matki, każdej niedzieli po południu przychodzi do naszego domu, przynosząc obu paniom zwietrzałe ciasteczka, nigdy nie dość słodkie dla kobiet wychowanych na obfitujących w cukier wybrzeżach Karaibów. Matka, piękna, z lśniącymi orzechowymi włosami i silnie zarysowaną szczęką, nadającą jej twarzy nieco męski charakter, który łagodziły pełne, czerwone wargi, nie zauważała, jak wielu mężczyzn z zainteresowaniem oglądało się za nią, choć równie wielu wyrzucało jej hardość i lekceważenie otoczenia. W miasteczku, gdzie większość kobiet nazywano po prostu señorami, ona funkcjonowała zawsze jako Doña, na znak szacunku dla jej nienagannych manier i starannego wykształcenia. Nawet w swoich zbyt luźnych w talii, czarnych jak smoła sukienkach, które nosiła od śmierci ojca, nie mogła się ukryć w bezpiecznej, wolnej od ciekawskich męskich spojrzeń strefie, chociaż bardzo się starała.

Nikogo nie dziwiło wcale, że gra na skrzypcach przychodzi mi tak łatwo. W naszej rodzinie wszyscy mieli smykałkę do muzykowania.

– Nie pysznij się swoimi talentami – mawiała mama. – Muzyka jest wszędzie i każdy śmiertelnik o tym wie. Miłość do dźwięków to rzecz łatwa. Granie, nawet doskonałe, nie różni się niczym od robienia butów czy budowania mostów.

Nie uczyła mnie, nie zachęcała wprost, nie mogła jednak powstrzymać się od pytań, które swoje źródło miały w jej własnej muzycznej przeszłości. Gdy wracałem z lekcji, zagadywała mnie:

– Byłeś rozluźniony, grałeś ze swobodą?

W tamtych uwięzionych w konwencjach, sztywnych czasach były to pytania dość niezwykłe; takie same jak te, które postawiłbym sam sobie dziesięć i piętnaście lat później, kiedy z wszystkich sił starałem się rozwinąć własny, niczym nieskrępowany styl smyczkowania.

Nauczyłem się gam, etiud i łatwych kawałków salonowych. Lubiłem skrzypce, nie byłem jednak entuzjastą ich kształtu ani brzmienia, które pod moimi mało sprawnymi palcami wydobywało się nieraz w postaci skrzeczącego, piskliwego odgłosu skrobania szkłem po dnie metalowej puszki. Dorosłe, standardowe skrzypce, do których señor Rivera niekiedy mnie dopuszczał, były tak ciężkie, że z ledwością mogłem utrzymać je we właściwym położeniu, przy czym przegub mojej lewej ręki pulsował i dygotał tak, że ledwie mogłem kontrolować, co w tym czasie robi prawa. Poza tym nienawidziłem grać na stojąco. Moja zapałczana noga w tamtych latach już prawie w ogóle mi nie doskwierała, ale ponieważ główka kości udowej nie przylegała do panewki stawu, miałem kłopot w utrzymaniu pozycji, jaką przy graniu zalecał señor Rivera. Niekiedy cała kończyna zaczynała drżeć i musiałem szarpnięciem zwolnić skurcz, by odzyskać równowagę.

– Uważaj, Feliu – napomniał mnie pewnego popołudnia nauczyciel, podejrzewając, że przysnąłem na stojąco. – Może pewnego dnia będziesz mógł zagrać coś takiego.

Odrzucił w tył głowy modnie zaczesane, opadające na ramiona włosy i zamigotał lśniącymi zębami, widocznymi pod rzadkim i wilgotnym zarostem okrywającym górną wargę. Zaczął utwór Pabla Sarasatego, naszego hiszpańskiego Paganiniego. Skrzywił się nieznacznie, gdy ominął nutę, ale szybko wrócił na właściwy tor; jego palce poruszały się w górę i w dół z prędkością oraz precyzją tłoków, a ich dynamika była jeszcze bardziej przerażająca niż tempo. Brzydziły mnie takie teatralne sztuczki. Szybkie palce nie robiły na mnie wrażenia. Podobnie jak burza długich włosów.

„Boże, proszę, nie pozwól mu wprowadzić się do naszego domu” – pomyślałem.

– Może pewnego dnia, Feliu – powiedział, a ja mało się nie udławiłem, zanim zrozumiałem, że ma na myśli tylko moje przyszłe szanse, jeśli chodzi o Sarasatego. – Teraz trzymaj prosto te skrzypce. Prościej!

Wybawienie, jak wszystkie wielkie i zasmucające rzeczy, przyjechało pociągiem.

Pociąg oznaczał wszystko dla naszego miasta, które współczesność mogła usunąć w zapomnienie, gdyby nie te równolegle ułożone metalowe sztaby skierowane na południe, w stronę Tarragony, miasta rzymskich ruin i ożywionych tłumem placów, i na północ, w stronę Barcelony, miasta handlu, sztuki i anarchii. Nasze wąskie, kręte uliczki obsadzone były trzypiętrowymi kamiennymi, otynkowanymi budynkami, które spowijały je cieniem przez większość dnia z wyjątkiem kilku popołudniowych godzin. Kiedy nadchodziły deszcze, uliczki te zmieniały się w skomplikowaną plątaninę żwiru i kamieni, która przecinała centrum miasta. Ale tory kolejowe biegły prościutko i niewzruszenie, za nic sobie mając porywiste wiatry i palące jasnymi promieniami słońce, gotowe przyjąć na siebie wszystko, co niosła przyszłość. Sama stacja kolejowa była czymś na kształt wyroczni, przyjmując na swe ściany ogłoszenia i plakaty obwieszczające nadchodzące wypadki. Swoich pierwszych liter nie przeczytałem wcale w szkole, lecz na ceglanym murze dworca. Stojąc na palcach, odcyfrowałem trójkolorową ulotkę z nagłówkiem Los Gatos (Koty), zapowiadającą koncert kwartetu muzycznego, jak później wytłumaczył mi Enrique.

– Będą grać w naszym mieście?

Zerknął ukosem na masywny blok mniejszych liter.

– Barcelona – Sitges – Lleida. Nie, u nas się nie zatrzymają.

– Gdzie leży Sitges? – zapytałem, a gdy nie odpowiedział, spróbowałem jeszcze raz: – Gdzie leży Lleida?

– Mama czeka na nas przy kładce. Jesteśmy już spóźnieni.

– Nie wiesz, gdzie jest Lleida? – spytałem, skonsternowany jego ignorancją.

Nie dawałem mu spokoju, a on wciąż zmieniał temat, obydwaj mówiliśmy podniesionym głosem. Kiedy dotarliśmy już do mostu, gdzie stała mama z Carlitem przy biodrze i Luizą przycupniętą u jej stóp, płakałem, odsłaniając szczupłe ramię z czerwonym śladem kuksańca, którym brat zamknął naszą sprzeczkę. Enrique plątał się w wyjaśnieniach. Matka tylko westchnęła.

Przez następnych kilka lat czytałem wiele ulotek w takim i podobnym stylu o licznych Osłach, Bykach i Bandytach, jak Koty dziwnym trafem zawsze omijających nasze miasto. Ale mój ból został poniekąd uśmierzony i ustąpił miejsca przeczuciu zbliżającego się rychło przeznaczenia, gdy pewnego dnia wpadł mi w oko afisz zadrukowany grubymi, wielkimi literami: El Nene – hiszpański Mozart. Wtedy umiałem już bez niczyjej pomocy rozszyfrować mały druk poniżej: i jego trio klasyczne. Tym razem nie anonsowano żadnych zwierząt; żadnych wydrążonych dyń ani mandolin na bazie kija od szczotki. A co najważniejsze, za jeden z przystanków swojej tury muzycy wybrali także Campo Seco – obok tuzina innych miast ciągnących się wzdłuż wybrzeża.

El Nene był najbardziej znanym pianistą w naszym kraju, cudownym dzieckiem, które od trzeciego roku życia zjeździło bez mała cały świat. Pseudonim, który nosił, miał pewien związek z jego dwuznaczną reputacją. El nene to „chłopaczek”, może jednak również oznaczać „łajdaka”. Pianista nie był prawdziwym traidor czy malvado³ – w każdym razie jeszcze nie – ale znana była jego skłonność do wszczynania burd. Przedwcześnie rozwiniętego chłopca, obdarzonego muskularnym ciałem mężczyzny, powstrzymywało tylko dziecięce znaczenie pseudonimu oraz występowanie z wieloma starszymi od siebie muzykami.

Tego dnia w upalnym powietrzu wisiał kurz, przesłaniając widok żółtolistnych winnic na pobliskich wzgórzach. Ojcowie miasta zaplanowali paradę, a miejscowe damy spędziły cały ranek, wylewając na główną ulicę wiadra wody, by usunąć kurz. Trochę zawstydzał nas fakt, że nie posiadamy szerokich bulwarów czy wyłożonych misternymi mozaikami placów z fontannami, którymi można by się pochwalić.

Señor Rivera chodził półprzytomny.

– Mógłbym poprosić, żeby posłuchał, jak gram, kiedy tłum się rozejdzie – puszczał wodze fantazji w czasie południowego posiłku, na który wprosił się kolejnym słodkim słówkiem. – Czy myśli pani, że byłoby to niestosowne?

Mama, która z czasem nauczyła się cierpliwie znosić wszystkie jego dziwactwa, wzruszyła tylko ramionami.

On jednak trwał przy swoim.

– Słyszałem, że prosi damy, by zapisywały się do jego programu tury koncertowej. Czy chciałaby pani, żebym poprosił go o to w pani imieniu?

– Carlito! – jęknęła mama, załamując ręce, bo braciszek ściągnął sobie talerz z zupą na podołek.

– Mógłbym poprosić El Nene, żeby posłuchał gry Feliu na skrzypcach. – Señor Rivera tokował coraz głośniej, usiłując przekrzyczeć przeraźliwe wrzaski Carlita, poparzonego gorącą zupą, która przemoczyła do imentu marynarskie ubranko. – Jestem pewny, że musi znosić awanse i nachalność podekscytowanych rodziców w każdej miejscowości, gdzie gra, ale to ja przecież pomogłem w przygotowaniu sali koncertowej.

Wlepiłem wzrok w zupę i poczułem, że moja twarz robi się równie jak ona czerwona. A więc to tak señor Rivera zamierzał skorzystać na wizycie tria, wystawiając mnie na pokaz, mnożąc „zobowiązania” i pogłębiając w mamie poczucie wdzięczności.

Rozbierając Carlita, wijącego się jak piskorz i lamentującego wniebogłosy, mama też zaczęła krzyczeć, usiłując zapanować nad narastającym chaosem.

– Nie zachwyca mnie ten Nene! To cyrkowa małpa, dzidziuś zmuszany do objeżdżania świata, zanim przestał ciągnąć smoka! Jego rodzice powinni się wstydzić.

Luiza, obojętna dotąd, bo wizyta El Nene w naszym mieście niewiele ją obchodziła, nagle nabrała animuszu.

– On jest małpą?

Mama wyszła z jadalnego z poplamionym, mokrym zawiniątkiem. Oczy señora Rivery gorączkowo omiatały pokój, czuł, że jego nadzieje i oczekiwania z wolna obracają się wniwecz. Wyglądał jak pływak rozpaczliwie walczący o haust powietrza, któremu do wynurzenia się z wody brakuje wciąż trzech mocnych uderzeń ramion.

– Ty – oznajmił, na mnie skupiając swoje podniecenie, jakby w pokoju nie było ciotki i trojga mojego rodzeństwa. – Ty zagrasz dla El Nene i dla jego tria. Pokażesz, jak wiele już dla ciebie zrobiłem.

– Dobrze, proszę pana.

– Ale ostrzegam cię, enanito…

– Feliu jest karłem? – radośnie zawołała Luiza.

– Karły są wspaniałymi błaznami – rzekł Percival. – Rodzina królewska trzyma ich na dworze dla rozrywki.

– JEST karłem – rzekł Enrique, nie podnosząc wzroku znad talerza z zupą – ale to NASZ karzeł.

– Ostrzegam cię – ciągnął dalej Rivera, zupełnie zapominając, że mu przerwano, a jego spojrzenie miało zmusić mnie do uległości – nie waż się przynieść mi wstydu.

Na koncert przyszli wszyscy, wystrojeni w odświętną garderobę. Szacowne matrony ozdobiły zaczesane do tyłu włosy wielkimi spinkami i koronkowymi woalkami, wyciągniętymi z pokrytych pleśnią kufrów. Młodsze niewiasty obnosiły z wdziękiem eleganckie suknie z bufiastymi rękawami, ujętymi przy łokciu w szeroki mankiet. Dokoła uwijali się chłopcy w czarnych garniturach z krótkimi bryczesami. Weterani chwiali się na niepewnych nogach pod ciężarem miedzianych sprzączek i guzików. Trzech członków naszej gwardii cywilnej stąpało dumnie między kościołem a stacją kolejową, ich wypucowane, czarne, szerokoskrzydłe kapelusze błyszczały w pełnym słońcu.

A jednak nikt z nas nie mógł równać się z El Nene.

– Spójrz na jego dłonie – szepnął Percival, gdy ustawieni w szeregu uczniów wzdłuż peronu patrzyliśmy, jak pianista wysiada z pociągu. – Każdy palec szerszy od klawisza fortepianu. Za grube, żeby grać.

Chciałem protestować, ale brat nie czekał, żeby mnie wysłuchać. Wyjął z kieszeni swój mały notatnik, w którym zapisywał wszystkie zakłady.

– Chcesz się założyć?

Koncert odbywał się w gmachu szkoły, niskim budynku z kamienia przylegającym do kościoła. Ogromny tłum wypełnił cały plac, a drzwi frontowe naszej budy otwarto i zaklinowano podpórkami, żeby każdy, kto nie dostał się do środka, mógł posłuchać recitalu na zewnątrz. Mieszkańcy udekorowali balustrady balkonów atłasowymi kokardami i powyciągali krzesła, aby przysłuchiwać się muzyce z własnych, prywatnych lóż, niczym król i królowa w operze.

Mama w tych wyjątkowych okolicznościach rozluźniła kontrolę nad Luizą i Carlosem, pozwalając im na galopady między sąsiadami kroczącymi tłumnie na przedstawienie i umilanie sobie drogi przyjmowaniem darów od dorosłych – lukrowanych skórek pomarańczy i owoców pigwy. Nie bacząc na sąsiedzkie ceregiele i paradę przed koncertem, pognałem przodem, by zawczasu zająć miejsce w pierwszym rzędzie, na długo przed rozpoczęciem koncertu. Starsi bracia pobiegli ze mną. Percival miał w nosie muzykę, ale nie mógł się doczekać rozstrzygnięcia zakładu w sprawie El Nene. Enrique przyszedł tylko dlatego, że po prostu był sobą – pierwszym w karaniu i drażnieniu, ale niezawodnym w doradzaniu i chronieniu.

W środku skłębiony tłum czynił zgiełk, przerzucając się ciekawostkami na temat sławnego człowieka, którego znaliśmy jedynie z czarno-białych gazetowych fotografii.

– Nikt nie wie, gdzie się pan urodził – rzucił jakiś człowiek w kierunku zaimprowizowanej sceny. – Kim pan jest, El Nene?

Pianista uśmiechnął się, a długie koniuszki jego wąsów otarły się o czerwone jak jabłuszka policzki.

– Hiszpanem, ciento por ciento – odpowiedział. – Ale pewnie zgromadzone tutaj panie nie miałyby mi za złe, gdybym oświadczył, że w moich żyłach płynie odrobina arabskiej i cygańskiej krwi.

Chichot aprobaty zakołysał tłumem.

– Ile ma pan lat? – zapiszczała histerycznie jedna z kobiet.

– Olé! – krzyknął ktoś z tylnych rzędów.

– Czy to prawda, że w wieku siedmiu lat przeszmuglował się pan na gapę statkiem do Brazylii? – zawtórował mu inny głos.

El Nene potarł brodę.

– Moja muzyka pozwalała mi podróżować tu i tam.

Inny głos, dobywający się z uniesionej zmysłowymi porywami piersi, zachrypiał ze środka sali:

– Kiedy zabroni pan nazywać siebie Dzieciną? Dla mnie wygląda pan już na dużego chłopca.

Artysta uniósł kartki partytury i rozwinąwszy je niczym talię kart, użył jako wachlarza.

– Droga pani, jeśli nieczyste myśli zbyt pani doskwierają, za rogiem jest konfesjonał.

Po czym skinął głową w kierunku akompaniatorów, których zapomniał przedstawić, odrzucił poły fraka, wśliznął się na stołek przy fortepianie i zaczął solo, atakując pierwszy akord tak gwałtownie, że jakieś dziewczę na widowni wydało z siebie spazmatyczny krzyk. Do wtóru salę przeciął wybuch śmiechu, ale artysta tylko lekko się uśmiechnął i grał dalej, jakby reakcji dziewczyny oraz wszelkich szeptów, okrzyków zdumienia czy aplauzu niewyrobionej publiczności należało się spodziewać, ale też winno się z góry je wybaczyć.

Niektórych hodowców, plantatorów win, rybaków czy piekarzy zaciągnęły tutaj ich umuzykalnione żony. Siedzieli niewzruszeni na swych krzesłach, wyniośle i cierpliwie znosząc porcję kpin poprzedzającą koncert El Nene. Kiedy jednak zagrał, ich twarze złagodniały i pojawił się na nich wyraz skupienia. Pochyleni, z rękami złożonymi na kolanach lub na piersiach, pełni uznania dla herkulesowej siły, z jaką pianista atakował klawiaturę, słuchali oczarowani dźwiękami oraz emocjami, których nie umieli nazwać.

Co do dynamiki, emploi pianisty było dość ograniczone: głośno, głośniej i fortissimo. Ale dla zgromadzonej tu gawiedzi nie miało to znaczenia. Dopiero później miałem rozpoznać w tym znak firmowy El Nene: jego kameleonową łatwość oceniania słuchaczy i grania pod publiczkę. W otoczeniu królów i królowych sięgał do uderzeń lżejszych i bardziej w typie ritardes. W Wielkiej Brytanii starał się brzmieć „południowo”, we Włoszech w manierze północnego chłodu. Tłumy go uwielbiały, ale zagranicznym krytykom często zdarzało się narzekać, że „za mało to hiszpańskie”. Doprowadzało go to do furii. Jak nikłe pojęcie mieli o Hiszpanii, ale nawet gdyby wiedzieli dużo więcej, i tak nie byłby w stanie wszystkich zadowolić.

Co innego wieczór jak ten tutaj, w małym miasteczku, bez kapryszących krytyków na widowni. Może dlatego w ogóle przyjechał? Publiczność chłonęła muzykę w ciszy i skupieniu, a jedynym odgłosem, jaki dobiegł do mych uszu tuż przed burzą braw, był stłumiony, rozpaczliwy jęk Percivala, który przegrał właśnie swój najnowszy zakład.

Gdyby koncert zakończył się w tamtej chwili, pewnie pozostałby na zawsze w mej pamięci.

Zdarzyło się jednak coś zdumiewającego, kiedy do pianisty dołączyli skrzypek i wiolonczelista. Spojrzałem najpierw na skrzypce, były przecież czymś znajomym; wiedziałem, że mogę uczyć się, choćby patrząc, miałem też nadzieję zobaczyć, jak skrzypek od El Nene zawstydzi swoją grą mojego nauczyciela. Wiolonczela, na której grał człowiek nazwiskiem Emil Duarte, nie interesowała mnie. Po prostu skrzypce w powiększeniu. Ale wówczas Duarte przyłożył swój smyczek do strun i moja głowa machinalnie przesunęła się w kierunku, z którego dobiegł dźwięk. Winszowałem sobie, że El Nene wystąpił najpierw solo, bo w momencie gdy zaczęła grać wiolonczela, nie zerknąłem nawet w stronę skrzypiec ani fortepianu.

Wiolonczela Duartego miała kolor błyszczącego, gładkiego karmelka, a dźwięk, który wydawała, był równie ciepły i soczysty jak wygląd. Brzmiała jak ludzki głos. Nie jak wysokie trele śpiewaka operowego czy innego artysty estradowego; przypominała raczej kojącą pieśń rybaka naprawiającego sieć lub matki nucącej kołysankę dzieciom powoli zapadającym w sen.

Kiedy wiolonczelista doszedł do crescendo na jednej z niższych strun, odczułem coś dziwnego, przyjemnego i niepokojącego zarazem. Przypomniałem sobie, jak trzymałem kiedyś kota i jego mruczenie rezonansem przepływało przez moje ciało. Zasłuchany, czułem spotęgowane wrażenie, jakby rozedrgane vibrato istotnie przewiercało mnie na wylot, otwierając małą szczelinę w mojej piersi i wywołując ból tak realny, jak ból żywej rany. Bałem się, co z tej dziury wypadnie, a nie chciałem, by się zasklepiła.

Gdy Duarte wspiął się ku najwyższym nutom, podążyłem za nim. Śledziłem sposób, w jaki pochyla się nad instrumentem, by osiągnąć najbardziej ryzykowne wysokości dźwięku, niczym garncarz obejmujący ramionami nieukształtowaną glinę, zdzierający wierzchnie warstwy materiału, bardziej obnażając, niż kreując. El Nene był aktorem, showmanem – utalentowanym bez wątpienia, zdolnym swoją rolę odegrać zgodnie z oczekiwaniami publiczności. Duarte był natomiast rzemieślnikiem – tym spośród rzeszy anonimowych rzemieślników, których pracę od małego uczono mnie szanować.

Swędział mnie nos, nieomylny zwiastun nadchodzących łez. Przerażony, że Enrique zobaczy mnie, jak płaczę, z całych sił zamrugałem oczami, niestety bezskutecznie. Zacisnąłem palce na krawędzi krzesła, licząc na to, że w ten sposób wbiję sobie w rękę drzazgę, a ból zamaskuje wzruszenie. Kiedy i to nie zadziałało, wymyśliłem rodzaj gry, wyobrażając sobie, że próbuję językiem każdej struny, po której Duarte wodził smyczkiem. Najniższa i najgrubsza C – gorzka czekolada. Obok niej G – coś zwierzęcego, może gorący kozi ser? D – dojrzałe pomidory. Najwyższa, cienka A – cierpka w smaku cytryna, którą trzeba jeść ostrożnie. Najwyższe tony, wydobywane przy samym podstawku, mogły żądlić, lecz Duarte powściągał je słodkim vibrato.

Wiolonczela mieściła w sobie wszystko, co znałem – naturalny świat smaków i zmysłowych doznań – i wiele innych rzeczy, o których jeszcze nie wiedziałem. Obejrzawszy grę El Nene, chciałem jeszcze raz usłyszeć, jak gra. Obejrzawszy grę Duartego, chciałem po prostu nim być.

Gdy trio zakończyło występ, matka posłała braci z Luizą na podwórko, a mnie zaprowadziła za kulisy, gdzie w morzu szerokich nogawek spodni i wzdętych spódnic torowałem sobie drogę ku wieczności. Czekając w tłumie, odgrywałem w myślach partie wiolonczeli, rozpaczliwie usiłując zakarbować je w pamięci. Czułem się chory i skołowany – pijany, niczym wtedy, gdy moi bracia podkusili mnie, żebym upił odrobinę likieru z butelki, jakich setki tata trzymał w piwnicy.

Matka szturchała mnie w plecy, zmuszając do przesuwania się wraz z tłumem. W końcu łowcy autografów i miejscowi wielbiciele rozeszli się do domów. Odetchnąwszy nareszcie świeżym powietrzem, usłyszałem, jak señor Rivera przedstawia mnie El Nene, Emilowi Duartemu i francuskiemu skrzypkowi, Julienowi Trudeau. Bogowie przemienieni znowu w ludzi stali tylko metr od miejsca, w którym przedtem grali. Obok czarnego taboretu zobaczyłem El Nene z cygarem w ustach i okularami w dłoni. Opodal, oparta o krzesło, lśniła wiolonczela Duartego, jakby dochodziła do siebie po morderczym koncercie – i daję słowo, przypominała prężącą się kobietę, wpółleżącą na gorącej plaży, z jedną ręką uniesioną ponad głową, ponętną wciętą talią i jędrnymi szerokimi biodrami.

Señor Rivera paplał na okrągło – widziałem ruch jego warg, słyszałem też buczący niski śmiech uprzejmych, raczej pobłażliwych odpowiedzi trzech muzyków. Do mych uszu dochodził również nieco wyższy, nienaturalny głos stojącej za mną matki. Ktoś wepchnął mi do ręki skrzypce. Zwisały przez chwilę smętnie, martwe, głuche i zawzięte. Matka podała mi smyczek. Wypchnięto mnie do przodu. Gorące fale uderzały mi do głowy.

Postąpiłem trzy kroki naprzód i niemal runąłem na najbliższe krzesło.

– Feliu – usłyszałem moją matkę. – Feliu?

Zacząłem grać, kompletnie ogłuszony. Najpierw wolno, potem con gusto. Tak, tak było prościej. Zdołałem nawet trochę rozruszać palce lewej ręki, by wydobyć zapamiętane miodopłynne vibrato. Moje ciało kołysało się, kiedy grałem. Cała ta tęsknota, którą odczuwałem w czasie koncertu, napędzała teraz moją prowadzącą smyczek dłoń, ułatwiając jej wprawne przebieganie strun.

Tym razem mężczyźni już naprawdę nie mogli powstrzymać się od śmiechu – ale nie były to już pobłażliwe, zdawkowe chichoty sprzed zaledwie paru minut, lecz niekontrolowana trąba powietrzna, istny miech kowalski. Kątem oka zobaczyłem odrzuconą do tyłu głowę El Nene stojącego w kałuży rozlanego z przechylonej szklanki napoju, z odrzuconą do tyłu głową i otwartymi szeroko ustami skierowanymi ku sufitowi. Nie mogłem przestać grać, aż poczułem siarczyste uderzenie na policzku. Podążyłem wzrokiem za katowską ręką i ciemnym suknem rękawa, zatrzymując się na twarzy señora Rivery. Natchnienie prysło niczym bańka mydlana. Uświadomiłem sobie, co zaszło. Z upokarzającą jasnością człowieka, który we śnie zapaskudził pościel, spostrzegłem, że przez cały ten czas trzymałem skrzypce jak wiolonczelę. Tak, siadając na krześle, oparłem je na udzie. Gra Duartego tak mnie zafascynowała, że nie mogłem już inaczej potraktować żadnego instrumentu smyczkowego! Być może w tym transie widziałem tylko własną przyszłość.

Muzycy śmiali się zbyt głośno, by cokolwiek usłyszeć z mojego menueta. Tak sądziłem, a szkoda, bo nawet grany w złej pozycji brzmiał dla mnie samego nie najgorzej. I może dlatego że nie okazywałem skruchy, robiąc wrażenie niespełna rozumu lub pijanego, Rivera jeszcze raz uniósł dłoń, by wymierzyć mi drugi policzek.

W owych czasach, gdy nauczyciele w szkole walili uczniów czym popadło, a sklepikarze kijami przepędzali złodziejaszków, Rivera mógł liczyć na to, że pierwszy policzek zostanie mu wspaniałomyślnie wybaczony. Ale nie ten drugi – tego w naszej rodzinie już nie tolerowano. W trakcie mojego krótkiego recitalu matka trzymała w dłoniach należącą do mnie powleczoną skórą tubę. Teraz uniosła ją na wysokość ramienia. El Nene i jego akompaniatorom śmiech zamarł na ustach. Matka mocno zacisnęła powieki, wyrzuciła w górę prawy łokieć i zamachnęła się. Ze stłumionym trzaskiem skórzana tuba spotkała na swej drodze niesławny dziób i cieknącą smarkami rynnę zwaną „Rierą”, która raz jeszcze wylała, lecz tym razem na czerwono.

* * *

W pośpiechu gnaliśmy do domu, by spakować walizki przed niezaplanowanymi, odkładanymi z tygodnia na tydzień wakacjami w letniskowym domku przyjaciół matki.

– Kiedy wrócimy, mamo? – pytała Luiza, gdy upychaliśmy ubrania do walizek.

– Myślę, że za jakieś trzy tygodnie. Do tego czasu nos señora Rivery powinien się zagoić.

– Czy to już koniec z lekcjami? – zapytałem. – Czy on pojawi się jeszcze w naszym domu?

– Tak, querido⁴. I nie – odrzekła. A potem parsknęła śmiechem, który był jak eksplozja, nieoczekiwana, krótkotrwała i gwałtowna. Przypominał mi ulatujące w górę spłoszone stado przestraszonych ptaków, emanując nadzieją rozpierzchającą się we wszystkich możliwych kierunkach, zbyt mnogich i zbyt wielokształtnych, bym je mógł ogarnąć myślą.

Zebraliśmy się właśnie ze spakowanymi bagażami w przedpokoju, gdy raptem ktoś zapukał do drzwi. Spojrzeliśmy na mamę, która zesztywniała, a potem na linię światła tańczącego w szparze pod ciężkimi, spaczonymi deskami, gdzie wyraźnie dostrzegliśmy cienie małych stóp niecierpliwie drepczących w miejscu. Przez szerokie pęknięcie na samym dole brudne ręce chłopca na posyłki wsunęły kopertę.

El Nene najwyraźniej odniósł się ze zrozumieniem i współczuciem do mojego kompromitującego debiutu. Znalazł bowiem czas, by osobiście skreślić list polecający mnie prawdziwemu nauczycielowi gry na wiolonczeli, który miał mnie przesłuchać w Barcelonie. Epistoła podpisana była pełnym imieniem i nazwiskiem pianisty: Justo Al-Cerraz (nie przyszło mi do głowy, że można go nazywać inaczej niż El Nene), a także ozdobiona dowcipnym, ironicznym autoportretem wielkości pesety.

Matka uśmiechnęła się, czytając, choć zmarszczyła brwi, widząc karykaturę. Złożyła list i kazała nam zaczekać, sama zaś pobiegła do salonu, by włożyć go pomiędzy kartki rodzinnej Biblii, obok ostatniego listu taty.

– Barcelona – powiedziała – to daleko.

Pomimo głębokiej ciszy, która zapadła, nadal czułem ciepły żar wcześniejszego śmiechu mojej matki. Przyszłość była niepewna, ale przynajmniej żywa i częściowo odsłonięta. Nieważne, gdzie spoczywały kości mego ojca, obrócone w proch na ziemi, która nie była już Hiszpanią – my, cała reszta, mogliśmy znowu stać się ciałem.

Désastre (hiszp.) – katastrofa. W 1898 r. Hiszpania poniosła klęskę w wojnie z USA i utraciła kolonie na Karaibach i Pacyfiku. [wróć]

Cerillito (hiszp.) – zapałeczka. [wróć]

Traidor (hiszp.) – zdrajca; malvado – łajdak. [wróć]

Querido (hiszp.) – kochanie. [wróć]

Rozdział 3

P rzez jakiś czas po powrocie z wakacji na ustroniu rozkoszą napełniała mnie myśl, że nie muszę już grać z señorem Riverą. Ale w okolicach Bożego Narodzenia żal do nauczyciela zbladł, gdy z nową siłą zatęskniłem za instrumentem.

– Kiedy będę mógł brać lekcje? – zadręczałem matkę.

– Nie mamy wiolonczeli, Feliu.

– Mogę choćby na skrzypcach.

– A kto będzie cię uczył?

– Mamo, jestem już dorosły! – Miałem dziewięć lat, gdy pierwszy raz to powiedziałem, i matka się zaśmiała. Ale kiedy przez następne miesiące nieustannie powtarzałem tamto zdanie, przestała w końcu żartobliwie targać mnie za włosy i uśmiechem odpowiadać na błagania.

Nowe stulecie kipiało nowinkami i dojrzewało do gwałtownych zmian. Młodzi wykonawcy z Anglii, Austrii i Rosji przyjeżdżali do Hiszpanii. Dziewczynka z Ameryki, młodsza ode mnie, grała na wiolonczeli wirtuozowski repertuar. „Na mojej wiolonczeli” – myślałem z goryczą. Żadne z nich nie zawitało do naszego miasteczka. Czytałem o nich w gazetach i na stacji kolejowej, gdzie afisze nieustannie obwieszczały: Madryt – Sewilla – Granada – Kordoba – Walencja – Barcelona. Nigdy Campo Seco.

Za każdym razem, gdy spotykałem señora Riverę, przechodził na drugą stronę ulicy lub odwracał głowę. W pochylonej sylwetce i żałosnej mowie jego ciała rozpoznawałem jakąś straszną samotność. Chciałem krzyczeć: „Ja też to czuję!”.

– Czy Barcelona jest daleko? – wypytywałem mamę.

– Za daleko.

To samo powiedziała o plaży, na którą przestaliśmy razem chodzić.

– Nie mogę już nosić cię na rękach, gdybyś w drodze powrotnej poczuł się zmęczony – powtarzała. – Jesteś za duży.

– Nie zmęczę się, obiecuję. – Starałem się nie zauważać spojrzenia, które ukradkowo rzucała na mą lewą nogę.

– Nie składaj obietnic, których nie będziesz mógł dotrzymać.

– Ale ja naprawdę obiecuję. – Rozgoryczenie paliło mi żołądek. Wiedziałem, że starsi bracia i siostra będą mogli pójść. Chciałem pobiec razem z nimi, nawet potykając się i padając, nie zważając na następstwa ani nie martwiąc się, że przysporzę kłopotów matce i poważnie ją zasmucę.

– Mam lepszy pomysł – powiedziała. – Odpocznijmy dzisiaj w domu. Gdy Carlito pójdzie spać, poczytam ci Don Kichota.

Awantury opisane w książce wydawały mi się bladą namiastką prawdziwych męskich przygód, w których pragnąłem uczestniczyć, chyba dlatego nigdy nie obchodził mnie Cervantes. Zacząłem wręcz podejrzewać, że czytała mi te historie nie po to, żebym znalazł w nich inspirację dla marzeń, lecz by mnie przed takimi rojeniami ustrzec.

– Jaki śmieszny i okropny – mówiła o bohaterze, który nieświadom swoich sił ani możliwości wystawiał się na wszelkiego rodzaju udręki oraz upokorzenia, to zaś miało przypominać mi, że pod cienką warstwą komizmu świat jest w istocie okrutny i bezwzględny.

Pewnego dnia zapytałem:

– A co z moim smyczkiem, jest od wiolonczeli, prawda?

Szyła w jadalni sukienkę dla Luizy, ze zmarszczką na czole usiłując dopasować do siebie dwa kawałki materiału, w ustach trzymała nawleczoną igłę. Tía, która miała większą wprawę jako szwaczka, patrzyła z kąta, kręcąc głową nad tymi męczarniami.

– Skąd tata wiedział, że będę wolał wiolonczelę od skrzypiec?

Matka, z ustami wciąż zaciśniętymi na igle, wymamrotała coś pod nosem, nie odgadłem jednak, co mówiła. Spróbowałem znowu, lecz tym razem w ogóle nie odpowiedziała.

Ale ciotka nie znalazła w sobie dosyć cierpliwości, żeby znosić moją zuchwałość. Prosto z mostu wypaliła to, o czym moja matka nigdy nawet nie pomyślała lub też nie chciałaby się do tego przyznać

– Ojciec wiedział o twojej chromej nodze, entiendes¹? No więc wymyślił sobie, że mógłbyś grać, siedząc, i w ten sposób zarabiać przynajmniej na miskę zupy. Nawet żebrak musi czymś ludzi zachęcić.

Matka przerwała szycie i wyjęła z ust igłę. Szukała odpowiednich słów, ale ja byłem szybszy.

– Nic mnie to nie obchodzi. Nawet gdybym miał obydwie nogi zdrowe…

Przerwała mi.

– Nigdy nie będziesz żebrał na ulicy, nie martw się. Znajdziemy ci na pewno jakąś pracę.

– Nie zależy mi na pracy – próbowałem mówić dalej, ale łagodny wzrok mamy nagle stwardniał, zatrzymując mnie w pół zdania.

– Nikt nie może żyć godnie, nie pracując. Już ci to kiedyś mówiłam. Muzyka jest wspaniała, ale trzeba zarabiać na siebie.

– Powiedziałaś, że nie ma różnicy między graniem a szyciem butów czy budowaniem mostów. Więc to jest praca.

– Rzeczy się zmieniają, Feliu. Wszystko się zmienia. Kiedy idzie nam dobrze, są pieniądze i czas na muzykę. Kiedy idzie źle – hostia! – zaklęła i odrzuciła sukienkę, którą szyła. Celując skaleczonym igłą palcem w moją stronę, zaczęła sypać słowami, jakich nigdy w jej ustach nie słyszałem. Twarz matki poczerwieniała, gdy rozpaczliwie usiłowała opanować gniew. Ale kilka słów już popłynęło. „Niech cię diabli…” – takie były pierwsze trzy, czwartego już nie dosłyszałem.

Gdy mama z nieznośnym bólem głowy zamknęła się w sypialni, myślałem o rzeczach, które przeklinała. Nawet w gniewie nie wolno nam było dotykać pewnych spraw – pośród nich hostii i tuzina innych kościelnych rzeczy. Co do ludzi, wykrzykiwała tylko jedno imię: Reynaldo. Było to imię taty, rzadko w naszym domu wymawiane. Przeklinała go nie tylko za to, że nie udało mu się cało wrócić do domu, nie tylko za to, że zostawił ją z pięciorgiem dzieci i kapryśną szwagierką, lecz przede wszystkim za to, że złożył w moje ręce nadzieję, której nie była w stanie spełnić.

Mniej więcej w tym samym czasie ojciec Basilio wpadł na pomysł, że mógłby wykierować mnie na księdza, co miało rozwiązać przynajmniej jeden, jeśli nie obydwa problemy. Zaczęło się od czekolady. Od czasu gdy posłano mnie do szkoły, razem z Percivalem i Enrique wybiegałem rano z domu z kieszeniami wypchanymi śniadaniem: twardymi, ciemnobrązowymi kawałkami czekolady, nadziewanej suszonymi owocami oraz orzechami. Nie wolno nam było tknąć tych pyszności po drodze, bo przed szkołą uczestniczyliśmy jeszcze w obowiązkowej mszy, a komunia wymagała pustego żołądka. Po mszy wychodziliśmy gęsiego z kościoła, udając się w kierunku placu, gdzie – mając ciągle świeżo w uszach słowa ojca Basilia o dobroci oraz braterskiej miłości – jak psy zerwane z łańcucha gnaliśmy na złamanie karku, ubliżając sobie ile wlezie i tratując się nawzajem, w nadziei dorwania się do wystawionych na ryneczku ławek. Tam dopiero, wygodnie usadowieni, raczyliśmy się smakołykami wydobytymi z kieszeni. Dziesięć minut później dzwonek wzywał nas na lekcje.

Percival, prawie dorosły uczeń ostatniej klasy, łamiąc wszelkie zakazy, nieodmiennie zjadał swoją porcję czekolady po drodze, tuż przed mszą, wystawiając nas na pokusę donosu, której jednak nigdy się nie poddaliśmy. Enrique respektował zakaz i ściśle się go trzymał. Ale też stawał się ofiarą łakomstwa, bo nie mogąc zapanować nad rękami, tak długo i zawzięcie bobrował palcami po kieszeni, póki nie nadał swojej porcji postaci lepkiej mazi. Pewnego ranka, dokładnie w chwili gdy zamierzał wziąć na język uświęcone Ciało Ukrzyżowanego, ojciec Basilio nakazał mu wyciągnąć dłonie. Kiedy brat pokazał drżące, oblepione czekoladą palce, kapłan przyjął jako pewnik, że chłopiec podjadał w trakcie całej mszy. Odesłał Enrique bez sakramentu i niemiłosiernie wychłostał później w szkole. Nazajutrz palce mego brata znów powędrowały do kieszeni.

Ja również lubiłem czekoladę i ja też wystawiany byłem na pokusy. Jednak nie pozwalałem moim palcom dotykać czekolady, trzymając je z dala nawet od brzegów kieszeni. Eksperymentując z opóźnianiem zmysłowej satysfakcji, w wyrzeczeniu się rozkoszy znalazłem urok znacznie powabniejszy niż w słodyczach. Gdy matka odkryła moją tajemnicę, postanowiła porozmawiać z księdzem. Ale tylko on pewnego poniedziałkowego popołudnia zapytał mnie wprost, dlaczego w pudełku pod łóżkiem przechowuję dwadzieścia siedem kawałków nietkniętej czekolady.

Nie zadał sobie trudu, by dochodzić, czy przypadkiem nie ukradłem jej chłopakom, co zresztą chyba wykluczał z uwagi na moją niepozorną posturę. Nie interesowało go, czy czuję jakiś szczególny, nieprzezwyciężony wstręt do czekolady, ponieważ mama zapewniła go, że za niczym tak bardzo nie przepadam. W końcu pochylił ku mnie twarz i spróbował zgadnąć.

– Odkładasz ją dla biednych?

Nigdy nie poświęciłem biednym choćby jednej myśli. Przez ostatnie pięć i pół tygodnia byłem całkowicie pochłonięty świetlistymi błyskami eksplodującymi w mojej głowie, którymi dawał o sobie znać głód. Niczym przedłużenie echa kościelnego dzwonu, delektowałem się uczuciem wielkiej siły rosnącej w sercu – jako przeciwwagi dla słabości mojej nogi i biodra, kiedy na głodniaka przekraczałem bramę szkoły, dumny z siebie i z narzuconej sobie dyscypliny.

– Tak, ojcze, dla biedaków – skłamałem, nie mrugnąwszy okiem.

– Nadzwyczajne – westchnął i odesłał mnie do domu.

Następnej niedzieli, tuż po mszy, ojciec Basilio zaprosił mnie do zakrystii, ciemnego, dusznego pokoju z ciężkimi wiśniowymi kotarami, i zapytał:

– Czy myślałeś o kapłaństwie, Feliu?

– O zawodzie księdza?

– Najtrudniejszym z zawodów.

Myśląc o mamie, zapytałem:

– Czy ta praca uszlachetnia?

Roześmiał się.

– Uszlachetnia? Oczywiście! Nie ma niczego równie uszlachetniającego.

Ojciec Basilio polecił mi lekturę rozmaitych fragmentów Biblii, nad którymi solennie obiecałem mu rozmyślać i niekiedy istotnie rozmyślałem. Wprowadził mnie w początki łaciny i nauczył kilku współczesnych włoskich słów, tłumacząc, że mogą okazać się pomocne, w razie gdybym w przyszłości miał odwiedzić Rzym. Tych samych wyrazów, nie omieszkał dodać, używają muzycy i kompozytorzy całej Europy. Słysząc to, wyprostowałem się na krześle i nadstawiłem pilnie ucha, ucząc się, jak wymawiać i literować adagio, allegro, andante, presto, maestoso.

Oczekiwania ojca Basilia co do mej kapłańskiej przyszłości przetrwały sześć miesięcy. W tym czasie mój rozbrat ze skrzypcami trwał już trzeci rok, wiedziałem jednak, że sposobiąc się do gry na wiolonczeli, muszę być dobrze przygotowany fizycznie. Przerażony faktem, że zgrubienia skóry na lewej dłoni zaczęły znikać, znalazłem sposób, by nie tylko je odnowić, lecz także jeszcze wzmocnić. Dokonałem tego, pocierając koniuszkami palców o kamień przynajmniej przez dwadzieścia minut dziennie. Zawsze chodziłem lewą stroną ulicy, tak by przeciągać opuszkami po szorstkich murach. W nocy, leżąc już w pościeli, tarłem każdym palcem po kolei o niewidoczną w mroku ścianę przy łóżku. Z czasem stały się one sztywne i woskowate, pokryte grubymi, jasnożółtymi poduszkami, zamazującymi linie papilarne.

Pewnego dnia, gdy wychodziliśmy po mszy, ojciec Basilio na pożegnanie ujął moją lewą dłoń, ot, spontaniczny, serdeczny gest. Patrzyłem, jak zaciska swoje palce wokół moich, gładzi je i ogląda. Twarz mu się zapadła.

W niedzielę w konfesjonale zapytał:

– Ile masz lat, mój synu?

– Jedenaście, ojcze.

Westchnął boleśnie.

– I już dopuszczasz się dorosłych grzechów?

Czekałem, zmieszany.

– Feliu, musisz się wyrzec takich pragnień.

Pragnienia gry na wiolonczeli?

– Nasz Pan wie, co robiłeś.

Z trudem przełknąłem ślinę.

– Ależ ja nic nie robię, ojcze.

Znów westchnął. Słyszałem, jak drewno zaskrzypiało, gdy przesuwał się na ławce.

– Czy pomagałeś braciom w przycinaniu drzew oliwnych?

– Tylko raz, zeszłego lata. Spadłem z drabiny. Czasami idę na pole z Percivalem, a on prosi mnie, bym położył się na wznak na ziemi i patrzył w górę, żebym mógł powiedzieć mu, w którym miejscu nie widzę błękitnego nieba. Wtedy wie, gdzie jeszcze przystrzyc.

Ksiądz wydał głuchy pomruk. Po chwili znów zapytał:

– Którą ręką piszesz, Feliu?

– Prawą.

Znowu cisza.

– Sądzę, że masz dar; wierzę, że znajdziesz właściwe powołanie. Ale najpierw musisz skończyć z tym, co robisz.

– Co ja robię?

– Bóg to wie.

– Ale ja nie wiem, ojcze.

– Rzecz, którą robisz nieustannie dzień za dniem; wciąż i od nowa. Rzecz, od której masz te zgrubienia na palcach.

– Och – odrzekłem z ulgą, ale zaraz zrozumiałem, do czego zmierza jego prośba. – Ale ja muszę. I lubię to robić. Nie mogę przestać.

Melodyjny zazwyczaj głos ojca Basilia przeszedł w charkot.

– Oczywiście, że lubisz. W tym cały kłopot. Rozumiem, że twój ojciec już nie żyje, ale czy matka nie nauczyła cię niczego?

Skwapliwie stanąłem w jej obronie.

– Nauczyła, ojcze.

W jednej chwili przypomniałem sobie, że to ojciec Basilio rozwiązał śpiewający w języku katalońskim chór na rzecz włoskiego. Być może nie był entuzjastą rodzimej muzyki. Czy inaczej tak by mnie zniechęcał?

