Thomas Hardy

Z dala od zgiełku
Fragment

Przełożyła Róża Czekańska-Heymanowa

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA

Zajrzyj na strony

Zajrzyj na strony:

www.nk.com.pl

Znajdź nas na Facebooku
www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

ROZDZIAŁ I

Jak wyglądał farmer Oak. Zdarzenie.

Kiedy farmer Oak się uśmiechał, kąciki jego ust rozciągały się niemal od ucha do ucha, a dokoła zwężonych jak szparki oczu tworzyły się zmarszczki rozchodzące się na kształt promieni na niezdarnym rysunku przedstawiającym wschód słońca.

Na imię było mu Gabriel; w dnie powszednie był to młodzieniec pełen zdrowego rozsądku, swobodny w ruchach, zawsze właściwie ubrany, a w ogóle porządny chłop. W niedziele poglądy jego stawały się mgliste, a on, sam nieskory do powzięcia decyzji, przy tym robił wrażenie, że krępuje go świąteczne ubranie i parasol. Ogólnie biorąc, można by powiedzieć, że czuł, iż pod względem moralnym zajmuje sam ową rozległą przestrzeń iście laodycejskiej obojętności, jaka dzieli członków parafialnego bractwa od bandy miejscowych pijaków. To znaczy, że wprawdzie chodził do kościoła, lecz już podczas Credo, mimo że zamierzał pilnie słuchać kazania, zaczynał ukradkiem ziewać i myśleć, co też będzie na obiad. Aby określić jego charakter na podstawie powszechnej opinii, należy wiedzieć, że gdy jego znajomi i przyjaciele byli w złym humorze, to uważali go raczej za niedobrego człowieka, gdy byli weseli, mieli go za poczciwca, a gdy wpadali w nastrój ni to wesoły, ni smutny, był dla nich człowiekiem, którego barwa moralna jest mieszaniną białego z czarnym.

Oak przeżywał sześć razy więcej dni powszednich niż niedziel, toteż najwłaściwiej wyglądał w ubraniu codziennym, a przyjaciele, myśląc o nim, wyobrażali go sobie zawsze ubranego w sposób zwykły. Na co dzień nosił niski kapelusz o główce rozciągniętej u dołu wskutek nasuwania go głęboko na czoło w obronie przed wichrem oraz kitel przypominający surdut doktora Johnsona; jego dolne kończyny tkwiły w zwykłych skórzanych sztylpach i butach wyraźnie za dużych, co zapewniało każdej stopie obszerną przestrzeń, przy czym buty te były uszyte tak, że ten, kto je nosił, mógł cały dzień stać w wodzie, nie odczuwając wilgoci; widocznie szewc, twórca tych butów, był człowiekiem sumiennym i starał się wynagrodzić każdy brak w kroju nadaniem im wygodnych rozmiarów i trwałości.

Pan Oak nosił zawsze w charakterze zegarka coś, co można by nazwać srebrnym zegarem; mówiąc jaśniej, pod względem kształtu i przeznaczenia był to zegarek kieszonkowy, a gdy chodzi o rozmiary – zegar pokojowy. Zegarek ten kilkakrotnie starszy od Gabrielowego dziadka miał tę właściwość, że albo chodził za prędko, albo wcale. Jego mała wskazówka zsuwała się czasem ze sztyfcika, a wtedy, aczkolwiek minuty były oznaczone dokładnie, nie można było zgadnąć, do jakiej godziny się odnoszą. Skłonność do zatrzymywania się zegarka Oak leczył za pomocą uderzeń i potrząsań; nie odczuwał dwóch pierwszych braków dzięki częstej obserwacji i porównania ze słońcem i ruchem gwiazd albo też przysuwał twarz do szyby sąsiada, by dojrzeć godzinę na zielonej tarczy zegara znajdującego się wewnątrz pokoju. Należy wspomnieć, że dostęp do kieszonki w spodniach Oaka był nieco utrudniony na skutek zbyt wysokiego umieszczenia paska od spodni (które podciągał również zbyt wysoko pod kamizelkę), toteż przy wydobywaniu zegarka z kieszeni właściciel jego musiał przechylać się mocno na bok, aż skutkiem wysiłku twarz jego stawała się czerwona, i wyciągał zegarek za łańcuszek niby wiadro ze studni.

Gdyby jednak pewnego grudniowego poranka, kiedy dzień był niezwykle ciepły i słoneczny, ktoś spostrzegawczy obserwował Gabriela idącego wśród swoich pól, to mógłby go ujrzeć w zgoła innym świetle. Mógłby zauważyć, że pewne zabarwienie i linie jego twarzy nie znamionują jeszcze dojrzałej męskości, a niektóre rysy są na pół chłopięce. Jego wzrost i budowa wystarczyłyby, by mu nadać postawę imponującą, gdyby te zalety potrafił odpowiednio wykorzystać. Niektórzy mieszkańcy, zarówno mieszkańcy miast, jak i wsi, miewają pewną właściwość, jaką należy przypisać raczej ich mentalności niż budowie fizycznej: oto garbią się i pochylają, zmniejszając przez to swoje wymiary. Oak, dzięki wrodzonej skromności, jaka przystoi chyba tylko westalkom, na skutek ciążącego na nim przekonania, że nie należy mu się żadne poczesne miejsce w świecie, chodził zawsze w sposób bezpretensjonalny, lekko przygarbiony, co uwidoczniało się w spadku jego ramion. Można by to nazwać wadą u człowieka, o ile ceni on bardziej swą powierzchowność niż swobodę ruchów, czego o Oaku nie można było powiedzieć.

Osiągnął właśnie wiek, kiedy mówiąc słowo „człowiek”, nie stawiamy już przed nim przymiotnika „młody”. Znajdował się obecnie w najwspanialszym rozkwicie wieku męskiego, gdyż jego umysł i uczucia były wyraźnie rozgraniczone; przeżył już ten okres, kiedy młodość bezkrytycznie miesza je razem, a nie osiągnął jeszcze stadium, kiedy oba te czynniki łączą się z powrotem pod wpływem żony i rodziny. Krótko mówiąc, miał lat dwadzieścia osiem i był kawalerem.