Od tego dnia ksiądz tygodniami nie odzywał się do mnie. Po jakimś czasie podszedł i uścisnął moją rękę. Była pokryta nagniotkami, jak zawsze. Czując twarde wybrzuszenia i krawędzie uniesione w górę, zwolnił uścisk i splunął.

– Biorąc pod uwagę nieczystość, której dopuściła się ta dłoń, nie powinienem nawet jej dotykać!

Kiedy oznajmiłem mamie, że ojciec Basilio postanowił mnie nie dotykać, wytrzeszczyła oczy.

– Dotykać cię, Feliu? Nie zostawaj nigdy sam na sam z tym człowiekiem. Nie spędzaj w kościele więcej czasu, niż to konieczne.

Było mi bardzo przykro, że ją wystraszyłem.

– Dobrze, mamo – przytaknąłem, wiedziałem jednak, że będzie mi brakowało muzyki w czasie mszy, nawet zacinania się śpiewaków i fałszowania. I przyjaznego chłodu ścian kościoła. I uczucia, wprawdzie krótkotrwałego, że choć jeden dorosły uwierzył w jakiś rodzaj mojego powołania.

Eduardo Rivera nadal nas unikał, miał jednak starszego i bardziej znaczącego w naszym mieście brata – Don Miguela Riverę, jak tía kazała go tytułować – który nie obrażał się o byle co. Niegodny damy pokaz siły w wykonaniu mojej matki owego dnia po koncercie El Nene wcale Don Miguela nie odstraszył, lecz przeciwnie – chyba dość zaintrygował. W każdym publicznym miejscu szukał sposobności, by podejść i ukłonić się z uszanowaniem matce, pytając też o zdrowie tíi, choć akurat o to mógł zapytać ją samą, bo co tydzień widywali się w kościele.

Don Miguel przejął po ojcu pracę polegającą na zarządzaniu winnicami i ogrodami oliwnymi, które były własnością jego wysoko urodzonego protektora, księcia Oviedo. Od kiedy Don Miguel osiągnął władzę i pozycję, widywaliśmy go częściej w naszym mieście. Nawet w największy upał nosił kamizelkę i dwurzędową marynarkę od garnituru, zapiętą powyżej wydatnego brzucha. Przemierzając pieszo drogę prowadzącą z Campo Seco na rozległy obszar okalających miasto żółtych pól poprzecinanych bruzdami, wyglądał jak kruk ulatujący w skwarze popołudnia na czarnych połach surduta.

Mimo pomnażanego wciąż bogactwa także i Don Miguela nie ominęła tragedia, która powaliła już niejednego mieszkańca naszych okolic, kiedy jego smukła w talii, łagodna i życzliwie do ludzi nastawiona żona, Doña Clara, zmarła, wydając na świat długo oczekiwane pierwsze dziecko. Przez miesiąc wdowiec trwał w nieutulonym żalu, by któregoś dnia, ze szczerością człowieka zamierzającego kupić jakiejś szczególnej rasy konia, obwieścić wszem wobec, że chce się ponownie ożenić, o ile to możliwe – jak najszybciej. Tym razem zamierzał znaleźć niewiastę bardziej krzepką i szeroką w biodrach. Kobiety, których płodność nie była udokumentowana żywymi świadectwami, nie miały czego u niego szukać.

Jeśli nawet wiele wdów wyraziło zainteresowanie matrymonialną kwerendą Don Miguela, to w naszym domu o niczym takim nie słyszano. Mieliśmy własną śmierć do opłakiwania. Na miesiąc przed swymi dziewiątymi urodzinami mój brat Carlito zapadł na dyfteryt. To, co na początku wydawało się niegroźnym zapaleniem gardła, nagle przerodziło się w straszną opuchliznę węzłów chłonnych i trudności oddechowe. Z fazy buchającej płomieniami czerwieni rozpulchnione gardło Carlita przeszło w etap ziemistej, wysuszonej szarości. W krótkim czasie więcej miejscowych dzieci złapało tę chorobę i rozeszły się pogłoski, że mój braciszek wraz z innymi będzie poddany przymusowej kwarantannie. Wezwano doktora z Barcelony, ale zanim lekarz przybył, Carlito umarł.

Don Miguel jako jeden z pierwszych złożył nam wizytę tego tygodnia 1905 roku, gdy śmierć zabrała Carlita; innych znajomych odstraszała obawa, że fatalne zarodki choroby nadal czają się w domu. Przybył w asyście dwóch milczących, wstrzemięźliwych mężczyzn, którzy zdjęli kapelusze, nie zważając, że Don Miguel nie odsłonił głowy. Tía przyniosła wszystkim trzem po szklance sherry. Pomimo podobnych doświadczeń – nie tylko zachowanej świeżo w pamięci śmierci bliskich – matce najwyraźniej trudno było znaleźć słowa, które mogłaby skierować do gościa. Cały czas w milczeniu krążyła po pokoju, gdy on, siedząc ukryty w cieniu ronda kapelusza, popijał trunek, a tía wciąż i wciąż napełniała szklankę od nowa.

W końcu Don Miguel wyłuszczył cel swej wizyty: chciał nie tylko złożyć kondolencje, lecz także zająć miejsce w kondukcie mającym ponieść trumnę Carlita do miejsca przeznaczenia. Mama upierała się, że zadanie to leży absolutnie w zasięgu możliwości naszych dwóch sąsiadów, Percivala oraz wuja, który bawił właśnie z wizytą. Po czym znów podjęła marsz pomiędzy stołem a drzwiami na korytarz, dając delikatnie do zrozumienia gościowi i jego milczącej gwardii, że powinni odejść.

Ale Don Miguel niełatwo dawał się odprawić. Powrócił ze świeżo oskubaną kurą, oznajmiając, że od śmierci żony właściwie nie miał okazji zjeść czegoś porządnego. Mamie nie pozostało nic innego, jak poprosić go, by został i wraz z nami zasiadł do obiadu. Kapelusz oraz płaszcz tym razem również pozostały na swych miejscach. Kura była łykowata i twarda jak podeszwa. Najszybszy obiad, jaki kiedykolwiek spożyliśmy; dziesięć minut po tym jak mama podsunęła nam pod nos talerze, wymiotła je ze stołu, nieczuła na pytający wyraz twarzy Don Miguela i pełne dezaprobaty spojrzenie szwagierki.

Kilka tygodni później Don Miguel przekazał list informujący nas, że Enrique został przyjęty do akademii wojskowej w Toledo, nieopodal Madrytu. Miesiące minęły od czasu, gdy mój starszy brat zdawał egzaminy, i z niepokojem czekał na wyniki. Nie mogliśmy zrozumieć, w jaki sposób Don Miguel pierwszy otrzymał tę nowinę.

– Być może pomogło trochę małe słówko, które rzuciłem tu i tam, bawiąc ostatnio w stolicy – powiedział matce, potem jednak w rozmowie ze mną i Luizą poprawił się, oświadczając, iż Enrique o własnych siłach pomyślnie przeszedł egzaminy.

Nie ustawał w próbach zadziwiania mamy i po paru miesiącach z nowym fortelem zawitał do naszego domu. Usłyszał mianowicie, że usycham z tęsknoty za muzyką, i zapytał retorycznie, czemu nie miałbym korzystać ze starego fortepianu mego ojca, skoro bezużytecznie tkwi w salce pomiędzy szkołą a kościołem.

– Zgadzam się, że to trochę za daleko dla chłopca tak codziennie biegać na ćwiczenia – powiedział, kierując na mnie przesadnie współczujące spojrzenie. – Ale można przecież przenieść instrument do domu i problem zostanie rozwiązany.

Matka przypomniała mu:

– Teraz fortepian należy do ojca Basilia. Uregulowałam nim dług.

Don Miguel wzruszył tylko ramionami.

– Pal licho księdza. On sam ma długi do spłacenia. Proszę powiedzieć mu, że nalegam, a wtedy, zapewniam panią, nie będzie stawiał przeszkód.

– Poza tym – upierała się mama – Feliu pragnie grać na wiolonczeli. Fortepian go nie interesuje.

– Pani sama kiedyś grała – odparł. – Mogłaby go pani uczyć.

– No tengo ganas² – oznajmiła i wiedziałem, że mówi prawdę. Nie miała ochoty brać się do fortepianu.

– Czy to prawda, że nie chcesz grać?

Gapiłem się na kapelusz Don Miguela, zastanawiając się, dlaczego nigdy go nie zdejmuje. Nie robił wrażenia łysego. Widziałem przetłuszczone kosmyki skręcone w okolicy uszu i wzdłuż szyi. Wydawał się wręcz nadzwyczaj owłosiony.

Matka dotknęła mojej ręki.

– Feliu, pan mówi do ciebie.

Wyrwałem się z letargu.

– Fortepian? Tak, każdy instrument, byle tylko grać.

Mama szeroko otworzyła oczy. Przechyliła głowę, jakby nagłym szarpnięciem chciała odpędzić natarczywą muchę brzęczącą przy uchu. Nie rozumiałem za bardzo, o co tutaj chodzi.

– A więc dobrze. Sprawa załatwiona. – Don Miguel wstał i szorując nogami krzesła o podłogę, przysunął je do stołu. Moja matka również powoli się podniosła. Chwycił jej dłoń, wgniatając w nią nos i usta. Kiedy drzwi frontowe się zamknęły, mama ciężko usiadła.

– Teraz już nigdy się go nie pozbędziemy – szepnęła.

Następnego dnia przed wieczorem, kiedy Campo Seco budziło się do życia po sjeście, ciekawscy gapie wylegli tłumnie na naszą ulicę. Ludzie kierowali się w dół, ku kościołowi, dwójkami i trójkami, wycierając karki białymi chusteczkami, jakby sama myśl o transportowaniu fortepianu wywoływała siódme poty. Na wąskim progu bocznych drzwi kościoła ochotnicy skręcili liny i ułożyli krążki linowe, tworząc taką obfitość pozwijanych wężowych stosów, że postronny obserwator mógł pomyśleć, że w naszej świątyni odprawiano egzorcyzmy.

Tuzin mężczyzn z podwiniętymi rękawami, gotowych wesprzeć operację, czekał na sygnał, ale tylko czterech miało wykonać najtrudniejszą pracę: Don Miguel, jego dwóch milczących asystentów i wiecznie pociągający nosem, mizernie umięśniony alergik Eduardo. Od jakiegoś czasu współczułem mojemu dawnemu nauczycielowi, ale dzisiaj, widząc jego śmieszne, nieporadne gesty, podwójnie było mi go żal. Zdjął uciskający kołnierzyk, odpiął górne guziki koszuli, rozpostarł szeroko ramiona, ponownie zapiął koszulę i powtarzałby tę czynność w nieskończoność, gdyby dwóch towarzyszy z ekipy transportowej nie wepchnęło go z powrotem do kościoła.

Pół godziny później, kiedy gapie tracili już cierpliwość, czarne wieko pojawiło się w drzwiach i po chwili znowu w nich zniknęło. Usłyszeliśmy stłumione głosy i głuche, tępe uderzenie. Fortepian ponownie się ukazał, tym razem wychylając się na kilka dobrych cali, zanim nastąpił kolejny odwrót w mroki kościoła. Instrument się zaklinował, niezdolny wydobyć się z ciasnego rogu. Do naszych uszu dobiegły przekleństwa i szczęk żelaza. Po chwili jakiś błyszczący przedmiot poszybował przez otwarte drzwi i wylądował u stóp licznej widowni. Był to jeden ze srebrnych kandelabrów, przyśrubowanych nad klawiaturą. Mężczyźni pomyśleli, że dla powodzenia całej akcji trzeba go usunąć; leżał teraz powyginany i porzucony.

Eduardo przecisnął się przez drzwi, wymijając zaklinowany w nich fortepian. Przykucnął w pozycji akuszerki na niższym stopniu schodów z ręką i policzkiem mocno przyciśniętymi do fortepianu; kołysząc się do tyłu, usiłował złapać równowagę i powstrzymać napór ciężkiego instrumentu, podczas gdy w środku Don Miguel pchał, ciągnął i podnosił, próbując obrócić wielkie pudło pod innym kątem. Skórzany rzemień, zaciągnięty wokół góry instrumentu, na przemian rozluźniał się i naprężał, utrzymując fortepian w ryzach, kiedy zbyt głęboko przechylał się nad schodkiem.

Przez następnych kilka minut praca posuwała się powoli naprzód. Zasada przeciwwagi zadziałała. Aż nagle, w najbardziej delikatnej fazie akcji, gdy instrument miał za sobą więcej niż połowę drogi z czeluści kościoła, jego góra zaczęła niebezpiecznie przechylać się ku ziemi. Eduardo zaparł się jeszcze mocniej, jego kolana rozjechały się we wspaniałym grand plié. Ale przechył nadal robił swoje; wielkie pudło najwyraźniej lokowało się na wątłym łonie tragarza. W ostatniej chwili, gdy trzysta kilogramów drewna, sprężyn i kości słoniowej miało właśnie przygwoździć go do ziemi, nauczyciel uskoczył w bok, zostawiając instrument własnemu losowi. Usłyszeliśmy coś jakby jęk duszonej gęsi i wielki czarny fortepian runął po schodach prosto na ulicę.

Matka zakryła dłońmi oczy, podczas gdy Luiza, głaszcząc ją po biodrze, dodawała jej otuchy.

– Spadł tylko trochę – pocieszała mamę.

Niektórzy obserwatorzy wlepili wzrok w ziemię, inni skierowali oczy ku niebu, jedni i drudzy strapieni, że zostali świadkami transportowej klęski.

Unikając naszych spojrzeń, Eduardo ponownie uwiązał na ramionach swoje jarzmo i niewidoczna połówka fortepianu z gracją wyjechała z drzwi. Instrument postawiono na nogi, a wszyscy wyciągnęli głowy, by w przelocie spojrzeć na twarz Don Miguela, który, z czerwonymi od zmęczenia policzkami, trzęsącymi się w rytm zdyszanego oddechu, skierował wzrok na brata.

– Po prostu… – Eduardo jąkał się, szukając słów. – Gdybyśmy… ale tutaj, gdybym…

Don Miguel poprawił przekrzywiony kapelusz, naciągnął rondo na oczy, splunął w dłonie, zatarł je energicznie i wycharczał:

– Bierzcie się do lin.

Teraz, gdy fortepian przedostał się przez wąski wylot drzwi, czterech mężczyzn uwiązało go rzemieniem na szerokiej platformie przypominającej nosze. Policzyli do trzech i dźwignęli wielki ładunek, wreszcie odnosząc zwycięstwo nad siłą przyciągania. Zobaczyłem przerażone oczy Eduarda Rivery lustrujące drogę, którą miał przed sobą: długi, uciążliwy i mozolny szlak, prowadzący w dół wysadzaną kocimi łbami ulicą, wyboisty i stromy. Czekała go nielicha przeprawa z wyrywającym się na wolność fortepianem, a to jeszcze nie koniec, bo potem, wraz z innymi, musieli go jeszcze za pomocą bloków i wielokrążków wciągnąć na drugie piętro i przez balkon wtargać do pokoju. Muzyk nie nadawał się do takiej pracy; nawet najmłodsi chłopcy, którzy tu przybyli, wiedzieli o tym doskonale. Na miejscu kręcił się bezczynnie z tuzin silnych mężczyzn, gotowych zająć jego miejsce; mieli za sobą nieskończenie wiele świąt i uroczystości religijnych, podczas których brali na swe barki liczne obowiązki procesyjne, zmagając się z ciężkimi baldachimami oraz figurami z papier mâché i nosząc to wszystko krętymi, śliskimi od wosku świec uliczkami. Dlaczego Eduardo zwyczajnie nie poprosił ich o pomoc?

Jakby w odpowiedzi na moje milczące pytanie Don Miguel odchrząknął i obwieścił:

– Musimy teraz naprawić to, co spapraliśmy. Kiedy wykonamy robotę, Delargo i Rivera staną się jedną rodziną.

Nie jestem pewny, kto w chwili wygłaszania tego exposé bardziej potrzebował lekarza: Eduardo czy moja matka.

Podczas wielogodzinnego transportu fortepian wiele razy się wywracał. Strzaskano mu po drodze dwie nogi, wybito głęboką dziurę w zwieńczonych łukami drzwiach sąsiada, a unosząc go na balkon, zryto z fasady kamienicy kilka cegieł. Gdy wreszcie szczęśliwie wylądował w największym pokoju, przyszedł jakiś człowiek, żeby go nastroić – oczywiście znowu dzięki hojności i pomocy Don Miguela.

Matka zdecydowanie nie chciała uczyć mnie gry na fortepianie, więc ćwiczyłem sam, próbując łatwiejszych kawałków Bacha, Schuberta i Brahmsa. Don Miguel ochoczo wykorzystywał dany sobie abonament na wizyty, a gdy co jakiś czas zjawiał się w naszym domu, zaciągano mnie przed jego oblicze i kazano grać. Wszyscy byli zadziwieni moimi postępami. Ale z fortepianem było jak z grą na skrzypcach – dużo lepiej niż tragicznie, choć nie całkiem dobrze. Gra na fortepianie była jak napychanie się chlebem i wodą, podczas gdy przez okno dolatuje zapach pieczystego od sąsiadów. Przeczuwałem, że gdzieś niedaleko czeka na mnie wiolonczela; smyczek, podarunek od mojego ojca, był tego dowodem. Raz na miesiąc wyciągałem go z ukrycia, przejeżdżałem po błyszczącym drzewcu natłuszczoną szmatką, dokręcałem regulator pokryty masą perłową, napinając do maksimum naciąg końskiego włosia, po czym odkręcałem go z powrotem, odkładając smyczek do skórzanej, niezniszczalnej tuby.

Przez dwa lata Don Miguel wytrwale zalecał się do mojej matki. W stosunkach z jego młodszym bratem mama nie wychodziła poza uprzejmą obojętność. A swojemu adoratorowi otwarcie okazywała lekceważenie. Ale jego to nie zrażało. Monotonne zaloty i równie mdłe odmowy biegły wolno swym utartym torem, przerywane tylko wyjazdami Don Miguela do odległych gajów oliwnych i podróżami w interesach do Madrytu. Za każdym razem, gdy odjeżdżał, moja matka oddychała pełną piersią.

– Inne miasto, inny folwark; w końcu wpadnie w oko jakiejś dziewczynie – powiedziała kiedyś.

– Mylisz się – odparła tía. – On uwielbia wyzwania. Dałaś mu do zrozumienia, że uważasz się za coś lepszego, i tutaj popełniłaś błąd.

Pewnego ranka Don Miguel wpadł na chwilę, by powiadomić nas, że dopiero co wrócił z Madrytu, i wprosił się na obiad. Enrique rozpoczął właśnie drugi rok nauki w akademii, a Percival mieszkał u swojego pracodawcy, w tłoczni oliwek, gdzie odbywał praktykę. Luizie, która weszła w dziewiętnastą wiosnę życia, Don Miguel przywiózł ze stolicy małe lusterko na srebrnej rączce ozdobionej płaskorzeźbą w kształcie róży.

Dla mnie Don Miguel przywiózł magazyn „ABC”. Numer poświęcony był rocznicy związku małżeńskiego króla Alfonsa z królową Wiktorią Eugenią, nieoficjalnie znaną jako Ena. Choć nasz król, liczący sobie dwadzieścia jeden lat, ożenił się już rok temu, hiszpańska opinia publiczna potrzebowała trochę czasu, by zaakceptować jasnowłosą wnuczkę brytyjskiej królowej, Wiktorii. Ena co prawda przeszła z protestantyzmu na katolicyzm, ale zaledwie na dwa dni przed ślubem, więc wyrzeczenie to nie zmieniło jej reputacji raczej chłodnej, zdecydowanie nieiberyjskiej cudzoziemki.

Kobiety przerzuciły kartki magazynu. Nawet moja matka nie była w stanie odmówić sobie przyjemności obejrzenia błyszczących fotosów i plotkarskich nagłówków, ale gdy tak kartkowała kolorowe strony, zrozumiała w pewnej chwili, dlaczego Don Miguel przywiózł gazetę, i zwróciła ją mężczyźnie. Kolumna, na którą przed chwilą natrafiła, zawierała dziennikarski portret El Nene, który w końcu pozbył się swego pseudonimu i począwszy od tej chwili, prosił, by zwracano się doń per Justo Al-Cerraz. Pianista upierał się przy pisowni swojego nazwiska z łącznikiem, ostentacyjnie wskazującym na islamskie korzenie, co było teraz częścią jego nowego, nastawionego na kult własnej osoby mistycyzmu. O jego matce już dawno mówiono, że była Arabką. Lub Cyganką. Choć najpewniej obiema naraz: daleką potomkinią hiszpańskich Maurów, udających, że są Cyganami, by uniknąć siedemnastowiecznych prześladowań i wygnania. Al-Cerraz, choć chrześcijanin, utrzymywał, że nawet z zawiązanymi oczami trafiłby do Mekki, jeśli po drodze nie stałby fortepian (ale czy nie było zawsze jakiegoś fortepianu w pobliżu?). Każdy instrument, mawiał, strunowy, klawiszowy czy smyczkowy, zakłócał jego „magnetyczną moc”.

Przez sześć lat, które upłynęły od chwili, gdy go po raz pierwszy usłyszałem, Al-Cerraz odbył tylko jedno krótkie tournée koncertowe z zespołem grającym zarzuelę³, spędził kilka miesięcy na dworze królewskim w Madrycie, po czym postanowił uzupełnić niedostatki muzycznej edukacji i przeniósł się na jakiś czas do Niemiec, gdzie pobierał nauki u samego Ryszarda Straussa. Ten ostatni epizod musiał zresztą nie wypalić, sądząc choćby po gorliwości, z jaką na łamach magazynu wirtuoz pokpiwał ze swego nauczyciela i mentora. W czasie wizyty Al-Cerraza Strauss nadal pławił się w sukcesie Don Kichota: Wariacji fantastycznych na temat charakteru rycerskiego – utkanego z dysonansów poematu symfonicznego, epatującego kuriozalnymi instrumentami, pełnego trąbek imitujących ryk owiec, eolifonów oraz innych hałaśliwych postwagnerowskich wynalazków. Kiedy reporter „ABC” zapytał Al-Cerraza, co sądzi o wariacjach Straussa, pianista wypalił bez namysłu: „Z pewnością można je określić jako fantastyczne. Nie miałem dotąd pojęcia, że utwór muzyczny może pomieścić w sobie tyle owiec. Słuchając go, miałem wrażenie, że znowu jestem na hiszpańskiej wsi. Zupełnie zapomniałem, że przysłuchuję się muzyce”. Ponad wszelką wątpliwość wciąż jeżył się na wspomnienie tezy Straussa, że: „Żaden Hiszpan nigdy nie napisze niczego wielkiego o Hiszpanii. Jesteście narodem matadorów, nie kompozytorów”. Na ile można było sądzić z artykułu, samo wykonawstwo – nawet muzykowanie na królewskim dworze – już Al-Cerrazowi nie wystarczało. Pragnął również komponować.

Czytając artykuł, nie usiłowałem zrozumieć problemów El Nene. Miałem dość własnych do przemyśliwania. Byłem młody, ale nie tak znowu bardzo młody, w kraju, w którym król wciąż uczył się golenia. Jako dwudziestopięciolatek Al-Cerraz był starszy od naszego monarchy, ale zobaczcie tylko, ile zdołał zrobić! Oto cały on, w tak młodym wieku rozpoczynający drugą wielką karierę. Ja nie zacząłem nawet pierwszej.

Zdobycie zawodu stawało się powoli koniecznością, co często dawała mi do zrozumienia matka. Moja noga była nadal bardzo słaba. Wiedziałem, że nigdy nie będę dosyć mocny, by śladem Enrique zasilić szeregi naszej armii, czy idąc drogą Percivala, wziąć na swoje barki ciężki mozół rolniczego fachu. Spuszczając coraz niżej oczy, mama próbowała namówić mnie na terminowanie w warsztacie miejscowego szewca, ale i on uznał mnie za bezuż ytecznego. Moje dłonie są niezdarne, orzekł szewc, po czym dodał:

– Dobrze, że wyuczyła go pani tak dobrze rachunków i historii, Doña. Może wzorem ojca znajdzie sobie zawód inspektora albo dyplomaty. Ale do prawdziwego fachu to on się raczej nie nadaje, beznadziejna sprawa.

W moim wieku Al-Cerraz był już znakomitością, o której względy zabiegał cały świat. O mnie nigdzie nikt nie pytał, chyba że w rodzinnym domu, gdy wołano, bym opróżnił nocniki i pomógł ciotce wygramolić się z łóżka, bo sztywniały jej stawy.

Pogrążony w melancholii, do której przywiodło mnie oglądanie zdjęć Al-Cerraza, nie zauważyłem, jak Luiza zakradła się za moje krzesło i gwałtownym ruchem wyrwała mi gazetę z rąk. Przytrzymałem ją i kartki rozerwały się z szelestem. Strzępek papieru, na którym widniały szerokie palce wirtuoza zaciśnięte kurczowo na cygarze, sfrunął prosto na rozprutą twarz królowej Eny z wyblakłymi, smutnymi oczami oderwanymi od cienkich jak linijka, bezkrwistych ust. Rozjuszony zerwałem się na równe nogi i złapałem ze stołu nowiutkie srebrne zwierciadełko Luizy. Trzymając je nad głową, zacząłem przerzucać z jednej dłoni do drugiej.

– Oddawaj! – wrzasnęła siostra, patrząc, jak lusterko ryzykownym, coraz szerszym łukiem śmiga nad moją głową. – Spójrz na siebie. – Roześmiała się, zmieniając nagle front. – Ale z ciebie dzieciak. Pewnie boisz się spojrzeć w lustereczko. Wiesz, że pękłoby na kawałki.

Z twarzą uniesioną do góry, z zamkniętymi oczami, podrzucałem je i podrzucałem.

– Naprawdę, Feliu. Tylko spójrz. Jesteś wykapany tata – próbowała nabrać mnie na czułość.

Przez przymknięte powieki spojrzałem na nią ukradkiem i zobaczyłem, jak jej oczy zwężają się, a usta wykrzywiają w czymś na kształt wzgardliwego uśmiechu.

– Poza tym, że jesteś niższy. I chudszy. A kiedy tata zaczął tracić włosy, ciągle miał wspaniałe, gęste wąsy.

Znieruchomiałem, zaciskając pięść na rękojeści lustereczka. Luiza ugodziła mnie w słaby punkt. Urodziłem się z wysokim czołem i głęboko cofniętą linią włosów; kiedy się denerwowałem lub koncentrowałem, przymykając oczy i ściągając usta, matka mówiła, że wyglądam jak odcięty spód pomarańczy.

Usłyszałem na schodach głosy mamy i tíi. Prowadziły Don Miguela na górę wąską klatką schodową, na którą wchodziło się wprost z ulicy. Pospiesznie chwyciłem podarty strzęp gazety, żeby wetknąć go pod stół, zanim ktokolwiek wszystko zauważy. Biegnąc do stołu, upuściłem lustro na posadzkę. Roztrzaskało się na drobne kawałeczki. Gdy Luiza zaniosła się straszliwym szlochem, Don Miguel przekraczał właśnie drzwi salonu, kołysząc w ramionach białe pudło.

Mama nawet nie zauważyła resztek lustra, zajęta kłótnią z Don Miguelem w kwestii tego pudła właśnie.

– Proszę, niech pani rozpakuje – mówił, a tía wtórowała mu, podtykając mamie paczkę wprost pod nos. Mama wahała się, ale w końcu wyjęła z pakunku jasnożółtą sukienkę i niezdecydowanym ruchem uniosła na wysokość ramion.

– Qué guapa⁴! – jęknęła zachwycona tía.

– Proszę ją przymierzyć – rzekł Don Miguel. Od pamiętnego dnia na stacji kolejowej, gdy zamiast szczątków mojego ojca przybyła skrzynia z darami, słowem od dnia mojego smyczka – mama nosiła tylko czerń. Zwiesiła teraz głowę, podczas gdy ofiarodawca coraz głośniej nalegał. Gdy mama podniosła w końcu wzrok, wyraźnie zobaczyłem, że jej brązowe ciemne oczy toną w mgiełce z trudem wstrzymywanych łez.

Ożywiona bardziej niż zazwyczaj, tía przejęła kontrolę nad sytuacją. Utykając, krążyła między Don Miguelem, mamą i mną po ściśle określonej trójkątnej trajektorii, niczym kapitan statku przemierzający pokład w czasie sztormu. Podczas gdy Luiza dąsała się zaszyta w kącie, ciotka nalała Don Miguelowi kieliszek szarawego likieru i wcisnęła w rękę. Stając przed matką, wycelowała palec w stronę schodów, wskazując jej władczym gestem sypialnię, gdzie miała natychmiast przymierzyć nową suknię. Depcząc po odłamkach rozbitego lustra, popchnęła mnie w kierunku fortepianu.

– Graj! Graj! – zakrakała. – To uprości sytuację – dodała łagodniej.

Matka zniknęła w głębi prowadzących na górę schodów, pokonując coraz wolniej każdy stopień. Wszyscy w napięciu słuchaliśmy, jak dociera na ostatni podest i zamyka za sobą drzwi sypialni.

Don Miguel przechylił głowę i jednym haustem wlał do gardła likier. Tía, która wkroczyła do pokoju z tacką solonych sardynek i półmiskiem chleba, po chwili znowu skręciła w stronę kuchni, wracając z butelką likieru, by napełnić pusty kieliszek. Ten drugi podzielił los pierwszego. Tía robiła wrażenie odprężonej, widząc, jak mężczyzna sam sięga po butelkę, oszczędzając jej wysiłku. Wysączył zawartość trzeciego, po czym odstawił zarówno kieliszek, jak butelkę. I sięgnął… do kapelusza. By go zdjąć.

Dla każdego innego byłby to zapewne prosty gest.

Ale nie dla Don Miguela.

On wykonywał rytuał.

Najpierw przejechał palcami po obwodzie ronda. Drugą ręką z blatu stolika stojącego obok krzesła zmiótł niewidzialny kurz. Dopiero teraz zdjął kapelusz i położył go ostrożnie, upewniając się, czy nie spadnie. I to wszystko. Pod spodem nie kryła się żadna niespodzianka, tylko z lekka przygładzone ciemne, gęste włosy, a jednak gest i to, co mógł zwiastować, sprawiły, że zrobiło mi się jakoś ciężko na żołądku.

Obróciwszy się na taborecie, zacząłem grać. Ponad żmudnymi palcówkami mozolnie piłowanej frazy słyszałem jednak, jak Don Miguel wierci się niespokojnie na krześle.

– Zejdzie? – zawołał nagle w stronę tíi.

– Cierto, cierto⁵ – odkrzyknęła ciotka z kuchni.

Doszedłem do finału i zacząłem grać od nowa.

– Dlaczego wciąż nie schodzi? – zawołał jeszcze głośniej.

Tía zajrzała do pokoju.

– Pewnie przyczesuje włosy. – Zdobyła się na krótki śmiech, który zabrzmiał jak kaszlnięcie. – Niedobrze pospieszać damę, rozumie pan.

Zagrałem następnego menueta.

– Cóż za promienna muzyka! Czy Feliu nie gra teraz cudownie, Don Miguel?

Zagrałem trzeciego, a mama wciąż nie schodziła, by przyłączyć się do nas w swojej nowej żółtej sukience. „Jej nowiutka, żółta zaręczynowa sukienka” – pomyślałem pod wpływem plotkarskich nagłówków magazynu „ABC”, gdzie słowo „zaręczyny” odmieniano przez wszystkie przypadki setki razy.

Przynajmniej miałem pretekst, żeby się odwrócić. Luiza patrzyła, jak butelka stopniowo się opróżnia, a twarz Don Miguela czerwienieje.

– Dlaczego nie przychodzi? – bełkotał z narastającą furią.

Tía mizdrzyła się i przypochlebiała, wciskając mu wciąż nowe dania, żeby zrównoważyć działanie alkoholu.

– Tamtego dnia wobec mojego brata pokazała prawdziwą twarz – rzekł Don Miguel. – Nie szanuje ludzi.

– Miała kłopoty – usiłowała usprawiedliwiać matkę tía.

– Nie wolno jej było uderzyć mężczyzny w miejscu publicznym. Czy pani zdaje sobie sprawę z tego, co to znaczy? Sześć lat minęło, a mój brat jest ciągle kawalerem. Która kobieta obdarzy go teraz szacunkiem?

– Wstyd, sí, sí⁶ – mamrotała pod nosem tía, ale nie ułagodziła jego gniewu.

– Ktoś powinien dać jej nauczkę.

Dotychczas grałem pianissimo, żeby łatwiej podsłuchiwać, teraz jednak zacząłem mocno walić w klawiaturę. Nie miałem ochoty dalej tego znosić. Chciałem rozpłynąć się w muzyce, zatracić się jak wtedy, gdy słuchałem wiolonczelisty od El Nene. Lecz fortepian nie był moim instrumentem. Mogłem się ukryć w jego dźwiękach, ale nie zniknąć zupełnie.

Pieśń dobiegła końca; kiedy głowiłem się nad następną, usłyszałem skrzypnięcie krzesła Don Miguela. Odetchnąłem z ulgą, sądząc, że nieproszony gość zbiera się wreszcie do wyjścia. Skierował się ku schodom, a ja czekałem, aż zejdzie. Niestety, sądząc po odgłosie kroków, ruszył w górę, ku trzeciemu piętru, do sypialni mojej matki.

– Don Miguel, pójdę z panem – zaszczebiotała tía, zrywając się z miejsca.

Odburknął tylko jednym słowem:

– Won!

Luiza szepnęła przestraszona:

– Feliu, co on wyrabia?

Poza związkami małżeńskimi mężczyźni i kobiety nie odwiedzali się w sypialniach ani nie pojawiali się choćby w pobliżu jakichkolwiek obcych łóżek. To był jeden z powodów, dla których jeszcze przez następnych dziesięć lat nie mieliśmy w Hiszpanii zawodowych pielęgniarek, nie licząc kilku źle wyszkolonych zakonnic. Tylko śmierć, jak się zdaje, była mniej wrażliwa na dyshonor.

Usłyszałem nad naszymi głowami trzykrotne pukanie do drzwi, a na dole zawtórował mu echem rozpaczliwy lament tíi. Usłyszałem też dobiegający zza drzwi krzyk matki:

– Nie chcę pana widzieć!

– Te drzwi są zamknięte! – krzyknął z góry Don Miguel. – Niech ktoś przyniesie klucze.

Nikt się nie poruszył. Nasz „dobroczyńca” ponowił żądanie. Zacząłem wstawać z krzesła.

– Dobrze, Feliu – wyszeptała chrapliwie tía. – Zanieś mu klucz. To ten czarny w górnej szufladzie, w kuchni.

– Nie zaniosę mu żadnego klucza – odpowiedziałem również szeptem.

Wstałem. Po co? Zagryzając wargę, rzekłem:

– Idę jej pomóc.

Na górze Don Miguel walił pięściami w drzwi sypialni.

– Tak – powiedziała Luiza. – Proszę cię, Feliu, pospiesz się.

– Nie będziesz mógł jej pomóc – wyszeptała tía.

– Możemy go wyrzucić – zaproponowałem.

– Ten człowiek to wielka figura w naszym mieście…

– Wyjedziemy – wtrąciła się Luiza. – Przeprowadzimy się do innego miasta!

– Wszędzie jest tak samo – westchnęła tía, porzucając zgryźliwy ton, nagle spokojna i pewna swoich racji. – To musiało się stać. Zobaczycie. Tak będzie lepiej.

Powłócząc nogami, ruszyła w stronę kuchni i wróciła z czarnym kluczykiem zaciśniętym w kościstej dłoni. Luiza zawołała za nią ostatni raz, ale ciotka wspinała się już wolno po schodach. Nie poddawałem się. Myślałem intensywnie, starając się opracować jakiś plan, modląc się równocześnie, żeby nagle w domu pojawił się Enrique. Ale cud nie nastąpił. Do niczego nie doszedłem. Nie podjąłem żadnej decyzji, nie zrobiłem nic. Nie poszedłem za głosem serca. I chyba właśnie wtedy straciłem już bezpowrotnie jakąś jego cząstkę.

Do naszych uszu wciąż docierały z góry krzyki matki: No pasará! Ta oszczędna, zwięzła fraza, trudna do przetłumaczenia, oznacza zarówno: „Nie wejdzie”, jak i: „Nigdy w życiu”.

W kółko wykrzykiwała to jedno krótkie zdanie, które wyryło się na zawsze w mej pamięci. Kilka dekad później miałem usłyszeć niemal identyczne słowa, wypowiedziane w nieco innym kontekście: No pasarán. W obydwu przypadkach wypowiedziane nadaremnie. Bo przecież Don Miguel w końcu wszedł, tak jak przeszli tamci – faszystowscy nacjonaliści, przejmujący władzę w naszym kraju. Najgorsze dla mamy, że jej najbliżsi okazali się współwinowajcami. Wyobrażam sobie, że tak to właśnie odczuwała.

Usłyszeliśmy odgłos siłą otwieranych drzwi i jeszcze jeden okrzyk naszej matki: No pasará! A potem zrobiło się zupełnie cicho.

Na schodach znowu ukazała się tía. Zszedłszy na dół, wbiła palce w moje ramię, mówiąc:

– Graj teraz, graj najgłośniej, jak potrafisz. Dla twojej siostry.

Przez chwilę nie rozumiałem, o co chodzi. Aż do chwili, gdy z góry dobiegły nas jakieś nowe dźwięki, gorsze i bardziej przerażające niż sam krzyk. Wtedy zrozumiałem i zacząłem grać, nienawidząc muzyki za to, że nie zatrzymała tego, co się działo tam, na górze. Umiała tylko zagłuszać.

Nie mogłem zasnąć tej nocy. Matka nie wyszła z pokoju, chociaż Don Miguel dawno opuścił nasz dom. Tylko tía ją widziała. Za każdym porywem wiatru uderzającego w ściany domu albo skrzypnięciem drzwi myślałem, że to wraca Don Miguel. Bez przerwy odtwarzałem w myślach dźwięki dochodzące wtedy z góry i melodie, które wyszarpywałem z fortepianu, żeby ich hałasem przykryć tamten.

Przed świtem zakradłem się do sypialni, którą mama dzieliła z ciotką, wyciągnąłem z szuflady szafki nocnej Biblię, odnalazłem wsunięte między kartki listy i na palcach zszedłem do kuchni, by odczytać je przy świecy. Były zniszczone i dosyć przybrudzone, co mnie trochę zaskoczyło. Bez trudu wyobrażałem sobie matkę czytającą po wielekroć, wciąż od nowa, pierwszy list od mojego ojca, opatrzony stemplem urzędu celnego i datą 1898. W zdumienie wprawił mnie jednak fakt, że i drugi był w podobnym stanie – pomięty i zniszczony. Ciemne plamy wytatuowały pożółkłą i zwiotczałą stronę adresową. Otwierając go, omal nie rozerwałem na liniach zgięcia; widać rozkładano go i składano niezliczoną ilość razy. Odrobina wosku kapnęła na papier tuż przy autokarykaturze Al-Cerraza.

Jak to możliwe, że mojej matce udało się doprowadzić list do obecnego, żałosnego stanu? Dlaczego nigdy nie dała mi nawet do zrozumienia, jak poważnie rozmyśla nad zawartą w nim krótką propozycją i że pojmuje ogrom możliwości, które wiadomość ta przede mną otwierała? Ponad wszelką wątpliwość latami deliberowała nad jego treścią, sparaliżowana pesymizmem i trawiącym ją nieustannie niepokojem. Czymś znacznie gorszym od zlekceważenia tego listu było to, że zadręczała się nim, mnąc go i stopniowo obracając w strzępy, niezdolna cokolwiek postanowić. Nie różniliśmy się aż tak bardzo.

Za plecami usłyszałem szept.

– Ostrożnie, Feliu. Nie zniszcz go, będzie nam teraz potrzebny.

Zerwałem się na równe nogi, przewracając świecznik. Obróciwszy się, zobaczyłem jej twarz w połowie oświetloną blaskiem świecy, w połowie ukrytą w cieniu. Bałem się patrzeć, ale kiedy się w końcu przemogłem, z westchnieniem ulgi stwierdziłem, że nie ma jakichkolwiek sińców czy innych fizycznych oznak doznanej krzywdy. Pomyślałem sobie, że odtąd wszystko pójdzie lepiej, że wcale nie musimy już uciekać z Campo Seco jak zbrodniarze, tylko ruszymy do przodu, ku fascynującej, choć niewiadomej przyszłości, która cały czas na mnie czeka.

Entiendes (hiszp.) – rozumiesz. [wróć]

No tengo ganas (hiszp.) – To już poza mną. [wróć]

Zarzuela (hiszp.) – specyficzna forma spektaklu słowno-muzyczno-baletowego, bardzo popularna w kulturze iberyjskiej oraz na Filipinach. [wróć]

Qué guapa (hiszp.) – jaka piękna. [wróć]

Cierto (hiszp.) – z pewnością. [wróć]

Sí (hiszp.) – tak. [wróć]

CZĘŚĆ II

Barcelona

1907

Rozdział 4

I le lat już gra? – zapytał matkę Don José, kiedy w konserwatorium miasta Barcelony położyła przed nim list Al-Cerraza.

– Skrzypce dwa lata, pojętny uczeń, nawet bez dobrego nauczyciela dawał sobie radę. Fortepian prawie tyle samo. Jego ojciec…

Profesor przerwał.

– Señora, pytałem, od kiedy gra na wiolonczeli.

– Nie gra, proszę pana, ale bardzo chce się uczyć.

Don José zamruczał coś pod nosem.

– To rzadki instrument – ciągnęła matka. – Nie miał okazji…

– Rzadki? Wolne żarty – powiedział, popatrując w stronę uczniów siedzących przed nim półkolem. Jeden z chłopców, mniej więcej w moim wieku, rytmicznie klepał smyczkiem o kolano. Jakaś dziewczyna ziewnęła. – Nie przyjmuję początkujących – oświadczył Don José. Widząc jednak strapienie na twarzy matki, dodał zaraz: – Przebyła pani długą drogę. Dam pani nazwisko i adres nauczyciela, który mógłby prywatnie uczyć pani syna.

Z najbliższego pulpitu nutowego wziął ołówek i wyciągnął z kieszeni marynarki mały karteluszek.

– Ale gdzie zamieszka Feliu? Nie mamy tutaj żadnej rodziny. Myśleliśmy o szkole z internatem, może o stypend…

– Pani syn nie pokazał niczego nadzwyczajnego. Jeśli mam być szczery: jest za stary, żeby zaczynać grę na nowym instrumencie.

– Za stary? Ma dopiero czternaście lat.

– Mam tu więcej utalentowanych wiolonczelistów, niż zatrudnia cały świat. Lepiej znaleźć mu jakiś dobry fach, zanim stanie się ciężarem dla pani i dla męża.

– Mój mąż odszedł już z tego świata.

– Szczerze współczuję – powiedział maestro, zapisał szybko na karteczce adres, po czym podał ją mamie. – Pani wybaczy, uczniowie czekają.

Przygnębieni wlekliśmy się noga za nogą przez Las Ramblas, największy bulwar Barcelony. A miasto tryskało energią, spowijając wszystko aurą kuszącej obietnicy. Więcej tu się działo pomiędzy oddzielonymi pasem zieleni wstęgami ruchu kołowego niż w całym naszym miasteczku. Policjant wykłócał się z dwiema biodrzastymi kobietami, które prowokująco zadarły spódnice koloru burgunda i ukazując obnażone kostki, kierowały się rozkołysanym krokiem w stronę mola. Chmary ludzi zapełniały trotuary – tutaj grupka starszych mężczyzn w kłębach papierosowego dymu wylewała się z zatłoczonego baru; tam znowu stadko młodszych zabiegało o względy pięknej kwiaciarki. Jakiś chłopak ściągnął ze starannie ułożonej piramidy pomarańczę i wrzeszcząc, uciekał przed spływającą na chodnik cytrusową lawiną. W Campo Seco sprzedawca znałby chłopaka, może nawet puściłby się za nim w pogoń wąskimi uliczkami. Ale tutaj, z sześcioma klientami czekającymi w kolejce, handlarz mógł tylko skinąć na młodszego pomocnika, żeby pozbierał rozrzucone owoce, drugą ręką uspokajając rozhuśtane szale wagi.

Promienie słoneczne migotały w koronach ciągnących się szeregiem platanów, a pod zielonym baldachimem ich listowia rzędy złotych klatek wyznaczały linię trotuarów, tworząc nakrapiany plamami światła tunel ograniczający widok na ciągnące środkiem z lewa i z prawa pojazdy. Z klatek dobiegał trel dobywający się z tysiąca żółtych ptasich gardziołek.

– Kochają tu muzykę, wiem to! – krzyknąłem do matki, ale moje słowa utonęły w śpiewie pierzastej rzeszy.

Minąwszy szpaler klatek, znaleźliśmy się w wąskim, lejkowatym pasażu zastawionym rzędami świeżo powerniksowanych malowideł. Potykając się o ramy i stojaki, mama wciąż przepraszała, jakby wtargnęła do czyjegoś prywatnego atelier; nie było jednak innej drogi. Torowaliśmy sobie przejście w labiryncie kawiarnianych stolików, a ja, schylając w ostatniej chwili głowę, unikałem zderzenia z żeglującymi fregatami tac, z których dochodził do mych nozdrzy ostry zapach czosnku. Wygięte niczym skręcone gumowe węże różowawe macki przelewały się przez brzegi półmisków. Trąciłem mamę w ramię.

– Calamar¹! – wyjaśniła, lekko odwracając głowę, uskakując z drogi następnemu kelnerowi, który niespodziewanie wychynął z drugiej strony.