Pole, na którym znajdował się tego ranka, wznosiło się stromo w kierunku łańcucha wzgórz zwanego Norcombe Hill. U podnóża tych wzgórz biegła szosa łącząca Emminster z Chalk-Newton. Oak, rzuciwszy okiem za żywopłot, ujrzał zjeżdżający po pochyłości ozdobny wóz na resorach, pomalowany jaskrawą żółtą farbą i zaprzężony w dwa konie. Obok wozu szedł woźnica trzymający prostopadle bat. Na wozie piętrzyła się sterta gospodarskich sprzętów i doniczkowych roślin, a na szczycie tego wszystkiego siedziała młoda i ładna dziewczyna. Gabriel nie przyglądał się jej dłużej niż minutę, gdy wóz zatrzymał się tuż przed nim.

– Zgubiliśmy tylną deskę wozu, panienko – powiedział woźnica.

– Wiem, kiedy wypadła – odrzekła dziewczyna miękkim, lecz dość silnym głosem. – Słyszałam jakiś trzask, gdy zjeżdżaliśmy z górki, ale nie wiedziałam, skąd pochodzi.

– Muszę po nią wrócić.

– Dobrze – odparła.

Mądre konie stały zupełnie spokojnie, a odgłos kroków woźnicy dobiegał z odległości coraz ciszej i ciszej.

Dziewczyna siedziała na szczycie sterty bez ruchu, pośród stołów i krzeseł ustawionych do góry nogami, oparta o dębową ławę, mając przed sobą przód wozu udekorowany doniczkami pelargonii, mirtu i kaktusów oraz klatką z kanarkiem. Wszystko to pewnie zabrała z okna dopiero co opuszczonego domu. Była tam również kotka w wiklinowym koszyku wyglądająca spod uchylonego wieczka i zmrużonymi oczkami śledząca tęsknie loty fruwających dokoła ptaków.

Przez jakiś czas piękna dziewczyna siedziała bezczynnie na miejscu, a jedynym dźwiękiem słyszanym w ciszy było podskakiwanie i zeskakiwanie kanarka z pręcika swego więzienia. W pewnej chwili spojrzenie jej padło w dół. Nie patrzała ani na kanarka, ani na kota, ale na przedmiot owinięty w papier i leżący między klatką i koszykiem. Odwróciła się, by sprawdzić, czy woźnica nie nadchodzi. Nie było go jeszcze widać, więc oczy jej pobiegły znów w stronę paczki. Było oczywiste, że myślą zwraca się ku jej zawartości. Wreszcie położyła ją sobie na kolanach i rozwinęła z papieru. Ukazało się małe ręczne lusterko, w którym zaczęła się uważnie przeglądać. Rozchyliła wargi i uśmiechnęła się.

Był uroczy poranek, słońce rozświetlało szkarłatem pąsowy żakiet dziewczyny i rzucało miękki blask na jej jasną twarz i czarne włosy. Otaczające ją pelargonie, mirty i kaktusy były świeże i zielone, a w obecnej, pozbawionej zieleni porze roku dodawały szczególnego, wiośnianego wdzięku tej całości złożonej z koni, wozu, mebli i dziewczyny. Co ją skłoniło do odegrania takiej sceny wobec jedynych widzów, jakimi były wróble, kosy i niezauważony dotąd farmer? Może uśmiechem tym, początkowo wywołanym sztucznie, próbowała sprawdzić swe zdolności w tej dziedzinie? Nikt tego nie wie; lecz twarz jej rozjaśniła się teraz naprawdę szczerym uśmiechem, przy czym zarumieniła się, a dostrzegłszy rumieniec w lusterku, zarumieniła się jeszcze bardziej.

Zmiana miejsca i nadarzająca się sposobność do przejrzenia się w lusterku – przejście od zwykłego ubierania się w sypialni do chwili, gdy dziewczyna znalazła się w podróży, nadało tej błahej czynności posmak czegoś nowego, czego sama przez się nie posiadała. Obrazek był pełen wdzięku. Przysłowiowa kobieca słabość wystąpiła oto w pełnym blasku słońca, co dodało jej świeżości niejako pierwotnej. Scena ta nasuwała Gabrielowi nieodparcie wnioski natury dość sceptycznej, mimo że w danej chwili nastrojony był wspaniałomyślnie… Przecież dziewczyna nie potrzebowała wcale zaglądać do lusterka. Nie poprawiała kapelusza, nie przygładzała włosów, nie prostowała fałdów sukni, w ogóle nie robiła niczego, co usprawiedliwiałoby chęć zajrzenia do lustra. Po prostu przyglądała się sobie jako pięknemu tworowi natury rodzaju żeńskiego. Myśli jej zdawały się szybować w jakiejś odległej dali, ku możliwym dramatom, w których główną rolę będą odgrywali mężczyźni – ku wizjom prawdopodobnych triumfów, gdyż uśmiech jej świadczył o tym, że w wyobraźni widzi serca zwyciężone i zdobyte. Wszystko to było jednak tylko przypuszczeniem, a całą serię tych drobnych czynności wykonywała w sposób tak mechaniczny, że w ogóle nie należy przypisywać im jakiejkolwiek intencji.

Dały się słyszeć kroki nadchodzącego woźnicy. Dziewczyna zawinęła lusterko w papier i wszystko powróciło na dawne miejsce.

Gdy wóz minął go, Gabriel wysunął się ze swego punktu obserwacyjnego i skierowawszy się na szosę, podążył za nim aż do rogatki u podnóża gór, gdzie przedmiot jego kontemplacji zatrzymał się, by opłacić myto. Oak znajdował się już o jakie dwadzieścia kroków od rogatki, gdy usłyszał sprzeczkę. Chodziło o różnicę dwóch pensów, o które upominał się człowiek stojący przy szlabanie.

– Na tej kupie rzeczy siedzi siostrzenica mojej pani i powiada, że to, co płacę, powinno wystarczyć wam, lichwiarzu, i że nie zapłaci ani grosza więcej – brzmiały słowa woźnicy.

– W takim razie siostrzenica twojej pani tędy nie przejedzie – oświadczył dozorca rogatkowy, opuszczając szlaban.

Oak popatrzył to na jednego, to na drugiego i zamyślił się: „Dwa pensy, toż to wartość znikoma! Co innego trzy pensy, to już kwota określona i stanowiłaby pewne uszczuplenie dziennej wypłaty, o co już warto się targować, ale dwa pensy!”.

– Macie tu – rzekł, podchodząc bliżej i podając dozorcy dwa pensy. – Pozwólcie tej panience przejechać. – Mówiąc to, spojrzał na nią. Dziewczyna, słysząc, co powiedział, spuściła wzrok.

Uroda Gabriela była czymś tak pośrednim między pięknością świętego Jana i brzydotą Judasza Iskarioty przedstawionych na witrażu kościoła, do którego uczęszczał, że ani jeden rys jego twarzy nie był godny ani uwagi, ani wyróżnienia. Czarnowłosa dziewczyna w czerwonym żakiecie była widocznie tego samego zdania, gdyż spojrzała na niego przelotnie i kazała woźnicy jechać dalej. Może w spojrzeniu tym była odrobina wdzięczności, ale nie wyraziła jej słowami. Jest jednak bardziej prawdopodobne, że jej w ogóle nie czuła, bo wprawdzie Oak umożliwił jej przejazd, ale naraził na porażkę w sprzeczce, a wiadomo, jak kobiety przyjmują tego rodzaju przysługi.

Strażnik, biegnąc spojrzeniem za oddalającym się wozem, rzekł do Oaka:

– Piękna dziewczyna, co?

– Tak, ale ma swoje wady – odparł Gabriel.

– To prawda, panie farmerze.

– A największą jej wadą jest… no, ta co zwykle.

– Że zawraca głowy chłopcom, prawda?

– O, nie!

– Więc co?

Gabriel, widocznie nieco urażony obojętnością uroczej podróżniczki, spojrzał tam, gdzie zza płotu widział scenę z lusterkiem, i odpowiedział:

– Próżność!

ROZDZIAŁ II

Noc. Owczarnia. Wnętrze. Inne wnętrze.

Była już blisko północ w wigilię świętego Tomasza, najkrótszego dnia w roku. Nad wzgórzem, skąd przed kilku dniami Oak obserwował w słońcu podróżniczkę na żółtym wozie, dął ostry północny wiatr.

Norcombe Hill leżące niedaleko od pustynnego Toller Down było jednym z zakątków, jakie nasuwają przechodniom wrażenie, że znajdują się w obliczu czegoś najbardziej niezniszczalnego, co może istnieć na ziemi. Była to bezkształtna, wypukła przestrzeń wypełniona mieszaniną wapna i ziemi – zwykły okaz tych miękko zarysowanych falistości globu ziemskiego, które podczas wielkich katastrof mogą pozostać nienaruszone, natomiast znacznie większe wyniosłości i zawrotne granitowe przepaście ulegają zniszczeniu.

Od strony północnej wzgórza były porośnięte starą, zanikającą buczyną; jej najwyższe szeregi rysowały się na tle nieba, tworząc nad ich falistą linią frędzlę podobną do grzywy. Dzisiejszej nocy drzewa te osłaniały południowe zbocze od najgwałtowniejszych porywów wichru, który smagał las, hulał po nim z głuchym pomrukiem lub zrywał się nad górnymi konarami z powoli zamierającym jękiem. Zeschłe liście w zagłębieniach gruntu szeleściły i kłębiły się, a słabsze podmuchy wiatru, przedostawszy się do nich, porywały je i pędziły po trawie. Kilka kępek rozwiniętych później liści, mimo że zima była w pełni, pozostało jeszcze pośród dokolnej martwoty na gałęziach i spadając z suchym chrzęstem, trącały o pnie drzew.

Między tym na pół zalesionym i na pół nagim wzgórzem a majaczącym w dali widnokręgiem, nad którym mętnie rysowały się górskie szczyty, zalegała tajemnicza głąb bezdennego mroku, a dochodzące stamtąd odgłosy pozwalały przypuszczać, że to, co się za nimi kryje, posiada niejakie cechy podobieństwa do tego, co znajduje się przed nimi. Wiatry o różnym nasileniu i niejako różnego rodzaju poruszały wątłe trawy porastające wzgórze mniej lub bardziej obficie: jedne szarpały gwałtownie źdźbłami, inne przebiegały po nich niby grabiami, jeszcze inne czesały je niby miękką szczotką. Wtedy człowiek musiał instynktownie przystanąć i nasłuchiwać, jak z lewej i prawej strony drzewa zawodzą żałośnie i szumią do siebie wzajem rytmiczną antyfoną katedralnych chórów; jak żywopłoty i wszystko objęte wiatrem podchwytuje dźwięk, zniżając go do najcichszego łkania, i jak nagły poryw wiatru mknie na południe, by zamilknąć bezpowrotnie.

Niebo było czyste, niezwykle czyste, a migotanie wszystkich gwiazd zdawało się pulsowaniem jednej całości, tętniącym miarowo w takt jakiegoś powszechnego rytmu. Gwiazda Polarna świeciła wiatrowi prosto w oczy, a od wieczora Wielka Niedźwiedzica okrążała ją z wolna, aż znalazła się pod kątem prostym do południka. Różnica w zabarwieniu gwiazd, o których w Anglii częściej się czyta, niż się je ogląda, była tu wyraźnie widoczna. Królewska jaśń Syriusza kłuła w oczy stalowym blaskiem; gwiazda zwana Kapellą była żółta, Aldebaran i Betegeiza lśniły płomienną czerwienią.