Zaczęła się usprawiedliwiać, ale rzuciwszy nań spojrzenie, przystanęła z wrażenia. Od pasa wzwyż był uosobieniem zniewalającego młodzieńczego wdzięku: biała rozchełstana koszula, czarny podwójnie zawiązany krawat, z tacą zgrabnie balansującą na jednej, uniesionej w górę dłoni. Od pasa w dół przebrany był za konia – poniżej linii brzucha nie brakowało żadnego z końskich akcesoriów, od potrząsającej grzywą głowy aż po zmierzwiony gęsty ogon, zwisający luźno z podniszczonych starych szelek.

– Paella?! – wrzasnął, recytując z pamięci menu dnia. – Gambas al ajillo? Biftec²?

W swoim niesamowitym kostiumie był dla mnie nadzwyczajny, ale mama cofnęła się z odrazą i mamrocząc tylko: „Nie, nie”, przyspieszyła kroku.

Nieśliśmy z sobą cały bagaż w pośpiechu spakowany na drogę. Powietrze pod platanami pachniało słodko i wilgotno, ale dochodzący zewsząd odór spoconych ciał trudniej było znieść niż suchy skwar kamiennych bruków Campo Seco. Bulwar Las Ramblas był niczym wielka rzeka, najbardziej rwąca i gwałtowna w południe.

Stoiska z gazetami i stoliki kawiarniane, jak otoczaki obmywane nurtem wody, przyspieszały tylko przepływ ludzkiej masy, która usiłowała je wyminąć. Torebka mamy uderzyła w wózek dziecięcy i opiekunka zasypała nas gradem wyzwisk. Przystanąłem, by postawić walizki, a wtedy mężczyzna idący za mną wpadł mi na plecy. Mamrotałem przeprosiny, gdy jakieś uniesione w marszu kobiece ramię walnęło mnie w obojczyk. Pochylając się do walizek, zobaczyłem, jak mama potyka się o kraj własnej spódnicy wleczony po chodniku. Rozrywając go, krzyknęła:

– Czy naprawdę nie da się tu nigdzie usiąść?!

– Ależ oczywiście – odezwał się za nami postawny mężczyzna i poprowadził matkę w stronę krzesła, zaledwie kilka kroków od przewalającego się ulicą tłumu przechodniów. Postawił przed nią kielich wielki jak akwarium, napełniony rubinowym płynem, i wrzucił do środka żółte, pomarańczowe oraz zielone skórki kandyzowanych owoców.

Mama rozejrzała się czujnie, przysuwając walizki bliżej nóg, a ja zająłem krzesło obok niej.

– Nie chcemy jeść – oznajmiła.

– Nie ma jadłospisu? Ależ oczywiście. Proszę zaczekać, zaraz wracam.

– Muy amable³ – szepnęła, kiedy odszedł, układając usta w grymas, który miał wyglądać na pewność siebie.

– Co to takiego? – zapytałem, wskazując palcem puchar.

– Nie jestem pewna. Lepiej nie dotykaj.

Mama otwierała właśnie wachlarz, kiedy znów pojawił się mężczyzna, wsuwając kartkę papieru pod nóżkę ogromnego kielicha. Po czym się ulotnił. Mama przez chwilę studiowała jej zawartość.

– Ależ ja tego w ogóle nie zamawiałam! – krzyknęła. Do stolika podszedł drugi kelner, wyciągając dłoń. W odpowiedzi na jej wyjaśnienia, że zaszło tu nieporozumienie, bo ona nie zamawiała przecież ani nie upiła choćby kropli z oferowanego napoju, rozwiązał tylko sznurki fartucha, spojrzał gdzieś w odległy punkt ulicy i unosząc palec w górę, dał komuś znak. Z przeciwległej strony Ramblas policjant, którego widzieliśmy wcześniej, skinął energicznie głową i ruszył w naszym kierunku, zatrzymując się tylko na chwilę, by przepuścić dorożkę.

Matka trzepnęła wachlarzem o stół, przewracając kielich i wylewając zawartość na rozerwaną suknię. Oboje poderwaliśmy się z krzeseł.

– Doskonale, bierz pan! – wrzasnęła mama i wygrzebawszy z torebki trzy monety, wcisnęła je w dłoń namolnego kelnera.

Dopiero gdy rwący nurt bulwaru Ramblas zniósł nas ku wschodniej przecznicy, matka przemówiła.

– Pieniądze na dwa dni życia poszły w błoto. I wiesz, co jest w tym najgorsze, Feliu? Właśnie teraz mam naprawdę ochotę czegoś się napić. – I jakby mówiąc już do siebie samej, dodała: – Tego najbardziej nienawidzę w wielkich miastach.

– Czego?

– Jak zmuszają cię, byś zapragnął czegoś, o czym w ogóle nie wiedziałeś, że tego chcesz. Tego, że zmuszają cię, byś pragnął rzeczy, których i tak nie możesz mieć.

Winien ci jestem jeszcze kilka słów o naszym nagłym wyjeździe z Campo Seco. Albo raczej o tym, jak nasz świat w jednej chwili rozpadł się na dwoje – po jednej stronie mama i ja, a po drugiej tía i Luiza. Nazajutrz po pamiętnych wydarzeniach ciotka uroiła sobie, że koszmar minionej nocy podsunie Don Miguelowi myśl o jakimś honorowym rozwiązaniu, którym w jej mniemaniu mógł być tylko ślub. Nawet w chwili pożegnania, gdy całowaliśmy jej przywiędłe policzki, obiecując, że natychmiast napiszemy, ciągle nie przyjmowała do wiadomości, że wyjeżdżamy. Luiza wiedziała, że ktoś musi zostać z ciotką, rozumiejąc także, że wielkie miasto nie jest dobrym miejscem dla dziewczyny, zwłaszcza że nie mieliśmy pojęcia, gdzie zatrzymamy się na nocleg. Chyba jednak wierzyła w zapewnienia mamy, że już wkrótce znowu będziemy razem, choć widziała zapakowane do walizki srebrne lichtarze, dwa obwiedzione koronkami obrusy i zwinięty w rulon gobelin – spadek po dziadkach.

W naszym miasteczku mama uchodziła za osobę znaczną i światową, ale tutaj nikomu nie przyszłoby do głowy mówić o niej „Doña”. I choć nieraz odwiedzała Barcelonę w latach swej młodości i jeździła do wielu innych miejsc – na Kubę, do Kadyksu czy Madrytu – upływ lat i ostatnie doświadczenia podkopały jej niezachwianą przedtem pewność siebie. W wielkim mieście mama się gubiła, nie wiedziała, gdzie przysiąść, by odpocząć, jak wyegzekwować dobrą obsługę; pytając o drogę zaspanych sprzedawców papierosów i apatycznych zamiataczy ulic, nie była w stanie poprawnie zinterpretować otrzymanej informacji. Gdy przemierzaliśmy bulwary i aleje, szukając domu, w którym mieszkał polecony nam przez Don Joségo prywatny nauczyciel, obcy potrącali ją i rzucali pogardliwe spojrzenia na jej wiejski ubiór. Za każdym razem, gdy przystawała na skrzyżowaniu, słaba i zagubiona, wydawała mi się jakby mniejsza, z głową sięgającą niewiele ponad koła niezliczonych furgonów i powozów o lśniących szprychach na zapchanych ulicach.

Idąc wąskim zaułkiem, cuchnącym zgniłymi krewetkami, moczem i innymi miejskimi zapachami, od których robiło nam się mdło, oboje skrzętnie ukrywaliśmy, jedno przed drugim, odrazę, dodając sobie animuszu komentarzami o napotkanych nielicznych przechodniach. W końcu odnaleźliśmy dom nauczyciela. Lokatorka mieszkania na parterze, starsza kobieta z przygarbionymi ramionami i krzywym kręgosłupem, usłyszała, jak szamoczemy się z zaryglowaną bramą ozdobioną żelaznymi okuciami.

– Alberto Mendizábal? – wymamrotała, pokazując schody. – Rzadko przyjmuje gości.

Marmurowe stopnie prowadzące nas w górę zimną, nieoświetloną klatką schodową zachowały jeszcze ślady minionej świetności, choć ich wyślizgane, zaokrąglone brzegi i starte, wręcz wklęsłe powierzchnie dawały smutne świadectwo niszczycielskiej siły upływającego czasu. Posępnego obrazu dopełniał wszechobecny brud i zalegający w rogach podestów pokruszony tynk. Po kilkakrotnym stukaniu do drzwi Mendizábal otworzył; w workowatym kaftanie, tak wytartym, że w najsłabszych miejscach prześwitywała poszarzała biała koszula, którą miał pod spodem. Stał przed nami nieogolony, srebrna szczecina brody trzydniowego zarostu odcinała się jaśniejszą barwą od siwizny krótko przystrzyżonych włosów. Worki pod oczami, upstrzone żółtymi ziarenkami, upodabniały go do wielkiej żaby. Uśmiechnął się, a ciężkie powieki zupełnie zasłoniły mu oczy.

– Mówcie mi Alberto – powiedział, ignorując moją wyciągniętą dłoń. – Nie uznaję tytułów.

Wysłuchał naszej opowieści o wizycie w konserwatorium i rzucił okiem na list polecający Al-Cerraza.

– Myślisz, że to miasto padnie przed tobą na kolana, tylko dlatego że nosisz takie imię?

Patrzyłem osłupiały. Wtedy znałem już historię mojego narodzenia i wiedziałem o pomyłce notariusza, nie rozumiałem jednak, jaki to ma związek z dniem dzisiejszym.

– Aníbal – wymówił z naciskiem – wielki człowiek. Poprowadził swoją armię na słoniach przeciwko Rzymianom. Jego ojcem był Hamilkar Barca, założyciel Barcelony. Czy już nikt w tym kraju nie uczy się historii?

Zebrałem się na odwagę i odrzekłem:

– Nie wiem nic o podbojach, ale wiem, że z moim smyczkiem w dłoni nie ulęknę się niczego.

– Wojownik. To dobrze. W tym mieście artysta musi walczyć, żeby ktokolwiek go usłyszał ponad zgiełkiem bomb.

Zauważył, że uniosłem brwi, i dodał:

– Miasto bomb. Czy wiesz, że tak właśnie nazywają Barcelonę? Przynajmniej raz do roku Ramblas spowijają kłęby dymu. Na ruinach po zamachach i zgliszczach spalonych kościołów miasto odradza się, przybierając nowy kształt. W sumie to nie jest takie złe. Istnieje kilka naprawdę ładnych publicznych skwerów w miejscach, gdzie kiedyś stały katedry.

Mama lekko wyciągnęła szyję i z wystudiowanym, pozornie obojętnym wyrazem twarzy rozejrzała się po mieszkaniu.

– Jeśli życie w wielkim mieście was przeraża, lepiej od razu wracajcie – rzekł Alberto. – Złapcie któryś z pociągów, dopóki jeszcze mają po czym jeździć.

Wyglądał na wściekłego i pewnie zachodził w głowę, dlaczego w ogóle musi tracić dla nas czas. Po chwili westchnął i jego twarz się rozchmurzyła.

– Och, nie jest aż tak źle. W rzeczy samej, dość spokojnie. Rozgośćcie się, można usiąść. Mamy wiele spraw do obgadania.

Tego popołudnia Alberto zaproponował, żebym został jego uczniem. Żona zmarła mu kilka lat wcześniej, a córka z mężem przeniosła się do Walencji, więc mógł spokojnie wynająć nam pokój, odkładając pierwszą płatność do czasu, aż mama znajdzie jakąś pracę. Tej nocy, leżąc w łóżku, powiedziała szeptem:

– To intelektualista i anarchista. Ale wydaje się niegroźny. A na dodatek dosyć tani.

Następnego ranka wstaliśmy bardzo wcześnie. Zjedliśmy kilka kanapek, które zostały nam po podróży pociągiem poprzedniego dnia, i wypiliśmy trochę nieświeżej wody z dzbanka w wiklinie. Moje spojrzenie powędrowało w stronę czajnika na herbatę, ale mama powstrzymała mnie, mówiąc:

– Poczekaj, aż cię poczęstują.

Ale Alberto wciąż się nie pojawiał.

Przeszliśmy do bawialni w nadziei, że zaraz nadejdzie. Wzdłuż ściany stało kilka ciężkich foteli obitych skórą, ale leżały na nich sterty książek i ubrania. Oczy mamy ożywiły się, gdy stwierdziła brak guzików przy dwu zwiniętych byle jak koszulach. Wybiegła z saloniku, żeby przynieść woreczek z przyborami do szycia, szczęśliwa, że znalazła sobie zajęcie, a przy okazji wygodny pretekst, by zwolnić miejsce na fotelu, w którym mogła teraz usiąść. Ja tymczasem przyglądałem się badawczo tytułom książek stojących rzędami na regałach. Pío Baroja, Unamuno, wszechobecny Cervantes, poza tym wiele innych nazwisk, które nic a nic mi nie mówiły. W końcu podniosłem klapę koncertowego fortepianu i przycisnąłem biały klawisz. Ku mojemu zaskoczeniu nie wydał żadnego dźwięku. Spróbowałem innych, po czym wziąłem akord – nic.

– Zepsuty – oznajmił Alberto, wchodząc do pokoju i pokasłując. – I rozebrany na części. Ale jako stół na przyjęcia i obiady – idealny; sześć osób albo więcej może przy nim jeść. Oczywiście przy zamkniętym wieku.

Miał na sobie wciąż tę samą koszulę i wełniany kaftan z poprzedniego dnia. Paradował w workowatych spodniach od piżamy, a biedna mama za wszelką cenę starała się unikać ich widoku.

– Ten twój smyczek… Można zerknąć?

Oczekiwałem, że zachwyci go egzotyczne drewno, zaintryguje pochodzenie, że zechce dowiedzieć się czegoś więcej o mym ojcu. Ale on powiedział tylko:

– Uwalany tłuszczem i brudny, dziobałeś nim w ziemi czy co?

Mama spojrzała wymownie w moją stronę. Wbiłem wzrok w podłogę.

– Pierwsza lekcja – szacunek dla narzędzi pracy. Znam stolarzy, którzy bardziej dbają o swe młotki niż ty o ten smyczek. Kiedy zamierzasz doprowadzić do porządku jego włosie?

Starając się niczego nie uronić, mama wypytała o wszystko w sprawie smyczka. Słuchała objaśnień, wykręcając głowę, by odwrócić wzrok od nieprzyzwoicie wzdętej dolnej części garderoby. Potem szybko wymknęła się przez uchylone drzwi, unosząc z sobą smyczek, najwyraźniej zadowolona, że może wreszcie coś konkretnego zrobić.

Miałem nadzieję, że od razu zaczniemy lekcję, ale nic takiego się nie stało. Alberto wrócił do sypialni. Zostałem sam z milczącym fortepianem i ścianą pokrytą reprodukcjami hiszpańskich klasyków. Wziąłem z półki jakiś tom i przez chwilę przerzucałem kartki, po czym usiadłem i wyskrobałem długi, tęskny list do Enrique, jedynej osoby na świecie, co do której miałem niezachwianą pewność, że przychylnie, bez uprzedzeń przyjmie wszystko, co dotąd mi się przydarzyło.

Tego dnia Alberto opowiadał o właściwym ułożeniu lewej ręki. Pokazał mi, jak kłaść dłoń na szyjce wiolonczeli, używając w tym celu kija od szczotki i koreczków, które wetknął mi między palce. Jeśli w czasie wędrówki mojej sztywnej dłoni w górę i w dół drewnianej pałki korek spadał, to oznaczało, że nie zachowałem należytego odstępu między palcami. Ale Alberto nie chciał demonstrować niczego na prawdziwym instrumencie. Karmiłem się nadzieją, że jego wiolonczela nie przeszła przez piekło poniżenia, jakie stało się udziałem fortepianu.

Nieco później tego samego ranka, gdy z walizką wypchaną srebrem i lnianymi obrusami matka wymykała się frontowym wejściem, spiesząc do lombardu, zapytał:

– Kiedy zamierza pani kupić chłopcu instrument?

– Nie może grać na pańskim? Przynajmniej na początku?

– O, nie. Mój jest w opłakanym stanie.

Tej nocy, gdy leżałem na podłodze, tuż przy wąskim łóżku matki, powiedziałem szeptem:

– Czy możemy mieć pewność, że Alberto w ogóle potrafi grać na wiolonczeli?

– Przecież inaczej Don José by go nie polecił.

– Ale co to za muzyk, który nie gra już na swoim instrumencie?

Matka nie odpowiedziała, czułem jednak, jak jej ciało zesztywniało pod zgrzebnym prześcieradłem.

– Jeśli nieprędko mam usłyszeć wiolonczelę albo na niej zagrać, równie dobrze mogę siedzieć w domu, w Campo Seco. Tam przynajmniej każdego dnia miałem fortepian. Tutaj gram tylko na miotle.

– Chcesz wracać?

– Oczywiście, że nie – odparłem. – A ty?

– Może – powiedziała cicho.

– Nawet jeśli to niebezpieczne?

– To mój dom. – Chciała chyba westchnąć, ale powściągnęła się i modulując wydech, wydała z siebie przesadne, maskujące ziewnięcie. – Na razie starajmy się nie pogarszać sytuacji. Jutro idę do człowieka, któremu dałam do naprawy twój smyczek. Zna wszystkie sklepy muzyczne w okolicy. Może nam coś doradzi. – Powiedziawszy to, odwróciła się do ściany, ja jednak, nawet w ciemnościach, ciągle czułem jej naprężone ciało, czujne i bezsenne.

Trzeciego dnia Alberto poszedł do kuchni i wrócił stamtąd z zatłuszczonym skrawkiem papieru pakowego od rzeźnika. Na odwrocie niechlujnym pismem sporządził jakąś listę i podał matce. Zawahała się, czy go wziąć, i wyraźnie zobaczyłem, jak gorączkowo i zawzięcie kalkuluje.

– Artykuły pedagogiczne – wyjaśnił, gdy odeszła. Spostrzegłszy, że robię wielkie oczy, dodał: – Muzyka dla początkujących, gamy i etiudy, tego rodzaju rzeczy.

Nadal w spodniach od piżamy, cały ranek poświęcił na wykład. Pokazując mi, jak ograniczony, w porównaniu z fortepianem czy skrzypcami, jest repertuar wiolonczelowy, wziął się do prześledzenia rozwoju brzmienia i techniki instrumentu na przestrzeni wieków, od barokowej sonaty kameralnej do osiemnastowiecznych Włoch, Francji i Niemiec. Snując swoje rozważania, chodził wolnym krokiem po pokoju. Przy Bachu przystanął, odwrócony do mnie plecami.

– Za dużo do opowiadania. Wrócimy do niego, kiedy będziesz gotów.

Następny w kolejce był Beethoven i krok Alberta nabrał przyspieszenia. Potem Brahms – czy wiem, że jako dziecko grywał na wiolonczeli? Lalo, Saint-Saëns, Chopin.

– Jego ostatnia sonata zadedykowana jest wiolonczeliście! Pozwól, że ci ją zanucę, jeśli zdołam.

Potem polecił mej uwadze Rachmaninowa, który zaledwie przed sześciu laty zainicjował nowy typ sonaty, gdzie wiolonczela rzeczywiście jest nośnikiem melodycznym.

– Nie znasz tego scherza? W ogóle nie słyszałeś o Rachmaninowie?

Nie mogłem mu powiedzieć, że nie słyszałem co najmniej o połowie kompozytorów, których wymienił. Jeśli się obawiałem, czy Alberto nie okaże się oszustem, to o wiele bardziej trząsłem się ze strachu na myśl, że odkryje, iż ja sam nim jestem. Nie miałem zielonego pojęcia o jakiejkolwiek literaturze wiolonczelowej.

Ale wątpliwości natury moralnej nie osłabiły mojego apetytu. Gdy Alberto mówił, gwizdał, a na koniec nawet i zaśpiewał, mój żołądek burczał coraz natarczywiej, aż nauczyciel zrobił w pewnej chwili pauzę, spojrzał na mnie w roztargnieniu, mówiąc:

– Tak, istotnie powinniśmy coś przekąsić. – Jakby od dawna czekał na kogoś, kto pomoże mu dojść do tej konkluzji.

Od kiedy się wprowadziliśmy, mama z furią zwalczała panujący w kuchni bałagan, likwidując sterty brudnych talerzy i kubków, na których dnie osiadła czarna maź po kawie. Tego ranka señora Pacheco, stara dama z parteru, podrzuciła trochę mięsa i owoców, które dwa razy w tygodniu kupowała dla Alberta, oszczędzając mu kłopotu wychodzenia z domu. Ale zamiast wziąć się do gotowania, nauczyciel ogolił się, wdział na siebie świeżą koszulę bez kołnierzyka oraz bezkształtną marynarkę, stanął w drzwiach z ręką na klamce i odchrząknąwszy kilka razy, spytał:

– No jak, gotowy?

Nie miałem pojęcia, że jestem świadkiem zdarzenia dużej wagi. Było ono też istotnym wydarzeniem dla mnie. Nie opuszczałem domu Alberta od trzech dni. On, jak się później okazało – od przeszło trzech tygodni. Tak naprawdę nie miał lęku przed światem zewnętrznym, tylko po prostu był melancholikiem – tak to wówczas nazywano.

Alberto zabrał mnie do kawiarni za rogiem. W głębi sali, w narożniku ozdobionym wielkimi lustrami, zza zatłoczonego stołu poderwało się pięciu mężczyzn w wełnianych czapkach i beretach, by powitać okrzykami mojego nauczyciela. Podeszliśmy, a oni, kordialnie poklepując mnie po plecach, wsunęli mi do ręki szklaneczkę z rżniętego szkła ze zmrożoną anyżówką, która paliła teraz w palce. Rozmowa szybko zeszła na tematy polityczne.

– To tutaj na porządku dziennym – rzekł Alberto, mrugając do mnie zapuchniętym okiem.

Ale gdy konwersacja zaczęła trochę kuleć, krzepki, śniadoskóry facet o imieniu Cesar zagadnął z innej beczki:

– Myśleliśmy już, że twój maestro gnije gdzieś w szpitalu albo siedzi w ciupie. Wygląda na to, że przywróciłeś go do życia.

Wzruszyłem ramionami, uśmiechając się niepewnie.

– Więc chcesz być jak twój nauczyciel? Grać tam, gdzie on kiedyś grał, albo coś w tym rodzaju?

Znowu wzruszyłem ramionami.

– Nie wiem, gdzie grał.

– Nie wie, gdzie grał, a to dobre! – ryknął chudzielec imieniem Ramón, którego przykrótka marynarka odsłaniała kościste nadgarstki i dłonie pokryte złuszczonymi bliznami.

– Dobrana para – śmiał się Cesar. – Uczeń, który nie zadaje wiele pytań, i maestro, który nie lubi na nie odpowiadać.

Nie wypadało o nic pytać. Dziecko nie wymaga od dorosłego listów uwierzytelniających. Starałem się patrzeć w bok, unikając spojrzeń nabijających się mężczyzn, ale ze wszystkimi tymi lustrami wokół nas nie byłem w stanie uciec przed niczyim wzrokiem, nawet własnym. Trzy kopie mej chłopięcej twarzy – okrągłe policzki, wysoko podniesione czoło – słały mi kpiące uśmiechy ze wszystkich stron.

– Kiedy się urodziłeś? – zapytał Ramón.

– 29 grudnia.

Z jakiegoś powodu moja odpowiedź bardzo go ubawiła. Rżąc, wpakował do ust pełną garść migdałów. Kiedy je przeżuwał, widziałem kości poruszające się na skroniach oraz w ocienionym zagłębieniu pomiędzy szczęką a uszami.

– Którego roku, mały – uściślił, zagarniając tym razem garść orzechów. – Dziewięćdziesiątego czwartego, dziewięćdziesiątego piątego?

– Tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego drugiego.

– On jest niemłody, a my już starzy – powiedział Cesar tonem bardziej przyjaznym niż pozostali. – Nadal kłócimy się o sprawy, które zdarzyły się, zanim zaczął chodzić.

Spojrzałem na Alberta; jego twarz była pogodna, choć nieprzenikniona, a oczy mrugały ponad nabrzmiałymi workami dolnych powiek.

Zamówiliśmy bocadillos⁴ z omletem ziemniaczanym. Ramón postawił mi jeszcze jedną anyżówkę. Gęsta słodka wódka łatwo wchodziła do gardła, ale po kilku minutach zaczęło mi się kręcić w głowie. Tańczące lustrzane odbicia wokół nas – na suficie, ścianach za naszymi plecami i za barem – wzmagały wirowanie.

Alberto chyba zauważył, co się ze mną dzieje, bo powiedział:

– No dobrze. Na dziś wystarczy, wracamy. Rano lekcje.

Gnębiło mnie paskudne przeczucie, że nawet po południu nie będzie jeszcze dobrze.

Byliśmy wszyscy stłoczeni z tyłu stołu, więc naszemu wychodzeniu towarzyszył pomruk odstawianych i przesuwanych ciężkich krzeseł. Obijając się o zblokowane gęsto stoły, próbowaliśmy wydostać się na zewnątrz. Po drodze Ramón upuścił swoją laskę zakończoną hebanową rączką, a kiedy schyliłem się, by ją podnieść, nasze oczy się spotkały.

– Jeśli chcesz lekcji, powinieneś zajrzeć do muzeum figur woskowych trzy przecznice stąd. Tam dopiero nauczysz się ciekawych rzeczy o tym świecie.

Cesar roześmiał się i dorzucił drwiąco:

– W tej dzielnicy każdy nauczy cię tego i owego.

W drodze do domu zapytałem Alberta o dłonie Ramóna.

– Był oboistą, zanim spalił sobie ręce. Są teraz takie sztywne, że nie może nawet zginać palców.

– To okropne.

Słysząc ton współczucia, Alberto się żachnął.

– Zawracanie głowy, nie spotkało go nic, na co by sobie nie zasłużył. Nic, na co nie zasługiwałaby większość z nas.

Z brzmienia jego głosu wyczytałem, że nie powinienem już zadawać żadnych pytań. Kilka kroków dalej poklepał mnie po plecach i jakby nigdy nic stwierdził:

– Z wiekiem wszyscy tracimy dawną giętkość. Nie tylko w palcach, także w naszych zachowaniach. Muzyka to bułka z masłem, Feliu. Najtrudniejsza jest cała reszta.

Przez ten pierwszy tydzień nieczęsto widywałem matkę. Albo uganiała się po mieście, wydając nasze ostatnie oszczędności na zaspokojenie moich muzycznych potrzeb, albo rozglądała się za pracą. Wracając z każdej wyprawy, miała twarz ściągniętą niepokojem. „Wszystko jest tutaj takie drogie” – mówiły jej strapione oczy; początkowy plan, by od czasu do czasu zarobić jakiś grosz, szyjąc w domu, spełzł na niczym. Nawet w pierwszą niedzielę, którą spędzaliśmy w Barcelonie, kiedy niemal wszystko dookoła zaryglowane było na trzy spusty, z samego rana ulotniła się z mieszkania, polecając przedtem, bym poszedł do kościoła. I tyle ją widziałem.

Alberto parsknął serdecznym śmiechem, kiedy zaproponowałem, byśmy razem wybrali się na mszę. Oznajmił, że nie praktykuje, ale pokazał mi najbliższy dom modlitwy, gdzie poszedłem, bez szemrania spełniając polecenie mamy. Nie miałem jednak ochoty wejść do środka. Powałęsałem się trochę po dziedzińcu, patrząc z ukosa na inne dzieciaki w moim wieku, też niekonwojowane przez rodziców. Jakiś chłopiec śpiewał przed drzwiami kościoła. Przyglądałem mu się przez bitą godzinę, widząc, jak jego czapka napełnia się brzęczącymi monetami. Kiedy odszedł, szybko zająłem jego miejsce. W domu nigdy nie śpiewałem, ale nowe miasto najwyraźniej wyzwalało we mnie jakieś nigdy przedtem nieodkryte możliwości. Zacząłem więc pełnym głosem jedną z włoskich pieśni szczególnie faworyzowanych przez świętej pamięci chór ojca Basilia. Nie miałem czapki, więc zdjąłem buty i postawiłem przed sobą. Msza dobiegła końca, rodziny wysypały się z kościoła i parę srebrnych krążków wylądowało w pantoflu. Dreszcz sukcesu rozżarzył mnie do tego stopnia, że śpiewałem teraz jeszcze głośniej, prezentując publiczności przechodzącej ulicą fragment pieśni zapamiętanej z nocnych recitali Enrique. Pieszcząc moje uszy cichym brzękiem, coraz więcej monet spadało na niewielki stosik.

Kilkoro młodszych dzieci – niektóre w łachmanach i z bosymi stopami – włóczyło się po skwerku, obserwując moje poczynania. Dumny z przemyślności, dzięki której tak szybko nauczyłem się zarabiać, przesypałem pieniądze z buta do kieszeni, żeby srebrna kupka nie budziła niezdrowej ciekawości. Następnie znowu postawiłem but na ziemi i zacząłem śpiewać, myśląc, na co wydam pieniądze. Może za radą Ramóna pójdę do muzeum figur woskowych. Albo zaproszę mamę na wystawny obiad. Lub jeszcze lepiej – do opery. Gigantyczne gmaszysko Gran Teatro del Liceo stało tylko kilka przecznic od domu, w którym mieszkaliśmy. Jego połyskliwe żyrandole i zielono-złote kolumny jak latarnia morska rozświetlały jedno z najbardziej ruchliwych skrzyżowań bulwaru Ramblas.

Właśnie w chwili gdy oczami wyobraźni śledziłem siebie i mamę pod rękę przechadzających się bulwarem w wieczorowych strojach, jakaś niewyraźna ruchoma plama wdarła się w pole mojego widzenia. Jeden z małych oberwańców rzucił się w moim kierunku, złapał obydwa moje buty i unosząc łup, zniknął za najbliższym rogiem. Stałem osłupiały, pobrzękując ukrytymi w kieszeni monetami. Dopiero po chwili zrozumiałem, że w ogóle nie interesowały go pieniądze.

Gdy wróciłem do mieszkania, na progu powitał mnie Alberto. Za nim stała mama, jeszcze w płaszczu i chustce, którą owijała głowę.

Alberto wciągnął mnie do środka.

– Chodź zobaczyć, co ci przyniosła twoja matka.

Ale mamie zrzedła mina, kiedy zobaczyła moje bose stopy.

– Zgubiłeś buty?

– Ukradli mi!

– Z nóg?

– Nie, stały obok.

– Ale dlaczego nie miałeś ich na sobie?

– Śpiewałem. Dla pieniędzy.

– Żebrałeś?! – wrzasnęła.

Alberto dotknął pleców mamy, ale odsunęła się gwałtownym ruchem.

– Zarobiłem trochę pieniędzy…

– Na pewno nie tyle, żeby starczyło na buty! Feliu, nie damy rady kupić nowych.

– Spokojnie, jakoś to będzie – próbował załagodzić sytuację Alberto.

– Dopiero co wydałam ostatni grosz, jaki miałam – jęknęła matka.

Zwiesiła nisko głowę, zdejmując chustę i odsłaniając nierównego „pazia”, przyciętego tuż poniżej ucha.

– Mama, twoje włosy!

– Nie powinniśmy tu przyjeżdżać – powiedziała prawie szeptem.

Alberto zręcznie wziął na siebie rolę rozjemcy, mamrocząc z opuszczoną brodą:

– Może dzisiaj jeszcze to nie jest modne, ale już niedługo będzie. – Po czym odwrócił się na pięcie i położywszy dłoń na mym ramieniu, popchnął mnie przed sobą. Usłyszałem kroki mamy na schodach i dalekie echo jej milknących łkań.

Wprowadził mnie do bawialni. Byłem przygotowany na kolejną porcję wykładu. Ale zakręcił mną trzykrotnie z psotną miną i zatrzymując, wskazał na coś palcem. Spojrzałem. W przeciwległym kącie pokoju stała wiolonczela. Nie była barwy karmelka jak ta Emila Duartego. Miała odcień oliwki, kilka zadrapań obok podstawka, niewielką szczerbę na główce w kształcie ślimaka i odrobinę ściemniałego kitu tuż przy odkręcanej nóżce chroniącej instrument przed upadkiem.

Była piękna.

– Na to mama wydała ostatnie oszczędności?

– A co myślałeś?

– Że na tę nową fryzurę.

– Nie, hijo, sprzedała swoje włosy perukarzowi. A i tak wystarczyło tylko na pierwszą ratę. Zaczyna jutro nową pracę, by uregulować resztę. – Popchnął mnie w kierunku wiolonczeli. – No, na co czekasz? Bierz się do niej.

– Wygląda strasznie – powiedziałem drżącym głosem.

– Włosy odrastają.

– Jak szybko?

– Twoja pierwsza wiolonczela!

– Proszę, powiedz mi, kiedy znowu będą długie?

– Nie wiem. Co miesiąc jeden centymetr. Może za dwa lata będą już sięgać za ramiona.

– Tyle będę się uczyć u ciebie.

– W takim czasie nie dasz rady…

– A potem zgłoszę się na przesłuchanie do Don Joségo i będzie musiał przyjąć mnie do szkoły. Do tego czasu mama będzie się mogła pokazać.

– Już teraz może.

– Nie ludziom, na których nam zależy – wyplułem te słowa z dławiącą mnie śliną, po czym wytarłem nos rękawem. – Rodzinie, rozumiesz? Przyjaciołom.

– Tak ci pilno wysłać ją z powrotem do domu? Nawet jeśli to nie najlepszy pomysł?

Zabolało mnie, że mama spoufaliła się z Albertem i opowiadała o naszych osobistych sprawach, w tym, rzecz jasna, prawdziwych powodach ucieczki z Campo Seco.

– Dwa lata – powtórzyłem, tym razem nie myśląc o mamie, lecz modląc się po cichu, by chociaż tyle.

– Está bien⁵ – odparł Alberto. – W takim razie nie mamy czasu do stracenia.

Calamar (hiszp.) – kalmary. [wróć]

Gambas al ajillo? Biftec? (hiszp.) – Krewetki z czosnkiem? Befsztyk? [wróć]

Muy amable (hiszp.) – Bardzo miły. [wróć]

Bocadillos – najpopularniejsze w Hiszpanii duże kanapki z bułki typu bagietka. [wróć]

Está bien (hiszp.) – Będzie dobrze. [wróć]

Rozdział 5

Z powodu wiolonczeli mój świat się skurczył, ale też pojaśniał jak kawałek drewna dopalający się na rozżarzonych do czerwoności węglach. Po raz pierwszy w życiu każdego ranka budziłem się, dokładnie wiedząc, co mam robić. Nie dbałem o cały nieodgadniony świat za oknami. Moim kosmosem stał się krąg przestrzeni zakreślony ramieniem prowadzącym smyczek. Około południa korzonki nerwowe kości ogonowej zaczynały mocno mi się dawać we znaki. Po pięciu, a niekiedy siedmiu godzinach siedzenia na krawędzi stołka wstawanie przychodziło z trudem, ale ból w dole kręgosłupa świadczył o tym, że dałem z siebie wszystko i spokojnie mogę uznać, iż nie byłem w stanie zrobić więcej.

Pewnego dnia, przechadzając się po Ramblas, w rozłożonym kufrze obwoźnego sprzedawcy zobaczyłem fotografię w sepii przedstawiającą trzech mężczyzn palących opium, błogo zatraconych w chmurze marzeń. Pomyślałem, że chyba tak musiałem wyglądać w pierwszych dniach mojego kontaktu z wiolonczelą. Równie trudno było mi opuszczać pokój muzyczny Alberta, jak tym trzem chińskim palaczom ich melinę.

Powrót do lekcji najwyraźniej był też zbawienny dla Alberta, który z wolna budził się do życia. Muzyka przyciągała go jak magnes. Niezależnie od tego, w jakiej części mieszkania aktualnie się znajdował, od czasu do czasu wślizgiwał się do bawialni, by zasypać mnie wskazówkami, po czym chyłkiem opuszczał pokój, obserwując mnie aż do chwili, kiedy potykając się o próg, znikał w uchylonych drzwiach. Kilka minut później wracał z okruchami chleba na nieogolonej brodzie, z nożem w dłoni, by z pełnymi ustami wprowadzać do mojej gry niecierpiące zwłoki korekty. Niekiedy stawał gdzieś ukryty, a potem spadał na mnie niczym drapieżnik, sięgając ramionami tak blisko wiolonczeli, jakby miał zamiar wyrwać mi ją z rąk i sam zagrać. Ale nic takiego nigdy się nie zdarzyło. Kiwając głową, machając rękami, a czasem klaszcząc w dłonie, krążył wokół mnie uważny i całkowicie pochłonięty moimi postępami w nauce. Czy to więc dziwne, że w końcu poczułem się jak pępek świata?

Na szczęście moja energia wyczerpywała się dużo wolniej niż jego. W porze, gdy promienie słońca wlewały się jaskrawym światłem w smrodliwy kanion naszej ulicy, zostając w nim przez godzinę albo dłużej, ze swojego miejsca widziałem, jak wyleguje się na balkonie, z książką na piersi, z policzkami połyskującymi srebrnymi pasemkami zarostu. Zostawiał otwarte drzwi, tak że głosy ludzi, tętent koni, brzęk butelek i szczęk uderzających o bruk platform i zderzaków stapiały się z dźwiękami moich etiud. Kiedy zanurzałem się w jakiś szczególnie trudny fragment, niczego innego nie byłem w stanie słyszeć.

Z początku nie szło mi za dobrze. Jestem jednak przekonany, że nie miało to większego znaczenia. Liczyło się przeżycie. Każde świeże doznanie było dla mnie czymś podniosłym: napór doskonale uformowanych strun pod moimi palcami, jedwabista czerń gryfu, pierwsze pociągnięcie dobrze natartego kalafonią smyczka po napiętej strunie, wibrowanie instrumentu pomiędzy kolanami… Moje zmysły były tak bombardowane wrażeniami, że nie mogłem trzeźwo ocenić własnej gry. Znałem tylko wspaniałe uczucie, kiedy dobrze zagrana nuta odbijała się rezonansem i rozchodząc się po pudle wiolonczeli, wprawiała w wibracje całe moje ciało: jak swędzenie skóry rozcierane palcami. Tyle tylko, że to wrażenie nigdy mnie nie opuszczało. Przeciwnie, każdego dnia odczuwałem je boleśniej. Czasem nie mogłem zasnąć, ponieważ nie byłem w stanie uciszyć muzyki dźwięczącej w głowie. Jasnoszkarłatne sińce pokryły wewnętrzną stronę moich kolan w miejscach, w których zbyt mocno przyciskałem wiolonczelę. Mięśnie prawego ramienia boleśnie pulsowały, a palce lewej dłoni nieustannie drżały. Bez żalu poddawałem się bezsenności. Wiedziałem, że mój umysł i ciało nadrabiają utracony czas.

Señor Rivera, mój dawny nauczyciel gry na skrzypcach, kładł szczególny nacisk na opanowanie wyjściowego ułożenia ciała względem instrumentu: każdy palec przyporządkowany określonej nucie, delikatne przesuwanie ich do przodu i tyłu w poszukiwaniu krzyżyków i bemoli. Kiedy już miałem własną wiolonczelę, Alberto udzielił mi dyspensy od koreczków i kazał grać na całej długości gryfu. W jego mniemaniu młodzi wykonawcy tylko dlatego odczuwają strach przed najwyższymi nutami i bardziej skomplikowanymi pozycjami, w których ciało i dłoń znajdują się bliżej podstawka, że zazwyczaj uczą się tych ryzykownych pociągnięć na końcu. Ta sama nuta może być grana dowolnym palcem, w zależności od konkretnego ułożenia dłoni; tę samą nutę można również atakować w wielu miejscach na całej powierzchni wiolonczeli, za każdym razem z nieco innym brzmieniem.

– To jest problem do rozwiązania – mówił. – Twój problem. Czy to nie cudowne? Czy to nie zadziwiające, że zwyczajne drewno, kawałki drutu i włosie mogą stanowić większą zagadkę niż te, które zadawał egipski Sfinks?

Miałem swoje własne, mniej filozoficzne pytania.

– Czy w ogóle się nadaję? – próbowałem go wybadać.

Nigdy nie odpowiadał wprost, nawet wówczas, gdy na przynętę rzucałem mu smakowity kąsek zwątpienia i niewiary w swoje siły.

– Być może jestem beznadziejny, Alberto. Może w ogóle nie powinienem grać?

Zamiast skomentować, pytał:

– Twój dźwięk jest beznadziejny? Czujesz się okropnie, kiedy grasz? I że okropne jest, jak grasz? Żadna publiczność nie wyręczy cię w odpowiedzi na te pytania, zwłaszcza teraz, gdy nie korzystasz już z przywilejów nowicjusza.

W jego uwadze usłyszałem jakby zdawkowy komplement. Jasne, że nie byłem już nowicjuszem. To, czego nie dosłyszałem, to prawdziwa intencja jego słów: zaufać samemu sobie, poznać samego siebie, wiedzieć, ile jest się wartym. Przeznaczeniem artysty jest ocenianie najsurowiej tego, co sam robi. Artysta bez trudu poradzi sobie sam.

Kiedy sztywniały mi ramiona albo lewa ręka, prosił, żebym przerwał, kazał zawiesić ręce na gryfie w dolnej partii wiolonczeli, przy podstawku, i tylko kołysać instrumentem.

– Widzisz? Możesz dosięgnąć każdej części. Odległości, które wydają się ogromne, kiedy jesteś spięty, nie są wcale takie duże. Nie patrz, tylko czuj po swojemu i słuchaj. Łatwiej zagrać na wiolonczeli, niż podrapać się po plecach. Jeśli nie czujesz, że to proste, znaczy, że robisz coś nie tak.

Zachęcał mnie, żebym rozluźniał palce, sięgał do przodu i do tyłu odprężoną lewą dłonią. Ale jego herezja miała też ograniczenia. Z nieortodoksyjnym stylem mieszały się u niego resztki skostniałej dziewiętnastowiecznej techniki, której go uczono.

– Opuść ten łokieć – mawiał zawsze, kiedy ramię prowadzące smyczek zbyt daleko odpływało od mojego boku. – Przestań kłuć powietrze.

Słuchałem go najlepiej, jak umiałem, nie dlatego że budził we mnie lęk, lecz przeciwnie – dlatego że mu ufałem. Inaczej niż señor Rivera, niczego ode mnie nie chciał i nie pobudzał do myślenia o przyszłości, nie roztaczał przede mną żadnych wizji, wspaniałych lub katastroficznych. Ale było ciężko. Niekiedy wyłączałem się zupełnie, by nie słuchać głosu Alberta, i dopiero gdy łagodny ton przeradzał się w gardłowy pomruk niezadowolenia, powracałem. Kątem oka widziałem jego podniesioną dłoń, ostrzegającą mnie, żebym nie grał synkopami, ale nie mogłem się zatrzymać, dopóki nie skończyłem frazy. A nawet wówczas miałem ochotę zagrać w tej manierze cały utwór. Z upływem miesięcy nauczyłem się ignorować jego interwencje, folgując swym zachciankom i rzucając się na oślep w rozświetlony tunel, który pojawiał się przede mną, gdy muzyka brzmiała dobrze. Mogłem zapuścić się w to światło i poza nim nie widzieć już niczego.

Pewnego razu, w samym środku lekcji, obejrzałem się i zauważyłem, że Alberta nie ma. Świeżo w pamięci miałem jeszcze jego obraz, jak machał w moją stronę, wołając coś o tempie, ale teraz nie mogłem go odnaleźć. Balkon był pusty. Nie słyszałem zamykania drzwi od zewnątrz. A jednak się zamknęły, i to z trzaskiem, jak mi nie omieszkał później donieść. Urażony moim zachowaniem wybiegł do kawiarni.

Wiele lat później krytycy bagatelizowali wpływ lat, jakie spędziłem w Barcelonie. Uważali mnie w głównej mierze za „samouka”, a ja nie protestowałem. Jednak dobrze wiedziałem, ile zawdzięczam Albertowi, wprowadzany w arkana wiolonczeli jego lekką ręką, rozumiałem, że jego pobłażliwość była darem oswobadzającym, którego ludzie mniejszego formatu, tacy jak bracia Rivera, nie potrafiliby ofiarować. Albertowi nie brak było przekonań i metodologii; strawił wiele godzin, prowadząc mnie przez gamy i pozycje, ucząc też słuchać. Ale kiedy moje oczy zachodziły łzami wzruszenia, kiedy wkraczałem w oszałamiającą chmurę dźwięków, rozumiał dawane mu znaki i nagle zaczynał pojmować ograniczenia, swoje własne i moje. Nie spotkałem w swoim życiu księży, którzy umieliby nadstawić drugi policzek po zniewadze; komunistów, którzy podzieliliby się ostatnim papierosem; faszystów, którzy nie wychwalaliby porządku, krocząc przy tym zawsze krętą drogą. Alberto wierzył w jedną jedyną ideę i żył nią aż do końca. Był człowiekiem niezależnym. I o to samo walczył dla mnie.

Matka wstawała zwykle trzy godziny przede mną, żeby odbyć długą jazdę do Eixample, dzielnicy przemysłowej, gdzie znalazła pracę w tkalni perkalu. Co dzień przez czternaście godzin stała przy warsztacie z setkami innych kobiet w gigantycznym hangarze, który w lecie był jak gorący ul, w zimie skuty lodem, bez względu zaś na porę roku pulsował tym samym rozrywającym uszy łomotem maszyn.

Rozkłady dnia mamy i Alberta bardzo się różniły, toteż przyjąłem za rzecz oczywistą, że mój nauczyciel i matka nie znajdowali zbyt wielu okazji, by się spotkać. Pewnego ranka, kiedy było jeszcze całkiem ciemno, wstałem wcześniej niż zazwyczaj i wyszedłem skorzystać z mieszczącej się na korytarzu łazienki. Przechodząc przez nieoświetlony hol, który prowadził do kuchni, usłyszałem głosy, jej łagodny i wysoki, jego delikatny i niski; oni sami zaś robili wrażenie zdumiewająco odprężonych i spoufalonych – jak starzy przyjaciele przez lata nawykli do wspólnego spożywania kawy. „Nic dziwnego, że Alberto miewał ostatnio problemy z budzeniem się o czasie na poranne lekcje” – pomyślałem, czując, jak klatkę piersiową wypełnia mi powoli ciężki kamień, ciężar jakiegoś dotąd nieznanego uczucia.