Ktoś stojący na wzgórzu w taką jasną noc odczuwa niemal wyraźnie krążenie Ziemi na wschód. Wrażenie to powstaje może na skutek panoramicznego przesuwania się gwiazd nad przedmiotami znajdującymi się na ziemi i można je osiągnąć podczas kilku minut ciszy, gdy się patrzy ze szczytu wzgórza, skąd widok jest bardziej rozległy, albo też pod wpływem wiatru i samotności. Tak czy inaczej wrażenie przesuwania się na wschód jest żywe i utrwala się na długo w pamięci. Poezja ruchu jest frazesem zużytym, ale by zaznać samemu takiej rozkoszy, należy stanąć późną nocą na wzgórzu i oderwawszy się myślą od reszty ludzi, pogrążonych w tej chwili we śnie i lekceważących tego rodzaju sprawy, długo i spokojnie obserwować swój majestatyczny pochód wśród gwiazd. Po takiej nocnej warcie trudno jest znaleźć się z powrotem na ziemi i trudno uwierzyć, że słaba istota ludzka zdolna jest objąć duchem majestat takiej gwiezdnej wędrówki.

Nagle i niespodziewanie pod wysokim niebem rozbrzmiała cała seria dźwięków. Miały one wyrazistość, jakiej nie znalazłbyś w szumie wiatru, i biegły jeden za drugim w sposób, jakiego nie znalazłbyś w przyrodzie. Były to dźwięki fletu farmera Oaka.

Tony te nie ulatywały swobodnie w powietrze; były raczej przytłumione i czymś tak zahamowane, że nie mogły rozlegać się daleko. Biegły od strony ciemnego punkciku pod żywopłotem – od pasterskiego szałasu, który w tej chwili wyglądał tak nikle, że nikt obcy nie odgadłby jego przeznaczenia ani sensu.

Cały ten obrazek wyglądał jak malutka Arka Noego na malutkim Araracie, naśladująca w ogólnych zarysach i tradycyjnym kształcie biblijną arkę wykonaną przez wytwórcę zabawek, a kształt owej arki utrwalił się w ludzkiej wyobraźni jako jeden z najwcześniejszych wrażeń dzieciństwa. Szałas ten stał na kółkach, które blisko o stopę podnosiły go nad poziom ziemi. Takie szałasy wywozi się na pole, gdy nadchodzi okres kocenia się owiec, by podczas przymusowego nocnego czuwania zapewnić pasterzowi schronienie.

Dopiero od niedawna ludzie zaczęli nazywać Gabriela Oaka farmerem. W ubiegłym roku, dzięki uporczywym wysiłkom, pracowitości i chronicznej pogodzie ducha, udało mu się wydzierżawić niewielką owczą farmę, obejmującą również Norcombe Hill, oraz zakupić dwieście owiec. Przedtem był przez krótki czas rządcą, a jeszcze dawniej zwykłym pasterzem, gdyż od dzieciństwa pomagał ojcu hodować owce bogatych dziedziców aż do czasu, gdy stary Oak przeniósł się na wieczny spoczynek.

Ten śmiały krok, dokonany bez niczyjej pomocy, i przejście od roli płatnego rządcy do gospodarza farmy ze stadem owiec zakupionych na kredyt był w życiu Gabriela punktem zwrotnym, z czego sam jasno zdawał sobie sprawę. Pierwszym ważnym momentem w jego nowej sytuacji było kocenie się owiec, a ponieważ hodowlą ich zajmował się od dzieciństwa, był więc dość przezorny, by w tym okresie nie powierzać dozoru nad stadem najemnikowi lub komuś nieobeznanemu z tą czynnością.

Wiatr w dalszym ciągu uderzał o ściany szałasu, ale dźwięk fletu ucichł. Przed chatką zajaśniał prostokąt światła, a w drzwiach zarysowała się postać farmera Oaka. Trzymał w ręku latarkę i zamknąwszy drzwi, około dwudziestu minut krzątał się po tym zakątku pola, a światło ukazywało się lub znikało to tu, to tam, oświetlając lub pogrążając w cieniu jego postać.

Ruchy Oaka nacechowane spokojną energią były raczej powolne i doskonale dostosowane do wykonywanej czynności. Ponieważ często u podstaw piękna leży celowość, należy przyznać, że jego krzątanina nie była pozbawiona wdzięku. W razie potrzeby potrafił jednak zdobyć się na błyskawiczną myśl lub czyn nie gorzej od nawykłych do pośpiechu ludzi z miasta; mimo to pod względem moralnym, fizycznym i umysłowym miał naturę raczej statyczną, ulegającą rzadko albo i wcale podszeptom chwili.

Uważne rozejrzenie się w terenie, choćby przy bladym świetle gwiazd, pozwalało stwierdzić, jak umiejętnie część tego tak zwanego dzikiego urwiska została przez Oaka przystosowana do wykonania jego zimowych planów. W rozsianych tu i ówdzie punktach widniały wkopane w ziemię, kryte słomianym daszkiem kojce, w których kłębiły się i majaczyły blade cienie białych, potulnych owieczek. Brzęk dzwonków, którego nie słychać było podczas jego nieobecności, rozległ się na nowo, bardziej jednak głuchy i przytłumiony runem owiec. Gdy Oak znów oddalił się od stada, dzwonki brzęczały dalej. Wkrótce powrócił do szałasu, niosąc w ramionach świeżo urodzone jagnię, składające się z czterech nóg, dużych jak u starej owcy, połączonych zbyt wątłą na pozór błoną pokrywającą zaledwie połowę substancji nóg, które w tej chwili stanowiły prawie całe ciało zwierzątka.

Ułożył tę odrobinę życia na wiązce siana przed małym piecykiem, gdzie grzał się garnek mleka. Zgasił dmuchnięciem latarkę i zdusił knot palcami, gdyż chatka była oświetlona świeczką zawieszoną na skręconym drucie. Twarde leże złożone z niedbale rzuconych na ziemię worków na zboże zajmowało prawie połowę małej izdebki. Tam młody człowiek rozciągnął się jak długi, rozluźnił na szyi wełniany szal i zamknął oczy. A zanim ktoś nienawykły do fizycznej pracy zdecydowałby się, na którym boku ma się ułożyć, farmer Oak już spał.

W danej chwili wnętrze szałasu było miłe i przytulne, a purpurowa garść ognia w połączeniu ze światłem świecy rzucała wesołe refleksy wszędzie tam, dokąd mogła dosięgnąć, nawet na zwykłe sprzęty i narzędzia. W kącie stał kij pastuszy, a na półce ustawione rzędem zwykłe butelki i blaszanki należące do owczarskiej apteczki i lecznicy: spirytus, terpentyna, dziegieć, magnezja, imbir i olej rycynowy jako najważniejsze środki lecznicze. Na trójkątnej półce w rogu chatki widniał chleb, ser, słonina oraz kubek na piwo lub jabłecznik, czerpane z dzbana stojącego poniżej. Obok tych zapasów żywności leżał flet, z którego czuwający samotnik dobywał niedawno śpiewne tony dla zabicia wlokącego się monotonnie czasu. Wnętrze było wietrzone za pomocą dwóch okrągłych otworów, na wzór świetlików w kabinach okrętowych; były one opatrzone w drewniane zasuwane drzwiczki.

Jagnię ożywione ciepłem zaczęło beczeć, a dźwięk ten, jak zwykle dźwięki oczekiwane, dotarł natychmiast do uszu i mózgu Gabriela. Przechodząc od najgłębszego snu do pełnej świadomości z tą samą łatwością, jaka towarzyszyła mu przy procesie odwrotnym, spojrzał na zegarek, ale widząc, że krótsza wskazówka znów opadła, nałożył kapelusz, wziął na ręce jagnię i wyniósł je w mrok. Ułożywszy drobne stworzonko obok matki, stanął i uważnie rozejrzał się po niebie, by z położenia gwiazd wywnioskować, która godzina.

Syriusz i Aldebaran promieniujące w kierunku Plejad znajdowały się w połowie drogi na południową stronę nieba, a zawieszony między nimi Orion, szybujący wraz ze swą wspaniałą konstelacją skrajem widnokręgu, nie płonął chyba nigdy żywszym blaskiem niż nocy dzisiejszej. Kastor i Pollux ze swym spokojnym światłem sięgały już prawie zenitu; jałowy i ponury orszak Pegaza sunął na północo-zachód, w oddali poprzez zarośla iskrzyła się Wega niby lampa zawieszona wśród bezlistnych drzew, a Kasjopea wdzięcznie wsparła się na najwyższych gałęziach jodeł.

– Pierwsza – powiedział do siebie Gabriel.

Oak dość często zdawał sobie sprawę, że jego obecny sposób życia niepozbawiony jest pewnego powabu, toteż rzuciwszy okiem na niebo niczym na pożyteczny instrument, stał i patrzał na nie z zachwytem jak na najpiękniejsze dzieło sztuki. Przez chwilę zdawał się oczarowany wymowną samotnością dokolnej scenerii, a może raczej zupełnym oderwaniem się od wszelkich spraw człowieczych.

Ludzkie zwady, troski i radości zdawały się nie istnieć i jak gdyby na całej objętej nocą półkuli ziemskiego globu nie było żadnej świadomej istoty ludzkiej prócz niego; mógł sobie wyobrażać, że wszystkie inne przeszły na stronę słoneczną.

Pogrążony w takich myślach, z oczami utkwionymi w dal, spostrzegł, że to, co poprzednio brał za gwiazdę świecącą nisko na skraju zarośli, nie było wcale gwiazdą. Było to sztuczne światełko mrugające z niedalekiej odległości. Czasem, gdy oczekując kogoś miłego, znajdziemy się nocą w zupełnej samotności, ogarnia nas nieokreślony lęk, ale stokroć gorzej działa na nasze nerwy nagłe odkrycie, że nie jesteśmy sami, lecz towarzyszy nam ktoś tajemniczy a nieznany, podczas gdy wszystko, co nam dyktuje logika, a więc intuicja, wrażliwość, pamięć, analogia, dowody, prawdopodobieństwo, indukcja składają się na świadomość, że jesteśmy zupełnie sami.

Farmer Oak skierował się ku zaroślom i poprzez niższe gałęzie przedostał się na stronę niezasłoniętą od wiatru. Niewyraźny kształt majaczący pod stokiem przypomniał mu, iż w zagłębieniu wydrążonym w stromiźnie wzgórza stoi szopa zbudowana w ten sposób, że od tylnej ściany dach znajduje się na jednym poziomie z ziemią. Ścianę frontową tworzyły deski przybite do słupów i dla trwałości pociągnięte smołą. Poprzez szczeliny w dachu i bocznej ścianie przedostawały się smugi i punkciki światła, tworząc jasność, która go tu zwabiła. Oak podszedł od tyłu i schyliwszy się nad dachem z okiem przyłożonym do szpary, mógł dokładnie zobaczyć wnętrze.

W szopie znajdowały się dwie kobiety i dwie krowy. Obok krów stał cebrzyk pełen dymiącego naparu z otrąb. Jedna z kobiet była już dobrze w średnim wieku. Jej towarzyszka musiała być młoda i zgrabna. Oak nie mógł osądzić dokładnie, jak wygląda, gdyż oko jego znajdowało się wprost nad jej głową, tak że widział ją jak gdyby z lotu ptaka, niby szatan Miltona, kiedy ten po raz pierwszy zajrzał do raju. Nie miała na sobie czepka ani kapelusza, ale była okryta szerokim płaszczem, którego górną część nasunęła niedbale na głowę.

– No, teraz już możemy wracać do domu – powiedziała starsza kobieta, ująwszy się pod boki i spoglądając na ukończoną robotę. – Spodziewam się, że Stokrotka rychło już przyjdzie do siebie. Jeszcze nigdy nie najadłam się tyle strachu, ale nie żałuję, żem się zerwała ze snu, byle tylko wyzdrowiała.

Młoda kobieta, której powieki, korzystając z każdej chwili ciszy, wyraźnie kleiły się do snu, ziewnęła, nie otwierając jednak zbyt szeroko ust; było to widocznie zaraźliwe, gdyż jak gdyby w odpowiedzi z ust Gabriela wyrwało się również lekkie ziewnięcie.