Alberto mniej czasu poświęcał mojej przyszłej karierze – przynajmniej nie mówił o tym na głos – niż trosce o bieżące zatrudnienie mojej matki.

– To niedobry czas dla nas wszystkich – powiedział któregoś dnia późną jesienią, gdy spożywaliśmy nasz kawalerski obiad złożony z kawałka chleba i sardynek. – Ceny żywności, strajki. Słyszałem, że mają zamknąć fabrykę twojej mamy. Kiedy nie ma już kolonii, do których można eksportować, ciężko znaleźć zbyt na perkal. Poza tym to nie jest praca dla kobiety w jej wieku. Straciła na wadze, odkąd tutaj przyjechała.

Straciła na wadze? Jak daleko posunął się w pomiarach? Ale nawet ja zauważyłem, jak mała zdawała się pod swoim poszarzałym białym prześcieradłem, odarta z krynoliny, gorsetu i przyciężkawych spódnic.

– Mówisz, jakby to była moja wina – powiedziałem.

– Mógłbyś jej pomóc. Zarobić trochę pieniędzy, żeby mniej pracowała. Na rogu jest kawiarnia zatrudniająca muzyków.

– Rozmawiałeś o tym z matką?

– Rozmawiałem, ale nie była zachwycona tym pomysłem.

– Nie wierzy, żebym mógł zarabiać, grając. Nie uważa grania za prawdziwą pracę.

– Cóż, sam nie wiem.

– Ona nie wierzy we mnie, Alberto.

Jego przesłonięte ciężkimi powiekami oczy spotkały się z moimi; usta przybrały wyraz cierpliwego, pobłażliwego półuśmiechu.

– Być może to nie w ciebie wątpi.

Nie zrozumiałem.

– Muzyka to nie wszystko, Feliu.

A więc nie tylko moje zdolności i wytrwałość były tu problemem, może chodziło też o samą muzykę? Nie było to dla mnie oczywiście żadnym zaskoczeniem, wiedziałem o tym zawsze.

Irytacja pokonała nieśmiałość.

– Dlaczego właściwie nie grasz już na wiolonczeli, Alberto?

– Od lat już na niej nie gram. Uczenie tego nie wymaga.

– Nie brakuje ci jej?

– Może trochę tak.

Słyszałem to już wcześniej, ale nigdy tego tematu nie drążyłem. Tym razem jednak postanowiłem nie dać za wygraną. Chyba odczytał to z wyrazu mojej twarzy, bo niepytany powiedział:

– Pracowałem przez jakiś czas w operze, a potem w filharmonii. Zjeździłem z nią całą Europę, rzecz jasna…

– Europa! – westchnąłem.

Alberto potrząsnął głową, groźnym spojrzeniem dając znak, by mu nie przerywać.

– Przynajmniej udało mi się odłożyć trochę oszczędności. Ale przegapiłem wiele lat, które mogłem poświęcić mojej córce. Teraz się wyprowadziła. Nie pisze. Kiedy moja żona chorowała, ja wciąż tylko grałem, aż pewnego dnia umarła. I kiedy sam zachorowałem, grałem nadal, myśląc tylko o tym, żeby umrzeć.

Spojrzałem w dół na swoje dłonie, złożone na kolanach.

– Moje zaklęcia nie zostały wysłuchane. Nagle mi się poprawiło. Trzy czwarte życia poświęciłem jednemu instrumentowi, ale nigdy nie zdołałem odpowiedzieć sobie na pytanie: po co?

– Po co grać?

– Tak. Czemu to wszystko ma służyć? Na co komu muzyka?

– A czy musi czemukolwiek służyć?

– Grałem dla możnych tego świata i widziałem, jak łkali przy dźwiękach mojej wiolonczeli, a już następnego dnia znów bez pardonu brali świat za mordę. Grałem przed robotnikami, ale nie zauważyłem, żeby od tego przybywało żarcia ich rodzinom. Dręczyłem się pytaniami…

– Prawdopodobnie już jej wtedy nie kochałeś – znowu mu przerwałem. – Gdybyś kochał, grałbyś po prostu dla niej samej.

– A co na tym świecie istnieje tylko dla samego siebie? Jedzenie żywi. Woda gasi pragnienie. Kobiety rodzą dzieci.

– Piękno… – zacząłem, ale tym razem to on mi przerwał.

– Kwiaty są piękne, Feliu. Ale piękno i zapach kwiatu mają tylko jeden cel: zwabić pszczołę. Umożliwić zapylenie. Pomóc przetrwać życiu.

– Sztuka istnieje sama w sobie.

Alberto potrząsnął energicznie głową.

– Nie, to nieprawda. Tak czy inaczej, za bardzo ją kochałem. Za bardzo, żeby pozwolić jej być tylko rozrywką, dla mnie samego i dla innych.

Nie przepadałem za tą stroną osobowości Alberta. Nie rozumiałem, jak może wyrażać się tak podle o czymś tak czystym i cudownym. To, co potem powiedział, nie spodobało mi się jednak jeszcze bardziej.

– Twoja matka to rozumie. Wiem, że zrezygnowała z własnej kariery muzycznej. Wiem, że po śmierci twojego ojca musiała zrezygnować z wielu rzeczy. Może dlatego tak dobrze się dogadujemy. – Westchnął. – Dobrze mieć przyjaciela w takich czasach.

Z tego, co oboje, on i mama, mówili, można było wnosić, że świat nie zbliżał się do swego kresu, lecz że się już skończył. Czy nie widzieli, jakie to nieuczciwe – dawać młodemu człowiekowi odczuć, że urodził się za późno i powinien uważać się za szczęściarza, że w ogóle przeżył? Że nie ma sensu już w cokolwiek wierzyć?

Pewnego wieczoru w kawiarni Ramón oboista z bliznami zapytał mnie, jakich koncertów udało mi się już posłuchać.

– Żadnego – odpowiedziałem zgodnie z prawdą.

– Nie byłeś nawet w Liceo?

– On tam nie pasuje – uciął szybko Alberto. Myślałem, że chce powiedzieć przez to, że jestem za młody, zbyt pospolity, nie mam dobrych manier, a mój strój pozostawia wiele do życzenia. Żadnej z tych rzeczy nie mógłbym zaprzeczyć. Już samo przejście obok rzęsiście oświetlonego, długiego na przecznicę budynku wprawiało moje serce w łomot.

Ramón nie dawał za wygraną.

– Jak możesz uczyć chłopaka muzyki klasycznej, nie dając mu niczego słuchać?

Powiedziałem, że słyszałem wielu muzyków na ulicach – andaluzyjskich gitarzystów, wędrownych wiolinistów, komicznych grajków przebierających palcami po piskliwych mauretańskich fletach, a raz nawet Afrykanina walącego w bębny.

Ramón spojrzał kpiąco na Alberta.

– To do tego go przygotowujesz – do kariery bulwarowego grajka?

A kiedy Alberto nie zamierzał odpowiedzieć, ciągnął:

– Tobie by takie życie pasowało? Uważasz, że powinien chować głowę w piasek tylko z powodu twoich błędów?

Alberto beznamiętnie wpatrywał się w przeguby rąk, które skrzyżował na powierzchni blatu. Na dźwięk ostatnich słów podniósł wzrok i spod szarych brwi popatrzył na rozmówcę.

– Chciałeś powiedzieć: naszych błędów.

Nazajutrz Ramón zjawił się w drzwiach mieszkania, taszcząc wielkie pudło.

– Twój maestro pożyczył mi go trzy lata temu. Przyszedłem, by go zwrócić.

To był pierwszy gramofon, jaki widziałem całkiem z bliska, przenośny model z ręczną korbką w ciemnowiśniowej skrzynce, z tekturowym amplifikatorem w kształcie stożka. Trudno było dać wiarę wyjaśnieniom Alberta, który twierdził, że oddał go na przechowanie, gdy sąsiedzi zaczęli skarżyć się na hałas; moja wiolonczela na pewno brzmiała donośniej. Musiałem jednak zastosować się do ograniczeń, które mi narzucił, jeśli chciałem korzystać z aparatu.

– Możesz go puszczać między piątą i siódmą po południu i ani minuty dłużej – oznajmił. Jakimś dziwnym trafem była to pora, gdy chodził do kawiarni w dniach, kiedy jego energia domagała się rozładowania. Poza tym z lubością pielęgnował swoje stare przyzwyczajenia i w ogóle nie opuszczał domu. – I tylko wtedy, kiedy odrobisz zadania szkolne, jakie zadaje ci matka.

Mama zagroziła, że odbierze mi wiolonczelę, jeśli przynajmniej części każdego dnia nie poświęcę lekturze podręczników i nie zajmę się na serio ćwiczeniami matematycznymi z broszur, które przedtem należały do Enrique, a później, w jej walizce, przebyły długą drogę z Campo Seco. Nie wierzyłem jej słowom odnoszącym się do wiolonczeli, wierzyłem jednak groźbom Alberta co do gramofonu.

– I wiedz, że jeśli się popsuje, nie będzie mnie stać na naprawę – dodał, patrząc, jak podskakuję w podnieceniu i prawie ocieram się o kartonową tubę.

Ramón przyniósł również całą stertę grubych, powleczonych szelakiem płyt. Gdy studiowaliśmy napisy na naklejkach poszczególnych krążków, próbowałem naśladować sposób, w jaki trzymał płytę, delikatny gest, z jakim poduszki jego dłoni pokrytych bliznami przywierały do błyszczących czarnych brzegów. Uniósł jedną z płyt, wskazując ruchem głowy etykietę. Widniał na niej napis, wytłoczony cienkim, ozdobnym pismem: W solowej partii wiolonczeli A. Mendizábal.

– Tę zabieram – oświadczył. Nigdy potem już jej nie widziałem.

List od Enrique nadszedł w samą porę, bo w czasie gdy nastrój Alberta gwałtownie się pogorszył. Myślałem, że to moja wina, nieuchronny skutek naszych nieustannych kłótni dotyczących techniki smyczkowania. Alberto radził mi, żebym trzymał ramię bliżej ciała, mnie jednak pociągało eksperymentowanie z różnymi pozycjami. Ignorując zalecenia, dawałem nieograniczoną swobodę mojej ręce uzbrojonej w smyczek. Doprowadzony do szewskiej pasji, wpychał mi między prawy łokieć a żebra grubą książkę, każąc trzymać ją mocno w trakcie grania. W efekcie natychmiast pojawiało się napięcie przedramienia, mrowienie w plecach i nadgarstku – wiedziałem, że coś jest nie w porządku; to, co mi zalecił, przeczyło wszystkiemu, czego zdążył mnie nauczyć, gdy miał trochę lepszy humor.

Po obiedzie Alberto zrejterował do sypialni. Zaciągnąłem krzesło na balkon i zacząłem czytać list od Enrique:

Drogi Cerillito,

każdego dnia budzi nas muzyka, tak nazywają tutaj dmuchanie w trąbkę. Jak myślisz, dobrze by Ci się maszerowało w takt wiolonczeli? To dopiero byłby wyczyn. Jeśli nie, to chyba lepiej, że siedzisz sobie teraz w Barcelonie, wsuwając paszteciki i rozglądając się za dziewczynami.

Jak tam Twoje zapałeczki? Mam nadzieję, że nie przesiadujesz całych dni przy instrumencie, zaniedbując gimnastykę. Tutaj każą nam bez przerwy maszerować, aż do wyrzygania. Powiesz, że każdy się w końcu przyzwyczaja, że każdy może być żołnierzem, ale to nieprawda. Któregoś dnia, gdy wchodziłem do kantyny pod namiotem, usłyszałem trzech żołnierzy znęcających się nad nowo przybyłym kadetem żółtodziobem. Z początku nie widziałem dokładnie jego twarzy, dochodził do mnie tylko jego głos. Był wysoki i świszczący jak u papugi. Chłopak jest poza tym bardzo chudy i dlatego nazywają go Zapałką. Kiedy się o tym dowiedziałem, od razu pomyślałem o Tobie. Jest mniej więcej w Twoim wieku i prawie tego samego wzrostu, chyba że urosłeś trochę od czasu, gdy się ostatnio widzieliśmy. Wiem już, że do Toledo przysłała go matka, nie podejrzewając pewnie, że jej Paquito stanie się obiektem kpin tutejszych dowcipnisiów. Moi koledzy chowają jego ubrania i książki i nieustannie go nękają, ale nie słyszałem, żeby kiedykolwiek się poskarżył. Trzyma się przeważnie na uboczu i nie wydaje się, by pragnął czy potrzebował przyjaciela. Postaram się jednak mieć na niego oko. Mam nadzieję, że i Ty znalazłeś tam kogoś, kto ma na ciebie oko.

Rekrutują wciąż nowych kadetów. Wszystkie rozmowy schodzą na Maroko.

Przekaż serdeczności mamie. Mam nadzieję, że coś wiesz o Luizie, Percivalu i ciotce, bo dawno od nich nie było wiadomości. Posyłasz im pieniądze, teraz, kiedy zostałeś sławnym wirtuozem? Czy może trzeba z tym poczekać?

Con cariño,

Enrique

Humory Alberta, niczym fale oceanu, nieustannie nasilały się i słabły. W swych najlepszych chwilach znosił mi nowe partytury i opowiadał o różnych kompozytorach, ich stylu i podejściu do muzyki, o problemach, którym musieli stawić czoło, i o czasach, które ich ukształtowały. W najgorszych – wylegiwał się do późna i wcześnie wracał znów do łóżka, zostawiając mi katowanie się na śmierć starymi kawałkami, dopieszczanie techniki smyczkowania, poprawianie tandetnego, blaszanego brzmienia strun czy miauczenia mojego wysokiego F. Im więcej grałem, tym mniej radości znajdowałem w grze. Moje ucho subtelniało szybciej niż moja dłoń, oczekiwania wyrastały ponad możliwości. Nie było miło spędzać tyle godzin w samotności.

W grudniu 1906 roku wszedłem w szesnastą wiosnę życia. Nie urosłem przez ostatni rok, miałem tylko trochę grubszy głos i z pewnością większą skłonność do popadania tym razem już we własne stany posępnej melancholii. Urok nowości, którym się rozkoszowałem, kiedy cały boży dzień mogłem grać i niczego innego poza tym nie robić, powoli się ulatniał. Coraz częściej słuchałem gramofonu, lecz nagrania, prymitywne i chropawe, jak to w tamtych czasach, jeszcze pogłębiały moje przygnębienie. Zwłaszcza muzyka symfoniczna skłaniała mnie do płaczu – te wszystkie grające razem instrumenty, o ileż bogatsze i bardziej esencjonalne niż prościutkie etiudy i kawałki salonowe, które grałem solo. Każdego dnia jednak wytrwale kręciłem korbką gramofonu, zaczynając tuż przed piątą wieczorem i przekraczając coraz częściej wyznaczoną siódmą. Pewnego razu, a był kwadrans na dziewiątą, Alberto otworzył drzwi swego pokoju i wkraczając ciężkim krokiem do bawialni, chwycił włączoną właśnie płytę z Beethovenem. Trzęsły mu się ręce, gdy rozglądał się dokoła, szukając czegoś, na czym mógłby ją roztrzaskać. Nagle ramiona bezradnie mu opadły. Odwrócił się i położył krążek na krześle.

– Jazda stąd! – ryknął, pokazując palcem drzwi. – Potrzebuję spokoju. Masz. – Wcisnął rękę do kieszeni, po czym wyciągnął w moją stronę zaciśniętą pięść. – Chłopak nie powinien przesiadywać w domu całymi dniami. Znajdź sobie coś do roboty. Idź. – Kiedy przesypywał bilon w moją garść, wyraźnie zobaczyłem, że ręka nadal mu się trzęsie. – Na nabrzeże. Do muzeum figur woskowych. Przepuść trochę forsy. Naucz się trwonić czas! Wyrwij się wreszcie z tego domu! Bądź jak twoi rówieśnicy!

Tak odkryłem książki. O ile gramofon zrobił wyrwę w mojej samoocenie, niedwuznacznie dając do zrozumienia, że nie jestem nikim nadzwyczajnym, o tyle książka rozszczepiła to poczucie na dwoje, ukazując mi siebie samego z jednej strony jako istotę wyjątkową i utalentowaną, z drugiej zaś – pomimo mych najszczerszych chęci i wysiłków – jako kompletnego nieudacznika oraz edukacyjną katastrofę.

Zgodnie z sugestią Alberta poszedłem w stronę mola. Mijałem błyskające światła opery Liceo, ulicznych sprzedawców i kawiarnie, aż doszedłem do niżej położonych, niechlujnie utrzymanych ulic, po których snuły się prostytutki, w blasku gazowych latarni dumnie prężąc na wpół obnażone biusty. Dwie przecznice przed nabrzeżem, gdzie na wysokim postumencie stał pomnik Kolumba, mając za plecami panoramę Barcelony, skręciłem w lewo. Zrobiłem jeszcze kilkadziesiąt kroków i znalazłem się przed wejściem do Museo de Cera.

Ale zamiast kupić bilet, poszedłem dalej i skręciłem w zaułek, gdzie uliczni straganiarze wykładali chaotycznie zgromadzony towar. Sprzedawca widokówek eksponował perwersyjne obrazki wypełniające kufer wybity aksamitem: tancerki kręcące brzuchami i biodrami, których nagie piersi widać było dokładnie przez cienką gazę, akrobaci, których gruszkowate tyłki spoczywały na poprzeczkach trapezu. Różniły się bardzo od zdjęć sprzedawanych na bulwarze Ramblas, lepiej dostosowane do gustu klienteli muzeum figur woskowych, łaknącej silnych wrażeń.

– Popatrz tutaj – zagadnął sprzedawca, trzymając w dłoniach czarną skrzynkę, a kiedy zajrzałem do środka, zobaczyłem wizerunek przerażonej kobiety cofającej się przed spadającym na jej szyję toporem. Wzdrygnąłem się, po czym znów spojrzałem.

– Mam więcej, ale to kosztuje – rzekł. – Te dwa razy dałem ci popatrzeć gratis. – Potrząsnąłem głową i zbierałem się do odejścia.

„Matka z pewnością nie byłaby zachwycona” – pomyślałem. Ale za chwilę przypomniałem sobie, co mówił mi Alberto: „Przepuść trochę forsy. Naucz się trwonić czas. Bądź jak twoi rówieśnicy”.

– Lubisz kurioza? – znów mnie kusił sprzedawca, wyciągając wielkie pudło wypchane pocztówkami, fotosami, broszurami i książkami. Rzuciłem okiem na grzbiety: Niewolnice miłości, Tajemnice Wschodu, Markiz de Sade. Szesnastoletniego chłopca powinny zaintrygować te tytuły. Ale mój wzrok przyciągnął cienki szary tomik ze srebrnymi tłoczeniami na okładce: Uciśniony geniusz: dwa stulecia muzycznych cudownych dzieci.

– Ta ci się nie spodoba – poinformował mnie sprzedawca. – Mało zdjęć. Tylko mali chłopcy i dziewczynki. – Nagle jego oczy rozbłysły. – Chyba że podobają ci się mali chłopcy i dziewuszki. W takim razie mam dla ciebie coś lepszego – bez słów, same fotografie. Poczekaj chwilę, zaraz znajdę. To inne pudło.

Ale ja już grzebałem po kieszeniach. Wzruszył tylko ramionami i wziął ode mnie drobne. Kiedy podawał mi wybraną książkę, obluzowana karta tytułowa odpadła od źle zszytego brzegu. Nasze oczy na chwilę się spotkały; widział, że nadal obstaję przy zakupie, ale najwyraźniej uznał uszkodzenie, bo zostawił mi jeden miedziak, cały czas ubolewając nad moim brakiem zainteresowania perwersją. Odwracając głowę, wskazał w kierunku Ramblas.

– Zostało ci jeszcze trochę na lody. Szoruj.

W ten sposób zawarłem czytelniczą znajomość z niedolami geniuszu i innymi prawdami tego świata, które dotąd starannie przede mną ukrywano. Przeczytałem o Franciszku Józefie Haydnie, za młodu siłą wyrwanym z rodzinnego domu, zaniedbanym, okładanym belferską laską niesfornym chłopcu; o Mozarcie bezlitośnie przymuszanym do koncertowania przez ojca tyrana; o słynnym skrzypku Paganinim, głodzonym i zamykanym na cztery spusty w izbie, gdzie przez niekończące się godziny zmuszany był do ćwiczeń.

Te nazwiska znałem. Pozostałe nic mi nie mówiły, ale właśnie one najbardziej mnie niepokoiły; ich anonimowość podsuwała myśl o banalności cierpienia, pospolitości wyrządzanego przez sadystów zła, a nawet – i chyba to szczególnie mnie zafrasowało – o ich nieodzowności. Ojciec niejakiej Gertrudy Mary, niemieckiej dziewczynki od najmłodszych lat wychowywanej bez matki, przywiązywał dziecko do krzesła i na całe godziny zostawiał, by ćwiczyła; w końcu została nawet sprawną wiolinistką. Okaleczoną, tak, ale znakomicie wykonującą swe rzemiosło.

Jak Europa długa i szeroka, dzieci były katowane, przewracane na podłogę z fortepianowych taboretów, głodzone, pozbawiane zabawek, nawet szklanymi kulkami i lalkami obdarowywane wyłącznie przez swych adoratorów melomanów. Mechanizm tortur i opresji działał skutecznie i dość długo. Molestowane przez oprawców niebożątka – te przynajmniej, których historie stanowiły zasadniczy temat kupionej przeze mnie książeczki – dochodziły do wspaniałych rezultatów, zażywając później sławy i uznania. Ślady po siniakach zniknęły. Muzyka przetrwała.

Jeden rozdział książki o cudownych dzieciach w całości poświęcony był Justowi Al-Cerrazowi i przemyślnym, okrutnym fortelom, do jakich jego ojciec się uciekał, by małego wdrożyć do wielkiego wykonawstwa, niedługo po tym, jak chłopak został porzucony przez nieznaną nam z imienia cygańską matkę. Kiedy mecenas i opiekun dziecka przyniósł mu w prezencie wypchanego kuca, ojciec Al-Cerraza odpiłował łeb zwierzęcia, a jego korpus wysmarował sadzą w barwie fortepianu i postawił w miejsce krzesła, tak by dosiadając konia, cudowne dziecię mogło jednocześnie grać. Autor opowieści utrzymywał wprawdzie, że mały pianista zalał się gorącymi łzami, gdy zobaczył, jak okaleczono jego prezent, ale na widniejącej obok tekstu fotografii widzimy go, jak promienieje szczęściem na grzbiecie dziwacznego bezgłowego konia. Być może ten wewnętrzny blask miał swoje źródło w samej muzyce. Albo też – na samą myśl o takiej możliwości moje serce ścisnęło się z zawiści – w absolutnym przeświadczeniu, że kroczy się prostą, jasną drogą ku przyszłości, i w poczuciu, że rodzic, obojętnie jaki, łagodny czy okrutny, roztropny czy też nierozważny, żywi niezachwiane przekonanie, iż przeznaczeniem jego dziecka jest nic innego jak tylko artystyczna wielkość.

Poza wymierzaniem kar autor zwracał uwagę na szeroką wiedzę, którą wbijano do głowy małym wirtuozom, zanim na dobre wyrośli z marynarskich ubranek i pozbyli się swoich w spiralę zakręconych loczków: teorię muzyki, kompozycję, solfeż. Wydawało mi się zawsze, że wystarczy grać na instrumencie. A co, jeżeli nie? I co właściwie miała znaczyć ta francuska nazwa – solfeż?

Idąc za radą handlarza osobliwościami, kupiłem sobie lody. Usiadłszy w jasno oświetlonym barze, z książką ułożoną na kolanach, zjadłem połowę, czując, jak śmietana staje mi kołkiem w gardle. W końcu dałem za wygraną, zostawiając roztopioną breję kremu na półmisku.

– Kaprysimy? – spytał barman, patrząc, jak powoli, z twarzą ściągniętą od narastających mdłości, zsuwam się z wysokiego stołka. A potem już do siebie: – Rozwydrzona dzieciarnia.

To prawda. Byłem rozwydrzony. Ale czy to moja wina? Od lat chciałem grać na wiolonczeli, ale moja matka skutecznie mnie powstrzymywała. Powinna była przywiązywać mnie do ćwiczebnego stołka. To by mi się bardziej podobało niż zwabianie mnie do łóżka w niedzielne popołudnia obietnicą Don Kichota i dodatkowego kawałka czekolady (jeśli położę się bez szemrania). Kilka dni po nadejściu gramofonu matka przyniosła mi poradnik z instrukcjami dotyczącymi napraw. Aparat Alberta działał bez zarzutu, ale mama najwyraźniej tłumaczyła sobie moją nową miłość bardziej jako chłopięcą fascynację maszynami niż oznakę podziwu młodego chłopca dla poważnej sztuki. Dawała wręcz do zrozumienia, że ta fascynacja mogłaby pomóc mi w przyszłości znaleźć zajęcie w warsztacie naprawczym, jeśli, rzecz jasna, będzie polegać tylko na prostej mechanicznej dłubaninie (ale nie forsowała tej idei, bo nawet zniechęcając mnie do górnolotnych marzeń, przejawiała bierność i niezdecydowanie). Wracając do Alberta, to kiedy pragnąłem uczyć się coraz pilniej i bardziej systematycznie, on przesypiał połowę dnia. Nieprane koszule znowu zalegały na fotelach, a zlew zapychał się stertami brudnych naczyń – jaskrawy dowód mojego rozwydrzenia, skoro nikomu nie przyszło do głowy poprosić, żebym je pozmywał; dowód roztargnienia harującej ponad siły matki, bo nawet ich nie zauważała; i dowód na to, że z nas trojga tylko on, Alberto, nie stroił fochów i nie miał zbyt wygórowanych oczekiwań, skoro uważał za normalne, że mieszkanie cuchnie starym ryżem i gnijącą fasolą.

Tęskniłem za dyscypliną oraz porządkiem, ale zewsząd i codziennie napierały na mnie rozkład z anarchią. Ulice za oknami w zwiększonych dawkach proponowały wciąż to samo: napisy na murach, odklejające się afisze, hasła i slogany kontestujące wiarygodność rządu, demaskujące samowolę króla, namawiające do niestawiania się na komisje poborowe. Jak można było uczyć się czegokolwiek w tym chaosie? Tylko cofając się jeszcze bardziej w głąb siebie, wyłączając się ze wszystkiego, co nie było czystą, uporządkowaną doskonałością muzyki samej w sobie.

Ukryłem książkę w szufladzie, pod skarpetkami, jak pornograficzną widokówkę, i ani słowem o niej nie wspomniałem. Nadal byłem jednak wyczulony na najmniejszy choćby ślad lekceważenia ze strony mamy i Alberta lub, co gorsza, na każdy znak potwierdzający, że istotnie jestem mięczakiem. Dostałem list od Enrique, w którym brat opisywał mordercze trzydniowe ćwiczenia na poligonie. W ich trakcie wielu jego towarzyszy padało z wycieńczenia i upału. Ale nie Enrique. On, rozumie się, zniósł wszystko jak prawdziwy żołnierz. Nawet cienkonogi Zapałka pomyślnie przeszedł próbę, o czym mój braciszek nie omieszkał mnie poinformować. Nie bardzo mi się podobało, że wciąż porównuje mnie z tym łamagą i odludkiem. Czy w ten sposób chciał mi dać do zrozumienia, że gdybym był mężczyzną, to również chwyciłbym za muszkiet?

Tego tygodnia zacząłem ćwiczyć dłużej i intensywniej. Rezygnując z odpoczynku po posiłku, powtarzałem całą pięciogodzinną ranną musztrę. Przez cztery dni Alberto nic nie mówił. W piątek pod wieczór, widząc, jak z grymasem bólu wstaję od wiolonczeli, rzekł:

– Nie ma potrzeby się zamęczać.

Z płonącymi policzkami odpaliłem:

– Paganini ćwiczył dziesięć godzin dziennie!

Alberto skrzywiony cofnął się, niemymi ruchami odgrywając przerażenie moim wybuchem.

– Tylko do dwudziestego roku życia, potem w ogóle już nie ćwiczył. Poza tym cały czas chorował.

– Nie nauczyłeś mnie solfeżu – burknąłem, zaciskając zęby.

Alberto wydał z siebie dziwaczny dźwięk, po czym pobłażliwie pokiwał głową. Z jego ust popłynęła wznosząca się ku górze gama:

– Do re mi fa… – Przerwał. – Znasz to chyba, prawda? To zwykłe czytanie nut głosem, bez przygotowania, a vista. Słyszałem wiele razy, jak to robisz.

– I to jest solfeż?

– To jest solfeż.

Roztarłem bolące miejsce w krzyżu, wyciągając drugą rękę, by położyć smyczek na pulpicie, kiedy nagły skurcz przeszył moją lewą nogę. Smyczek upadł na podłogę. Zakląłem pod nosem i nachyliłem się, by go podnieść. Wstając, przewróciłem stojak.

– Nie wyglądasz na szczęśliwego, Feliu. – W jego głosie nie było teraz kpiny.

Nie mogłem się powstrzymać i odkrzyknąłem:

– Nie jestem tu po to, żeby być szczęśliwy! Gdybyś miał jakieś pojęcie o uczeniu, tobyś wiedział.

– Rozumiem – próbował przybrać lekki ton, ale w jego głosie usłyszałem wyraźną nutę zaczepki. – Okrucieństwo, tego chcesz.

Nie umiałem znaleźć słów, by wyrzucić z siebie przygnębienie, które ściskało mi żołądek. Wydałem tylko jakiś szloch i bezradnie rozejrzałem się dokoła. Pulpit nutowy, który wywróciłem, był własnością Alberta. Należał do tych nielicznych muzycznych akcesoriów, które nauczyciel z dumą pokazywał, delikatny przedmiot wykonany z grubego mahoniu, w kształcie liry ze ślimakowatymi brzegami. Kopnąłem go, tym razem już rozmyślnie, słysząc, jak drewno łamie się na drzazgi. Zanim zdążyłem złapać oddech, Alberto chwycił mnie za przegub ręki i popchnął w stronę kuchni, ciągle nie puszczając, okrążył stół i zawlókł do wielkiej spiżarki. Wepchnął mnie do środka i zatrzasnął z hukiem drzwi. Nagle znalazłem się w ciemności wydzielającej stęchłą woń pleśni i mysich bobków.

Odczekałem chwilę, nie mając pewności, czy Alberto ciągle jest po drugiej stronie.

– Powinieneś zamykać mnie tu z moją wiolonczelą! – wrzasnąłem przez zamknięte drzwi.

Usłyszałem jękliwy dźwięk uginającego się drewna. Alberto całym ciężarem ciała opierał się o drzwi. Ściszonym głosem odpowiedział:

– Kredens jest przyciasny. Jeśli chcesz, żebym zamykał cię tu z instrumentem, musiałbyś znowu zacząć grać na skrzypcach.

Zapadła cisza.

– Tylko nie myśl, że się wystraszę! – krzyknąłem.

– Oczywiście. Przecież chcesz nauczyciela tyrana. Ale ja odmawiam. I nie zamierzam też zagłodzić cię na śmierć. Jeśli dobrze pomacasz, znajdziesz tam mnóstwo rzeczy do jedzenia.

– To dlaczego się tu znalazłem? – ryknąłem, wytężając wzrok, żeby zobaczyć coś w ciemnościach.

Prawie nie dosłyszałem jego cichej odpowiedzi.

– Ty mi powiedz.

Te pięć minut w ciemnej szafie wydało mi się wiecznością. Szukając po omacku ponad głową, przewróciłem jakąś torbę z czymś miękkim w środku. Poczułem warstewkę proszku na policzkach, przeciągnąłem palcem i spróbowałem. Sięgając dalej, zderzyłem się z kolejną torbą. Coś wysypało się na moją głowę. Zanurzyłem pośliniony palec i ostrożnie wziąłem parę ziarenek do ust. Cukier.

Drzwi się otworzyły. Alberto stał w milczeniu, tylko jego ramiona podrygiwały. W pierwszej chwili myślałem, że to łkanie. Dopiero przyjrzawszy mu się bliżej, zobaczyłem, że wstrząsa nim bezgłośny śmiech, a z oczu strumieniami po policzkach płyną łzy.

– Jesteś biały jak duch – powiedział, kiedy odzyskał oddech. – Teraz bardziej przypominasz Paganiniego.

Nie było mi do śmiechu.

– Pamiętasz dzień, w którym prosiłem cię, żebyś zaszedł do muzeum figur woskowych? Byłeś tam?

Czyżby znalazł moją książkę?

– Przespacerowałem się w tamtą stronę, ale nie wszedłem do środka.

– Dałem ci pieniądze. Powinieneś był kupić bilet. Widzisz? Nawet kiedy próbuję tobą pokierować, nie słuchasz.

Nie odpowiadałem, więc dodał ściszonym głosem:

– Nie zmuszałem cię, żebyś tutaj został. Gdyby twoja matka nie była tak zdesperowana, odesłałbym was oboje do domu. Bóg mi świadkiem, że próbowałem! Musisz więcej wiedzieć o ludziach, którym powierzasz swoją edukację.

Przeciągnął dłonią po krótkich siwych włosach i trzykrotnie pokiwał głową, niczym robotnik kolei próbujący rozkołysać młot, zanim go uniesie i potężnym ruchem uderzy w szynę.

– Gdybyś zaszedł wtedy do muzeum, może dowiedziałbyś się czegoś ciekawego na mój temat. Ale mniejsza z tym. Na jakiś czas zwalniam się z obowiązków twojego nauczyciela. Jeśli szukasz brutalnego traktowania, bez trudu znajdziesz je na ulicy.

Potem Alberto obwieścił mi nowe zasady: miałem dokładać się do pokoju i opłacać wikt, bo moja matka zalegała z opłatami. Każdego dnia po drugim śniadaniu miałem opuścić pokój i nie wracać aż do obiadu, respektując jego świeżo obudzoną potrzebę prywatności. Od tej chwili nie życzył sobie też żadnego puszczania gramofonu. Jak również nieustannego piłowania wiolonczeli. Nie chciał nawet widzieć jej na oczy – miałem zabierać ją z sobą każdego dnia, kiedy będę wychodził.

– Nie musimy o niczym mówić twojej matce – dodał. – Ma i bez tego dosyć zmartwień.

Mała iskierka gniewu, którą w sobie roznieciłem, przerodziła się nagle w buchający płomień. Żar palił się w mojej piersi; z trudem przełykałem ślinę. Nie mogłem mówić. Wykopywał mnie za drzwi – jak Haydna! Kazał zarabiać – jak Mozartowi!

Nigdy w życiu nie czułem równie świętego oburzenia.

Nigdy nie czułem takiej wdzięczności.

Rozdział 6

M atka nie chciała, żebym występował przed publicznością. Może martwiła się, że nie dam rady. A może obawiała się, że smak jakiegoś niewiele znaczącego sukcesu rozbudzi fałszywe nadzieje i doprowadzi w przyszłości do większej katastrofy. Jeśli bała się tylko, że kariera ulicznego albo kawiarnianego grajka przewróci mi w głowie, to zupełnie niepotrzebnie. Podczas zimowych miesięcy, które nastąpiły po pamiętnym wystąpieniu Alberta, gdy grałem w różnych miejscach, poza ciekawskimi spojrzeniami nie zwróciłem na siebie większej uwagi, bez względu na to, jak i gdzie koncertowałem.

Barcelona sama była jednym wielkim spektaklem. Młody Picasso pokazał swoje prace w Quatre Gats i na fali wciąż rosnącej sławy pożeglował do Paryża. Gaudi, architekt, zaprojektował całe bajkowe przedmieście abstrakcyjnych pawilonów z pokrytymi mozaiką, wężowato wijącymi się ławkami. Nawet miejscowy targ rybny był wystawną, mieniącą się jaskrawymi kolorami instalacją artystyczną. Główną bramę wysadzono zielonymi, bursztynowymi i ciemnobłękitnymi szklanymi pierścieniami wyciętymi z dna butelek, z których każdy był inny. Gęstość szkła, tworzące się na powierzchni bramy fale, pęcherzyki i załamania, gra refleksów światła słonecznego – to wszystko kipiało bogactwem wzorów, fakturalnymi przeskokami i niezliczonymi odcieniami barw.

Za każdym razem, gdy przekraczałem bramę pawilonu, myślałem o tym, jak Alberto objaśniał mi barwę brzmienia wiolonczeli, wyjątkowość każdej nuty, wpisany w nią niepowtarzalny koloryt i drzemiące możliwości interpretacyjne. Lewa ręka wiolonczelisty była jak technik specjalista – żeby znaleźć nutę b na strunie A, wysyłała palec wskazujący do półpozycji. Prawa natomiast była jak artysta, którego narzędzia stanowiły nacisk smyczka i jego zwrotność, operowanie u samego podstawka, wszystko to w najrozmaitszych barwach i odcieniach. Ileż rzeczy można było wyczarować w Barcelonie z najprostszego materiału lub przynajmniej stworzyć iluzję niezliczonych możliwości – nikt tu nie miał wątpliwości, że miasto otwiera się na nowe czasy, nie wiedząc jeszcze, czy nie będą to czasy rozczarowania i rebelii.

Turyści zjeżdżali do Barcelony, by nasycić oczy jej barwami i chłonąć atmosferę jej niesamowitości. Mieszkańców rozsadzała duma, gdy patrzyli na ten boom nowoczesności. Uliczni rozrabiacy strzelali ze swych pistoletów, kiedy mieli dobry nastrój, a gdy markotnieli – podkładali zapałkę pod lont dynamitu. Huk niosących się eksplozji mógł być też donośnym zwiastunem uroczystości religijnej – co trzeci dzień w którymś z zakątków bezładnie rosnącego miasta fetowano jakiegoś lokalnego świętego. Mógł jednak również oznaczać rewolucję. W samym środku tej wizualno-akustycznej gmatwaniny łatwo było przejść niezauważonym i niesłyszanym.

Młodemu, nieznanemu muzykowi rzadko przytrafiają się momenty chwały i atencji, częściej okazje, które musi umieć wykorzystać. Już za pierwszym podejściem znalazłem pracę w pewnej kawiarni. Grałem w kącie małej salki, zastępując skrzypka, którego wtrącono do więzienia za pobicie poborcy podatkowego. Skrzypek wrócił po tygodniu. Następna praca przyszła jednak równie łatwo, kiedy zawędrowałem do jednego z miejscowych kin. Barcelona miała ich wtedy co najmniej osiemdziesiąt, w większości to małe, obskurne salki, często przechodzące z jednych rąk do drugich. Widząc pudło z wiolonczelą, jegomość aktualnie zawiadujący salą odciągnął mnie na stronę i natychmiast zaproponował stanowisko. Jego pełnoetatowy pianista zniknął bez wypowiedzenia, a pierwsi zmiennicy nie byli odpowiednio szybcy, by na czas opanować materiał muzyczny ilustrujący każdy nowy film. Tymczasem widzowie zaczynali się już niecierpliwić. Przychodzili oglądać nieme kino, ale nie nastawiali się na grobową ciszę. Nie istniało dla nich nic bardziej krępującego niż brak „dzięcioła” wystukującego na pianinie zwroty akcji i dialogi, suflera, który podpowiadał im, kiedy się śmiać, kiedy płakać, a kiedy tylko zasłaniać oczy z przerażenia.

Szybko wyjąłem wiolonczelę z futerału i zagrałem glissando, które naśladowało histeryczny kobiecy krzyk. Potem, sięgając do najniższej struny, wykonałem diaboliczny tryl, imitując wiszącą w powietrzu katastrofę. Poprosiłem o nuty na pianino. Dyrektor podsunął mi partyturę odwróconą do góry nogami; wątpię, czy w ogóle znał alfabet, nie wspominając już o nutach. W ciągu kilku minut przerobiłem pierwsze takty nieco wykoncypowanego zapisu na dwie ręce, doprowadzając go do postaci prostej melodyjki o mocno zaznaczonym temacie. Całość ozdobiłem paroma dwudźwiękami.

– Zatrudniam pana – rzekł właściciel kina, pocąc się na widok ludzi tłumnie zmierzających do swych miejsc. – Akcja rozgrywa się w pociągu. Dużo kobitek wyjących z przerażenia, mdlejących na całej trasie, gdzie popadnie. Zrób pan trochę babskiego wrzasku, a reszta sama się dopisze, jak pokapujesz pan, o co chodzi.

Wytrwałem w tej pracy pięć tygodni, jedna dwunastominutowa rolka za drugą przez okrągły dzień. Aż tu nagle kino zamknięto.

– To nie pańska wina – zapewnił mnie uprzejmym głosem dyrektor, lustrując pustą salę z niezapalonym cygarem w ustach. – Bardzo dobrze szło panu na tych wielgachnych skrzypcach.

Kawiarnia znajdowała się cztery przecznice od domu Alberta, kino trochę dalej, więc w sumie nie były to ogromne odległości. Ale z futerałem wiolonczeli obijającym niemiłosiernie moje chrome biodro spacerek zamieniał się w przeprawę. Instrument, który nie sprawiał mi kłopotu, kiedy grałem w domu, teraz, gdy taszczyłem go z sobą wszędzie, uganiając się za pracą, strasznie mi zawadzał. Już na schodach prowadzących z mieszkania na ulicę nieustannie forsowałem biodro. Wlokąc się w dół z rozkołysaną wiolonczelą, za każdym razem pokrywałem jej powierzchnię nowym zadrapaniem. Studiowałem mapę linii tramwajowych, zastanawiając się, gdzie jeszcze mógłbym dotrzeć z instrumentem wyższym i szerszym w talii niż ja sam.

Idealne miejsce do grania miałem na wyciągnięcie ręki, tuż za rogiem. Ale słynny na cały świat bulwar Ramblas trochę mnie onieśmielał. Większość publiczności w mojej pierwszej pracy była już zawiana, zanim zdążyłem postawić wiolonczelę. W kinie, gdzie znalazłem drugą, słuchacze w ogóle nie widzieli, jak wyglądam, bo ich uwaga skupiała się na ekranie, a nie na mnie. Na Ramblas z pewnością byłbym na cenzurowanym – trzeźwym i nieubłaganym. Granie pod gołym niebem, w samym centrum wielkiego bulwaru, który oczarował mnie już pierwszego dnia pobytu w Barcelonie, było jak promocja do wyższego cechu – niezbędna i nieunikniona.

Przynajmniej pora roku mi sprzyjała. Późną zimą połowa sezonowych ulicznych grajków szukała zajęcia pod dachem lub kierowała się ku cieplejszym strefom klimatycznym, znacznie obniżając poziom rywalizacji między muzykami. Na szczęście nie dotyczyło to turystów. Po południu, kiedy miejscowi wracali już do domów, wokół kiosków z dziennikami zaczynali gromadzić się Anglicy, obcojęzyczny tłumek w białych garniturach, słomkowych kapeluszach i dwukolorowych butach, żądający codziennej, regulaminowej porcji londyńskich gazet. Ich damulki szeptały na tarasach, a odwracając blade jak pergamin twarze, kapryśnymi pióropuszami ogromnych, strojnych ptasim upierzeniem kapeluszy łaskotały biodra uwijających się kelnerów. Arystokraci z Europy Wschodniej obsiadali postoje dorożek – groteskowy, dziwaczny ludek w ciemnych surdutach ze zwisającymi smętnie fularami, wymieniający się żarcikami w sobie tylko znanym narzeczu.

Ale Ramblas znały także inną mowę, a tę rozumiałem doskonale: tętniący puls bulwaru, muzykę, która obywała się bez instrumentów. Późnym popołudniem handel na wszystkich przyległych targowiskach i w bocznych alejkach zamierał. Tylko w głównych przejściach tliły się jeszcze resztki życia. Kwiaciarze uprzątali chodniki z opadłych zwiędłych płatków i odciętych końców łodyg. W odległej stronie bulwaru, gdzie przecinająca go pod kątem prostym ulica wychodziła na plac Świętego Józefa, sprzedawcy płodów rolnych układali w sterty skrzynki z nadpsutymi, niesprzedanymi owocami. Już do końca mego życia każdy pierwszy, niezdecydowany dźwięk strojącej się orkiestry, gdziekolwiek miałbym go usłyszeć, będzie mi przypominał odgłosy uśpionych Ramblas w porze zimowego popołudnia: stukot przesuwanych klatek, jęk kół ewakuujących się furmanek i chrzęst zwijanych markiz – brzmienia nieukładające się w harmonię, ale pulsujące obietnicą następnego dnia.

To niemelodyjne intermezzo, które turystom, dopijającym kawę z wychłodzonych filiżanek i pokrzepiającym się rozgrzewającą manzanillą¹, mogło wydawać się bezruchem i martwą ciszą, mnie elektryzowało. Wiedziałem, co będzie dalej. Kiedy handlarze wynieśli się na dobre, uliczni muzykanci mogli ponownie zająć swoje stanowiska, rozlokowane mniej więcej w równych odstępach na całej długości ciągnących się na milę Ramblas.

Dzień, w którym zdobyłem się na odwagę, był rześki, a niebo wyścielone grubym puchem chmur. Nie przyniosłem z sobą krzesła, pod drzewem wypatrzyłem jednak przewróconą skrzynkę skleconą z cienkich drewnianych listew, na której mogłem usiąść jak na niskim stołku. Nie przyniosłem też stojaka i przez jakąś chwilę mordowałem się, by rozłożyć nuty w pobliżu stóp, przygniatając brzegi partytury otwartym futerałem wiolonczeli. W chwili gdy podnosiłem smyczek, żeby poprawić naciąg włosia, jedna z kartek uleciała. Pofrunęła w stronę placyku z dorożkami, gdzie się zatrzymała, owinięta wokół końskiej nogi, i pozostała tam na tyle długo, bym mógł ją odzyskać, choć nie bez ryzyka wystawienia się na gniew dorożkarza i utratę pozostawionej bez opieki wiolonczeli. Gdy powłócząc nogami, wracałem do mojego skleconego z desek siedziska, ujrzałem, jak następna kartka wzbija się do lotu, a potem jeszcze jedna. Zgarnąłem wszystkie pozostałe i już miałem brać się do oszacowania strat – druga strona etiudy Poppera, dwie pierwsze strony menueta Jana Sebastiana Bacha – kiedy nagle zza pleców usłyszałem głos:

– Musisz mieć nie po kolei w głowie.

Obróciłem się gwałtownie i widząc jakiegoś chłopaka, a nie policjanta, odetchnąłem z ulgą. Był o rok albo dwa starszy ode mnie i dużo wyższy, z grzywką czarnych włosów przecinających na skos krostowate czoło. Poobijane skrzypce trzymał w długich, smukłych palcach lewej dłoni. Ciemny, o wiele za obszerny płaszcz powiewał luźno na kościstych barkach.

– To nie sala koncertowa – wycedził. – Jeśli potrzebujesz nut, nie powinieneś tutaj grać.

– To moja sprawa – odparłem, przełykając ślinę.

Młody skrzypek uśmiechnął się z przymusem i odgarnął włosy spadające mu na oczy.

– Chciałem tylko być… – szukał odpowiedniego słowa – …pomocny. To jest moje miejsce. Siedzisz na mojej skrzynce.

Był francuskim Baskiem; jego rodzinne miasto leżało na północny zachód stąd, po drugiej stronie granicy. Drewniane boczki wzdłuż krawędzi jego skrzypiec były prawie starte. Jedna z kieszeni płaszcza rozpruła się i tylko wisiała na podszewce dzięki paru szwom. Trzepotała na wietrze niespokojnie jak kawałek rozerwanej skóry.

– Wiesz, ile czasu mi zajęło, żeby zdobyć to miejsce? Ile mnie to kosztowało? – Gdy nie odpowiadałem, wdał się w opowieść o swym duchowym przewodniku, szczudlarzu i kuglarzu, który żądał ponad połowy zarobków w zamian za dzielenie z nim prawa do miejsca pod rzeczonym drzewem. – Aż do dnia – zapiał z wyraźną satysfakcją – gdy wraz ze szczudłem wpadł do tej dziury, o tu. – Wskazał palcem na otwór ściekowy średnicy dużego spodka. – Jego kostka skręciła się jak balon na sznurku. Stopa wyglądała, jakby ktoś obrócił ją do tyłu. A jakiego wrzasku narobił!

– I nikt nie przyszedł mu z pomocą?

Skrzypek oglądał przez chwilę wierzch wolnej dłoni, jakby nagle zainteresował go czarny brud pod paznokciami.

– Udało mu się jakoś dotrzeć do postoju dorożek. – A widząc, że zbaraniałem, dodał: – W końcu ten człowiek potrafił chodzić na rękach! Stracił tylko władzę w jednej stopie! A tak przy okazji – mówił dalej odrobinę niższym głosem – pokazać ci coś?

Zdjął z ramienia futerał skrzypiec, rozłożył na chodniku, otworzył i wyciągnął ze środka jakiś okrągły przedmiot zawinięty w białą chusteczkę. Rozwinął materiał i podsunął mi pod oczy żelazną pokrywę kanalika ściekowego.

– Masz pojęcie, ile musiałem się natrudzić, żeby ją obluzować tak, by nikt nie zauważył?

Umiał dawać sobie radę i za to go lubiłem. Od miesięcy nie rozmawiałem z rówieśnikiem. Powiedziałem mu, jak mam na imię. Nie pozostał dłużny i również podał swoje – Rolland. Opowiedział mi też mnóstwo rzeczy, z których pewnie połowa była prawdą. I nawet kiedy zapewniał mnie, że za nic w świecie nie podzieli się ze mną swoim miejscem, bo nie zapracowałem na nie ani nie jestem jeszcze gotów, wiedziałem, że po części jest już moje. Za bardzo pragnął towarzystwa, by mnie spławić. Potrzebował spowiednika i protegowanego zarazem, kogoś, kto by mu przypilnował jego bezwartościowej drewnianej skrzynki, gdy oddali się, żeby rozprostować kości lub wprosić się do restauracji na dogryzanie jakichś resztek. Nie otrzymałem wszystkich tych honorów gratis; musiałem wnieść poważną działkę do wspólnego interesu, tak jak on musiał odpalać swoją szczudlarzowi.

– Nie spodziewaj się kokosów – ostrzegł lojalnie. – Nie nabijesz tutaj kabzy. I na dodatek z czymś takim… Co to takiego?

– Wiolonczela.

– Oczywiście. Nazwa wyleciała mi z pamięci. Dajesz radę na tym grać, chodząc?

– Nie. Muszę siedzieć.

Głośno cmoknął językiem o zęby.

– Szkoda. Jesteś sierotą?

– Nie.

– Masz gdzie spać?

– Tak.

Uniósł lekko brwi.

– Jakieś przyzwoite miejsce?

Zastanowiłem się nad odpowiedzią, pamiętając o przestrogach, jakich przez całe życie udzielała mi rodzina: pomyśl dwa razy, zanim nakarmisz bezdomnego kota.

– Trochę zatłoczone. Mam z kimś do spółki małe łóżko – powiedziałem, dodając jednak szybko: – Z kobietą.

– Z kobietą? – Wyszczerzył zęby w uśmiechu i jeszcze raz dokładnie mi się przyjrzał od stóp do głowy. – Może nie taki z ciebie niedorajda, jak myślałem. Sztama?

Rolland ustalił, że będziemy grali na zmianę. Mnie przydzielił dwadzieścia minut, dla siebie rezerwując aż godzinę. Jeśli cztery albo pięć osób przystawało posłuchać wiolonczeli, natychmiast przerywał moją turę i sam zaczynał grać, licząc, że miedziaki siłą rozpędu zaczną spadać do rozłożonego na chodniku futerału skrzypiec. Przynajmniej mogłem spokojnie zdrzemnąć się pod drzewem.

Ale na ogół nie ściągaliśmy wielkich tłumów. Ludzie zatrzymywali się, by posłuchać, po chwili jednak – kobiety szczelniej opatulając szalem głowy, mężczyźni wyżej podnosząc kołnierze płaszczy – znów obierali kurs na bardziej osłonięte miejsca. Kawiarnie pościągały większość stolików do środka, zostawiając tylko kilka tu i tam z myślą o najbardziej zahartowanej klienteli. Zdawkowe, aprobujące uchylenie kapelusza lub drobny pieniążek rzucony od niechcenia były najczęstszą zapłatą przechodniów za nasz trud.

Zima ciągnęła się w nieskończoność. Porywiste wiatry szalały po bulwarze, potrząsając liśćmi drzew palmowych na najdalszym, wychodzącym na wybrzeże krańcu Ramblas. Wichury przywiewały słonawą woń Morza Śródziemnego i burzowe fale, przechodzące w sztorm. Dość niespodziewanie przyszły deszcze, jakby z nieba spadały jeziora wody. Szybko pakowaliśmy instrumenty i biegliśmy ukryć się przed ulewą pod dachem pierwszego z brzegu sklepu. Nie było to dla mnie takie proste jak dla Rollanda. Z wielką, nieporęczną wiolonczelą potrącałem w wejściu innych bulwarowych grajków, ściągając na siebie ich przekleństwa, kiedy w tłoku walczyliśmy o najlepsze miejsce. Gdy ulewa się kończyła, wracaliśmy po błyszczącym bruku do naszej przemoczonej skrzynki, na stojąco rozcieraliśmy przemarznięte dłonie, czekając, aż zimna deszczowa woda przestanie ściekać rękawami.

W czasie najmniejszego ruchu zamykaliśmy futerały instrumentów i rozmawialiśmy. Rolland opowiedział mi wiele fantastycznych historii: o przeprawianiu się przez góry, o tym, jak ukrywał się w szopach i oborach, uciekając przed rozjuszonymi ojcami pięknych dziewcząt, z którymi się całował, jak ukradł kiedyś barana, a potem zaszlachtował tępym nożem.

– Ale co ja ci tu będę gadał, znasz to wszystko z doświadczenia – mówił. – Tu, w Hiszpanii, każdy robi za Cyda albo przynajmniej Don Kichota. Nie?

Tylko cudzoziemiec mógł tak mówić. Ludzie, którzy nie umieli albo nie mieli czasu czytać, myśleli najczęściej, że Don Kichot był poczciwym, postrzelonym marzycielem. Nie zdawali sobie sprawy, jak okrutna była ta opowieść – kipiało w niej od przemocy, szyderstwa i poniżenia. Dzieje błędnego rycerza nie zachęcały do romantycznych przygód i awantur na rycerskim szlaku; przekonywały raczej, by nie żałować, iż epoka hiszpańskiej rycerskości przeszła do historii.

Nie umiałem mu tego wszystkiego wytłumaczyć, nie miałem też ochoty go obrażać. Więc po prostu powiedziałem:

– Nie wiem, czy muzyk mógłby robić za takiego bohatera.

Rolland zrobił urażoną minę, jakiej nigdy przedtem u niego nie widziałem. Uniósł skrzypce i gwałtownym ruchem przejechał po nich smyczkiem wykonując kilka razy szalone arpeggio.

– Ja jestem bohaterem – oświadczył z dumą. – A ty co myślałeś? Że jakaś królowa walnie cię patykiem po ramieniu i pasuje na artystę?

Kiedy nie odpowiedziałem, rzekł:

– Nastanie taki dzień, że w ogóle nie będzie żadnych królów. My się już swoich pozbyliśmy i wy też niedługo załatwicie swoich. A Don Kichot będzie zawsze. Obstawiasz złą kartę, bracie.

Mruknąłem coś na znak, że się zgadzam, ale Rollandowi to nie wystarczyło.

– Ty też chcesz być bohaterem. Nawet pod tą nijaką twarzą, pod maską humilité² każdy to zobaczy.

Chcąc nie chcąc, musiałem się roześmiać. To go tylko podnieciło.

– Nie? To powiedz mi, dlaczego nie grasz z orkiestrą czy choćby z kwartetem? Prawie zawsze szukają muzyków tylko do zespołów. Widziałem na afiszach, że najmują instrumentalistów do kanału w Palau de la Música Catalana.

Teatr, o którym mówił, był starannie wykończonym nowym budynkiem, zbudowanym dla robotników i ich liberalnie nastawionych pracodawców, sceną, która w przyszłości miała konkurować z mieszczańskim Liceo.

– Nie widziałem żadnych ogłoszeń.

– Praca dla solistów to jedna szansa na sto – mówił dalej Rolland. – Dwie udało ci się znaleźć, a teraz jesteś w trzeciej.

Jego argumenty poruszyły mnie. Nie mogłem im zaprzeczyć.

– Udajesz bojaźliwego dudka, ale jesteś solistą z krwi i kości, i to głównym – roześmiał się na cały głos, rozradowany trafnością swego spostrzeżenia. – Nie jesteś Feliu Delargo, tylko Feliu del Arco³.

Zerwał się i ruszył w kierunku przygarbionych przechodniów uciekających przed chłodem do swych domów. Przekrzykując wiatr, zaryczał pełną piersią: El Rey del arco! Król smyczka!

Najgorszą falę zimowych nawałnic mieliśmy już za sobą, pogoda weszła w fazę umiarkowanych chłodów. Wtedy właśnie mój partner w muzycznych interesach oznajmił, jaką to przysługę mi wyświadczył. Mianowicie na granie w tak uczęszczanym miejscu popularnego bulwaru Rolland uzyskał nieformalną zgodę lokalnego związku muzyków, który ustalał wszystkie zasady dotyczące publicznych występów. Zasypał mnie skrótami nazw rozmaitych organizacji, które były dla mnie równie drętwe i niezrozumiałe, co nazwy frakcji politycznych, o których Alberto tak często rozmawiał ze swymi przyjaciółmi w czasie kawiarnianych konwentykli. W lewicującym światku Alberta pojawiali się anarchiści, radykałowie i syndykaliści. W świecie Rollanda, który stał się teraz także moim, przewijały się takie określenia jak Regimentowa Orkiestra Dęta Zachodniej Dzielnicy, Młodzieżowy Chór Śpiewaczy Naszej Najjaśniejszej Pani i Perkusiści Związku Zawodowego Robotników. Każda grupa zawodowa miała swoje tajne reguły członkostwa i zasady dotyczące publicznych występów oraz koncertów.

– To jak Barcelona, potworna gmatwanina. Nie próbuj dociekać, bo i tak się w tym wszystkim nie połapiesz – śmiał się Rolland.

W obrębie grupy wiolinistów klasycznych istniały ścisłe zasady, według których ustalano, kto, co i gdzie na Ramblas może grać, po to, by uniknąć powtarzania repertuaru i niepotrzebnej wewnętrznej konkurencji.

– Tylko wówczas ma to sens, bo inaczej każdy będzie grał tego samego menueta i w sumie nikt nic nie zarobi. Na razie związki niczego nam nie narzucają, bo z powodu zimy nie ma dużego ruchu, ale na wiosnę znowu będzie ostro.

Pokiwałem głową na znak, że zrozumiałem.

– Każdy gra repertuar danego kraju – rzekł. – Niestety przegapiłem ostatnie zebranie i Niemcy, Hiszpanie oraz Francuzi już zostali przydzieleni.

– A my…?

– Norwegowie.

Nadal dręczyła mnie moja ograniczona znajomość muzycznego abecadła.

– Tacy jak… Grieg?

Rolland oparł język na przednich zębach.

– No.

– Kto jeszcze?

– Inni Norwegowie.

– A są jeszcze jacyś poza Griegiem?

– Nie wiem. Trzymajmy się na razie Griega.

Tego popołudnia wybrałem się do Casa Beethoven, wąskiego jak tunel magazynu muzycznego, szerokiego na dwie długości ramion i długiego co najmniej na dziesięć metrów, z rzędami półek po obu stronach zawalonych partyturami i ciemną kotarą w głębi. Zagrzebałem się w broszurach, próbując jak najszybciej zakarbować w pamięci to, co zobaczyłem. Następnego dnia grałem już melodię Griega. Co do Rollanda, to grał coś, czego nie byłem w stanie zidentyfikować – twierdził, że to również Grieg, ja zaraz się tego wyuczyłem, więc pod koniec dnia miałem w repertuarze co najmniej dwa kawałki, do których związek nie mógł się przyczepić.

Nie minął nawet tydzień, jak Rolland rzucił mimochodem, że znów zmieniono przydział. Teraz mieliśmy grać Czechów.

– Ależ to wspaniale – powiedziałem.

– Tak?

– To Antonin Dworzak. Napisał słynny koncert na wiolonczelę.

– Znasz to?

– Powinienem.

Tego samego popołudnia zrobiłem następną rundę w stronę Casa Beethoven. Właściciel sklepu ciekawie mi się przyglądał, ale jego żona, siedząca na progu zasłoniętego kotarą pokoju na zapleczu, gdzie porządkowała partytury, zawołała:

– To nie biblioteka!

Kiedy Rolland zabrał swoją działkę, prawie cały mój zarobek wylądował w kieszeni Alberta; na Dworzaka nie było mnie już stać. Wlepiłem wzrok w partyturę, zapamiętując najszybciej, jak potrafiłem, układ nut, kiedy żona właściciela podeszła i wyrwała mi z rąk broszurę.

– To kradzież! – wrzasnęła. – Natychmiast zapomnij, co czytałeś, albo wezwę policję!

– Już idę – powiedziałem, wycofując się z pochyloną głową.

Ona jednak nie puszczała mojego rękawa.

– Nuć.

– Co pani ma na myśli?

– Zanuć coś. Coś innego niż Dworzak.

Próbowałem się wyrwać, ale ścisnęła jeszcze mocniej.

– Coś hiszpańskiego – nalegała.

Bezradnie rozejrzałem się dokoła.

– Nie przychodzi mi nic do głowy.

– Arię toreadora z Carmen! – zażądała.

– To Bizet. Francuz.

Drugą ręką uniosła opasły tom z nutami i zamierzyła się, by mnie nim zdzielić.

– Jeśli pani nalega – rzekłem i zacząłem nucić, czując, jak Dworzak nieodwołalnie wyślizguje się z mej pamięci.

Kiedy opowiadałem o wszystkim Rollandowi, najpierw słuchał uważnie, a potem parsknął śmiechem.

– Wygrałeś – rzekł.

– Wygrałem co?

– Prawdę, którą ci wyjawię za to, że tak mnie ubawiłeś. – Skręcało go z radości, ale powstrzymywał się, zaciskając zęby. – Nie ma żadnych przydziałów.

– Organizacjom ulicznym wszystko jedno?

– Nie ma żadnych organizacji.

Siedzieliśmy we dwójkę na skrzynce, wiercąc się na wąskich, uwierających w tyłek deskach. Odwróciłem się od niego.

Po minucie lekko trącił mnie plecami. Oddałem mu.

– Dlaczego mnie okłamywałeś? – zapytałem.

– To był prezent. Bezpłatna lekcja. Uczę cię, jak nie wychodzić na durnia.

Wymamrotałem coś pod nosem.

– Kiedy będziesz już sławny, gdy zostaniesz wiolonczelistą bohaterem, powiesz ludziom, że byłem jednym z twych nauczycieli. – I po chwili dodał: – A ty będziesz sławny, Feliu. Szybko się uczysz, to na pewno.

– Hm…

– Ale musisz być twardszy. Nie wierzyć tak od razu każdemu i we wszystko. Dziwię się, że z taką naiwnością nie straciłeś jeszcze tej kobiety, z którą sypiasz. Jeśli nie będziesz ostrożniejszy, jakiś mężczyzna ci ją skradnie.

Skutek był taki, że następnej historii, którą kilka tygodni później opowiedział mi Rolland, słuchałem z daleko większym sceptycyzmem. Było ponure popołudnie, mało turystów i jeszcze mniej monet, więc postanowiliśmy skończyć wcześniej i rozejść się każdy w swoją stronę. Wyznałem mu, że bardzo chciałbym zobaczyć, jak Liceo wygląda od środka. Rolland stwierdził, że to żaden problem zakraść się do budynku, ale byłoby dobrze, gdybym miał na sobie lepsze ubranie, dla zmylenia bileterów i odźwiernych. Jeśli będę wyglądał jak ktoś z cyganerii, mogą zrobić coś gorszego, niż wywalić za drzwi.

– Minęło już piętnaście lat – powiedział dramatycznym tonem, gdy usiedliśmy na drewnianej skrzynce – a oni ciągle pamiętają.

– Co pamiętają?

– Nie wiesz? To był najkrwawszy dzień w dziejach Ramblas. Makabryczna historia. Trudno opisać.

Przygotowując się na dłuższą opowieść, zacząłem przysłuchiwać się z nieporuszoną miną.

– Zdarzyło się to w listopadzie 1893 roku – zaczął Rolland. – W operze grali wtedy Wilhelma Tella Rossiniego…

– Znam początek – przerwałem mu – grają go wiolonczele. Piękny fragment. Czytałem, że ten Rossini studiował wiolonczelę w Bolonii. Kiedyś spróbowałem to zagrać, a wtedy Alberto zbladł jak ściana i przez całą resztę dnia się nie odezwał.

Rolland nachylił się, żeby zamknąć futerał. Historia nie miała nic – absolutnie nic – wspólnego z wiolonczelami. Jeśli mam zamiar mu przerywać, może jej nie opowiadać.

– Cała rzecz zdarzyła się – podjął przerwany wątek, starając się na nowo wyczarować posępną atmosferę, którą zniszczyłem – w drugim akcie, kiedy Arnold i Matylda spotykają się w dolinie nad jeziorem, by poprzysiąc sobie miłość. Szepty ucichły, kiedy widzowie przestali się nawzajem lornetować i przenieśli wzrok na scenę. Przedsiębiorca górniczy z Bilbao zmarszczył nos i zakręcił sumiastego wąsa, usiłując ukryć wzruszenie, które nie przystoi poważnemu mężczyźnie. Pewna dama, niejaka Doña Clementina, sięgnęła dłonią do naszyjnika i bawiła się błyszczącą perłą wielkości indyczego jaja, która spoczywała w miękkim zagłębieniu jej dekoltu. A na samej górze, na galerii, człowiek nazwiskiem Santiago Salvador próbował wyciągnąć z kieszeni marynarki dwa ciężkie metalowe przedmioty.

Przedmioty były wielkości pomarańczy, z tym tylko, że miały spiczaste zakończenia. Skrzyły się teraz pod żyrandolami sali, zawsze zapalonymi, żeby bogacze mogli patrzeć i sami być oglądani, co było zresztą jednym z powodów, dla których wszyscy chodzili do Liceo, a zarazem podłożem nienawiści Santiaga do mieszczańskiego pałacu, który symbolizował w jego oczach wszystko, co musiało umrzeć, by Barcelona mogła się odrodzić. Ale nikt nie patrzył na Salvadora. Błysk metalowych przedmiotów nie mógł rywalizować z migotliwym światłem kryształowych kandelabrów ani blaskiem złoceń pokrywających ściany. Postanowił odczekać jakiś czas, by przez moment napawać się chwilą, być może ostatnią w jego życiu, czuć pod palcami rozkoszną gładź niewielkich, ostro zakończonych kul, poręcznych jak bule do bocce⁴.

Jak się później okazało, pierwsza bomba nie sięgnęła celu. Ale druga wzbiła się w powietrze niczym jedna z legendarnych kul armatnich Galileusza, które filozof zrzucał z Krzywej Wieży w Pizie, i wylądowała dokładnie w kanale orkiestrowym, gdzie eksplodowała, siejąc wokół grad odłamków. Słychać było krzyki i pojawił się niewielki obłok dymu; poza konstatacją licznych zranień, pierwszą rzeczą, jaka przyszła do głowy niektórym właścicielom prywatnych lóż, była myśl o skandalu i upokorzeniu – przecież ten napawający dumą, liczący cztery tysiące miejsc gmach opery był już strawiony przez ogień nie dalej jak jedno pokolenie wstecz i z takim przepychem odrestaurowany, a teraz znowu znalazł się w płomieniach. Nie byli w stanie dojrzeć ludzkich szczątków na parterze, zobaczyć, jak wiele krwi zmieszało się z czerwonym aksamitem siedzeń. Opery Rossiniego nie dograno do końca. Widzowie rzucili się do ucieczki, zaplątując się w długie treny sukien i łapiąc w desperacji powiewające czarne poły cudzych fraków.

Ostateczny bilans: dwudziestu dwóch zabitych, pięćdziesięciu rannych, wśród nich wielu muzyków, którzy przez cały rok nie byli w stanie zarobić połowy tego, co Doña Clementina zapłaciła za swoją perłę wielkości indyczego jaja.

– Wielkości indyczego jaja? To musiała być ogromna perła – odezwałem się, kiedy Rolland zakończył opowieść.

Popatrzył na mnie zdumiony.

– Tylko tyle masz do powiedzenia?

– Cóż, to okropna historia.

– Jeśli mi nie wierzysz, możesz sam pójść do Liceo.

– A po co? Mają tam tablicę pamiątkową opisującą to, co mi tu opowiedziałeś?

– Nie – odparł, zaciskając wargi. – Wolą udawać, że to się nigdy nie zdarzyło.

Wydąłem usta i z leciutką nutką wyższości zapytałem:

– Nie ma żadnych świadectw tej potwornej katastrofy? Żadnego portretu zamachowca?

Rolland zmarszczył brwi.

– Portretu? Tak, jeśli ci już o to chodzi. Ale nie w Liceo, tylko w muzeum figur woskowych. Pokazują tam podobizny wszystkich anarchistów, którzy położyli łeb pod gilotynę. I jeśli dobrze pamiętam, na ścianie wisi w ramkach jakiś rysunek skreślony na procesie.

Na wzmiankę o muzeum figur woskowych przestałem się uśmiechać.

– Procesie?

– Rozeszła się pogłoska, że muzycy, w tym także ci najciężej ranni, brali udział w spisku. Rzekomo pomogli Salvadorowi zakraść się wcześniej do Liceo. Pokazali mu, jak celować, żeby trafić w najwytworniejszą z wynajętych lóż, tę obok sceny. Nie wydaje mi się, żeby miał duże pojęcie o miotaniu bomb.

Czułem, jak powoli tracę oddech w piersi, jak do gardła podpełza jakaś kwaśna ciecz.

– Muzycy? Oni też poszli pod gilotynę?

– Ani jeden. Ocaleli dzięki ranom, tak myślę. Poparzone dłonie w bandażach, takie rzeczy. Nikt nie wierzył, że sami wystawili się na cel. Po co muzyk miałby ryzykować utratę rąk?

Jeszcze przez kilka następnych godzin nie mogłem się otrząsnąć. Ale właśnie ten mój stan pomógł mi wśliznąć się wieczorem do Liceo. Nie wyglądałem na zdenerwowanego, nie rzucałem wkoło czujnych spojrzeń. Miałem tylko lekkie mdłości. Pewność siebie była atrybutem uprzywilejowanych; widziałem ją na twarzach wielu bywalców, gdy w holu przepychali się przez tłum lub skinieniem dłoni dawali znaki garderobianym.

W operze – odkryłem to dopiero później – był też wydzielony rząd krzeseł dla przedstawicieli mas pracujących. Znajdował się w sektorze nazywanym jaskółką – na piątej kondygnacji, ponad górną częścią kurtyny. Siedzący tam widzowie w ogóle nie widzieli, co dzieje się na scenie, mogli tylko słuchać. Żeby dotrzeć do tych miejsc, jak również do tych na czwartym piętrze, przeznaczonych dla ludzi niezamożnych, trzeba było sforsować oddzielne, obskurne wejście od ulicy. Gdybym wiedział, wszedłbym właśnie tamtędy. Ale nie wiedziałem. Byłem zupełnie nieprzygotowany.

Ciągle miałem z sobą wiolonczelę. Ubrany byłem w najlepsze spodnie, które niemiłosiernie mnie cisnęły. Podciągnięte za kolana grube skarpety również trochę uwierały. Wyglądałem, jakbym źle się czuł we własnej skórze. Przepychając się przez foyer z opartym na biodrze instrumentem, zwróciłem na siebie uwagę menedżera sceny, chudego człeczyny z pince-nez na nosie.

– Czy to dla Don Verdaguera? – zapytał, niespokojnym gestem wskazując na wiolonczelę, po czym nie czekając na odpowiedź, rzucił krótko: – Kurtyna za dziesięć minut!

Poprowadził mnie krętym korytarzem, pochylając głowę, gdy wyrzucał do przodu długie nogi niby koń na torze wyścigowym. Z ciężką wiolonczelą ledwo za nim nadążałem. Byłem już u kresu sił, kiedy dotarliśmy za kurtynę, tuż przy schodach prowadzących w dół do zapełniającego się w pośpiechu kanału. Polecił mi postawić wiolonczelę, co też uczyniłem, opierając ją o ścianę. Potem zniknął. Stałem przez chwilę, ciężko oddychając. Przesunąłem instrument trochę głębiej w cień, tłumacząc sobie, że skoro nikt o nią nie pytał, nie musi być widoczna. Czując lekkie ukłucie nie do końca czystego sumienia, zdecydowałem jednak, że ją zostawię, zabierając z sobą – jak zawsze – tylko smyczek.

Byłem więc w samym środku teatru, chociaż bez biletu. Krążyłem w tę i z powrotem korytarzami drugiego piętra, z których wchodziło się wprost między rzędy widowni, torując sobie drogę w gęstym tłumie wystrojonych kobiet i na sztywno wyfraczonych mężczyzn, zmierzających na swoje miejsca. Popłynąłem z falą melomanów tak daleko, jak zdołałem, po czym zawróciłem i skierowałem się pod prąd.

Kobieta w bladozielonej sukni przyglądała mi się badawczo. Jej jasne włosy zaplecione były w pół tuzina warkoczyków przyszpilonych do głowy i ozdobionych wstążkami oraz diamencikami małymi jak ziarnka grochu. Kiedy przechyliła się w bok, by powiedzieć coś na ucho towarzyszącemu jej mężczyźnie, szybko odwróciłem się na pięcie, lecz niemal w tej samej chwili poczułem na ramieniu odzianą w rękawiczkę dłoń damy.

– Zgubiłeś rodziców, mały? – zapytała.

– Tak – odpowiedziałem bez namysłu i moje oczy mimowolnie naprawdę zaszkliły się łzami.

– Gdzie ich zostawiłeś, pamiętasz?

Modląc się, by spłynął na mnie dar szybkiej riposty, który zawsze podziwiałem u Rollanda, wymamrotałem, że odeszli gdzieś na chwilę, żeby przywitać się ze znajomymi, i potem już ich nie widziałem. Jej twarz się rozjaśniła.

– Wiem, gdzie ich szukać.

Skręciła za róg i popchnęła mnie lekko w stronę obszernego, szybko pustoszejącego pomieszczenia.

– Sala Luster – wyjaśniła, kiedy wykręcałem głowę, rozdziawiając usta. – Tam często zbierają się znajomi, żeby porozmawiać. Widzisz ich gdzieś?

Starając się ze wszystkich sił wyglądać naturalnie, rozejrzałem się po sali. Moje oczy natrafiły na długi rząd liter wybitych wokół krawędzi plafonu. „Muzyka jest jedyną zmysłową przyjemnością, nad którą występek nie ma żadnej władzy”. Zamyśliłem się i dwa razy, a potem jeszcze trzeci odczytałem sentencję, aby utrwaliła mi się w pamięci, tak jak to onegdaj stało się z nutami w Casa Beethoven.

Potem przeczytałem drugie, krótsze i dużo prostsze zdanie: „Sztuka nie ma ojczyzny”.

Zielona pani podążyła oczami za moim spojrzeniem.

– Piękne maksymy, prawda?

Skinąłem głową.

– Jesteś pewny, że nie ma tu rodziców?

Wciąż wytrzeszczałem oczy, nie patrząc ani na lustra, ani na malejące w nich odbicia ostatnich opuszczających Salę Luster melomanów, lecz ku górze, ku natchnionym słowom, które przez lata wyznaczały życiu Alberta cel i kierunek. Bo, teraz to wiedziałem, tutaj właśnie grał i tutaj też ostatecznie rzucił granie. Był jednym ze wspólników, którzy pomogli Salvadorowi. Ten krwawy dzień zakończył jego muzyczną karierę.

– A może twój tata jest w palarni? – spytała strapiona dama.

Korciło mnie, by jej powiedzieć, że nie mam ojca, a tak naprawdę to w ogóle nikogo, nawet nauczyciela, któremu mógłbym powierzyć swoje tajemnice, i dlatego takie ważne było, że się tu znalazłem, że kontemplowałem treść tych napisów – może one wskażą mi cel i kierunek.

– …ale ja nie mogę już tam z tobą pójść – powiedziała. – Kurtyna zaraz idzie w górę. O, ty mój biedny chłopczyno.

Odsunęła mnie lekko i podążyła na widownię. Odźwierni po raz ostatni dzwonili na spóźnialskich. Zamykane drzwi stłumiły ich gniewne napomnienia. Zostawiła mnie opartego o ścianę; widziałem jeszcze, jak rozmawia z człowiekiem w uniformie, po czym zniknęła, posyłając mi całusa.

Bileter wciągnął mnie na jeszcze jeden podest marmurowych schodów i znalazł jakiś wolny fotel na trzeciej kondygnacji. Ostrzegł mnie surowym głosem, żebym nie opuszczał miejsca aż do przerwy, i zamierzał odejść. Najwyraźniej nikomu nie powstała w głowie myśl, że chłopak mógł wejść do opery bez biletu; jedynym ich zmartwieniem było to, żeby się z niej nie wyśliznął.

Spektakl właśnie się zaczynał. Nie wiedziałem nawet, co jest dzisiaj na afiszu.

– Niech pan zaczeka – zawołałem, zdumiony, gdy lekko obrócił się na pięcie, z twarzą, na której nagle pojawił się łagodny uśmiech. Pewnie myślał, że mam zamiar dać mu napiwek. – Boję się troszeczkę – powiedziałem szeptem, grzebiąc po kieszeniach. – To znaczy, bez rodziców. Czy to prawda, że ktoś rzucił tutaj kiedyś bombę i zabił wielu ludzi?

Uśmiechnął się z wysiłkiem.

– Jasne, że prawda. Okropna sprawa. Ale to było wiele lat przed twoim urodzeniem.

„Nie tak wiele” – pomyślałem. Ale pewnie brał mnie za dzieciaka. Wcisnąłem mu w dłoń monetę.

– Bez obawy, nikt cię tu dzisiaj nie zamorduje. – Puścił do mnie oko. – Ale pewnie nie miałbyś nic przeciwko temu, co? – Widząc zdumienie na mej twarzy, wykonał gest w kierunku sceny, gdzie właśnie podnosiła się kurtyna. – Cała opera po niemiecku.

Nigdy nie poszedłem do muzeum figur woskowych. Nie chciałem, a nawet więcej – nie potrzebowałem. Miałem zresztą wrodzoną niechęć do komplikowania spraw, zwłaszcza gdy jedna prawda przeczyła jakiejś innej. Wolałem zachować w mej pamięci słowa, które wyczytałem w Liceo: „Sztuka nie ma ojczyzny”. Sztuka, tego byłem absolutnie pewny, wznosi się ponad wszystko.

Sherry manzanilla – szlachetne białe wino wytwarzane w Andaluzji. [wróć]

Humilité (franc.) – pokora. [wróć]

Arco (hiszp.) – smyczek; tu: Feliu od Smyczka. [wróć]

Bocce – niezwykle popularna w krajach śródziemnomorskich gra w kule. [wróć]

Rozdział 7

M oja spółka z Rollandem skończyła się równie szybko, jak się zaczęła. Nastał pierwszy, przepiękny dzień prawdziwej wiosny. Słońce przeświecało przez zazielenione nagle drzewa na Ramblas, kelnerzy z ważnymi minami przemykali między stolikami, kiedy do posiłków zasiadało coraz więcej gości, sprzedawcy narzekali – ach, te ciągłe narzekania! – że niespodziewana fala natrętnych klientów wymiotła z magazynów ostatnią paczkę dobrych cygar, ostatni zawinięty w gazetę rożek migdałów, ostatnią nierozerwaną niecierpliwymi dłońmi bulwarówkę.

Rolland robił coraz więcej przerw w graniu i coraz częściej zdejmował marynarkę; zrobiło się gorąco, nawet w pocętkowanym promieniami słońca cieniu. Otarłem pot z czoła i osuszyłem dłonie na kolanach spodni, wzmocniłem naprężenie smyczka, przygotowując się do grania. Dwaj mężczyźni w beretach podeszli, by popatrzeć; za nimi szły dwie damy, trzymając się za ręce.

Rolland odwrócił się do mnie i powiedział:

– Łatwo być przyjaciółmi w zimie, trudniej, gdy przychodzi wiosna.

– Czy to jakieś baskijskie przysłowie?

– Nie. W ten sposób chcę wyjaśnić ci – tu zawiesił głos, uderzając palcami w gryf instrumentu – że było miło razem w zimie, gdy nie było tłumów, ale teraz muszę znów zarobić coś na życie.

Stałem przez chwilę oniemiały. W końcu poluzowałem smyczek i spakowałem do futerału.

Pomyślałem, że przesunę się przecznicę dalej w obojętnym kierunku, nawiążę rozmowę z akrobatką albo portrecistą, oferując udział w zarobkach, jeśli zrobią mi obok siebie trochę miejsca. Zwłaszcza kobieta wąż nie potrzebowała dużo przestrzeni, by zrobić pokaz. Ale nie miałem już do tego serca. Straciłem swoje miejsce na bulwarze. I pierwszego prawdziwego przyjaciela.

Idąc w górę Ramblas, zobaczyłem, jak w moją stronę biegnie właściciel Casa Beethoven. Zatrzymałem się i zadrżałem, kuląc się na samą myśl, że za plecami ujrzę jego żonę. Na szczęście był sam. Zbliżywszy się, chwycił mnie za łokieć.

– Nareszcie pana widzę! Tyle czasu czekałem, aż pan znowu pojawi się u nas w sklepie.

– W sklepie?

Potarł podbródek.

– Martwiłem się, że już pana nie odnajdę! – Podał mi cienką, owiniętą w brązowy papier paczkę. – No proszę, niech pan otworzy. – W środku było niemieckie wydanie jakiejś partytury. Na okładce w zielonych ramkach widniał tytuł: Bach. Suity na wiolonczelę solo. – Sześć suit – oznajmił z dumą. – Wszystkie na wiolonczelę solo.

– Nie grałem tego jeszcze. Nigdy nawet tego nie słyszałem – rzekłem.

– Ani ja. Ale zaimponowała mi pańska miłość do muzyki tamtego dnia w moim sklepie. Bach jest nieco chłodny. Może pańska pasja trochę go podgrzeje.

Nie chciał słyszeć o zapłacie. Było niegrzecznością z mojej strony, że zacząłem czytać partyturę, nie dziękując mu przedtem, ale nie mogłem się powstrzymać. Każda z suit podzielona była na mniej więcej sześć inspirowanych jakimś tańcem części – Allemande, Courante, Gigue, Sarabande itd.

– Niewiarygodne – powiedziałem. – Ileż tu włożono pracy.

– Pracy całego życia – dodał. – Tylko niech pan nic nie mówi mojej żonie.

Rozstaliśmy się, zanim zdążyłem zapytać go o nazwisko.

W pierwszych miesiącach spędzonych w Barcelonie mój świat był ściśnięty i ograniczony – nie większy niż przestrzeń zakreślona wiolonczelą, krzesłem i promieniem, jaki zataczała ręka, poruszając smyczkiem. Teraz był już rozleglejszy, większy niż całe Ramblas, z nurtem ludzkich mas, dźwięków, barw i ożywiających ulice ideałów. Muzyka, jeszcze tak niedawno tylko wciągająca i samotnie przeżywana gra, stała się teraz całym moim światem. Było w niej też miejsce na wiele innych rzeczy, złych i dobrych.

Nie spiesząc się, szedłem w stronę domu. Wiedziałem, gdzie odnajdę Alberta: na balkonie, chłonącego ostatnie promienie słońca. Zapytał, czy znalazłem to, czego szukałem, i czy jestem gotów znowu zostać jego uczniem. Na oba pytania odpowiedziałem: „Tak”.

Tej wiosny mama straciła pracę w fabryce perkalu. Była załamana; za to my odetchnęliśmy z ulgą. Obydwaj z Albertem musieliśmy przyznać się, że bez jej wiedzy od miesięcy zarabiałem na życie jako uliczny grajek. Oznaczało to, że jej dług wobec Alberta stanowił teraz zaledwie małą cząstkę tego, czego się spodziewała. Nie wydawała się jednak zachwycona, słysząc tę nowinę. Spodziewałem się, że zapyta o szczegóły albo zbeszta mnie, że lekkomyślnie szafowałem zdrowiem, ciągnąc po schodach i wybrukowanych ulicach ogromną wiolonczelę. Ale matki nigdy nie trwożyło coś, co się już zdarzyło, tylko to, co dopiero miało nadejść. Jej uwagę zaprzątały zresztą inne zmartwienia, na przykład za co wykupi nas od służby w wojsku. Jej najstarszy syn Percival kompletnie nie nadawał się do armii i jako żołnierz z pewnością byłby utrapieniem dla swych przełożonych; ja byłem jeszcze za młody i fizycznie niezdatny do poboru, ale mama przypomniała mi, że kryteria często ulegają zmianom, gdy na horyzoncie pojawia się ryzyko wojny.

Wszyscy rozmawiali tylko o tym, jak wymigać się od wojska, rzucając trwożliwe spojrzenia ku nabrzeżu, gdzie każdego dnia oddziały nowych żołnierzy pakowano na statki, które przez Morze Śródziemne docierały do Maroka. W kawiarni starsi mężczyźni zwieszali głowy nad stołami, szepcząc między sobą o plemionach z gór Ar-Rif, o niejasnych interesach w handlu złożami rud, których celem była ochrona hiszpańskiego kapitału, ceną zaś – życie najlepszych synów tego kraju. I ogłaszali swój gorący sprzeciw. Pilnie nadstawiałem ucha, czując, a był już rok 1909, że cała ta gadanina o koloniach i rozlewie krwi to zdarta stara płyta.

Podczas gdy mama powoli dochodziła do siebie, budząc się z koszmaru długich miesięcy upokorzeń i niewolniczej harówki, Alberto wkraczał w stadium euforii, kipiąc zapałem i energią. Może powodem była pora roku, nagła eksplozja czerwonych kwiatów na balkonie oraz odgłosy wiosennych parad na ulicach. A może stała obecność mamy i – któż to wie? – długa dyspensa od mojego towarzystwa, która najwyraźniej dobrze mu zrobiła. Nie chował się już w czterech ścianach swej sypialni i przejawiał większą ochotę wejścia od nowa w zaniechaną rolę aktywnego belfra. Częściej też opuszczał mieszkanie i chętnie zabierał mnie z sobą. Godziłem się na lekcje, rzadziej na jego towarzystwo. Nie tylko dlatego że nie chciałem słuchać mentorskiego tonu, jakim rozprawiał o bieżących zawirowaniach politycznych. To, co mnie głównie odstręczało, to możliwość zasłyszenia jakichś odniesień i aluzji do przeszłości, które zmusiłyby mnie do rewizji moich uczuć.

Alberto miał swoje tajemnice i ja też. Książeczka o cudownych dzieciach stanowiła jedną z nich. Bach był następny na liście. Przez całą wiosnę i początek lata wolałem nie wspominać o prezencie sprzedawcy muzycznych zeszytów. Sześć suit na wiolonczelę solo mamiło swą prostotą, zdawało się, że nie ma nic prostszego do zagrania. Instrukcja na okładce wydania, które miałem, zapewniała, że są to łatwe ćwiczenia, z którymi może się zmierzyć każdy średnio zaawansowany uczeń. Ale to nie do końca było prawdą. Każdy wiolonczelista mógł zagrać te elementarne nuty, układające się na stronach partytury w nieubłagany, matematycznie uporządkowany ciąg. Trzeba było jednak mistrza, by z tych długich sekwencji wstępujących i zstępujących tonów wydobyć coś, co jest muzyką, odnaleźć w nich tempo, artykulację i subtelne frazowanie, które przypominającemu prostą gamę przebiegowi dźwięków nadałyby kształt melodii – podnoszącej na duchu, chwytającej za serce, ludzkiej. Grałem je tylko po upewnieniu się, że Alberta nie ma w domu, a wtedy do woli zmagałem się z nimi, chłonąc smak i aromat.

Zdemaskowanie było nieuchronne. Gdy z każdym dniem upał mocniej dawał się we znaki, a powietrze w mieszkaniu zatykało płuca, przysuwałem krzesło coraz bliżej drzwi wychodzących na balkon, gdzie zwykł wygrzewać się Alberto. Ani się spostrzegłem, jak w okolicach czerwca grałem już na samym balkonie, a pot spływał mi wzdłuż skroni i po plecach, zostawiając ślady na koszuli.

Pewnego dnia, dokładnie w chwili gdy skończyłem nastrojową ostatnią część pierwszej suity, z dołu usłyszałem donośny głos.

– Eso es¹! – krzyczał Alberto na ulicy. – O to chodzi! Ale trzy takty wstecz powinieneś zaatakować smyczkiem z góry. – Odwrócił się na odgłos zaprzężonej w konie furmanki, która jechała wprost na niego. – Poczekaj, zaraz będę na górze! – Uskoczył przed pojazdem i zniknął w ciemnej bramie, a po chwili usłyszałem szybki tupot nóg na schodach.

Odgłos jego kroków – chłopięcy entuzjazm, niecierpliwość, z jaką pędził, by jak najszybciej stanąć obok mnie, miarowe stąpanie, gdy pierwszy wybuch energii przygasiło zmęczenie mięśni, powolny marsz w górę, kiedy już zbliżał się do celu, zdyszany, zapewne słaniający się na nogach, znowu postarzały – obudził we mnie coś na kształt tkliwości. Ale zdusiłem w sobie to uczucie. Pomyślałem o Liceo, o skąpanej w świetle Sali Luster, o słowach zapisanych wysoko pod sufitem, które były niczym dłoń na plecach, popychająca mnie do przodu, ku sławie i doskonałości. Postanowiłem milczeć, zachowując obojętny dystans. Ale ledwie Alberto przekroczył próg, skoczyłem na równe nogi, krzycząc:

– Dlaczego mi nie powiedziałeś?!

Podniósł na mnie oczy, siląc się na uśmiech, ciągle z trudnością łapiąc oddech i w pochyleniu opierając dłonie na kolanach. Potem odszedł na bok i zwalił się na krzesło, nadal szczerząc zęby.

– Suity Bacha – wydusił z siebie zdyszanym głosem. – Odkryłeś je.

Wskazał gestem dłoni na drugie krzesło. Patrzyłem na nie przez parę chwil, po czym, wahając się, usiadłem ze skrzyżowanymi ramionami.

– Jesteś na mnie zły, że cię ich nie nauczyłem? No cóż, nie byłeś jeszcze gotów, to wszystko. Ale teraz jesteś!

Zamachał dłonią w stronę kuchni, dając mi znak, żebym przyniósł szklankę wody. Nie wstałem. Bez słowa przyjął moją nieżyczliwość – zbyt łatwo, jak mi się zdawało, mimo wszystko. Opuścił dłoń na kolano.

– Czasem dobrze jest poczekać.

Zapytałem znowu:

– Dlaczego mi nie powiedziałeś?

– Początkujący nie jest w stanie dostrzec niuansów. Jak dziecko, które nie rozumie życia, sądząc, że jest czarno-białe. Przy Bachu musisz umieć czytać między nutami. Niektórzy nazywają te suity etiudami i na pierwszy rzut oka mają rację – rzeczywiście nie wydają się czymś więcej. Dopiero później przychodzi zrozumienie, że to nie takie proste. Ale teraz jesteś gotów. – Alberto wyprostował się na krześle, łapiąc ustami powietrze. W końcu nasze oczy się spotkały. Uśmiech zniknął. – Chcesz mi coś powiedzieć. Ale nie o Bachu, mam rację?

Wziąłem głęboki oddech i powiedziałem:

– Muzyka nie ma ojczyzny.

Czekał.