– Chciałabym – odezwała się – żebyśmy były dość bogate, by do takiej roboty nająć człowieka.

– Ale skoro nie jesteśmy bogate, musimy to robić same – odpowiedziała starsza – a ty musisz mi pomagać, skoro już tu zostałaś.

– Przy tym wszystkim zgubiłam gdzieś kapelusz – mówiła dalej młodsza – pewnie przeleciał za płot. Pomyśleć, że wiatr taki słaby, a jednak mi go porwał.

Krowa stojąca na wyprostowanych nogach należała do rasy devońskiej, jej ściśle przylegająca skóra porośnięta była jaskrawą czerwoną sierścią o tak jednostajnym zabarwieniu od oczu aż do ogona, jak gdyby zanurzono ją w farbie tego koloru, a jej długi grzbiet stanowił matematycznie prostą linię. Druga była srokata w łaty szare i białe. Obok niej Oak zauważył małe, chyba jednodniowe cielątko patrzące głupkowato na obie kobiety, co świadczyło o tym, że dopiero od niedawna przyzwyczaiło się do władania wzrokiem; przy tym często spoglądało na latarkę, którą pewnie brało mylnie za księżyc, gdyż jego dziedziczny instynkt w tak krótkim czasie nie zdążył jeszcze ulec kontroli doświadczenia.

– Trzeba by posłać po owsianą mąkę – rzekła starsza kobieta – bo otręby już się skończyły.

– Dobrze, ciociu, sama po nią pojadę, jak się tylko rozwidni.

– Ale nie mamy damskiego siodła.

– Bądź spokojna, mogę pojechać na męskim.

Słowa te wzbudziły w Oaku jeszcze większą chęć przyjrzenia się jej twarzy, ale ponieważ przeszkadzał temu jej płaszcz nałożony na głowę oraz jego zawieszona w powietrzu pozycja, więc musiał zadowolić się odtwarzaniem jej rysów w wyobraźni. Nawet wtedy, gdy obserwujemy coś z normalnej pozycji poziomej, kształtujemy i barwimy przedmiot obserwacji zgodnie z naszą wewnętrzną chęcią, niezależnie od tego, co nam ukazują oczy. Gdyby Gabriel mógł był od razu ujrzeć wyraźnie jej twarz, to uznałby ją za bardzo piękną, gdyż w owej chwili dusza jego łaknęła jakiegoś boskiego pierwiastka piękna i była gotowa na jego przyjęcie. Od pewnego czasu czuł potrzebę znalezienia jakiegoś właściwego kształtu do zapełnienia wzrastającej w nim pustki, a że obecna sytuacja stwarzała obszerne pole dla fantazji, więc wyobrażał ją sobie jako skończoną piękność.

I oto na skutek kapryśnego zbiegu okoliczności, gdy natura niby zapracowana matka przerwie na chwilę nieustanną pracę i pobudzi dzieci do śmiechu, dziewczyna odrzuciła płaszcz, a sploty czarnych włosów opadły na czerwony żakiet. Oak natychmiast poznał w niej heroinę żółtego wozu, mirtów i lusterka, a mówiąc prozaicznie – dziewczynę, która była mu dłużna dwa pensy.

Kobiety ułożyły cielątko z powrotem obok matki, wzięły latarkę i wyszły, a światełko, opuszczając się coraz niżej ze wzgórza, znikło we mgle. Gabriel Oak powrócił do owczarni.

ROZDZIAŁ III

Dziewczyna na koniu. Rozmowa.

Ospale budził się dzień. Zjawisko to bywa zawsze na ziemi przedmiotem nowego zainteresowania i Oak bez żadnego innego powodu prócz tego, że nocne zdarzenie odbyło się właśnie tam, udał się znów na zalesione wzgórze. Zamyślony wlókł się, gdy od stóp pagórka doleciał go tętent kopyt końskich; wkrótce ukazał się gniady kucyk z dziewczyną na grzbiecie, wspinający się po ścieżce wiodącej obok szopy dla bydła. Była to dziewczyna z ubiegłej nocy. Gabriel natychmiast przypomniał sobie, że mówiła o porwanym przez wiatr kapeluszu. Pewnie przyjechała tu, aby go odnaleźć. Szybko przebiegł oczami rów i o dziesięć jardów dalej znalazł kapelusz wśród liści. Zabrał go i powrócił do swego szałasu. Tam ukryty zaczął obserwować przez okienko nadjeżdżającą dziewczynę.

Wkrótce nadjechała, rozglądając się dokoła i szukając to po jednej, to po drugiej stronie żywopłotu. Gabriel miał już wyjść i wręczyć jej zgubę, gdy niespodziewane widowisko skłoniło go do powstrzymania się od tego zamiaru. Ścieżka, minąwszy szopę, przecinała lasek. Nie była to droga dla konnych, lecz jedynie dla pieszych, gdyż gałęzie drzew rozpostarte na wysokości zaledwie siedmiu stóp uniemożliwiały jeźdźcowi trzymanie się prosto na siodle. Dziewczyna ubrana nie w amazonkę, tylko w zwykłą suknię, przez chwilę rozglądała się dokoła, jak gdyby chcąc się upewnić, że w pobliżu nie ma żywego ducha, po czym zręcznie rozłożyła się na wznak na końskim grzbiecie, trzymając głowę przy ogonie, nogi na końskich łopatkach, a oczy utkwione w niebo. Dokonała tej nagłej zmiany pozycji z szybkością zimorodka i bezszmernym ruchem jastrzębia. Oczy Gabriela z trudnością zdołały ten ruch uchwycić. Chudy, porośnięty gładką sierścią konik, widocznie nawykły do takich sztuczek, obojętnie dreptał dalej. W ten sposób dziewczyna przejechała pod sklepieniem nisko rozpostartych liści.