Spróbowałem znowu:

– Muzyka jest jedyną zmysłową przyjemnością…

– …nad którą występek nie ma żadnej władzy – dokończył za mnie. – Ja też pamiętam te słowa. Ale to występek w końcu zatriumfował, tak czy nie?

– Dłonie Ramóna…

– I wiele innych blizn. Nie wszystkie tak widoczne. Więc w końcu poszedłeś do Liceo. I teraz znasz całą historię.

– Nie całą.

Alberto podniósł się z krzesła, gestem dłoni nakazując, żebym został. Poszedł do kuchni. Słyszałem, jak otwiera szufladę kredensu, i odgłos szklanki uderzającej o drewno. Potem nastąpiła długa cisza. Powoli uspokajałem rozedrgane nerwy. To był jego plan – dać sobie czas na wyciszenie.

Wrócił i ponownie usiadł. Odczekałem chwilę, a gdy skinął głową, zapytałem:

– Pomogłeś temu człowiekowi?

– Nie. Nie działałem w porozumieniu z Salvadorem. W każdym razie nie wprost.

– Ale wiedziałeś, co zamierza.

– Słyszałem jakieś plotki.

Uważnie patrzył na moją nachmurzoną minę i dla przeciwwagi podniósł głos:

– Myślisz, że to takie proste dzień w dzień chodzić do pracy z myślą, że ktoś zamierza zdetonować bombę w miejscu, w którym występujesz? Niejeden raz słyszeliśmy, że coś się może zdarzyć. Gdybyśmy zostawali w domu albo o wszystkim poinformowali publiczność, nie byłoby koncertów ani przedstawień w Barcelonie. Sądzisz, że to byłoby lepsze rozwiązanie? W tym mieście codziennie coś się kroi – zawsze tak było, odkąd sięgam pamięcią.

Nigdy w ten sposób o tym nie myślałem. Ale nie chciałem dać się przekonać o jego niewinności.

Alberto mówił dalej.

– Gdybym o wszystkim powiedział dyrekcji Liceo, na pewno odwołaliby ten koncert i wiele innych. W tamtych czasach uważałem, że strach nie jest żadnym sposobem na życie, że sprawy muszą się toczyć swoją koleją. – W jego spojrzeniu nie było już wcześniejszej łagodności. – Myślałem, że muzyka jest ponad wszystkim. Czy to ci czegoś nie przypomina?

– Maczałeś w tym palce. Byłeś wspólnikiem – nie dawałem za wygraną.

– Przekonasz się kiedyś, że „wspólnictwo” nie jest precyzyjnym słowem – odparł spokojnie. – Im dłużej będziesz żył, tym więcej poznasz ludzi różnych zapatrywań i profesji; niekiedy twoje i ich drogi przetną się w najbardziej nieoczekiwany sposób. Zapamiętaj sobie – dodał – nigdy rozmyślnie nikogo bym nie skrzywdził.

– Ale przecież czułeś się winny. Przestałeś grać.

– Nie przestałem z powodu bomb, tylko z powodu tego, co nastąpiło potem. Główną tragedią mojego życia był dramat osobisty, nie polityczny. Wszystkie prawdziwe zmartwienia są natury osobistej.

Zaczął tłumaczyć mi, jakim upokorzeniem dla jego córki, która miała wtedy dziewiętnaście lat, był proces, jak pogrzebał jej nadzieje na małżeństwo z jedyną wielką miłością jej życia – młodym mężczyzną ze świetnego rodu katalońskich bankierów, których interesy sięgały tradycją czasów średniowiecza. Chłopak poddał się rodzinnej presji i zerwał zaręczyny. W końcu córka Alberta przystała na małżeństwo z rozsądku, zaaranżowane przez kuzynów muzyka, i poślubiła aptekarza z Granady.

– Nigdy mi nie przebaczyła – powiedział Alberto, zwieszając głowę. – Nie wierzę, żeby muzyka mogła komukolwiek szkodzić, ale nie mam też pewności, czy może być lekarstwem na całe zło. Tego dnia nie uchroniła nas przed katastrofą. Nie widziałem jeszcze, by zapobiegła jakiejkolwiek krzywdzie. Nie pomogłem Salvadorowi. Ale od tamtego wieczoru zacząłem pytać siebie samego: po co to wszystko? Gdzie tu sens? W takich okolicznościach nie mogłem dalej grać. Może ty znajdziesz na to jakiś sposób, Feliu; tak jak znalazłeś własną drogę do Bacha. Nie rozumiesz? Może uda ci się odkryć sposób nie tylko na to, jak być dobrym, najlepszym muzykiem, lecz także żeby czynić dobro.

Tej nocy długo nie mogłem zasnąć, myśląc o tym, co powiedział mi Alberto, czując na dnie serca dogasające resztki jakiejś złej emocji. Czy byłem wściekły, bo nie chciał wziąć na siebie winy za współudział w tej masakrze? A może zabrakło mi odwagi, by przyznać, że położenie, w jakim się znalazł, przypominało boleśnie historię mojej matki i Don Miguela; a on, nawet nie będąc wspólnikiem Salvadora, nie zdołał lub nie usiłował go powstrzymać? Czy nie to było prawdziwym powodem niepokoju, który mnie od wewnątrz zżerał?

A może to tylko strach przed tym, czego ode mnie oczekiwał; że dokonam czegoś, czego on sam nie był w stanie zrobić – nie tylko być dobrym, lecz także czynić dobro? Może była to strachliwa, pełna urazy obrona przed klęską? Co, jeśli nie sprostam ostatecznemu zadaniu, które w swych marzeniach mi wyznaczył, nie wykonam go tak, jak bym chciał?

Wyszedłem z sypialni, by skorzystać z łazienki na końcu korytarza. I znowu, jak przed miesiącami, z kuchni dobiegły mnie głosy.

– Strajk generalny? Tak, być może. – Rozpoznałem głos Alberta. – Ale na tym się nie skończy. Radykałowie chcą jednego, anarchiści czegoś innego, Republikanie myślą jeszcze inaczej. Nawet moi dawni towarzysze są na mnie wściekli, bo odmawiam wzięcia udziału w tym wszystkim, w wygrywaniu ogólnego chaosu dla własnych politycznych celów.

Rozmowa ucichła, więc zacząłem powoli skradać się korytarzem do sypialni, starannie omijając najbardziej skrzypiące klepki podłogi, kiedy nagle znowu usłyszałem głos Alberta, który szepnął: „Alma”. Przystanąłem. Nigdy przedtem nie słyszałem, by zwracał się do mojej matki po imieniu.

– Będziecie musieli stąd wyjechać – mówił tak cicho, że ledwo rozumiałem. – Wracajcie do domu, dopóki macie wybór.

– Gracias a Dios² – wymamrotała w odpowiedzi.

– Tam, w waszym miasteczku, też nie będzie łatwo. Ale przynajmniej będziecie między swoimi.

– Feliu nie zechce opuścić Barcelony.

– Tak czy inaczej będzie musiał – ciągnął Alberto. – To dobra pora na przesłuchanie. Niezależnie od wyniku zrozumie, że u mnie nie ma już czego szukać. Jeśli przejdzie, przydzielą mu innego nauczyciela, pewnie gdzieś daleko stąd. Jak obleje, wróci do domu – tam przynajmniej będzie bezpieczny.

– Niczego innego dla niego nie pragnęłam. – Głos mamy zniżył się do szeptu.

– Wiem – odrzekł i usłyszałem skrzypienie krzesła, jakby przysuwał się bliżej, żeby ją pocieszyć. – Ale co będzie z tobą?

– Ze mną?

– Co zamierzasz, kiedy się to wszystko skończy?

Zasłoniłem uszy, nie chcąc słuchać zdyszanego głosu matki i samczych pomrukiwań Alberta. Ale przy drzwiach sypialni, z ręką prawie już na klamce, znowu nadstawiłem ucha.

– To nie jest dobra pora – powiedziała matka.

– A czy kiedykolwiek będzie jakaś dobra?

– Może nie.

Poczułem ulgę, coś na kształt złośliwej dziecinnej satysfakcji, a potem, ku mojemu zaskoczeniu – smutek. Zrobiło mi się ich obojga żal.

Nazajutrz, kiedy braliśmy się do lekcji, Alberto oznajmił, że myśli o spotkaniu z Don Josém.

– Im szybciej, tym lepiej – rzekłem.

Alberto uniósł brew, ale nie powiedział nic. Sięgnął do leżącej na podłodze sterty nut i kołonotatników, która sięgała już do moich kolan.

– Powinieneś coś przygotować. Może temat z Sibeliusa? No i pewnie chciałby usłyszeć też sonatę. Zostawiam ci w tej sprawie wolną rękę, ale co powiedziałbyś na Chopina? Sonata g-moll? W scherzu mógłbyś pokazać technikę.

– Nie, nie Chopin.

– Lalo?

– Nie.

– To co w końcu chciałbyś zagrać?

Po chwili namysłu powiedziałem:

– Pierwszą suitę Bacha. C-dur.

– Którą część?

– Zacznę od początku i będę grał tak długo, aż mnie nie zatrzyma.

– Można by pomyśleć, że szykujesz się do walki byków. Nie chodzi o to, żebyś przetrwał do chwili, aż zniosą cię z areny. Chodzi o to, żebyś zagrał dobrze. Poza tym pierwsza suita jest najłatwiejsza. Nie brzmi jak utwór koncertowy.

– Zabrzmi, jeśli ja ją zagram.

– Don José byłby bardziej kontent, gdybyś zagrał coś współczesnego.

– To niech słucha jazzu na victroli³.

Alberto podniósł dłonie na znak, że się poddaje.

Siedziałem ciągle z wiolonczelą między nogami, nerwowo szturchając lewą dłonią gryf, prowokując maestra, by mnie zrugał. Ale on cierpliwie odczekał chwilę i powiedział:

– Wybór należy do ciebie, Feliu.

Jego pojednawczość tylko bardziej mnie rozjuszyła.

– Chciałbyś mi przypomnieć, że również twoja reputacja wchodzi tutaj w grę?

– Nie, nie chciałbym. I nie wchodzi. Moja reputacja zależy od tego, co sam robię.

– A więc nie masz wobec mnie żadnych oczekiwań? – Moja dolna warga zadrżała.

– Mam, i to ogromne. Większe niż ktokolwiek miałby wobec chłopca, który nie jest jego synem. Tylko że nie wszystkie związane są z muzyką.

Głowa mi ciążyła, palce miałem zgrubiałe i nieczułe. Jeszcze przed chwilą byłem poirytowany, teraz odczuwałem tylko przygnębienie. Było zbyt głębokie, bym mógł zagrać. Nie rozumiałem nawet źródła mojego nagłego otępienia.

Kiedy mama wpadła do pokoju, krzycząc zdyszanym głosem: „Człowiek ze sklepu muzycznego wysłał brata, żeby zabrać wiolonczelę!”, przyjąłem to niemal jak wybawienie.

– Zalegaliśmy tylko parę dni, ale on nie chce już pieniędzy za tydzień z góry, tylko wyrównania całej należności albo instrumentu.

Alberto wyszedł z pokoju i po kilku minutach wrócił, znużony i zrezygnowany.

– Zamyka sklep i wyjeżdża z miasta z powodu pogłosek. Ściąga długi i wyprzedaje instrumenty. Może oddałbyś mu smyczek, Feliu. Jest więcej wart niż wiolonczela.

– Wszystko, tylko nie mój smyczek.

– Está bien. – Alberto delikatnie wyjął mi spomiędzy kolan instrument i złożył w futerale. Opadające wieko nasunęło mi myśl o trumnie. Po raz ostatni oglądałem moją pierwszą wiolonczelę.

W szkole czekaliśmy pod drzwiami klasy, gdzie prowadził zajęcia Don José, wszyscy troje ściśnięci na wąziutkiej ławce.

– W tym roku wcześniej kończą trymestr – ściszonym głosem Alberto informował mamę. – Wakacje, tak to tutaj nazywają, ale o tydzień przyspieszone.

Do mnie zaś powiedział:

– Jeszcze kilka dni i w ogóle nie musiałbyś grać przed Don Josém.

Mama słuchała w roztargnieniu. Zgodnie z tym, co podawały gazety, młodzi ludzie z całej naszej okolicy, tacy jak Percival, każdego dnia mogli spodziewać się powołania. Na domiar złego mama dowiedziała się, że chłopak Luizy znalazł się na statku płynącym do Maroka. Moja siostra odchodziła od zmysłów.

Pojawiła się sekretarka. Wprowadziła nas do pokoju obok, gdzie przy biurku siedział Don José, znowu, jak przed dwoma laty, otoczony wianuszkiem uczniów. Alberto i José uściskali się serdecznie i w tej samej chwili usłyszałem rozchodzący się po salce pomruk „Mendizábal”, bo uczniowie najwyraźniej dobrze znali to nazwisko, które, gdy pierwszy raz tu byłem, w ogóle mi nic nie mówiło.

– Don Mendizábal, proszę uczynić nam ten zaszczyt. – Don José wyciągnął w jego kierunku smyczek, który trzymał w ręce.

Alberto splótł obydwie dłonie, spojrzał skromnie na koniuszki swoich butów i kokieteryjnie zaczął się wymawiać. Ale Don José nalegał:

– Dzisiaj wyświadczam panu grzeczność, proszę zaprzeczyć, jeśli to nieprawda. A więc przysługa za przysługę, najpierw pańska kolej. Proszę, niech pan gra. Czekaliśmy aż nadto długo.

Nie wierzyłem, że się ugnie. Od samego początku naszej znajomości zadręczałem go prośbami, ale nigdy nie zagrał dla mnie więcej niż tych parę szkoleniowych taktów, których wymagała chwila. Teraz jednak skłonił się głęboko, przystawił wolne krzesło, wziął z rąk Don Joségo smyczek i usiadł przy instrumencie. Żadnych ceregieli ani wykrętów – nie podał nawet tytułu kompozycji. Najzwyczajniej w świecie przejechał smyczkiem po strunach i wszyscy jak jeden mąż pochyliliśmy się do przodu, żeby słuchać.

Gra Alberta była lustrzanym odbiciem jego osobowości: zaczął powoli, w miarę jak się rozkręcał, dźwięki zaczęły krzepnąć, nabierać kształtu, stawały się zdyscyplinowane i nośne. Każdy ton tchnął szlachetnością i zdecydowaniem, nawet w tych miejscach, w których nuta była ledwie zaznaczona i pozostawała taka aż do końca, gdy przechodziła prawie w szept: delikatne pianissimo, niby ciche wyznanie oddania i miłości. Przez cały czas mama słuchała, kołysząc do taktu pochyloną głową, jakby mówiła: „Tak, to wyjaśnia wszystko”. Jeśli dotąd nie przyjmowałem do wiadomości, że jest po uszy zakochana, od tego dnia nie mogłem już mieć żadnych wątpliwości.

Jedyną techniczną niespodzianką był głośny oddech Alberta. Wciągał i wydychał powietrze, nabierając je w płuca w momentach nagłego fizycznego przesilenia. „Oddech, jakież to proste!” – pomyślałem z ironią. Nigdy nie brałem pod uwagę drzemiącej w nim siły i nagle cała hucpa ostatnich miesięcy pękła we mnie jak przekłuty szpilką balon. Nie doceniałem mego mistrza. Myślałem, że jest zerem, nikim, że umie się tylko łzawo przypochlebiać i uprzejmie dyryguje, udzielając nikomu niepotrzebnych rad, i w ten sposób sam siebie deprecjonowałem. Mój egotyzm, niepewność i niewydarzone poczucie własnego ja były nierozdzielne. Nie potrafiłem sobie tego wytknąć. Byłem młody. Niczego nie dokonałem i byłem do dupy. O nie, na pewno nie okazałem się cudownym dzieckiem – żadnym Mozartem ani nawet kimś takim jak El Nene.

W chwili gdy wybrzmiała ostatnia nuta, Alberto wstał i odstawił wiolonczelę, nie patrząc na publiczność. Nie był tutaj dla aplauzu, tylko po to, by spełnić obowiązek.

– A teraz uczeń – oznajmił Don José. Skinął dłonią na chudego chłopaka, który podsunął mi skwapliwie swoją wiolonczelę. Odetchnąłem z ulgą, kiedy maestro nie kazał mi wyjaśniać, dlaczego nie mam własnej.

– Zagram swoim smyczkiem – powiedziałem. Gdy mocowałem się z zatrzaskiem, uczniowie ciekawie przypatrywali się obrzeżonej aksamitem tubie, a jeden zachichotał.

Usiadłem i od razu zacząłem grać kilka początkowych nut z pierwszej suity Bacha, tak jak planowałem. Ale moje prawe ramię lekko drżało i z trudnością utrzymywałem smyczek równolegle do podstawka.

– Potrzebuje kalafonii – usłyszałem głos mamy i kilka uczniowskich rąk pospieszyło na ratunek, podsuwając mi bursztynowe kostki, a ja ująłem jedną z nich i drżącymi palcami przyłożyłem do włosia. Ponownie ułożyłem smyczek na strunach, ale wszyscy widzieli, jak rozpaczliwy był to gest.

– Książka – scenicznym szeptem odezwał się Alberto, pijąc do starej pedagogicznej sztuczki, którą stosował w początkach mojej edukacji, by zmusić moje ramię do posłuszeństwa. Powiedział to rzecz jasna żartem, ale w pokoju natychmiast wszczął się ruch i zanim się spostrzegłem, jeden z uczniów taszczył już w moją stronę potężne tomiszcze, które wprawnym ruchem wsunął mi pod prawą pachę.

– Widzicie? – mruknął Don José. – Nie jestem jedynym nauczycielem, który zakłada wam el libro⁴. – Skinął głową w moją stronę. – Teraz możesz grać. To powstrzyma drżenie i utrzyma łokieć tam, gdzie jego miejsce.

Alberto posłał mi z drugiego końca sali szeroki przepraszający uśmiech.

Przysuwając ramię do prawego boku, zacząłem znowu grać. Bachowski barokowy pochód ośmiu nut wznosił się i opadał, łagodnie, równo i rytmicznie. Zmieniając strunę, czułem, jak książka nieśmiało wyrywa się na wolność, spiąłem więc ostrogę jeszcze mocniej. Skurcze ustąpiły; ponownie odnalazłem swoje mięśnie, rozgrzane i chętne do współpracy. Ośmieliłem się nawet i spojrzałem kątem oka: Don José przyglądał się uważnie, twarze uczniów wyrażały powściągliwą aprobatę, a moja biedna matka… na przemian rozplatała i zaplatała luźno opadający kosmyk włosów, wtedy sięgających jej już do ramion.

Potężny okrzyk echem odbił się za oknem klasy – ludzie gromadzili się na jakimś wiecu ulicznym. Przekląłem w duchu ten głos, radosny i bardzo nie w tonacji. Jakiś ptak przeleciał obok, a siedząc naprzeciw okna, widziałem, jak niemal staranował sznur od bielizny, na którym demonstranci zawiesili flagi, dziwacznie powiewające między kalesonami a skarpetkami. Kilka par oczu śledziło lot ptaka; jeden z uczniów zauważył trzepoczące gacie i zaniósł się śmiechem.

Mozolnie wspiąłem się na strunę A. Don José westchnął głęboko. Zachowywałem ciągle zimną krew, kiedy mój wzrok spoczął na dłoni matki. Przez chwilę patrzyłem, jak jej ręka z szyi wędruje na podołek, a potem przesuwa się w kierunku leżącej na krześle obok chustki. Nie grałem dłużej niż minutę; byłem dopiero w jednej czwartej pierwszej części, melodia zaledwie zaczęła się budować. Dla niej właściwie było już po przesłuchaniu. Wiedziała, że nie gram dobrze. Drżącymi palcami zawiązywała supeł chustki. Gotowała się do wyjścia.

Zamknąłem oczy. Rozluźniłem prawą dłoń, która jak ptasi szpon zawinęła się na żabce smyczka. Pod powiekami zobaczyłem wodę uderzającą o ścianę falochronu, pobłyskującą złotem zachodzącego słońca, a ponad nią wysoko uniesioną statuę Kolumba, widzącego więcej niż bezkresne morze, sięgającego wzrokiem poza krzywiznę Ziemi.

Odprężyłem się jeszcze bardziej i zacząłem traktować owe osiem nut trochę mniej matematycznie, rozciągając je delikatnie, gdy melodia zataczała łuk. Moje prawe ramię poruszało się swobodnie. Książka z donośnym hukiem upadła na podłogę. Słyszałem wokół siebie szmer oddechów, ale nie otworzyłem oczu. Nadal grałem, a mój prawy łokieć zaczął odjeżdżać od tułowia, z każdym taktem, teraz, gdy piekielna księga została usunięta z drogi, nabierając lekkości i brawury, a nadgarstek uginał się plastycznie, kiedy smyczek przemieszczał się po strunach. Zmiany położenia smyczka przychodziły mi teraz dużo łatwiej – były jak zręczne pociągnięcia krawca, który grubą igłą panuje nad niesfornymi skrawkami materiału.

Doszedłem do miejsca, w którym napięcie osiąga kulminację, kiedy nuty opadają kaskadami. Z łatwością mogłem rozpętać burzę dźwięków, odrzucić w uniesieniu głowę jak Eduardo Rivera czy choćby mój przyjaciel Rolland. Bez trudu mogłem wydobyć z wiolonczeli drżące vibrato i sprawić, by załkała. Ale przymknąłem tylko oczy, grając chropawym, szybkim dźwiękiem, a zmieniając delikatnie nacisk struny, nasycałem muzykę odcieniami. Nie grałem dla miedziaków ani dla mdlejących dziewcząt, i w ogóle dla nikogo poza sobą samym – w nadziei, że zdołam przezwyciężyć lęki i ograniczenia związane z tym szczególnym miejscem, z tym szczególnym czasem.

Co było potem, nie pamiętam. Wiem tylko, że przebiłem się przez dramatyczne, rwane dwudźwięki, grane na wszystkich czterech strunach, które wieńczą i zamykają kompozycję. Nie tyle grałem je, ile słuchałem, jak są grane. Wtedy dopiero otworzyłem oczy i odstawiłem na bok wiolonczelę. Z powrotem umieściłem smyczek w futerale. I wyszedłem.

Alberto zanosił się śmiechem, kiedy drogą przecinającą siedem przecznic wracaliśmy do domu.

– Był po prostu wściekły na twoją matkę. Furioso! Zgromił ją, że powinna była przywieźć cię do Barcelony znacznie wcześniej, już wtedy, gdy twój talent ujawnił się przy skrzypcach. Powiedział, że prawie – prawie – rozumiesz? – udaremniła wolę Boga!

Mama milczała. Wcale jej nie pochlebiało, że wymówki prawił jej ten sam człowiek, który dwa lata wcześniej nie znalazł dla niej czasu.

– To nieważne, Almo – pocieszał ją Alberto. – Na mnie też się wściekł. Zarzucił mi, że ukrywałem talent. Powiedział, że moim obowiązkiem było zwrócić się do niego, kiedy Feliu miał już za sobą pierwsze miesiące gry na wiolonczeli. Nawiasem mówiąc, wcale nie był zdania, że nasz chłopak grał znakomicie, nie myśl sobie. Chcesz wiedzieć, co powiedział na temat twojego Bacha, Feliu?

Kusiło mnie, żeby zmilczeć tę uwagę, lecz ciekawość wzięła górę.

– Powiedział, że tkwił w tym potencjał, ale że to wszystko było „zbyt piękne, nazbyt heroiczne, Bacha trzeba grać bardziej… obiektywnie”. Tak mniej więcej się wyraził. Szczególne wątpliwości wzbudził twój bariolage⁵ w końcowej części. Dla niego brzmiało to, jakbyś grał na dwóch wiolonczelach. Ha!

Alberto pobiegł kilka kroków i podniósł ku niebu zaciśniętą pięść, po czym odwrócił się i spostrzegł na mej twarzy wyraz urażonej dumy.

– Dałeś mu do myślenia! Nie wspomniał nawet o książce ani o łokciu, którym chciałeś spruć powietrze. Jestem w stu procentach pewny, że miał ochotę przywiązać ci go do krzesła, ale zbyt pochłonęło go słuchanie. To było dla niego zupełnie coś nowego. Usłyszał muzykę. Muzykę, Feliu!

Wziąłem głęboki oddech.

– Nie wiem, czy chciałbym zapisać się do jego klasy.

– Ja też mam wątpliwości – cichym głosem powiedziała mama, wprowadzając mnie w osłupienie.

– Oboje nie wiecie, co mówicie – rzekł Alberto. – No importa⁶. Tak czy inaczej, Don José nie ma zamiaru uczyć Feliu.

Teraz z kolei mama nie kryła zaskoczenia.

– Feliu bije na głowę wszystkich jego uczniów. Don José nie będzie mógł się chwalić, że go odkrył, teraz, kiedy wszyscy wiedzą, że przez dwa lata był moim uczniem.

– Ależ to nieuczciwe! – wykrzyknęła mama.

– To najlepsze rozwiązanie. Więcej niż najlepsze! Don José nie chce, żeby Feliu studiował w Barcelonie. Za dużo tu okazji do porównań z jego własnymi studentami. Zasugerował mi, że zarekomenduje go hrabiemu Guzmánowi. Na królewskim dworze. W Madrycie. To nieprawdopodobny awans.

– Madrycie? – powtórzyłem jak echo, czując, że łamie mi się głos.

– Hrabia Guzmán jest nadwornym kompozytorem ich królewskich mości. Przez rok był nauczycielem Justa Al-Cerraza, do czasu gdy jego ojciec uparł się, że chłopak powinien znowu ruszyć w trasę. Pomyśl tylko, Feliu, idziesz w ślady El Nene!

– Nie – stanowczo zaprotestowała mama. – To ostatnie ślady, na których chciałabym go widzieć.

– I na jakiś czas oderwie się od Katalonii. Choćby na krótko. – Alberto przerwał, pozwalając wybrzmieć swoim słowom, lecz po chwili dodał z uśmiechem: – Madryt to bezpieczne miejsce, Almo. To miejsce królewskich balów, tam nikt nie myśli o rebeliach. Nudy na pudy, ale za to jak spokojnie!

Sprawa była przesądzona.

Do Madrytu pojechałem pociągiem. Sam. Było prawie pusto, choć na każdym postoju na peronach tłoczyły się rodziny, ze łzami w oczach żegnające synów wezwanych do wojska. Chłopcy, niewiele starsi ode mnie, wsiadali do pociągów jadących w przeciwną stronę, w kierunku Barcelony, by tam zaokrętować się na statki gotowe do wypłynięcia na szerokie wody Morza Śródziemnego. W regionie Katalonii rozgorzały uliczne walki i zamieszki. Robotnicy ogłosili strajk powszechny. W ciągu kilku dni stan wojenny miał sparaliżować ruch pociągów. Grupy skrajnych radykałów zamierzały wysadzać w powietrze linie kolejowe. Na drogach łączących Barcelonę z resztą kraju stawiano barykady. To, co przewidywał Alberto i przed czym chciała mnie uchronić matka, już się działo: Hiszpania weszła w okres chaosu i rebelii. Ludzie, którzy towarzyszyli mi w pociągu, dowiedziawszy się, że jestem z Katalonii, zasypywali mnie pytaniami. Czy to tylko ruch antywojenny, czy może już republikańska insurekcja? Czy to prawda, że puścili z dymem setki kościołów? Czy to prawda, że kobiety walczą ramię przy ramieniu z mężczyznami, że nawet prostytutki wchodzą do łóżka uzbrojone? Jedyne, co mogłem zrobić, to wymigiwać się od odpowiedzi. Myślę, że głównie poszło o Maroko.

W tygodniu poprzedzającym wyjazd z miasta niewiele mnie to wszystko obchodziło. Nie rozpoznawałem nawet nazwisk liderów poszczególnych frakcji. Nie miałem zdania na temat ludzi, których czekały egzekucje, gdy walkom w regionie położono ostateczny kres. Semana trágica – tragiczny tydzień, tak to później nazywano, krwawy wstęp do przemocy, której dekada miała właśnie nadejść. Tkwiłem zanurzony po uszy w swoim własnym świecie, świecie mojej wiolonczeli. Nie powiem, żeby ta niewiedza szczególnie mi ciążyła – przeciwnie, nawet się z nią obnosiłem – napełniała mnie poczuciem dumy, tą zbytkowną i okłamującą samą siebie pychą, na którą może pozwolić sobie tylko młodość.

Eso es (hiszp.) – otóż to. [wróć]

Gracias a Dios (hiszp.) – Dzięki Bogu. [wróć]

Victrola – marka popularnych gramofonów. [wróć]

Libro (hiszp.) – książka. [wróć]

Bariolage (czyt. bariolaż) – różnicowanie barwy jednego dźwięku w grze na instrumentach smyczkowych. [wróć]

No importa (hiszp.) – nieważne. [wróć]

CZĘŚĆ III

Madryt

1909

Rozdział 8

N ie wspominaj ani słowem o Barcelonie – ostrzegła mnie dama dworu, kiedy staliśmy w pałacowym przedpokoju. W żółtych atłasach ozdobionych paskami czarnej koronki wyglądała jak wielki, brzuchaty trzmiel.

– I w ogóle nic o Katalonii – dodała inna, starsza. Na szczycie głowy upięła grządkę czerwonych satynowych kwiatów, w dłoni tkwił dopasowany do całości wachlarz, który trzymała przy staniku karmazynowej sukni, wezbranej falą wielkich piersi.

– Nawet o pociągu, który cię tu przywiózł – zaburczał damski trzmiel. – Strasznie działa na nią myśl o tych wszystkich wysadzanych w powietrze torach kolejowych. Przyjechała tutaj po tych samych szynach, podstawionym tylko dla niej wagonem, zgoda, ale dokładnie po tych samych szynach!

„Ani słowa o Barcelonie, Katalonii i pociągu” – powtórzyłem sobie w myśli.

Hrabia przedarł się przez wianuszek kobiet, wyciągając ku mnie dłoń. Torował sobie drogę dość skutecznie jak na człowieka, który prawie nic nie widział.

– Muzyka, mistrzu Feliu, muzyka, tylko o muzyce będziesz mówił.

Hrabia skinął głową halabardnikowi, kiedy wchodziliśmy do sali przyjęć. Była wykwintnie umeblowana, jak wszystkie pokoje, które już minęliśmy. Na sufitach pokrytych malowidłami cheruby przelatywały pomiędzy puchowymi chmurkami; żyrandole zwisały na skręconych w węzeł atłasowych sznurach.

Jakiś człowiek zapowiedział hrabiego. Hrabia zapowiedział mnie. Damy zajęły miejsca na fotelach ustawionych wzdłuż ściany. Królowa matka, Maria Krystyna, wskazała mi ogromne, suto wymoszczone, obite miękką tkaniną krzesło. Musiałem lekko unieść się na palcach, żeby na nim usiąść; było tak wysokie, że stopami nie dostawałem do posadzki. Dwa małe psy, z wyłupiastymi, czarnymi jak oliwki ślepiami, nieufnie obwąchały moje dyndające kamasze, a zaspokoiwszy ciekawość, z powrotem ułożyły się przy nogach swojej pani.

– Miałeś dobrą podróż? – spytała królowa matka, bardzo powoli wymawiając każde słowo. Miała haczykowaty nos, wąskie usta i popielate brwi. Jej włosy były siwe, skręcone w mocne loki. Ściśnięta w wąskiej talii, wymodelowanej sztywnym gorsetem w odcieniu kości słoniowej, wyglądała, jakby z jej ciała już dawno uleciały resztki życia, pozbawiając skórę barw i karnacji.

Nie wiedziałem, jak odpowiedzieć, żeby nie wspomnieć o pociągu. Nieznacznie naprężyłem ramiona – niezamierzony, znużony gest, który wzięła za odpowiedź.

– Cieszę się na myśl, że usłyszę, jak grasz u boku ukochanej córki naszego hrabiego Guzmána. Do tego czasu – ciągnęła, z wyraźnym wysiłkiem wymawiając słowa – odłóżmy rozmowę o muzyce. Mówienie o niej bez słuchania jest równie pozbawione wdzięku, jak rozprawianie o jedzeniu poza stołem, nie uważasz? Opowiedz coś o sobie.

Mój mózg przesiewał, zgarniał i odrzucał możliwe warianty odpowiedzi. Szybko rozejrzałem się dokoła, szukając jakiegoś punktu zaczepienia i posyłając znaczące, błagalne spojrzenia w stronę hrabiego, ale nadaremnie. Skierowałem wzrok ku górze i prawie zatraciłem się w odmalowanym na suficie fresku – przed oczami bałwaniły mi się umięśnione ramiona, pieluchy i zwiewne szatki. Jak można było godzinami sterczeć przed czymś takim, gapiąc się wytrwale na te bohomazy? W tym pokoju tylko ślepiec mógł się czuć bezpiecznie.

Kaszlnięcie hrabiego sprowadziło mnie na ziemię. Królowa matka wpatrywała się w coś niewidzialnego, a zawieszonego między nami, jej oczy unikały moich.

– Pewien człowiek zasugerował nam, że powinnam przyjąć cię na dwór i wypłacać pensję – powiedziała w końcu. – Człowiek ów wyraził przekonanie, że masz coś, co mógłbyś złożyć w darze swej ojczyźnie.

Nie wiedziałem, jak odpowiedzieć, nie napomykając o muzyce, temacie, który przed chwilą usunęła z listy.

Zniecierpliwiona zapytała:

– Powiedz mi, mój drogi, skąd pochodzisz?

Ani słowa o Barcelonie, ani mru-mru o Katalonii.

– Z regionu położonego tu nad morzem, Wasza Wysokość – wyjąkałem.

Ściągnęła usta, wprawiając w drżenie skórę zwiotczałego podbródka.

– A jakie morze masz na myśli?

– Śródziemne.

Usłyszałem szuranie w drugim końcu sali, szelest sztywnej tafty damskich toalet, poruszenie wianuszka kobiet, które dusiły się ze śmiechu.

– A twój ojciec, czym zajmuje się twój ojciec?

– Nadzorem celnym – wybąkałem, pragnąc jak najszybciej znaleźć się na bezpiecznym terytorium. Ale napięcie nie zelżało. – Tylko że umarł. Na Kubie. El désastre.

– Jestem pewna, że dobrze zasłużył się Hiszpanii. – Nadal jednak nie była zadowolona ze śledztwa. – A twoja matka? Też była na Kubie?

– Nie, w Katalonii. – Skrzywiłem się, wypowiadając zakazane słowo, ale nie było wyjścia, brnąłem dalej. – Chociaż tak, wychowała się w koloniach i przeniosła tutaj dopiero później.

– Wspaniale. I jak wspomina obydwa miejsca?

Znowu zamilkłem, ale ciemne oczy królowej matki przynaglały. Spiąłem ostrogę.

– Wujka mamy powiesili. Na dodatek wszyscy chorowali. Nigdy nie chciała wrócić na Kubę, nawet gdy mój tata jeszcze żył. Więc chyba myślała, że w Hiszpanii będzie lepiej.

Za plecami usłyszałem pospieszne kroki hrabiego, prowadzonego za łokieć przez panią trzmielową. Teraz on z kolei wdał się w jąkaninę.

– Feliu, nie zechciałbyś powiedzieć nam czegoś o swej muzycznej edukacji?

Królowa matka przerwała mu niecierpliwym gestem dłoni. Dwa psy, machając ogonami, zaczęły gonić się wokół jej nóg, ich czarne pazury w podnieceniu tłukły o posadzkę.

– Ależ nie, w porządku. Bardziej mnie interesuje, kim jest ten chłopak, nawet jeśli w pokoju obok stoi jego wiolonczela.

– Po prawdzie – wymamrotałem – to nie mam własnej wiolonczeli.

– Jak to?

Hrabia położył mi ręce na plecach, żeby mnie uciszyć, ale królowa matka usłyszała.

– Mamy tu dworskiego lutnika, gdybyś chciał obstalować nową wiolonczelę. Prezent na cześć przyjazdu do Madrytu. Chyba że wolałbyś coś z Niemiec albo Włoch.

– Hiszpańska będzie w sam raz. Byłbym wdzięczny.

– Bardzo dobrze – powiedziała królowa matka, kontenta, że posłuchanie zakończyło się po jej myśli.

Hrabia Guzmán poprosił mnie, bym zrelacjonował cały epizod contessie. Dołączyłem do mojego nowego nauczyciela i jego żony, siadając z nimi do posiłku w apartamencie, który zajmowali i gdzie towarzyszyłem im w czasie obiadów przez następnych kilka lat. Wracałem stamtąd do małego pokoiku w pomieszczeniach dla służby, piętro wyżej, dzielonego z terminatorem cechu architektów, przybyłym tutaj z niewielkiej miejscowości na obrzeżach Lizbony.

– No cóż, przynajmniej zawsze będziemy wiedzieć, co naprawdę myśli – roześmiała się contessa. – Jakież to odmienne od tego, do czego przyzwyczaili nas niektórzy uczniowie mistrza Guzmána.

Bardzo chciałem dowiedzieć się czegoś o tych innych uczniach i ich wspaniałych karierach. Ale właśnie w tym momencie do pokoju weszła córka hrabiego.

Miała na sobie prostą i obcisłą białą sukienkę, związaną pod piersiami. Głęboki dekolt ukazywał nieskazitelną różową skórę. Rozpuszczone kasztanowe włosy w luźnych ciężkich lokach opadały na ramiona.

– Nie nauczono cię wstawać, kiedy dama wchodzi do pokoju? – zapytała. Zerwałem się na równe nogi i czekałem na instrukcje. Ale ona bawiła się jeszcze chwilę moim zmieszaniem, lustrując mnie spojrzeniem od stóp do głów. – Na siedząco wydawałeś się dużo wyższy – powiedziała.

– Ależ Izabelo! – ofuknęła ją matka, dając mi znak, żebym usiadł. – Lepiej posłuchaj, co za śmieszna historia! – Jeszcze raz musiałem opowiedzieć wszystko od początku: o mojej nudnej konwersacji z królową matką i nietaktownych wzmiankach na temat rodzinnych zmartwień oraz o tym, jak wszystko nieoczekiwanie i cudownie skończyło się zdobyciem nowej wiolonczeli.

Córka hrabiego udawała zagniewaną.

– My też mielibyśmy niejedno do opowiedzenia o rodzinnych tragediach, czyż nie? Gdybym wiedziała, że tak łatwo wejść w posiadanie królewskiego instrumentu, sama wypłakałabym się na kolanach jej królewskiej mości.

Hrabia nagrodził córkę dobrodusznym uśmiechem; ciemna skóra pod zapadniętymi oczami pofałdowała się żyłkami zmarszczek. Poza tym, że niedomagał i prawie oślepł, był mężczyzną dość postawnym, bez śladu zarostu na mocno zarysowanej szczęce, ubrany wykwintnie i z dbałością – zapewne nie bez troskliwych zabiegów ze strony córki i małżonki, które prześcigały się w spełnianiu wszystkich jego potrzeb.

– Grałam dla rodziny królewskiej co najmniej dwieście razy. Prawda, tato? To znaczy, tak naprawdę…

Hrabia wytarł usta serwetką, po czym odłożył ją na bok; uniósł dłoń, prosząc wszystkich o uwagę. Izabela zamilkła. Contessa oparła widelec na talerzyku. Pakowałem właśnie do ust ogromny kęs i uporanie się z nim zajęłoby mi niemałą chwilę. Poddając się, połknąłem go niemal w całości. Zrobiłem grymas, czując, jak utkwił mi w gardle.

– A teraz poważnie, Feliu – powiedział hrabia. – Co do królowej matki, dzisiaj miałeś jeszcze szczęście. Ale bądź ostrożny. W tym pałacu tylko ona ma prawo zaskakiwać. Kocha muzykę, darzy uczuciem swoich muzyków i uwielbia swoje prywatne wieczorki kameralne. Ale nie wolno ci popełniać gaf.

Skinąłem głową i nadal usiłowałem przełknąć kulę mięsa, czując w gardle nieznośne uwieranie.

– Jeśli zapyta o twojego ulubionego kompozytora, odpowiedź brzmi: Boccherini. Był nadwornym wiolonczelistą sto lat temu, ale ona mówi o nim tak, jakby to się działo wczoraj. Gdy zapyta, jakiego języka obcego się uczysz, odpowiedź brzmi: francuskiego.

– To akurat prawda – zacząłem mówić, uwolniwszy wreszcie gardło. – Francuskiego, angielskiego i trochę niemieckiego.

– Odpowiedź brzmi: francuskiego – powtórzył. – Co jeszcze? – skierował wzrok w stronę contessy. Nie odpowiedziała, ale on skinął krótko głową, akceptując jej milczenie. – Jeśli zapyta cię o pogodę, odpowiedź brzmi: wspaniała – podjął. – Ale gdy zagadnie cię o temperaturę wewnątrz, udawaj, że nie wiesz, o co chodzi. Każdej zimy wybuchają spory, czy w pałacu nie jest za chłodno.

– Każdej zimy przez ostatnie trzy lata – wtrąciła Izabela.

– A co zdarzyło się trzy lata temu? – zapytałem.

Hrabia, contessa i ich córka wybałuszyli na mnie oczy.

Oczywiście. Królewski ślub.

– Wszyscy członkowie rodziny królewskiej mają własne, oddzielne apartamenty, to jasne – ciągnął hrabia, a ja znowu pokiwałem głową, bo już o tym gdzieś słyszałem, zdumiony wówczas, że młody mężczyzna sypia z dala od sypialni młodej żony. – Podobnie każdy ma też swych przyjaciół. Przyjaciele jednych niekoniecznie są przyjaciółmi drugich, jeśli rozumiesz, co chcę powiedzieć. Uważaj więc, co i do kogo mówisz, a najlepiej nie mów nic.

Contessa uśmiechnęła się szeroko i ujęła kielich, żeby wznieść toast.

– Oto jak szczęśliwi są muzycy – nie muszą nic mówić i w ten sposób dożywają długich, szczęśliwych lat!

Izabela uniosła czarkę na wysokość nosa, prawie zakrywając twarz. Siedząc z boku, zobaczyłem jednak, że stroi jakieś miny, marszczy usta i wydyma nozdrza. Zauważyła, że to widzę, i natychmiast przybrała poważny wyraz twarzy, jakby przedtem powstrzymywała się jedynie od kichnięcia.

Odstawiając kielich, zapytałem:

– Ale dlaczego mam robić dobre wrażenie tylko na królowej matce? Czy król nie interesuje się muzyką?

Izabela zakrztusiła się, parskając śmiechem, strużka wina pociekła po podbródku contessy, nawet hrabia swawolnie zarechotał, niezdarnymi starczymi dłońmi podając jej serwetkę.

– Król interesuje się grą w polo – powiedziała Izabela.

– Nie chodzi do opery?

– Owszem, chodzi, ale nie po to, żeby słuchać muzyki. Kłopot w tym, że nie zawsze wraca.

Dobrotliwy uśmiech zniknął z twarzy hrabiego.

– Rozumiesz teraz, dlaczego moja nie tak znowu młoda córka wciąż nie wyszła za mąż? Zawsze posuwa się o ten jeden krok za daleko.

Izabela spuściła oczy. Ale ja wciąż nie miałem dosyć.

– A królowa?

Tym razem Izabela powstrzymała się od komentarzy. Wreszcie contessa, wytarłszy brodę i odzyskując równowagę po ataku śmiechu, postanowiła ją wyręczyć.

– Ależ owszem, bardzo lubi muzykę. Zanim Alfonsito, Jaime i Beatriz przyszli na świat, często użyczała swoich komnat na koncerty. Ale troje dzieci w trzy lata – ma prawo być zmęczona. A i tak nie zrobiła wszystkiego, czego oczekiwano po niej w Anglii.

Hrabia odchrząknął, dając małżonce ostrzegawczy znak, i na chwilę rozmowa się urwała. Zmieniono temat na bardziej obojętny i bezpieczny.

– Urządziłeś się już jakoś? Napisałeś do matki? – indagowali, zostawiając mnie z kłębiącymi się w głowie pytaniami i obracającego w myślach sens niewypowiedzianych słów.

Nie byłem aż tak nieoczytany i ograniczony, by nie zrozumieć, co contessa miała na myśli, mówiąc o niedopełnionych powinnościach królowej Wiktorii Eugenii, zdrobniale nazywanej Eną. Jej pierworodny, Alfonsito, chorował na hemofilię i otarł się o śmierć przy obrzezaniu. Nikomu nie wolno było o tym mówić, wszyscy jednak wiedzieli, że mały infant żyje z dala od wielkiego świata, w odległym skrzydle pałacu, pielęgnowany przez niańki i medyków; rzadko go nawet pokazywano. Coś nie w porządku było też z jednorocznym Jaimem, który w ogóle nie gaworzył i nie odwracał główki na dźwięk klaskania. Na szczęście mała Beatriz wydawała się dość zdrowa.

Co do samej królowej, to mówiono, że nosi się ponuro jak jej babka i imienniczka. Choć miała dopiero dwadzieścia jeden lat, dźwigała na swych barkach wielki ciężar. Burbonowie zawsze narzekali na brak męskich potomków. Król Alfons sam urodził się kilka miesięcy po śmierci swego ojca i tęsknota za zdrowymi królewskimi synami stała się ogólnonarodową troską.

Gdy podawano już ostatnie dania, w drzwiach pojawił się lokaj i hrabia przeprosił towarzystwo. Zmieniając temat, contessa zapytała:

– A twój współlokator Rodrigo – przypadł ci do gustu?

– Mówi, że większość czasu spędza między Madrytem, Lizboną i Paryżem. A to chyba znaczy, że będę miał więcej spokoju, żeby ćwiczyć.

– Ach, to rzeczywiście świetnie się składa.

Skinąłem głową, ale myślami byłem wciąż przy królewskiej rodzinie.

– Czy mogę jeszcze o coś spytać?

Contessa pochyliła się naprzód, gotowa pozwolić sobie jeszcze na ploteczki, zanim w drzwiach pojawi się jej mąż.

– Czy lubi pani królową Enę?

– Nie naszą rzeczą jest lubić czy nie lubić – wyrecytowała Izabela.

Contessa uśmiechnęła się lekko do córki, po czym spojrzała mi uważnie w oczy.

– Nawet gdyby to było naszą rzeczą, a ona nie była naszą miłościwą panią i swobodniej poruszałaby się w naszej kastylijskiej mowie, powiedziałabym, że… po prostu jej nie znamy. W tym cały kłopot. Nikt jej nie zna.

– Pescado frito – wyszeptała do mnie cicho Izabela, zmuszając, bym przyjrzał się jej ustom.

Wstając od stołu, odczekałem, aż contessa się odwróci. Ująłem dłoń Izabeli i potrząsnąwszy nią niezdarnie, zapytałem konspiracyjnym tonem:

– Królowa lubi smażone ryby?

– Nie. Ona sama jest zimną rybą, imbecylu. – Ale już na progu puściła do mnie oko.

Moja nowa wiolonczela lśniła świeżą politurą w odcieniu bursztynowym. Jej brzmienie było jednak nieco kruche i łamliwe.

– Musi się rozgrzać – wyjaśnił nadworny lutnik. – Za każdym razem, kiedy na niej zagrasz, będziesz stopniowo wprawiał drewno w wibrowanie, zmieniał pogłos; musi dojrzewać jak wytrawne wino.

Nie przejmowałem się tym zbytnio, bo miałem przecież rzecz, która była moja, swojska i niezmienna: mój smyczek.

Codziennie odbywałem lekcje z hrabią, obejmujące wiolonczelę i fortepian. Uczył mnie też teorii. W przeciwieństwie do Alberta, który był wiolonczelistą zahartowanym w koncertowych bojach, choć rzadko grywającym, hrabia Guzmán okazał się tylko solidnie wykształconym amatorem – mógł chwycić za każdy instrument, jaki miał pod ręką, i zagrać na nim z wyczuciem, jeśli nie profesjonalnie. Nie miał wygórowanych ambicji czy pretensji. Nawet nieuchronna ślepota – jego krótkowzroczność pogłębiła się znacznie w ciągu ostatnich dziesięciu lat – nie była w stanie przyćmić żywotności arystokraty. Nadal był w stanie odczytać jakąś nutę czy zapis notacji na stronie partytury, trzymając kartkę w odległości centymetra od swych brązowych oczu i lekko obracając ją na boki. Od czasu do czasu widywałem, jak przygląda się w podobny sposób jakiejś osobie albo malowidłu, stojąc na wprost obiektu i poruszając głową w przód i w tył po małych, nieregularnych kręgach niczym owad zapylający kwiat.

Zazwyczaj jednak hrabia polegał głównie na swej pamięci i na własnych uszach. To jedyne jego zmartwienie, powiedział mi kiedyś, przybierając żartobliwy ton: jego zmysł słuchu nie wyostrzał się, w miarę jak słabł mu wzrok. Czy spodziewał się od życia jakiegoś wyrównania?

Ależ nie, spieszył z zapewnieniami. To go nie przygnębiało. Prawdziwym zadośćuczynieniem była dlań rodzina. Izabela i contessa kochały go z coraz większym zaślepieniem, tak jak on z każdym upływającym rokiem coraz bardziej potrzebował ich miłości. W królewskim otoczeniu ten rodzaj intymnej podległości nie był czymś wyjątkowym – na każdym szczeblu zależności człowiek miał kogoś, na kim mógł się wesprzeć, kogoś, kto napełniał pusty kielich lub kładł serwetę na kolanach, w głębokim ukłonie czekając na rozkazy.

– Jeśli sądzisz, że ślepiec albo król są jedynymi osobami, które potrzebują eskorty i opieki – powiedział mi kiedyś sarkastycznie hrabia, czytając w moich myślach – to tylko dlatego, że dopiero zaczynasz rozumieć sens życia nadwornego muzyka. Artysta polega na wielu ludziach ze swojego świata: mecenasach, wydawcach, publiczności. Jeśli z katalońskiego życia wyniosłeś wyobrażenie o twórcy jako niezawisłym duchu, lepiej zostaw je za progiem. To bzdury.

Hrabia Guzmán z upodobaniem oddawał się komponowaniu, lecz ponad wszystko lubił uczyć. Był prywatnym nauczycielem wielu dworskich instrumentalistów i szkolił nawet króla Alfonsa XIII, i to już od najmłodszych lat, ledwie królewskie chłopię zdołało wspiąć się na fortepianowy stołek. Partytury z czasów, gdy hrabia wdrażał do muzyki szlachetnie urodzone cudowne dzieci, ciągle nosiły ślady tamtych lekcji zakreślone ołówkiem.

– W tym miejscu jego wysokość zawsze się mylił; odliczanie taktu nie było jego mocną stroną – wspominał hrabia z łezką w oku, przysłuchując się mojej grze. – Nie umiał wysiedzieć do końca lekcji. A tutaj – mówił innym razem – królowa matka łaskawie poprosiła, bym jej pomógł. Popatrz, zaznaczyłem kółkami wszystkie forte i piano, żeby nie zapominała; miała zwyczaj grać każdy takt z tym samym natężeniem dźwięku.

Czy kiedykolwiek uczył następczynię tronu? Czy w ogóle grała? Hrabia potrząsał tylko głową, nie wdając się w dalsze wyjaśnienia. Z tej niewielkiej porcji informacji, jakie miałem na jej temat, mogłem wnosić, że gdyby grała na fortepianie, jej gra byłaby z pewnością cicha, nieśmiała, pozbawiona namiętnego tonu. W dniu ślubu, przed trzema laty, jakiś szaleniec dokonał próby zamachu na jej życie. Zadziwiła wszystkich, nie okazując żadnego poruszenia, i nadal machała z pałacowego balkonu do sparaliżowanych z przerażenia tłumów, patrząc z góry wyblakłymi niebieskimi oczami, równie martwymi, jak spojrzenie polnych chabrów. „Gdyby załkała, ludzie z pewnością bardziej by ją pokochali” szeptano na ulicach. Ale cóż oni mogli wiedzieć? Nie ten cierpi, kto najgłośniej lamentuje. Skala to nie wszystko. Nauczyłem się tego na bruku Barcelony.

– A tu jeszcze coś innego. – Hrabia przerwał tok moich myśli, wyciągając zmiętą partyturę na fortepian i gładząc ją palcami. – Nie mów mi, poznaję papier. To koncert fortepianowy Liszta, który zachowałem z ostatniej lekcji mojego najlepszego ucznia. Kiedy to było, poczekaj? Będzie siedem lat z okładem. Nie potrafił nigdzie zagrzać miejsca. Utwór zaczyna się od bardzo ciężkiej palcówki. To nie dla ciebie.

– Dlaczego partytura jest taka pomięta?

– Podeptał ją butami.

– Bo nie potrafił zagrać?

Bawiła mnie myśl, że nawet najlepszy z uczniów Guzmána nie umiał zagrać wszystkiego.

Ale hrabia szybko wyprowadził mnie z błędu.

– Ależ nie, grał to doskonale. Jak sądzę, z równowagi wyprowadził go fakt, że sam nie napisał czegoś podobnego.

Młodzieńcza błyskotliwość i brawura nie robiły na hrabi najmniejszego wrażenia; nic nie było w stanie go onieśmielić. W przeciwieństwie do Alberta na wszystko miał jedną metodę – bezwzględny posłuch, którego wymagał od uczniów. Nie mitrężył czasu, dziwacząc nad brakami mojego formalno-technicznego wyszkolenia. W swojej długoletniej praktyce zwykle miał do czynienia z uczniami, którzy zjawiali się u niego z całym bagażem żałosnych niedostatków; ich wytrenowanie bywało często gorsze niż cała muzyczna edukacja. Żeby zacząć współpracę ze mną na świeżo i od zera, przystąpił do wyszorowania mnie do kości. Na początku było to orzeźwiające, jak każde dobre szorowanie, ale tylko do momentu, w którym szczotka nie natrafi na żywe mięso.

Izabela często asystowała przy lekcjach, jak ojciec gotowa wytknąć każdy błąd.

– Solo gra jak anioł – oznajmiła pewnego dnia, gdy ćwiczyłem z hrabią akompaniującym mi na fortepianie. Byliśmy w pokoju prób, przylegającym do apartamentu hrabiego, za szczelnie zamkniętymi drzwiami. W powietrzu unosił się ciężki zapach ciętych kwiatów. – Ale w duecie czy zespole kameralnym, sama nie wiem – teatralnie zawiesiła głos. – To nie jego wina, wiem. Jest jakiś… jakieś to kalekie, jedyne słowo, które przychodzi mi do głowy.

Wyprostowałem się na krześle, udając obojętność.

– Izabela ma rację – powiedział hrabia. – Masz talent. Ale zbyt długo grałeś sam. Nie wchodzisz w tempo, za dużo nieprzewidywalnych przesunięć w dynamice, brak porozumienia. Wszystko sprowadza się do jednego punktu. Nie nauczono cię dostrajać się do muzyków, którzy z tobą grają.

Przez chwilę pocierał policzki wierzchem dłoni, koniuszkami palców bezwiednie gładząc niewielkie ślady klującego się zarostu. – To, co naprawdę powinienem zrobić, to wrócić z nim do abecadła. Na początek sama wiolonczela, bo i tutaj są problemy. Najlepiej odłożyć na razie pracę nad grą w większych układach.

Kąciki ust Izabeli opadły.

– To zupełnie odwrotnie, niż myślałam! Gramy razem w królewskim salonie od niecałych dwu tygodni. Potrzebuje więcej obycia w duetach, koniec, kropka. Nie jestem akompaniatorką do wynajęcia; najszybciej nauczy się, gdy będziemy grać na równych prawach, jak partnerzy.

Weszła służąca z gorącą czekoladą. Z radością powitałem przerwę, a widziałem, że i hrabia jest zadowolony; uwielbiał słodycze prawie tak bardzo, jak nie cierpiał naburmuszonej miny na twarzy swojej córki. Ale Izabela nadal się miotała, patrząc, jak pokojówka bierze się do ubijania piany w srebrnym garnuszku. Było coś sztucznego w jej tyradzie, ale wówczas nie wiedziałem jeszcze, o co chodzi: dopiero później zrozumiałem, że był to wyimaginowany dramat z życia królewskiej dwórki, nic osobistego i prawdziwie żarliwego. W reakcji na jej wybuch czułem jednak, jak moje własne namiętności same stają w ogniu. Mogłem słuchać godzinami, jak złorzeczy, byle tylko patrzeć, jak falują i podnoszą się jej piersi, jak z gniewu zaciskają się małe piąstki.

W końcu hrabia uznał za konieczne wkroczyć.

– Chcę ci tylko wytłumaczyć, że duet jest jak taniec. Nie można deptać sobie po odciskach. De acuerdo? – Odwrócił się do córki, szukając aprobaty w jej oczach. Wzruszyła ramionami, po czym znowu otworzyła usta, by kontynuować wykład.

Ale hrabia ją przelicytował.

– Powiedz mi, Feliu, czy dosiadałeś kiedykolwiek konia?

– Muła – odpowiedziałem szybko. – Jeździłem na mule.

Izabela jęknęła.

– Na mule – powtórzył hrabia, marszcząc czoło. – Nie, nie sądzę, aby muł mógł unosić jeźdźca z taką gracją. To porównanie nic nam nie da.

Po chwili rzekł:

– Nie jestem poetą. To, co staram się opisać, to nie tylko współdziałanie, lecz dwa głosy, które zestrajają się w jeden; nie od razu, lecz stopniowo, dynamicznie, etapami. Rozumiesz mnie?

– Tak, myślę, że tak.

Po kilku minutach posępnego milczenia weszła służąca, żeby zabrać czarki. Baranim wzrokiem gapiłem się na Izabelę. Nawet z ciemnym wąsikiem czekolady nad wargą była śliczna. Podchwyciła moje spojrzenie i otarła wierzchem dłoni usta. Potem się uśmiechnęła – wreszcie, pierwszy uśmiech! Poczułem się szczęśliwy i oszołomiony.

– Będę sama uczyć Feliu – oznajmiła nagle. – Zostaw mnie z nim na tydzień, a obiecuję ci, że nasz duet będzie brzmiał znakomicie.

– Jeśli myślisz, że to pomoże. I jeśli to sprawi ci przyjemność.

– Sprawi. Ale nie możesz się wtrącać. Nikt nie może nam przeszkadzać. To jest sprawa, którą artyści muszą rozstrzygnąć między sobą.

Hrabia przechylił głowę na bok, ciemne gałki jego niewidzących oczu spoczęły na mnie z wyrazem czegoś, co dawniej byłoby spojrzeniem zakłopotanym i zmieszanym. Po chwili rysy jego twarzy ściągnęły się, udając nagły przestrach.

– Ale nie będziesz go maltretować, mam nadzieję?

– Och, papo.

Słysząc, że jej głos złagodniał, odetchnął, porzucając temat. Uderzył się po kieszonce kamizelki.

– O mały włos bym zapomniał. Jeszcze jedna dodatkowa atrakcja w naszym małym królewskim recitalu! Niedługo przejazdem w Madrycie będzie jeden z moich dawnych uczniów. Chce nas odwiedzić i posłuchać, jak oboje gracie.

Izabela, przed chwilą pyszna i pewna siebie, teraz pobladła.

– Jaki uczeń?

– Jeśli chowasz przede mną swe sekrety, ja nie zdradzę ci swojego – zaśmiał się. – Myślę, że pozwolę ci zgadywać.

Ale oboje znaliśmy nazwisko najsławniejszego z uczniów hrabiego, tego, o którym przez lata nieustannie się mówiło, tego, który chciał zadeptać Liszta. To musiał być Al-Cerraz.

* * *

Nazajutrz wszedłem do prywatnego pokoju muzycznego hrabiego. Zanim zdążyliśmy wymienić pozdrowienia, usłyszałem, jak Izabela zamyka drzwi na klucz. Natychmiast przyciągnąłem stojące obok fortepianu krzesło i zacząłem naciągać włosie smyczka.

– Nie – powiedziała i wskazała dłonią na obitą brokatem kanapę w drugim końcu pomieszczenia. – Siadaj. Przecież my prawie się nie znamy. Opowiedz mi o swoim mieście. Chcę usłyszeć coś o twojej rodzinie.

Ostrożnie zacząłem opowiadać i po chwili wiedziała już wszystko o moim pobycie u Alberta w Barcelonie, o mojej matce, o plaży niedaleko rodzinnego domu, gdzie przed laty jeździliśmy na wakacje, o dziwnych rozdźwiękach między ludźmi, z których jedni znali mnie i kochali, uważając, że moje granie nie jest czymś niezwykłym, drudzy zaś, obcy, oczekiwali po mnie wielkich rzeczy – jakich, dokładnie nie wiedziałem. Powiedziałem jej, że ciągle nie znalazłem jeszcze swego miejsca na świecie i że nie wiem, co się zdarzy jutro.

Ona też powierzyła mi swoją tajemnicę.

– Nigdy się nie bałam, że będę najgorszą pianistką, jaką nosi ziemia, ani że najlepszą. Najbardziej przerażała mnie myśl, że wyląduję gdzieś pośrodku.

– Tak – powiedziałem, mając nadzieję, że jeszcze mi coś powie.

– Teraz wszystkie kobiety jak świat długi i szeroki na czymś grają. Ostatnio słyszałam, jak jeden z najbardziej wziętych madryckich kawalerów oświadczył, że poślubi pierwszą spotkaną kobietę, która zapewni go, że nigdy nie dotknęła klawiatury fortepianu.

Roześmialiśmy się, po czym delikatnie położyła swoją dłoń na mojej. Mocniej zacisnąłem drugą na atłasowym obiciu kanapy, tak by nie spostrzegła, że wstrząsnął mną leciutki, napawający lękiem dreszcz. Nigdy przedtem nie spędziłem nawet minuty z młodą kobietą za zamkniętymi drzwiami. Teraz ja z kolei położyłem drugą dłoń na jej dłoni i siedzieliśmy tak w bezruchu przez następnych kilka minut, aż do chwili gdy nagle poderwałem się z kanapy.

– Tak bardzo zależy mi na tobie, aż się boję, czy to nie jest dla ciebie kłopotliwe – powiedziałem.

– Myślałeś o tym, że wprowadzasz mnie w zakłopotanie? – spytała z jakąś szczególną skwapliwością.

– Mam na myśli moje kiepskie granie. Że przynoszę ci wstyd przed królową matką. W czasie naszego recitalu.

– Och! – Jej plecami wstrząsnął gwałtowny dreszcz.

Odzyskawszy równowagę, powiedziała:

– Pewnie myślisz, że złapałeś Pana Boga za nogi, bo tu trafiłeś. Ale prawda jest taka, że dwór zawsze potrzebował zastrzyku świeżej krwi. Moi rodzice znaleźli szczęście w wypełnianiu codziennych powinności, ale młodzi zawsze stąd uciekali. – Uśmiechnęła się nieśmiało. – Widzę to spojrzenie. Na pewno myślisz, że nie wyglądam już tak młodo.

Powstrzymałem się i nie zrobiłem kroku w tył.

– Nie. Pomyślałem sobie, że jesteś bardzo ładna. Zwłaszcza w takim uczesaniu.

Ta uwaga przypadła jej do gustu. Prostując plecy, przeszła przez pokój w stronę fortepianu, loki jej opadających na ramiona włosów zafalowały. Usiadła i zagrała pierwsze takty kompozycji, nad którą pracowaliśmy, fantazji Schumanna na wiolonczelę i fortepian. Był to utwór romantyczny – jak dla mnie nazbyt romantyczny, wymagający od pianisty siekania klawiatury opadającą sztywno dłonią, choć zawierał również ładne miejsca, gdzie partia fortepianu schodziła nieco w tło, robiąc miejsce dla wiolonczeli.

W pewnej chwili, w połowie taktu, Izabela zatrzymała się i odwróciła.

– Schumann był dziesięć lat starszy od Klary, kiedy się pobrali, wbrew wyraźnej woli jej ojca. Nie uważam, żeby różnice wieku grały jakąś rolę, a ty?

Jeszcze ciągle myślami byłem przy muzyce. Ocknąwszy się, powiedziałem:

– Nie wiem. Myślę, że to bez znaczenia, gdy mężczyzna jest starszy. Ale kobieta w średnim wieku z młodym mężczyzną, to wygląda trochę dziwnie.

Izabela odwróciła się do fortepianu. Z opuszczoną głową powiedziała jeszcze:

– Może i Klara była młodsza, ale często powtarzała, że Schumann przypomina jej małego chłopca.

Zaczęliśmy od początku, ale już po kilku taktach Izabela poderwała się ze stołka. Zrobiła parę kroków wzdłuż ściany za moimi plecami. Słyszałem rytmiczne spiccato jej małych, cienkich obcasików na posadzce.

Byłem zbyt zdenerwowany, żeby rozgrzać rękę i znowu zabrać się do grania; moje palce były teraz bardzo powolne. Zacząłem więc od gam, czekając, aż Izabela wróci do fortepianu. Ale nie zrobiła tego, tylko stanęła tuż za moim krzesłem. Czułem jej ciało za plecami. Po dwóch gamach przestałem grać.

– Nie, graj dalej – powiedziała i na szyi poczułem ciepłe, delikatne mrowienie. Gdy przestała mówić, usłyszałem wyraźnie jej oddech. Zamknąłem oczy i podjąłem grę w przerwanym miejscu. – Dobrze sobie dajesz radę z koncentracją.

Szarpnąłem smyczkiem strunę trochę energiczniej i odnalazłem rytm.

– Jeśli wszystko idzie dobrze, świat przestaje dla mnie istnieć.

– Rzeczywiście – powiedziała, a ja, nawet jej nie widząc, bez trudu mogłem sobie wyobrazić uniesione kąciki jej ust. – Nic nie jest w stanie wyprowadzić cię z równowagi.

– Jeśli wszystko jest w porządku. Ale to się nie liczy – to tylko proste gamy.

– Więc zagraj coś, co lubisz.

– Dobrze – odrzekłem i zacząłem grać krótką, pulsującą rytmem część z pierwszej solowej suity Bacha – gigue.

– Znowu solo. Interesujący wybór. Ale nie wszystko da się robić w pojedynkę, wiesz? – Na ramionach poczułem koniuszki jej paznokci.

Gratulowałem sobie, że wybrałem coś szybkiego. Mięśnie moich pleców, napięte wskutek ostrych szarpnięć smyczka jeszcze bardziej zesztywniały pod wędrującymi w dół palcami Izabeli. Jej dłonie pełzły dalej, schodząc poniżej nasady żeber.

Zaskomlałem i zerwałem się na równe nogi.

– To nie jest dobry pomysł! – Usiłując zapanować nad głosem, powiedziałem spokojniej: – Powinniśmy naprawdę popracować nad duetem. Jutro pójdzie nam lepiej. Nadrobimy stracony czas. – Pokuśtykałem w stronę drzwi, trzymając przed sobą wiolonczelę, zasłaniając się nią, by ukryć żenujący fizyczny efekt, jaki wywołały jej umizgi.

– To nie był stracony czas, Feliu – powiedziała. Ale byłem już za drzwiami.

Popołudnia z hrabią w jego domu i ten tydzień: sam na sam z jego córką – nie były jedynymi godzinami mojej madryckiej edukacji. Hrabia Guzmán i królowa matka, która sfinansowała mój pobyt pod kastylijskim niebem, uznali, że nadworny muzyk powinien pełną garścią sięgnąć do skarbnicy hiszpańskiego ducha: do hiszpańskiej sztuki, architektury i historii, a nawet orientować się w kulisach bieżącej polityki rządu. Mama, która bardzo martwiła się o moje pozamuzyczne wykształcenie, byłaby z pewnością rada.

Większość poranków po ćwiczeniach, w trakcie których doskonaliłem solową grę na instrumencie, spędzałem na wypełnianiu rozmaitych misji. Włóczyłem się po ulicach, badałem i raportowałem. Posyłano mnie do Kortezów, gmachu hiszpańskiego parlamentu, żebym słuchał wystąpień posłów, i do biblioteki narodowej, żebym czytał o sławnych ludziach i zdarzeniach. Odwiedziłem mauzoleum króla Alfonsa XII, ojca panującego monarchy, który rządził krajem zaledwie dziesięć lat. W Sala Árabe w Muzeum Armii obejrzałem miecz Boabdila, ostatniego muzułmańskiego władcy Granady, który w 1492 roku poddał swoją twierdzę. Wielu rzeczy musiałem się nauczyć, chociaż większość z nich najwyraźniej dotyczyła tylko władców i toczonych przez nich wojen. Madryt z pewnością przypadłby do gustu Enrique, myślałem nieraz w czasie mych wędrówek. Co do mnie, to nie byłem pewny, co sądzić o tym mieście.

Barcelona wydawała się miastem wychylonym w przyszłość, Madryt – bardziej zakurzony, zapuszczony, nie do końca zasługiwał na miano stolicy potężnego kraju – po uszy tkwił w przeszłości. Kobiety upinały włosy w fantazyjne koczki i spowijały się w koronki; wielu mężczyzn nadal nosiło staroświeckie peleryny. W Madrycie brakowało wolnych i otwartych dla każdego z punktów w rodzaju barcelońskich Ramblas. Były tu publiczne parki, to prawda, jak chociażby Parque del Buen Retiro, gdzie każdy mógł wynająć łódkę i wiosłować swobodnie po stawie pośród kaczek. Ale hrabia i jego żona ostrzegli mnie, żebym trzymał się z daleka od miejsc uczęszczanych przez ludzi z niższej sfery. Obwozili mnie po mieście, dokonując pospiesznych objaśnień: tu zasztyletowano młodych ludzi, tu nigdy nie zachodzą damy, tam most samobójców i płynąca dołem rzeka, tak płytka, że wyrzuca na publiczny widok nagie ciała nieszczęśników.

W Barcelonie eksplodowały bomby i woda zwracała zwłoki brzegowi, ale ludzie nawet w połowie nie byli tak strachliwi jak madrileños¹. Przypuszczam, że w stolicy, gdzie skupiała się władza urzędników stojących blisko tronu, ludzie czuli, że mają więcej do stracenia. Strach przeżerał ich od środka – rozrywki były sprawą prywatną, lekcji udzielano w muzeach, a nie na ulicy, marzenia urzeczywistniały się w salonach. I choć kultura kawiarnianych stolików kwitła też w Madrycie, nie wydawała się tak żywa jak gdzie indziej.

Najbardziej lubiłem poranki, kiedy wysyłano mnie do Prado, ogromnego, liczącego przeszło sto lat muzeum sztuki. Tam w samotności mogłem podziwiać malowidła Velázqueza, Goi i El Greca. Ale nawet tutaj obrazy przedstawiały głównie sceny bitew – jak płótno Goi wyobrażające obrońców Madrytu rozstrzeliwanych przez oddziały Napoleona. Z muzeum pędziłem do pałacu, starając się zapamiętać po drodze tematy oglądanych dzieł, by swobodnie dyskutować z moim nauczycielem o hiszpańskich mistrzach.

– Jak wyglądali król i królowa? – egzaminował mnie hrabia w trakcie południowej comidy², po poranku, gdy po raz pierwszy obejrzałem najsłynniejszy obraz Prado – Las Meninas, Panny dworskie Velázqueza. Oczami wyobraźni nadal widzę ramę płótna, która biegnie wzdłuż lewej strony malowidła w taki sposób, że oglądający ma wrażenie, że przypatruje się scenie ze środka obrazu, chwytając w przelocie coś bardziej rzeczywistego i szczerego niż postacie malowane na nadętych i nudnych portretach pałacowych. Na środku, w przejściu między dwoma pomieszczeniami, w otoczeniu dwórek, dwojga karłów i psa stoi jasnowłosa dziewczynka, infantka Małgorzata. Król i królowa, którzy pozowali do portretu, kiedy Velázquez zdecydował się uchwycić scenę, nie zostali w ogóle umieszczeni na pierwszym planie, tylko ukazani w spowitym mgiełką tle, odbici w lustrze. Bardziej wyeksponowany niż królewska para jest mężczyzna stojący z lewej strony obrazu, który bacznie ogląda płótno zakryte przed oczami widza.

– Król i królowa byli mali i zamazani, tak mi się zdawało.

– A Velázquez?

– Gdzie był?

– To malarz, oczywiście. Człowiek stojący z lewej strony, tuż przy dzieciach.

– Namalował sam siebie na obrazie? Wyróżnił siebie bardziej niż samego króla?

– Tak właśnie zrobił! – Hrabia się roześmiał. – Co o tym myślisz? Artysta ważniejszy niż obiekt, który zamierza sportretować. Uważasz, że to stosowne?

Obserwując Izabelę i contessę, zauważyłem, że hrabia wielce sobie ceni ostre, przenikliwe sądy – do pewnych granic, oczywiście. Byłem zawsze pewny swego, przynajmniej gdy w grę wchodziła wiolonczela, w innych kwestiach nauczyłem się pokrywać brak wiedzy wygadaniem.

– Nie uważam, żeby to było słuszne. Malarz, muzyk – żaden artysta – nie powinien tak bezczelnie wpraszać się do dzieła. Nie wolno mu niszczyć wyjątkowości tego, co maluje albo gra. Artysta wykonuje tylko służbę.

Hrabia pokiwał głową, ale nie zareagował na moje oświadczenie.

– A poza tym – dodałem – król na pewno się rozzłościł.

– Który król? – zapytał hrabia Guzmán.

– Ten z obrazu.

– Ale jak on się nazywał?

– Chyba Filip III?

– Prawie. Filip IV. Nie zapamiętałeś. Ale nie zapomniałeś nazwiska Velázqueza?

– No jasne! Jest przecież sławny.

– Bardziej sławny niż król? Tylko dlatego, że malując, wprosił się na obraz?

– Nie. Jest znany z wielu innych dzieł, obrazów innych miejsc i ludzi, nie tylko króla i królowej.

– Ja też tak myślę – zgodził się w końcu hrabia. – Był czas, gdy cała sztuka była na usługach dworu lub Kościoła; cała wielka muzyka, całe wielkie malarstwo tylko dla nich. Nawet Velázquez wpadłby w tarapaty, gdyby ubzdurał sobie, że może być inaczej. Ale te czasy już minęły. Mogę wyobrazić sobie dzień, w którym już nie będzie króla, w którym malarz, pisarz lub wiolonczelista – tu mrugnął do mnie porozumiewawczo – będzie tak potężny jak monarcha.

Guzmán zaskoczył mnie, tak śmiało wyrażając swoje republikańskie i antymonarchistyczne przekonania. Rozejrzałem się po pokoju, ukradkiem szukając czających się za kotarami szpicli.

– Powiedział pan kiedyś, że muzyk nie może marzyć o niezależności.

Hrabia się uśmiechnął.

– Prawda, tak właśnie powiedziałem. Nawet ktoś bardzo potężny uzależniony jest od innych, może nawet bardziej. Zawsze gdy potrzebujemy wsparcia i aprobaty, zadłużamy się u innych ludzi.

Zamyślił się.

– Tak czy inaczej – ciągnął – kwestia tego, jak artysta odnosi się do swego dzieła, jak wiele dodaje w nim od siebie, czy chce wywierać wpływ na to, co portretuje, i jak daleko może posunąć się w interpretacji, to rzecz warta zastanowienia. Myślę, że wyprzedzasz swoją epokę i jednocześnie za nią nie nadążasz, Feliu. Mentalność klasycysty, dłonie modernisty.

Uwielbiałem hrabiego za to, że potrafił wszystko odnieść do muzyki. Dawał mi poczucie, że hiszpańskie arcydzieła mają mi coś osobistego do przekazania. Pławiłem się w jego słowach i najchętniej na tym skończyłbym naszą rozmowę na temat sztuki, zanim znowu palnę jakieś głupstwo. Ale wtedy on zapytał mnie o jeszcze jedno dzieło: podwójny portret Marii Teresy, diuszesy Alby.

Podczas wycieczek do muzeum dowiedziałam się, że Goya namalował dwa portrety księżnej, obydwa w tej samej prowokacyjnej, wpółleżącej pozie – na pierwszym jest ubrana, na drugim zupełnie naga. Naciskany przez hrabiego, bez trudu, nie pomijając kłopotliwych detali, odtworzyłem w pamięci drugi obraz: sposób, w jaki blady nagi tors modelki odbijał jasne światło, lekko uniesione palce małej stopy, krągłość piersi przywodzących na myśl pomarańcze. Gdy przez kilka minut opisywałem malowidło, nagle przyszło mi do głowy, że hrabiemu nie chodziło tylko o naukę. Używał mnie jako swoich oczu, jako namiastki czegoś, co sam stracił. Nie miałem mu tego za złe. Ale nie mogłem też oprzeć się wrażeniu, że w jakiś sposób mnie zawłaszcza. Uczuciu, do którego w trakcie pełnienia moich późniejszych dworskich powinności stopniowo się przyzwyczaiłem.

– Opowiadano, że z sobą sypiali – powiedział hrabia, nie zamierzając rozstać się z tematem, który tego dnia szczególnie sobie upodobał. – Na rozebranej wersji księżna nosi pierścień, na którym widnieje napis „Goya”. Niejeden artysta sam wsunąłby się w obraz.

Zamilkł i poniewczasie zrozumiałem, że czeka, aż się roześmieję. Ale gdy nie zareagowałem, powiedział:

– Wybacz żarcik.

– Lekcja z Goi? – zapytałem, zmieniając temat.

– Można mu poświęcić setki lekcji, jestem pewny. Kiedy znowu będziesz w Prado, zwróć uwagę, jak słabo odmalowana jest twarz na akcie. Płaska i pożółkła. O ileż mniej realistycznie niż na portrecie diuszesy ubranej. Nie mówię tego przeciwko kobietom, Feliu, ale jako przestrogę skierowaną pod adresem mężczyzn. Nawet artysta przeżywa ciężkie chwile, kiedy widzi rozebraną kobietę. Zapamiętaj to.

– Zapamiętam, obiecuję – powiedziałem, wdzięczny, że lekcja skończyła się na elementarzu.

Tego popołudnia miałem drugą lekcję z Izabelą. Weszła do salonu ubrana w tę samą prostą białą sukienkę, którą miała na sobie pierwszego dnia, gdy się poznaliśmy, tym razem jednak przepasaną jasnoczerwoną szarfą. Zrobiło mi się sucho w gardle.

– Myślałeś o mnie trochę? – zapytała.

Wróciło wspomnienie godzin, których nie przespałem tej nocy, odtwarzając w marzeniach to, co się zdarzyło, żałując własnej nieśmiałości.

– Wyglądasz jak Maria Teresa – wyszeptałem.

– Kto?

– Księżna Alby.

Izabela uśmiechnęła się przebiegle. Prowadząc mnie w stronę sofy, powiedziała:

– Ach, mój ojciec posłał cię do Prado. Czy masz na myśli obraz diuszesy stojącej z małym białym pieskiem?

– Nie, ten, na którym leży wpółoparta na wąskim łóżku. Z głową na poduszkach.

– W ten sposób? – Podwinęła stopy i przechyliła się do tyłu.

– Z uniesionymi ramionami, o ile sobie przypominam. Z dłońmi ponad głową.

Uśmiechnęła się szeroko, chowając dłonie za włosami. Dekolt sukni pogłębił się i dojrzałem uniesioną oddechem pierś.

– Czy była piękna? – zapytała.

– Miała… małe stopy.

– Lubisz stopy, Feliu?

– Nieszczególnie – odpowiedziałem łamiącym się głosem.

Izabela podniosła się raptownie i z jaśniejącym uśmiechem energicznie ruszyła w stronę fortepianu.

– Gotów?

Graliśmy przez godzinę. Kiedy muzyka rozpaliła moją duszę, gdy świetlisty tunel zaczął mącić mi spojrzenie, zmusiłem się do skupienia całej uwagi na Izabeli, obserwując jej ciało, gotowy odpowiedzieć na każdy jego sygnał: uniesienie podbródka, napięcie ramion, zgięcie pleców, dźwięk przeciągniętej nuty, pauzę. Nigdy tak czujnie i uważnie nie obserwowałem niczyich reakcji i pragnień, nawet jeśli moja twarz i moje granie nie wyrażały niczego więcej niż chytra mina karnego labradora czekającego na nagrodę.

Gdy przestaliśmy grać, Izabela wróciła na kanapę i ponownie przyjęła pozę z obrazu, wskazując gestem dłoni na podłogę. Rozejrzałem się wokół moich stóp, żeby zobaczyć, co takiego upuściła. Ponowiła gest, trochę już zniecierpliwiona, i dopiero teraz zrozumiałem, że kazała mi uklęknąć. Uniosłem lewą dłoń ku jej łonu, ale zatrzymałem się na krótką chwilę, czekając, aż Izabela nachyli plecy i przysunie się bliżej mnie, i dopiero wtedy, zachęcony jej spojrzeniem, musnąłem palcami obnażoną szyję.

– Są szorstkie – powiedziała, przymykając oczy.

– Hm? – mruknąłem.

– Twoje palce.

– Nagniotki – wymamrotałem, starając się oddychać trochę wolniej. – Od przyciskania strun.

Zaśmiała się, słysząc zwierzęcy przestrach w moim głosie. Cofnąłem się urażony. Ale wówczas uniosła nad kolana błyszczącą białą sukienkę i przysunąłem się bliżej.

– To tak rozumiesz odrabianie straconego czasu? – zapytała.

– To tak rozumiesz prywatne lekcje? – odpowiedziałem, usiłując naśladować jej zuchwałą pewność siebie.

– A co, jeśli tak?

Byłem wdzięczny za wszystko, co wiedziała, i za wszystko, na co miała mi pozwolić. Przez kilka minut żadne z nas się nie odezwało, aż do chwili gdy, jak ja, straciła panowanie nad oddechem.

– Druga dłoń – jęknęła.

– Co? – odpowiedziałem, sięgając po jej ręce.

– Nie moja. Twoja – rzuciła niecierpliwie. – Użyj prawej dłoni.

Wśród urywanych westchnień i kotłowaniny sama poprowadziła moje dłonie, które, ośmielone i trwożliwe, zapuściły się pod gęstą powłokę warstw jedwabiu i bawełny, docierając do miejsc, o których istnieniu nie wiedziałem.

Z jej ust popłynęły jęki, gorączkowe wskazówki i tłumione okrzyki, ale nic nie rozumiałem – bo też nie chciałem nic rozumieć – aż do chwili gdy usłyszałem coś nowego, krótkie, zdyszane warknięcie, komendę, której nie mogłem zignorować, wypowiedzianą po włosku instrukcję znaną każdemu muzykowi.

– Adagio!

Po chwili zadrżała i mocno zwarła kolana, zamykając w pułapce moją rękę. Pomyślałem, że zadałem jej ból albo zrobiłem coś nie tak, ale rozanielony wyraz jej oczu mnie uspokoił. Wciągnęła mnie na sofę i znalazłem się nad jej ciałem.

Ledwie zdążyłem całym ciężarem przygnieść ją do sofy, było już po wszystkim. Moja rozkosz trwała jedynie kilka sekund, póki nie zmyła jej fala wstydu i zażenowania. Odwróciłem się i zacząłem wciągać spodnie, ale ona znowu przyciągnęła mnie do siebie.

– Tak jak wszystko, to też wymaga wprawy – powiedziała.

– Powinno było potrwać dłużej.

– Szybkie tempo na początek, doskonale, ale potem trzeba zwolnić. Forma sonatowa.

– A więc to ciągle tylko lekcja muzyki?

– Pamiętasz, co powiedział mój ojciec?

– Och, proszę, nie wspominaj mi o ojcu – jęknąłem i chwyciłem skrawek jej sukienki, by zasłonić bezwstydnie obnażone piersi, które rzeczywiście wyglądały jak te diuszesy Alby, tylko wydawały się delikatniejsze. Ale Izabela odepchnęła moją rękę.

– „Nie tylko współdziałanie, ale dwa głosy, które zestrajają się w jeden”. Oto, co powiedział. Tego mam cię nauczyć.

Zacząłem się śmiać, lecz ona była wciąż poważna.

– Jeśli nie będziesz wiedział, kiedy zwolnić, a kiedy znów przyspieszyć i jak sprawić przyjemność, nigdy nie będziesz dobrym kochankiem ani dobrym muzykiem.

– Czy ja choć trochę cię obchodzę, Izabelo?

Przewróciła oczami.

– Czy ci nie pomagam?

Ze wszystkich sił starałem się wydobyć z niej wyznanie uczuć, a ona nadal rozbrajająco lekko traktowała całe zajście. W końcu zapytałem prosto z mostu:

– Spróbujemy jeszcze raz crescendo? Obiecuję, że będzie wolniej. – Wreszcie udało mi się znaleźć słowa, które wywołały uśmiech i odryglowały zaciśnięte uda.

– Nie słyszałem za dużo muzyki zza drzwi salonu – powiedział hrabia Guzmán, gdy nazajutrz siadaliśmy do obiadu. – Czyżby moja córka odstąpiła od swych ambitnych planów?

Z trudem przełykając ślinę, rzekłem:

– Nie.

Z opresji wybawiła mnie Izabela.

– Mogę jeszcze trochę? – zapytała, dając matce znak, by podała jej półmisek z ryżem.

– Ostatnio dopisuje ci apetyt – ciepłym głosem odezwała się contessa.

– Tak uważasz? – odpowiedziała, nakładając na talerz pełną łyżkę.

Po południu byliśmy już oboje na kanapie. Izabela z podwiniętą suknią, ja tylko w czarnych skarpetkach, bo resztę odzieży ułożyłem w stertę obok sofy, kiedy wysokie drzwi salonu otworzyły się na oścież. Hrabia. Zerwaliśmy się, siadając prosto, i dopiero wtedy Izabela beztrosko zawołała:

– Gawędziliśmy trochę na kanapie, papo, ale zaraz zaczynamy.

Powoli zwrócił ku nam twarz, uśmiechając się bez najmniejszego śladu podejrzenia w podkrążonych, zmrużonych oczach.

– Nie dotrzymałeś obietnicy – z nutką żartobliwego zagniewania rzekła Izabela – ale skoro tak, to myślę, że możesz pobyć z nami chwilę i posłuchać. Ale tylko ten jeden raz.

Ruszyła wesoło w stronę fortepianu, szerokim łukiem omijając ojca. W nozdrzach miałem ciągle jej zapach, istną perfumerię zmieszanych kobiecych aromatów, i modliłem się, by nie uleciały w jego stronę. Schyliłem się po spodnie, ale z obawy przed hałasem zostawiłem je na podłodze. Spojrzałem w górę i zobaczyłem piorunujący wzrok Izabeli, która rozpaczliwymi gestami dawała mi znać, żebym natychmiast siadł do wiolonczeli.

Hrabia odmówił, gdy córka poprosiła go, by spoczął; z dłońmi splecionymi za plecami zajął stanowisko kilka kroków od nas, niby wierzchołek naszego muzycznego trójkąta. Kiedy weszliśmy w pierwszą część utworu, mój oddech nieco zelżał, choć nadal nie mogłem pojąć, jakim cudem udało nam się uniknąć katastrofy. Wówczas kątem oka zobaczyłem, jak hrabia przechyla na bok głowę. Niepewnym ruchem uniósł w górę palec, po czym go opuścił, znowu podniósł i powiedział:

– Dobra robota. Doskonała. Ale słyszę jakieś buczenie – tu, przy wiolonczeli.

Przestaliśmy grać.

– Nie – poprosił hrabia. – Grajcie dalej. To chyba nic takiego.

Teraz i ja to usłyszałem – słaby wibrujący dźwięk.

Hrabia zbliżył się o krok.

– To musi być guzik – powiedział, przysłuchując się pociągnięciom smyczka. – Powszechna zmora wykonawców: przeklęte guziki koszul albo marynarek, zawadzające w czasie gry o drewniane plecy wiolonczeli.

Hrabia zastrzygł uszami i podszedł jeszcze bliżej.

– Feliu, popraw go.

Byłem spocony jak zgoniona mysz. Nie było niczego do poprawiania. Byłem bez koszuli i bez spodni. No i, rzecz jasna, bez gaci.

– Przelecimy tylko przez repryzę – powiedziała Izabela, przekrzykując muzykę, kiedy zbliżaliśmy się do końca.

– Nie – zarządził hrabia, najwyraźniej zaniepokojony dziwnym odgłosem. Może mimo wszystko miał słuch bardziej wyostrzony od naszego. A może jego rodzicielski instynkt odkrył coś jeszcze, coś, co w niemiły sposób dołączyło do akustycznego zgrzytu.

Stał teraz tuż nad mym ramieniem, wychylając lekko głowę, żeby zbliżyć oko do miejsca, w którym spodziewał się koszuli; nosem dotykał prawie smyczka, a mój prawy łokieć znajdował się na trajektorii nieuchronnej kolizji z jego torsem.

– Prawie skończyliśmy, papo – powiedziała Izabela, patrząc przez ramię i w pośpiechu przeskakując przez repryzę.

Można było się wściec – nic nie dotykało wiolonczeli, a buczenie rozlegało się w najlepsze. Dotarliśmy do pasażu, w którym Izabela brała kilka akordów, a ja odpoczywałem.

– Może to coś w samej wiolonczeli – rzekłem, pochylając się gwałtownie, z dłonią na podstawku. I wtedy właśnie przypomniałem sobie o podwiązkach moich skarpetek – jedynej części garderoby, jaką na sobie miałem. Opuściłem rękę i namacawszy małą metalową sprzączkę lewej podwiązki, odczepiłem ją od dolnej krawędzi wiolonczeli. Buczenie ustało.

– O tutaj – powiedziałem szybko – to tylko obluzowany stroik podstawka. Przepraszam. – Podążyłem za akordami Izabeli, nadrabiając stracony takt.

Hrabia niewiele miał do powiedzenia na temat naszego występu, uśmiechnął się tylko i życzył powodzenia, po czym ruszył do wyjścia. Izabela stała oszołomiona, oślepiona widmem apokalipsy oddalonej w ostatniej chwili, niebezpieczeństwem demaskacji, którego udało się uniknąć, groteskowym widokiem mej nagości. Tym swawolniej i bardziej ochoczo zaciągnęła mnie na sofę, gdzie mieliśmy jeszcze raz zaryzykować.

Nie podzielałem jej beztroskiego entuzjazmu. Tym razem jeszcze się udało, nie mogłem jednak pozbyć się uczucia, że hrabia wszystkiego się domyślił, że widząc mnie czy nie, tak czy inaczej przejrzał nas na wylot. Już wtedy odniosłem też wrażenie, że Izabela bawi się mną, że jej gra nie potrwa długo, a folgując sobie w jednej przyjemności, składam ofiarę z drugiej: dojrzałej i trwałej relacji uczeń–mistrz, jaką zapewniał mi jej ojciec.

Nasze seksualne szaleństwa pozwoliły mi jednak uświadomić sobie wiele rzeczy i pełniej poczuć się muzykiem. Nauczyłem się iść za jej życzeniami, ścigać ją, porzucać i na powrót przyciągać pochlebstwami. Wiedziałem już, kiedy przyspieszyć, a kiedy odwlec spazm rozkoszy, potrafiłem czytać w drgnieniach jej twarzy i ruchach palców, umiałem sprostać jej oczekiwaniom.

Po jednej z naszych kanapowych sesji uniosłem głowę przytuloną do jej serca i powiedziałem:

– Miałaś rację, ucząc mnie w ten sposób. Obiecuję ci, że już nigdy nie będę grał egoistycznie.

Roześmiała się, łapczywie chwytając powietrze, gdy zwolniłem uścisk.

– Nie miej żalu. Niektórych rzeczy trudno się nauczyć, niektóre trudno wpoić.

– A kto uczył ciebie? – zapytałem, żałując tych słów, zanim wybrzmiały do końca.

– Uczył mnie…?

– No, grania w duetach. To miałem na myśli.

– Nie wysilaj się, Feliu – powiedziała, wstając z kanapy i poprawiając opadające na ramiona loki. – Nie jestem wstydliwa. Obydwu rzeczy nauczył mnie jeden z uczniów mojego ojca. Jego najsłynniejszy uczeń, tak po prawdzie…

– Nie mów. Sądzę, że słyszałem o tym słynnym uczniu aż za wiele.