Widocznie czuła się nieźle, leżąc tak między końską głową i ogonem, lecz zaraz za laskiem, gdy owa nienormalna pozycja stała się niepotrzebna, zajęła inną, znacznie wygodniejszą od poprzedniej. Miała pod sobą męskie siodło, było więc jasne, że jadąc po damsku, nie mogłaby utrzymać się mocno na śliskiej skórze siodła. Toteż wyprostowawszy się błyskawicznie, niby odgięte drzewko, powróciła do zwykłej pozycji prostopadłej i przekonana, że w pobliżu nie ma nikogo, usiadła w sposób odpowiadający budowie siodła, lecz niepraktykowany przez kobiety, i pokłusowała w kierunku młyna Tewnell.

Oak, ubawiony, a może trochę zdziwiony, zawiesił kapelusz w szałasie i podążył do owiec. Po upływie godziny dziewczyna przyjechała z powrotem, lecz tym razem siedziała na koniu jak należy i trzymała przed sobą worek otrąb. W pobliżu szopy spotkała chłopca, który jej przyniósł skopek do dojenia i pomógł przy zsiadaniu. Chłopiec odprowadził konia, zostawiając jej skopek.

Wkrótce z wnętrza szopy dało się słyszeć w regularnych odstępach na przemian to ciche, to znowu głośne strzykanie mleka świadczące o tym, że ktoś tam doi krowę. Gabriel wziął zgubiony kapelusz dziewczyny i usadowił się przy ścieżce, którą powinna przechodzić, wracając ze wzgórza.

Po pewnym czasie nadeszła, niosąc w prawej ręce skopek, kołyszący się na wysokości jej kolan. Dla zachowania równowagi wyciągnęła lewe ramię obnażone tylko na tyle, by wzbudzić w Oaku żal, że nie dzieje się to w lecie, gdyż wtedy mogło być odsłonięte znacznie wyżej. W jej całej postaci i w ruchach było coś promiennego, co zdawało się świadczyć o przekonaniu, że jej istnienie na świecie jest czymś nieodzownym i najbardziej pożądanym, a to poniekąd zuchwałe mniemanie o sobie nie oburzało, gdyż ktokolwiek na nią patrzył, nie mógł odmówić jej słuszności. Podobnie jak wyjątkowa godność w zachowaniu się geniusza jest zrozumiała, podczas gdy przybierana przez miernotę bywa śmieszna, owo tak wysokie mniemanie o sobie było u niej tylko podkreśleniem własnej wartości. Dziewczyna z pewnym zdziwieniem spojrzała na twarz Gabriela wyłaniającą się niby księżyc spoza żywopłotu.

Mgliste wyobrażenie farmera, jakie ów powziął o jej urodzie, w porównaniu z żywym portretem, który mu się teraz ukazał, uległo raczej zmianie, ale zmiana ta wypadła na korzyść dziewczyny. Pierwszym punktem tego nowego osądu był jej wzrost. Wydawała się wysoka, ale skopek w jej ręku był mały, a żywopłot niski, toteż uwzględniając błąd wynikający z porównania z tymi przedmiotami, dojdziemy do wniosku, że wzrost dziewczyny nie przekraczał miary wzrostu, jaka u kobiet najbardziej nam się podoba. Jednocześnie kształty jej były proporcjonalne i wyraziste. Każdy podróżujący po hrabstwach Anglii, a obdarzony poczuciem piękna, zauważy, że u Angielek klasycznie piękna twarz rzadko idzie w parze z klasyczną budową, gdyż skończenie piękne rysy skupiają w sobie zwykle całe piękno na niekorzyść pozostałej reszty ciała; natomiast wdzięczna i proporcjonalna figura towarzyszy najczęściej pospolitym rysom twarzy. Nie zamierzając stroić prostej mleczarki w szaty nimfy, należy przyznać, że wobec przyjemności, z jaką patrzyło się na jej harmonijną urodę, wszelki krytycyzm byłby tu nie na miejscu. Zarysy górnej części figury świadczyły o tym, że musiała mieć piękną szyję i ramiona, ale nikt tego nie widział od czasu, gdy była dzieckiem. Gdyby ją ubrać w wyciętą suknię, pewnie uciekłaby i ukryła się gdzieś w krzakach. Mimo to nie była wcale nieśmiała, tylko instynkt kazał jej podciągać linię dzielącą widoczne od niewidocznego wyżej, niż to czynią kobiety z miasta.

To, że dziewczyna, napotkawszy oczy Oaka badające jej twarz i figurę, pomyślała o swojej urodzie, było zupełnie naturalne i prawie pewne. Gdyby w tej chwili okazała nieco więcej zmieszania, znaczyłoby, że jest próżna; gdyby uwidoczniła je mniej, byłoby to dowodem poczucia godności. Na wsi promienie wzroku męskiego zdają się działać na dziewczęce twarze łaskocząco, toteż panienka potarła buzię ręką, jak gdyby Gabriel podrażnił jej różową powierzchnię dotykiem, a jednocześnie poprzednia swoboda jej ruchów stała się bardziej powściągliwa. Mimo to nie ona się zarumieniła, lecz mężczyzna.

– Znalazłem kapelusz – powiedział Oak.

– To mój – odrzekła, poprzestając taktownie na lekkim uśmiechu, choć miała ochotę wybuchnąć głośnym śmiechem. – Wiatr mi go porwał w nocy.

– Dziś o pierwszej nad ranem?

– Rzeczywiście – zdziwiła się. – Skąd pan wie?

– Bo wtedy i ja tu byłem.

– Pan jest farmerem Oakiem, prawda?

– Tak, coś w tym rodzaju. Niedawno tu przybyłem.

– Czy to duża farma? – zapytała, rozglądając się dokoła i odrzucając w tył włosy, które w falistych zagłębieniach były czarne; że jednak minęła dopiero godzina od wschodu słońca, promienie złociły wypukłe fale własnym blaskiem.

– Nie, nieduża. Około stu. – (Mówiąc o ziemi, wieśniacy opuszczają zwykle słowo „mórg”).

– Dziś rano potrzebny mi był właśnie kapelusz – ciągnęła – gdyż musiałam pojechać do młyna.

– A tak, wiem o tym.

– Skąd?

– Bo widziałem panią.