– Przekonał mnie, że tylko w taki sposób dziewica może zrozumieć, czym naprawdę jest muzyka. Wyświadczył mi przysługę, którą teraz ja wyświadczam tobie.

– Przysługę?

– Oczywiście.

Byłem już na nogach i wkładałem ubranie.

– Wybacz, że zapytałem.

– Dlaczego jesteś zły? Nie sądziłeś chyba, że nigdy przedtem nie byłam z żadnym mężczyzną?

– Nie w tym rzecz. – Stałem na jednej nodze i próbowałem złapać równowagę, wpychając drugą w but bez rozwiązywania sznurowadeł. – Nie lubię tylko, jak się mnie z kimkolwiek porównuje. A poza tym do końca nie wiedziałem, że traktowałaś to tylko jak ćwiczenie.

– A co złego jest w ćwiczeniach?

– Myślę, że to zależy od tego, z jak wieloma mężczyznami ćwiczysz.

– Czyżbyś coś insynuował?

Sięgnąłem po futerał wiolonczeli i tubę od smyczka.

– Jeśli w taki sposób uczysz gry w duecie, ciarki przechodzą mi po plecach, gdy pomyślę, jak przygotowujesz do symfonii.

Zanim zdążyła odpowiedzieć, wymknąłem się z pokoju i zamknąłem za sobą drzwi. Po drugiej stronie usłyszałem głuchy odgłos gwałtownie przewracanych przedmiotów, po którym przyszła jej odpowiedź, wymówiona stłumionym i spokojnym głosem.

– Jesteś ciągle dzieckiem, Feliu!

Coś cięższego uderzyło w drzwi, wprawiając je w rozkołysane drżenie.

– Gorzej, wciąż jesteś solistą!

Madrileños (hiszp.) – madrytczycy. [wróć]

Comida (hiszp.) – posiłek. [wróć]

Rozdział 9

Z okna mojego mieszkania, które wychodziły na rozgrzany, płaski plac parad, obserwowałem przygotowania do koncertu na cześć królowej matki. Czterdziestu mężczyzn na czterdziestu wierzchowcach – białych, wykarmionych, machających wyszczotkowanymi do połysku ogonami – ćwiczyło uroczystą zmianę wart. Potem przyjechali zaproszeni goście i otwarte parasolki dam zalały dziedziniec morzem połyskliwych, mrugających w słońcu białych wieloboków.

Nie miałem ochoty przedzierać się spojrzeniem przez tłum, aż nagle coś przykuło mą uwagę. Dwa srebrne kabriolety zahamowały z piskiem opon w rogu paradnego czworoboku. Spakowałem wiolonczelę i pokonałem schody. Byłem w odległości pięciu albo sześciu metrów od pojazdów, kiedy szofer groźnym spojrzeniem dał mi znak, żebym się nie zbliżał. Oglądając się za siebie, rozpoznałem jedną ze służących z mojego piętra.

– Myślałem, że to będzie kameralne przyjęcie – powiedziałem do niej.

– Teraz, kiedy Sus Majestades¹ są znów w mieście, to naprawdę będzie feta.

To tłumaczyło całą tę nerwową krzątaninę wokół wysokich żelaznych krat ogrodzenia okalającego plac parad, z przywołanymi na ten dzień setkami gwardzistów i uzbrojonymi w karabiny żołnierzami, ustawionymi szeregiem wzdłuż bram pałacu.

Nie spodziewałem się, że przed październikiem będę miał okazję zobaczyć króla i królową. Przenosili się z jednej rezydencji do drugiej w rytm zmian pór roku, starannie omijając Madryt w pełni upalnego lata. Jeszcze na kilka dni przed ceremonią spędzali wakacje na wybrzeżu, w San Sebastián, tuż przy francuskiej granicy. Ale królowa Ena koniecznie chciała zobaczyć się ze swymi madryckimi lekarzami.

– Powiadają, że będzie rodzić – poinformowała mnie służąca.

– Ale przecież Beatriz ma dopiero trzy miesiące.

– To nena, dziewczynka. Potrzebują jeszcze jednego chłopca – odpowiedziała i odeszła, jakby chciała trzymać się w bezpiecznej odległości od mojej ignorancji.

Dwa auta zaparkowały prostopadle do pałacu. Za nimi, tuż przy ścianie, trzej mężczyźni rozmawiali, stojąc z cygarami w dłoniach. Obok nich wysoki, szczupły chłopak w bufiastych, spiętych nad kolanami spodniach i skarpetach w romby bawił się jakimś dziecięcym wynalazkiem. Była to jedna z popularnych w owym czasie gier typu „kij i piłka”. Chłopak miał kłopoty z nadzianiem szybującej w powietrzu piłki na ostry koniec pałki, choć mężczyźni gorąco zagrzewali go do wysiłku, przekrzykując się nawzajem: „Bien, bien”, „Już ją prawie miałeś”, „Pech”, „Otra vez”.

Jeden rzucił w jego stronę:

– Wyobraź sobie, że to kobieta.

Niezrażony wulgarnością tej sugestii, chłopak parsknął śmiechem, przyłączając się do dorosłych. Rozchichotany, zgięty wpół, trzymał się za brzuch. Po chwili tą samą dłonią przygładził włosy. Obserwując ten mimowolny gest, zwróciłem uwagę na jego oczy, ciemne i ogromne, podkreślane przez oliwkowe powieki. Nad oczami ujrzałem poorane głębokimi zmarszczkami czoło.

Przechodząc obok dziwnego młodzieńca w kierunku głównego wejścia do pałacu, czułem na sobie ciężar wielu spojrzeń; gapili się na mnie mężczyźni palący cygara, szoferzy i gwardziści ubrani w trzy różne rodzaje uniformów. Przy samych drzwiach halabardnicy zastukali o posadzkę długimi pikami. Przestraszyli mnie trochę; wszedłem szybko do środka i pokuśtykałem w stronę głównych schodów, mając nadzieję, że straże nie zauważyły mojego zawahania.

Bo też miałem tego dnia powody do nerwowości. Po naszej ostatniej „lekcji” Izabela wykręciła się od następnych prób. Ćwicząc w samotności moją partię, powtarzałem sobie, że wszystko świetnie się ułoży. Nie występowałem jeszcze nigdy z publicznym recitalem; nie miałem też powodów, by się go obawiać. W Barcelonie bez trudu przebrnąłem przez przesłuchanie u Don Joségo. Zamknę oczy i będę grał, jakbym wrócił na Ramblas.

Nasz występ zaplanowano na drugą część wieczoru. Najpierw miała grać sama królowa matka w krótkim duecie z Guzmánem. Umówiono się, że hrabia przedstawi ich popis jako gest całkiem spontaniczny; nisko kłaniając się władczyni, ubłaga ją, by zagrała, jak gdyby właśnie wpadł na ten pomysł, jakby całymi tygodniami nie ćwiczyli z mozołem. To był obowiązek i wyzwanie, dyplomatyczne oraz artystyczne, którym musiał sprostać, co skutecznie odciągnęło jego uwagę od rozdźwięku narastającego między mną a jego buntowniczą córką.

Duet z królową matką poszedł jak z płatka. Aplauz kilku tuzinów najbliższych przyjaciół dworu wprawił ją w tak szampański nastrój, że już chyba nic nie było w stanie go zmącić, nawet nasz źle przygotowany recital, myślałem, czepiając się rozpaczliwej nadziei, że nawet najokropniejsze kiksy nie zakłócą atmosfery ogólnego entuzjazmu.

Hrabia stanął między nami, jakby chciał nas przedstawić zgromadzonym w sali gościom, którzy zapełnili widownię w kształcie podkowy, naprędce przygotowaną z krzeseł wyściełanych pluszem. Starałem się pochwycić wzrok Izabeli, ona jednak uparcie patrzyła w inną stronę.

Na początku udawała, że gra solo. Mimowolnie poszedłem jej śladem i przez jakiś czas rozmijaliśmy się w rytmice i akcentach frazowania. Kiedy jednak ten dysonans się pogłębił, Izabela zaczęła grać już zupełnie przeciw mnie, szybciej i znacznie głośniej. Kompozycja dawała jej przewagę, bo Schumann naszpikował ją pianistycznymi przeskokami. Izabela potrząsała głową i z taką zawziętością naciskała stopą pedały, że zdawało się, iż za chwilę spadnie z taboretu. Jakaś kobieta za naszymi plecami wydała głośne westchnienie. Niedaleko mojej wiolonczeli usłyszałem niski, uspokajający głos mężczyzny, który powiedział:

– Bardzo wyrafinowane, bardzo nowoczesne.

Ukryty w cieniu jej wściekłego bębnienia starałem się grać tak dziko, jak tylko potrafiłem, idąc za jej dźwiękiem. Wydobywałem ze strun głęboki, głuchy warkot; całego siebie wkładałem w każde uderzenie, poddając się ciężarowi ciała. W najbardziej rozszalałej fazie dzieła w ogóle nie słyszałem Izabeli. Przez ułamek chwili pomyślałem, że przestała grać, spojrzawszy jednak w górę, zobaczyłem, że jej ręce ciągle pastwią się nad klawiaturą. Przedzierając się jak burza przez kaskadę dźwięków, zerknąłem kątem oka w prawo i mój wzrok padł na królową matkę. Lekko przechyliła głowę na bok, a jej oczy zwęziły się, przybierając wyraz lękliwej niepewności, która w każdej chwili groziła przejściem w irytację.

Obok niej ze zdumieniem dojrzałem szczupłego chłopca z placu parad. Był teraz wprawdzie w wizytowym garniturze, lecz na chudych łydkach miał buty do konnej jazdy, które zupełnie nie pasowały do salonu muzycznego. Zwiesił brodę, jego oliwkowe powieki były na wpół przymknięte. Może jemu wolno było być szczeniakowatym, banalnym przeciętniakiem, ale mnie nie wolno było być idiotą, który nie rozpoznał króla.

Choć znów nie nadążałem za wartkimi szesnastkami, a nasze wspólne granie nigdy nie było tak rozregulowane jak w tej chwili, nie przestałem się rozglądać. Obok króla siedziała kobieta z owalną twarzą, doskonale białą, otoczoną ciemnoblond włosami piętrzącymi się w nieładzie na głowie. Jej spojrzenie było tak wyblakłe i dalekie jak odbicie chmury w wodzie. Nigdy przedtem nie udało mi się zobaczyć królowej, słyszałem jednak często, że w jej oczach trudno doszukać się czegokolwiek poza pustką. Nie dawałem wiary tym słowom. Zbyt wiele godzin spędziłem, wpatrując się w wydrążone kółka całych nut, by nie wiedzieć, że to, co wygląda na pustkę, może ukrywać w swoim wnętrzu dużo więcej niż to, co wydaje się pełne.

Gdy muzyka weszła w najgorsze, agonalne stadium kakofonii, wydało mi się nagle, że na cienkich wargach młodej królowej dostrzegam jakby grymas rozbawienia. Ale natychmiast się rozpłynął i jej twarz znowu wyglądała jak zwarzone mleko. Próbowałem zgadnąć, czy naprawdę zobaczyłem, czy tylko wyobraziłem sobie ten uśmieszek, kiedy doszedłem do końca gwałtownie opadającej nawałnicy dźwięków i zjechałem smyczkiem po najniższej strunie.

W tym momencie rozległ się huk wystrzału. Pokój napełnił się krzykami i bezładną bieganiną. Król upadł na podołek królowej matki; trudno było mi powiedzieć, czy chciał w ten sposób ją obronić, czy też szukał schronienia na jej łonie. Izabela przechyliła się gwałtownie w bok i straciwszy kontrolę nad chwiejnym stołkiem, runęła na podłogę. Ktoś raptownym ruchem rozwarł drzwi salonu, ukazały się przerażone twarze dwóch halabardników.

Królowa nadal siedziała prosta jak struna na swym krześle, niczym podtrzymywana sznurkami marionetka. Jeden z jej palców w białej rękawiczce uniósł się w powietrze i pokazał – wszyscy wykręciliśmy szyje, by pochwycić znaczenie królewskiego gestu – na mnie. Lub na moją wiolonczelę, wszystko jedno. Wykręcałem się w lewo i prawo, odciągając na wszystkie strony szyjkę wiolonczeli, zanim spostrzegłem, że to strzeliła struna G. Nie pistolet, nie bomba – tylko pęknięta struna.

Westchnienie ulgi przetoczyło się przez salę, a po nim rozległ się świergot uniesionych głosów i odgłos histerycznego, tłumionego śmiechu. Wartownik wszedł do salonu, by na miejscu dokonać oględzin wiolonczeli. Przeprowadził inspekcję zerwanej struny, po czym zajrzał do efów i wywinął klapy mojej marynarki. Gdy wrzawa głosów znów się podniosła, ujrzałem Izabelę cichaczem wymykającą się z pokoju. Koniuszek jej nosa był zaczerwieniony, na policzkach lśniły łzy upokorzenia. Było, dzięki Bogu, po duecie i nie musiałem przechodzić mąk oklasków lub ich braku.

– Nowoczesne, powiada pan? – Na tle zgiełku głosów usłyszałem królową matkę. Siedziała wciąż w tej samej pozycji, z głową przechyloną na bok w geście lekko poirytowanej niepewności.

– W Paryżu domagano by się bisu – odpowiedział jej siedzący obok korpulentny mężczyzna. Jego twarz była odwrócona, tak że mogłem dostrzec jedynie szerokie, opięte marynarką plecy.

– Ale tu nie Paryż – oschle ucięła królowa matka.

– I chwała Bogu. Vive la différence. Ale jeśli zamiast bisu życzy sobie pani trzeciego aktu, jestem gotów zacząć.

– Tak. – Wyciągnęła dłoń, by zadziwiająco poufałym gestem poklepać go po ramieniu, a na jej twarzy pojawił się wymuszony, słaby uśmiech. – Dziękuję ci, Justo. Myślę, że będzie to wspaniałe zadośćuczynienie.

Moje życie biegło do tej chwili dosyć osobliwym torem. Wszystkie nieszczęścia w dwuznaczny sposób obracały się na moją korzyść. Dopadały mnie wprawdzie regularnie, ale zawsze wynikało z nich coś dobrego. Śmierć ojca przyniosła mi smyczek; przeklęta noc haniebnych godów mojej matki i Don Miguela zaowocowała ucieczką do Barcelony; w zamęcie powstania radykałów narodził się mój awans do muzycznej klasy dworskich muzyków w Madrycie. A teraz ów nieszczęsny koncert – w innych okolicznościach niechybnie zakończony pakowaniem walizek – po raz drugi w życiu ściągnął na mnie uwagę Justa Al-Cerraza. Tym razem zostałem przezeń uznany za kompana i bratnią duszę w branży intrygantów.

Po występie przed oczarowaną jego kunsztem publicznością wyciągnął mnie z samego środka przyjęcia na cześć królowej matki i mocną dłonią popchnął przez ciemny korytarz z powrotem na dziedziniec.

– Moja wiolonczela… – mamrotałem.

– Hrabia się nią zajmie. Z nim właśnie za żadną cenę nie chciałbym się spotkać. Z jego córką także nie. Na szczęście wspaniale mi to ułatwiłeś. – Zatrzymał się przed błyszczącym czerwonym samochodem, zaparkowanym obok dwóch srebrnych aut, które już widziałem.

– Ale przecież był twym nauczycielem. Czy nie przyjechałeś tutaj, by się z nim zobaczyć?

– Przyjechałem, bo zaprosiła mnie królowa matka – odpowiedział, przeskakując przez boczne drzwi do środka samochodu, na obite skórą miejsce przy kierownicy. – Niejedno razem przeżyliśmy, to cała historia. Pomożesz trochę popchnąć?

Czy można mieć historię z monarchinią? Z kimś, kto sam jest historią?

– Dowiedziała się, że zahaczyłem o Madryt – powiedział z ciężkim oddechem, zaciskając dłonie na kierownicy. – Nigdy nie odmawiam, gdy królowie zapraszają. – Uruchomił rzężący silnik i wskazał mi miejsce obok siebie.

– Gdzie jedziemy?

– Na wycieczkę. W moją pożegnalną turę objazdową. Nie sądzę, bym miał tu kiedykolwiek wrócić. To moja ostatnia noc w tym mieście. Może już na zawsze.

Nie zabrałem płaszcza. Wieczorowe lakierki pożyczone od hrabiego uwierały.

– Jak długo będziemy… – Byłem jedną nogą w środku, drugą za drzwiami samochodu, kiedy auto szarpnęło i pomknęło naprzód.

– Wskakuj! – krzyknął Al-Cerraz ze śmiechem. – Ten model trzy lata temu ustanowił rekord kraju. Czterdzieści sześć kilometrów na godzinę!

Na widok pędzącego samochodu dwóch halabardników uskoczyło z drogi, a wartownik w ostatniej chwili zdążył otworzyć główną bramę, bo inaczej na pewno byśmy ją staranowali. Po obwieszonym sztandarami placu pojazd sunął gładko, ale kiedy wjechaliśmy na drogę za pałacem, na okrągłe jak bochenki chleba bruku, silnik zacharczał i wpadł w gwałtowne wibracje. Al-Cerraz szerokimi białymi palcami kurczowo trzymał kierownicę i zaciskał zęby, ale jazda wyboistym traktem komicznie wstrząsała jego policzkami oraz potężnym brzuchem.

Ponad łomotem silnika rzucałem w jego stronę setki pytań – iluż to rzeczy i od jak dawna pragnąłem dowiedzieć się od sławnego muzyka! Nie zdołałem zadać nawet jednej trzeciej. Było to jak prowadzenie konwersacji w obcym języku, wypranej z subtelności i niuansów; z zagłuszanego hukiem maszyny słowotoku docierały do mnie pojedyncze zdania: „…dwieście siedemdziesiąt pięć dni… to ci dopiero tournée… pierwszy menedżer, któremu mogłem zaufać… Debussy, owszem, ale… Pedrell, ojciec hiszpańskiej muzyki… dolny odcinek kręgosłupa… nie wolno nam szarżować… nagroda w Rzymie… kłopoty z żołądkiem po kiełbaskach… i znów od początku”. Potakiwałem skwapliwie, próbując ułożyć w pamięci jego słowa, jak drukarz zestawia małe bloczki składu – słowa, którym później miałem nadzieję nadać kształt sensownej wypowiedzi. Nie byłem pewny, czy w ogóle mówi coś, co warto zapamiętać, ale byłem szczęśliwy – wiatr we włosach, przeraźliwe rżenie mijanych koni, kobiety i mężczyźni gromadzący się przed drzwiami domów wzdłuż wąskich ulic i natychmiast cofający się w popłochu, gdy spadała na nich chmura wzniecanego przez nas kurzu. Zazdrościłem temu człowiekowi, odczuwałem nawet zawiść, ale jakże szybko zawiść ustępowała miejsca dumie, a niechęć przechodziła w cześć i uwielbienie, bo przecież brałem w tym wszystkim udział!

Weszliśmy w zakręt, samochód stanął dęba, zwolnił i zamilkł. Z niespodziewanej ciszy wyłonił się mój niesłyszalny przedtem głos, jak rozdzierający uszy skrzek:

– …powiedziała, że to najlepszy sposób!

Auto pokonało jeszcze kilka metrów. Al-Cerraz chwycił za błyszczący czarny drążek i zaciągnął hamulec. Sięgnął do kieszeni po chusteczkę i kątem oka zobaczyłem, że cały się trzęsie ze śmiechu.

– Akt miłosny, powiedziałeś? Na sofie? Najlepszy sposób? – Otarł czoło, zaryczał jeszcze raz i wydmuchał nos. – Jak prowadzisz auto z odkrytym dachem, masz od razu nos zapchany czarnym smarkiem. Przydałaby się przednia szyba i dach. Chociaż nie, bo wtedy znowu byłoby jak w powozie lub pociągu, kaplica. Na przekór niedowiarkom, ciągle uważam, że przyszłość należy do samochodów. To mnie fascynuje. Wszystko przeminie, a one będą jeździć. To najtrwalsza rzecz na tym świecie, wierz mi.

Powiedział to bez cienia ironii, choć jego auto właśnie przed chwilą rozkraczyło się na środku drogi. Wracając do tematu, rzekł:

– Skąd przyszło ci do głowy, że partnerzy w duecie mają być z sobą blisko? Muzyka jak akt miłosny! Co za banał! – Znowu parsknął śmiechem, a ja odwróciłem głowę, żeby nie widział, jak moja twarz poczerwieniała. – To nie twoja wina – mówił dalej. – Tylko Izabeli, rozumiesz? I moja, bo to ja nakładłem jej tych głupstw do głowy. A któż by inny? – I znowu ryknął śmiechem.

W pewnej chwili przechylił się na bok i potargał wielką dłonią moje włosy.

– Tego ci trzeba, wyglądu pędziwiatra. Mam nadzieję, że nie przejmujesz się tym, co się stało. Bo i czemu miałbyś się przejmować? Za zamkniętymi drzwiami z Izabelą! Jestem pewny, że było zabawnie.

Poklepał się po udach. Nastąpiła długa chwila milczenia. Wreszcie powiedział:

– Hrabia to świetny nauczyciel. Trzymaj się go, zostań z nim przynajmniej na rok lub dwa. Słuchaj wszystkiego, co powie. Za wiele to ci jednak nie da. On i Izabela grają w kółko tę samą starą płytę. Czy mówił ci już, że jesteś modernistą z klasycznymi dłońmi?

– Klasycystą z dłońmi modernisty.

– No popatrz, dostrzegł różnicę między nami – zdziwił się Al-Cerraz. – Oczywiście ostrzegł cię w związku z Goyą i kobietami? – przypomniał sobie, uśmiechając się w zamyśleniu.

A więc nie byłem nikim wyjątkowym ani dla Izabeli, ani dla hrabiego. Wskrzeszali tylko coś, co już przeżyli, robili i mówili przy okazji Al-Cerraza. Najwyraźniej moim przeznaczeniem było pójść w jego ślady.

Od tej chwili obiecałem sobie, że zrobię wszystko, by się od niego odróżnić. Dokonałem już tego w muzyce, obierając mój własny, chłodniejszy styl grania. Było to raczej instynktowne niż wyuczone, teraz jednak poprzysiągłem sobie, że jeszcze bardziej zdystansuję się od jego muzycznej egzaltacji i wezmę ostateczny rozbrat z błazeńską manierą wykonawczą muzyków z dworskiej szkoły. Moja twarz nie będzie zdradzać niczego. Będę przekaźnikiem muzyki, niczym więcej, obojętnym na reakcje publiczności, skupionym na czymś znacznie większym niż ja sam… ale właśnie, na czym? Miałem nadzieję, że on lub ktoś inny mi to powie.

Al-Cerraz przyglądał mi się uważnie, mrużąc oczy załzawione od wiatru i pyłu.

– Dobrze się czujesz? Fernán, tak ci na imię?

– Feliu.

– Feliu, musimy napoić nasz samochód.

– Benzyna?

– Woda. To stanley steamer – powiedział, wyglądając ponad maskę auta na spieczoną upałem drogę. – W Anglii na każdym zakręcie są zatoczki z wodą albo chociaż kałuże. A tutaj… – Otarł czoło z potu.

– Może to nie najlepszy wóz na te okolice – stwierdziłem.

– Litości! – wrzasnął oburzony – tyle zainwestowałem! Ale przedtem zapewnili mnie, że tam, gdzie nie ma kanałów odpływowych, są przynajmniej rowy z wodą, nawet w La Manchy.

Sięgnął za oparcie fotela i wyciągnął prostokątny pojemnik z nakrętką, który wyglądał jak gigantyczna piersiówka. Wpychając mi go w dłonie, rzekł:

– Dlatego zawsze jeżdżę w towarzystwie. Jedna przecznica wstecz i zakręt w prawo. Mógłbym przysiąc, że widziałem wodopój dla koni obok latarni, gdzie parkują dorożki. O mnie się nie martw. Będę pilnował samochodu.

Poszedłem we wskazanym kierunku, cofając się wzdłuż drogi, którą przebyliśmy, i przeżuwając w myślach wszystko, co Al-Cerraz powiedział o Izabeli i hrabią, próbując z całego serca go znielubić, ze wstydem wspominając radość, z jaką niedawno przyjąłem zaproszenie do samochodu. „Fernán!” – powiedziałem głośno, z goryczą i wyrzutem. Nie wiedział nawet, jak się nazywam. Chciał po prostu zabrać w drogę woziwodę, posługacza do pojenia napędzanego parą gruchota. Wodopoje! Zawadziłem końcem buta o brukowaną kostkę i poczułem piekący ból na wysokości uda. „Na szczęście może niedługo przyjdzie taki dzień, gdy samochody opanują świat i nie będzie żadnych końskich wodopojów na każdym skrzyżowaniu” – pomyślałem.

Kiedy rzeczy się zmieniają, to zmieniają się zupełnie i nic już nie jest jak przedtem, przemienione tak gruntownie, że nikt nie umie sobie wyobrazić, by mogło być inaczej. To, co mija, staje się równie niepojęte jak to, co następuje potem. Co przetrwa? Na pewno nie stanley steamer. I na pewno nie muzyka Al-Cerraza.

– Przypominam sobie pewnego chłopca… – mówił jakieś dwie godziny później, pompatycznie akcentując każde słowo. Udało nam się ponownie uruchomić auto i po kilku minutach jazdy wylądowaliśmy w trzeciej już oberży na naszym szlaku. „Musimy coś przekąsić” – stwierdzał za każdym razem, nie kończąc jednak na jedzeniu, bo kolejne wpychane w siebie kromki chleba z tłustym mięsem zapijał nieodmiennie dwiema szklankami złotawego płynu.

Odsunąłem się od niego tak daleko, na ile pozwalał mi mój stołek. Ale gdy odstęp między nami się powiększył, muzyk zaczął się osuwać i musiałem mocno go podtrzymać, by nie zwalił się na podłogę. Na dźwięk moich pomruków barman podniósł wzrok, co Al-Cerraz natychmiast skwapliwie wykorzystał, wskazując palcem na kieliszek, który trzeba było znów napełnić.

– Ten chłopiec – mówił dalej – uosabiał wszystko, czym ja sam nie byłem. Całe lata próbowałem go odnaleźć.

Wyciągnąłem dłoń, dając barmanowi znaki, by mi nie nalewał.

– Spotkałem go w małej mieścinie. Wszędzie tylko kurz, ośle łajno i matrony ciągnące po chodniku czarne suknie. Znasz to miejsce?

– Jasne – powiedziałem. – Nazywa się Hiszpania.

– Zgadza się. Grałem tam w trio. Po koncercie wdrapał się na scenę, trzymając w rękach najmniejszą wiolonczelę, jaką w życiu widziałem.

Wyprostowałem się na stołku.

– Jego rodzice też tam byli – piękna matka i płaszczący się ojciec, który chciał pochwalić się synalkiem. Chłopiec był jak odrętwiały. Trema. Ojciec pewnie kijami zagonił go na scenę. Widziałem to już setki razy, w każdym mieście. Cudowne dzieci… – Przerwał i tępym wzrokiem patrzył przed siebie.

– Tak?

– Chłopiec ustawił swoją maleńką wiolonczelę między kolanami i zaczął grać. To już nie było samo odrętwienie, to było coś głębszego, trans, coś, czego nigdy przedtem nie widziałem. W ogóle nie było go na scenie razem z nami. Odfrunął. I wtedy – z jakiegoś powodu, którego nie pamiętam – ojciec wymierzył mu policzek.

Siedziałem teraz jak na szpilkach, wykręcając szyję, starając się pochwycić w załzawionych oczach Al-Cerraza jakiś ślad kpiny.

– Jesteś pewny, że to była wiolonczela?

Puścił pytanie mimo uszu.

– Najśmieszniejsze nastąpiło potem. Matka, naprawdę nie wiem, co za los skazał ją na takiego męża, trzymała w dłoniach jakiś przedmiot. Chyba laskę, ale jakby grubszą. Długą i zaokrągloną. I nagle: trach! Zamachnęła się i walnęła ojca tym czymś prosto w nos. Co za historia!

– Może to nie był mąż tej pani?

– Rzecz w tym, przyjacielu… – zaczął nadętym głosem, ale przerwał, bo oczy, a po chwili jego nos wezbrały powodzią wilgotnego śluzu. Odkaszlnął w rękaw marynarki, zostawiając na nim smugę smarków wymieszanych z pijackimi łzami. Próbowałem wetknąć mu do ręki chusteczkę, ale tylko się otrząsnął. – Była piękna! Osłaniała syna. Madonna!

– A on…?

– On już był daleko, w swoim własnym świecie.

– To nie była wiolonczela – powiedziałem. – To były skrzypce.

– Kelner! – wrzasnął Al-Cerraz.

– To były skrzypce, użyte jak wiolonczela – próbowałem powiedzieć jeszcze raz.

– Nie rozumiesz mnie – warknął, czując, że znów wraca mu energia. Uczepił się z całych sił mojej marynarki i lekko uniósł mnie na barowym stołku. Usłyszałem suchy trzask pękających szwów.

– Odnalazłeś tego chłopca – powiedziałem drżącym głosem.

– Usiłuję opowiedzieć ci historię – wymamrotał i znowu mną potrząsnął. – Był aniołem. Abstrakcją.

– On istnieje naprawdę, tylko wydoroślał!

– Gdybyśmy umieli po prostu kochać naszą muzykę, gdyby umiała ochronić nas przed wszystkim innym, też bylibyśmy aniołami – powiedział Al-Cerraz, rozluźniając uścisk. – Ciągle szukam tego chłopca w sobie samym. Czekam na chwilę, gdy muzyka stanie się dla mnie najważniejsza. Nie pamiętam, bym kiedykolwiek kątem oka nie obserwował publiczności. Czy ta kobieta ziewa? Czy ten człowiek nie zbiera się do wyjścia? Nawet kiedy jestem sam, wciąż zadaję sobie pytanie: czy moje palce nie straciły czucia? Czy najlepsze lata mam już za sobą? Kto będzie mnie pamiętał?

Zawiesił głos.

– Zatraciłem się, szukając po omacku, gdzie się da – tylko nie tam, gdzie naprawdę chciałbym być. – Odepchnął się od kontuaru, żeby splunąć między nogi. Nie trafił. Zobaczyłem błyszczący pęcherzyk wzdymający się na czubku buta. Sięgnął po zatłuszczony kieliszek i podniósł go do góry. – Za to, co wiecznotrwałe…

Chwyciłem kieliszek dokładnie w chwili, gdy rozwarł palce.

– Jestem hochsztaplerem – wyszeptał.

– Jesteś sławny.

– Czasem myślę sobie, że kluczem byłby powrót do początków. Ale może rozwiązanie jest na końcu?

– To jakiś melodramat.

– Nie chcę umierać. – Przysunął się tak blisko, że poczułem na policzku ukłucie jego gęstych wąsów. – Chciałbym tylko zniknąć. Przyjaciel mógłby mi w tym pomóc, gdybym miał przyjaciela.

Zwalił się w moje ramiona. Wytężyłem mięśnie, żeby go podtrzymać, słysząc w uchu ciężki pijacki oddech. Barman podszedł bliżej, a kiedy zobaczył, że chwytam kieliszek Al-Cerraza, potarł znacząco palcami.

– Musisz mnie wysłuchać – starałem się przekrzyczeć wydobywające się z gardła Al-Cerraza chrząknięcia, zapuszczając dłonie w ciasne kieszenie jego marynarki, by wydobyć z nich pieniądze. – Ten chłopiec, którego spotkałeś, to miasteczko…

Albo nie mogłem dogrzebać się dna tych kieszeni, albo były puste. A tymczasem oddech w moim uchu przeszedł w chrapanie.

– Płacimy? – zapytał barman.

– On jest sławny – powiedziałem, rozwijając pomarszczone banknoty, które wyjąłem z własnej kieszeni.

– I ciężki – dodał barman z trzeźwym realizmem karawaniarza. – Pomogę panu wyprowadzić go na zewnątrz.

Nazajutrz Al-Cerraz niczego nie pamiętał i nie miał choćby śladu kaca. Odwrotnie, wyglądał lepiej niż zazwyczaj, kiedy ujął mnie za ręce i wskazał ruchem głowy stojące obok niskie krzesło. Poinformował mnie, że kazał zanieść moją wiolonczelę do pokoju Stradivariusa, osiemnastowiecznej sali w północno-zachodnim skrzydle pałacu, gdzie trzymano cenne instrumenty – rozmaitego rodzaju gitary i harfy, dziwaczną parę pianol w kształcie regałów na książki, skrzypce mistrza Stradivariego, barokową altówkę i wiolonczelę. Kiedyś hrabia przegonił mnie w pośpiechu przez ten pokój, ale nigdy nie pozwolono mi dłużej tam zostać. Al-Cerraz traktował go jak swój prywatny apartament, choć z pilnującym wejścia strażnikiem, który teraz wlepiał w nas uporczywe spojrzenie.

Justo musiał zauważyć, że jestem skrępowany i wystraszony swobodą, z jaką sobie tu poczynał. Przysunął się do mojego krzesła i powiedział:

– Dobrą stroną bezdomności jest to, że wszędzie czujesz się jak u siebie.

– Mówisz to tak lekko.

– Bo tak jest. Z niczym się nie wiązać, pod niczym się nie podpisywać, niczego nie przyjmować, chyba że w grę wchodzi pocałunek. Dla pocałunku można czasem zaryzykować. – Mrugnął do mnie, po czym wskazał ruchem dłoni wiolonczelę i poprosił, żebym zagrał.

– Tylko nie tak jak wczoraj – dodał z dobrotliwym uśmieszkiem. – Ciężko było tego słuchać. Ale może to tylko kwestia roztargnienia, ten cały splendor. A może rozpraszało mnie chrapanie króla. I ta pęknięta struna! Nigdy tego nie zapomnę.

Przysiadł się do jednej z pianol i zaczął grać na hiszpańską nutę, rozłożyste, dźwięczne akordy, jakiś ludowy aragoński taniec.

– Dasz radę zaimprowizować? Musisz tylko wejść w melodię. Powoli, powoli. Po prostu graj, rozkoszuj się muzyką. Nie myśl już o lekcjach.

Przyjemnie się z nim grało, zupełnie inaczej niż z Izabelą, choć trudno powiedzieć, czy była to kwestia zgodności naszych usposobień, czy jego niesłychanej wrażliwości.

– Wspaniale – powiedział, gdy skończyliśmy, i ze zdumieniem spostrzegłem, że się uśmiecham, widząc, jak podkręcone końce jego wąsów szorują o czerwone policzki. – Teraz twoja kolej. Zagraj coś, a ja się dostosuję.

Na koniec stwierdził:

– Trudno dziś o dobrych wiolonczelistów, a jeszcze trudniej o wyjątkowych. Masz teraz… ile? Szesnaście lat?

– Skończę w grudniu siedemnaście.

– Kiedy będziesz miał już dosyć Madrytu – za cztery lub pięć lat – odwiedź mnie w Paryżu.

Cztery lata? Czy znów zapomni, jak się nazywam? On sam był wciąż jeszcze młodym człowiekiem; musiał wiedzieć, że to nieprawdopodobnie wielki szmat czasu. Byłoby lepiej, gdyby rankiem bez pożegnania wymknął się z pałacu, bym zapamiętał go jako bełkoczącego pijaka plującego na własne buty, ciągle wiszącego mi za ostatnią kolejkę, zamiast zostawiać mnie ze wspomnieniem swojej gry – spiżowym dźwiękiem rozśpiewanych dzwonów, rwącymi akordami spadającej wody, cichym bębnieniem drewnianego młoteczka na powierzchni skóry.

Za spartaczony duet z Izabelą nie zapłaciłem cofnięciem dworskiej pensji, ale królowa matka przestała się mną interesować. Również hrabia patrzył na mnie teraz innym wzrokiem. Może Izabela coś mu powiedziała albo sam powziął jakieś podejrzenia. A może był po prostu zły, że przysporzyłem mu kłopotów. Tak czy inaczej, wydawał się zdecydowany mnie ukarać.

Nie był to ten rodzaj kary, którego natarczywie domagałem się od Alberta: wdrażanej żelazną ręką dyscypliny lub jej przeciwieństwa, całkowitej, nieskrępowanej niczym wolności, czegokolwiek, byle z korzyścią dla mojego artystycznego rozwoju. Ta, którą miał mi wymierzyć hrabia, polegała na upokorzeniu, na przetrąceniu kręgosłupa moralnego. Hrabia postanowił pozbawić mnie własnego muzycznego stylu, innymi słowy, oderwać mnie od siebie samego.

Z perspektywy hrabiego koncert ku czci królowej matki był tylko potwierdzeniem jego diagnozy, wielokrotnie powtarzanej, że tym, czego mi najbardziej trzeba, jest uzdrawiający trening, odwołanie się do podstaw. Należało jeszcze mocniej poskrobać przy otwartej kości. Zagonił mnie z powrotem do gam, do najprostszych ćwiczeń. Skądinąd był w tym jakiś sens. Ale też nieustannie mi przerywał, zazwyczaj w samym środku dźwięku, kładąc dłoń na strunie, kiedy nie słuchałem uwag. W głowie miałem zakończenie nuty, którą chciałem dośpiewać do samego końca, lecz on wkraczał, wyszczekując swe instrukcje – zaczynamy od żabki, teraz niższa nuta, smyczek nachylony, o tak, smyczek w górę, smyczek w dół, i tak w kółko. Kiedy robiłem to, co kazał, on znów warczał, bo właśnie znalazł jakiś nowy błąd. Czułem się jak ofiara eksperymentu medycznego, którego celem była produkcja jąkałów, tylko że tutaj nie mój język wpadał w jąkaninę, ale mój smyczek. Prawe ramię przenikały mi skurcz i szarpiący ból, ilekroć zbliżał się oprawca.

Pojawiła się też kwestia lewej ręki, której pozwalałem swobodnie przesuwać się w dół i w górę szyjki wiolonczeli. Hrabia zalecał trzymanie dłoni w ustalonym położeniu i stosowanie rozciągnięć wszędzie tam, gdzie było to możliwe, kazał sięgać palcem wskazującym wstecz i małym palcem w przód. Skutek był taki, że pod koniec dnia moja dłoń, od najmniejszego do największego palca, wyglądała jak po kaźni na kole tortur. Myślałem wtedy o Schumannie i jego klamrach, o palcach jego dłoni, które z czasem wydłużyły się jak szpony drapieżnika i zmarniały, kładąc kres karierze koncertowej.

Kiedy hrabia był szczególnie poirytowany, wytężał wzrok, by mnie dojrzeć, przysuwając twarz do moich palców, przykucając, by w ten sposób zrównać swe bezużyteczne oczy z poziomem kciuka mojej lewej dłoni, osłuchując mnie badawczo w swej dziwacznej pozie prawie ślepca, innym razem unosząc się nade mną i zaklinając niczym jakiś guślarz albo pochylony nad ofiarą czarnoksiężnik. To było gorsze niż czepianie się pazurami moich ramion. Czułem się tak, jakby próbował coś zobaczyć w moim wnętrzu, coś, czego nikt inny nie był w stanie dostrzec – jakieś ukryte źródło moich braków i rozgoryczenia, jakąś pierwotną, głęboką skazę charakteru. Siedząc bez ruchu, gdy słabymi oczami usiłował dociec prawdy, pragnąłem, by zobaczył coś dobrego, coś budzącego nadzieję; pragnąłem jego przychylności.

Ciągnęło się to przez całą jesień, pozbawiając mnie wszelkiej radości. Moje rozczarowanie nie było jednak czymś szczególnym; nie śmiałem zawracać nikomu głowy ani z tego powodu tak lub inaczej postępować, nie miałem też ochoty wystawiać na widok publiczny swoich humorów. Zwłaszcza gdy w powietrzu zawisła poważniejsza katastrofa. Cały pałac ucichł, zmrożony melancholią, która narastała, w miarę jak powiększał się brzuch królowej Eny. Rozniosła się pogłoska, że jej stan z dnia na dzień się pogarsza, że opuścił ją apetyt i że pewnie nieprędko, jeśli w ogóle, znowu zajdzie w ciążę.

A potem przyszła zima: nigdy nie było mi tak zimno! Wiatr śmigał równinami La Manchy, schodząc w dolinę wąskiej rzeki, pokonując wzniesienie i docierając do pałacu i narożnych zabudowań. W nocy, gdy wichura się wzmagała, słyszałem wibrujący warkot, jakby ktoś przesuwał kijem po żłobieniach tarki. Wiatr piłował fasadę pałacu, szlifując hiszpańskim piaskiem niezliczone rowki grecko-rzymskich kolumn. Rozprawiał się w ten sposób z przepychem, ważniejszym na dworze od wygód.

Pewnego dnia zobaczyłem królową, prowadzoną za łokieć marmurowym korytarzem głównej arkady, łączącym komnaty monarchini z pokojami króla. Jej ciałem wstrząsały dreszcze. Nie bardzo jeszcze wzdęty brzuch, lekko widoczny pod fałdami zwiewnej szaty, też się trząsł. Wyblakłe niebieskie oczy wyglądały jak lodowe sople, a twarz jak zastygła woskowa maska. Dwórki, mijając mnie, skinęły uprzejmie głowami, lecz królowa wyraźnie mnie nie poznawała.

Krótko potem pałac najechali robotnicy, hałasując zawzięcie w porze lekcji (dodatkowa porcja przerw i zakłóceń; mój nerwowy tik narastał). „Calor” – szeptała służba. Centralne ogrzewanie. Królowa postawiła na swoim. Ona, która dorastała w ponurej, chłodnej Anglii, odmówiła zamarznięcia na śmierć w słonecznej, jak się okazało tylko z nazwy, Hiszpanii.

Ale ciepło i wyglądająca już zza horyzontu wiosna nie zahamowały pasma nieszczęść. Jej wuj, król Anglii Edward VII, któregoś wilgotnego weekendu złapał przeziębienie i kilka dni potem zmarł na zapalenie płuc. Zaledwie dziewięć lat minęło od śmierci jego matki Wiktorii. Stara gwardia odchodziła i jej dzieci oraz wnukowie przejmowali władzę. Mężczyźni o twarzach chłopców mieli teraz rządzić światem. Ale czy wiedzieli, jak nie spieprzyć sprawy?

Arystokraci z całej Europy zjawili się na pogrzebie, obwieszeni medalami, z szablami u boku, haftowanymi mankietami i błyszczącymi butami za kolana: król Norwegii Haakon VII, Ferdynand, monarcha Bułgarii, Manuel II Portugalski, cesarz Prus Wilhelm II, król Szwecji Gustaw V, belgijski władca Albert, Fryderyk VII z Danii. Dzienniki publikowały zdjęcia królewskich żałobników: król Hiszpanii Alfons siedzący w pierwszym szeregu obok nowego króla Anglii, Jerzego V. Król Jerzy miał zapytać o swą kuzynkę, a król Alfons odpowiedzieć, że owszem, ma się dobrze, ale jest mu przykro, że nie mogła przybyć. Prawdą do końca to nie było, bo choć bardzo chciała wziąć udział w ceremonii, to zdrowie jej nie dopisywało, a dziecko ledwo ruszało się w brzuchu.

Pogoda również była osobliwa. Ludzie obarczali winą kometę Halleya, tajemniczy proporzec rozpościerający się na nocnym niebie; jeszcze jeden omen. Później, gdy władza Alfonsa podupadła, a on sam uległ ciężkiej paranoi, słyszano, jak powtarzał, że wszystkiemu winien jest maj. Bo czyż nie był to miesiąc, gdy on i jego narzeczona ledwo uszli z życiem, zaatakowani przez zamachowca? („Ale był to również miesiąc, w którym się pobieraliśmy” – nieśmiało przypominała królowa Ena). I czy to nie w maju Alfonsito, ich najstarszy syn, niemal wykrwawił się na śmierć przy obrzezaniu? („Ale również tego miesiąca się urodził. I udało mu się przeżyć” – próbowała uściślać w zaciszu alkowy, bo publicznie nigdy na coś takiego by się nie zdobyła).

W tym samym miesiącu królewskie dziecię zmarło w łonie Eny. Nadworni lekarze odmówili operacji w obawie przed zmniejszeniem jej zdolności rozrodczych, a tym samym narażeniem na szwank przyszłości monarchii. Musiała czekać, w milczeniu i pokorze, aż jej martwe dziecko wyjdzie naturalną drogą. Cały pałac wstrzymał oddech. Lekcje muzyki i prywatne konsultacje z hrabią zawieszono na cały tydzień. Pewnego dnia spotkałem Izabelę wychodzącą z kaplicy głównego krużganka, obok komnat królowej matki. Zatrzymała się, kładąc mi dłoń na ramieniu. Już mi wybaczyła lub przynajmniej zapomniała, w obliczu tego smutnego wydarzenia, które jej i innym dworakom, znudzonym rutyną codziennego życia, dało pewnie powód do zadumy.

Sus Majestades (hiszp.) – Ich Wysokości. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Tytuł oryginału angielskiego
The Spanish Bow

Copyright © 2007 by Andromeda Romano-Lax
By arrangement with the Author. All rights reserved.

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, Warszawa 2010

© Copyright for the Polish translation by Andrzej Wajs, 2010

Projekt okładki Marta Weronika Żurawska-Zaręba

Zdjęcia okładkowe:
© Erich Auerbach/Hulton Archive/Getty Images
© BortN66/Shutterstock

Fragmenty Der Jasager Bertolta Brechta do muzyki Kurta Weilla oraz ody Zmartwychwstanie Friedricha Gotlieba Klopstocka rozbudowanej przez Gustava Mahlera w jego II symfonii w przekładzie Andrzeja Wajsa.

Redaktor prowadzący Joanna Wajs

Opieka redakcyjna Joanna Kończak

Korekta Magdalena Szroeder, Malwina Łozińska, Anna Sidorek

Korekta plików po konwersji Irmina Garlej

ISBN 978-83-10-12925-3

Plik wyprodukowany na podstawie Hiszpański smyczek, Warszawa 2015

www.naszaksiegarnia.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.
02-868 Warszawa, ul. Sarabandy 24c
tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,
faks 22 643 70 28
e-mail: naszaksiegarnia@nk.com.pl

Konwersję wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.