– Gdzie? – wypytywała go, a wszystkie mięśnie jej twarzy i ciała zesztywniały pod wpływem nagłej obawy.

– Tutaj, kiedy pani zjeżdżała ze wzgórza, a potem przez lasek – odrzekł farmer Oak z miną świadczącą wymownie, że dobrze wie o pewnym zdarzeniu; patrzył bowiem na daleki punkt we wskazanym wyżej kierunku, a potem odwrócił się, by spotkać się ze wzrokiem swojej rozmówczyni.

Pewne spostrzeżenie kazało mu oderwać od niej oczy tak nagle, jak gdyby schwytano go na kradzieży. Przypomnienie groteskowych póz, jakie przybierała, jadąc przez lasek, wywołało w dziewczynie dreszcz irytacji i krew uderzyła jej do głowy. Nastąpiła chwila, gdy kobieta, na ogół nieskłonna do czerwienienia, gwałtownie się zarumieniła; na obliczu mleczarki nie było ani skrawka skóry, który by się nie zaróżowił. Po twarzy jej stopniowo przemknęły wszelkie odcienie dziewiczego rumieńca, począwszy od czerwieni prowansalskiej aż do szkarłatu toskańskiego, wobec czego Oak taktownie odwrócił głowę.

Zdjęty współczuciem patrzył dalej w przeciwnym kierunku, czekając, kiedy mleczarka ochłonie na tyle, by mógł znów na nią spojrzeć. Wtem usłyszał lekki szmer, jakby szelest suchego liścia trącanego wiatrem. Spojrzał i zobaczył, że odeszła.

Gabriel z wyrazem twarzy na pół tragicznym, na pół komicznym powrócił do pracy.

Minęło pięć ranków i pięć wieczorów. Dziewczyna przychodziła regularnie, by wydoić zdrową krowę i pielęgnować chorą, lecz nigdy nie pozwoliła sobie spojrzeć w stronę Oaka. Jego brak taktu głęboko ją uraził, nie dlatego, że Gabriel ją widział, gdyż było to mimowolne, ale dlatego, że dał jej do zrozumienia, iż ją widział. Bo podobnie jak bez odpowiedniego przepisu prawa nie ma przestępstwa, tak bez świadków nie ma nieprzyzwoitości; jej zaś wydawało się, że przeszpiegi Gabriela uczyniły z niej kobietę nieprzyzwoitą, bez żadnej winy z jej strony. Dla niego stało się to źródłem głębokiego żalu i fatalnym zdarzeniem, które wniosło w jego życie jakiś ukryty żar.

Cała ta znajomość mogła była z wolna utonąć w zapomnieniu, gdyby nie wypadek, jaki zdarzył się pod koniec tego samego tygodnia. Pewnego popołudnia chwycił mróz, a wzrastając pod wieczór, coraz mocniej zaciskał pęta. Było tak zimno, że w chatach oddech śpiących przymarzał do pościeli, a mieszkańcom murowanych dworów, siedzącym w salonach przed kominkiem, marzły plecy, mimo że twarze płonęły od żaru. Tego wieczora niejedna mała ptaszyna zasnęła bez kolacji wśród nagich gałęzi drzew.

Gdy zbliżała się godzina udoju, Gabriel zajął swe zwykłe stanowisko nad dachem obórki. Wreszcie przemarzł i dorzuciwszy kotnym owcom nieco więcej podściółki, wrócił do szałasu i dołożył drew do ogniska. Wiatr dął do wnętrza przez szparę u progu; chcąc temu zapobiec, Oak zatkał szparę workiem i obrócił posłanie nieco bliżej strony południowej. Wtedy wicher wdarł się przez okienko do wentylacji, a były tam dwa, każde po jednej stronie chatki.

Gabriel wiedział, że gdy w chatce pali się ogień, a drzwi są zamknięte, wtedy jedno z tych okienek winno być otwarte; wybiera się zawsze to od strony niewystawionej na wiatr. Zamknąwszy zasuwkę otworu, przez który najmocniej wiało, zamierzał już otworzyć przeciwległy, gdy po chwili namysłu postanowił usiąść, zostawiając na parę minut oba okienka zamknięte, zanim temperatura w chatce cokolwiek się podniesie. Usiadł więc.

Zaczęła go boleć głowa w jakiś niezwykły sposób, a tłumacząc to sobie zmęczeniem na skutek przerywanego snu poprzednich nocy, postanowił wstać, odsunąć zasuwkę i wtedy dopiero pozwolić sobie na zaśnięcie. Zasnął jednak, nie wykonawszy swego zamierzenia.

Nie dowiedział się nigdy, jak długo był nieprzytomny. W pierwszych chwilach odzyskania świadomości wydało mu się, że wokół niego dzieją się jakieś niezwykłe rzeczy. Pies wył, bolała go straszliwie głowa, ktoś nim potrząsał, czyjeś ręce rozluźniały mu na szyi szalik.

Otworzywszy oczy, spostrzegł, że wieczorny zmierzch w jakiś nieoczekiwany sposób zgęstniał w mrok. Obok niego siedziała dziewczyna o niezwykle miłych ustach i białych zębach. Lecz, co dziwniejsze, co znacznie dziwniejsze, głowa jego spoczywała na jej kolanach, a jej palce odpinały mu kołnierzyk.

– Co się stało? – zapytał Oak bezmyślnie. O mało się nie roześmiała, lecz powód do śmiechu był niedostateczny.

– Jeszcze nic – odrzekła – skoro pan nie umarł. To cud, że się pan nie udusił w tej swojej chałupie.

– Ach, ta chałupa! – westchnął Gabriel. – Zapłaciłem za nią dziesięć funtów. Ale sprzedam ją i będę sobie siadał pod płotkami ze słomianym daszkiem jak ludzie za dawnych czasów, a spać będę na garści słomy. Już kiedyś urządziła mi podobny figiel. – Gabriel, chcąc wyrazić się dobitniej, uderzył pięścią w podłogę.

– To nie chałupa zawiniła – zauważyła tonem świadczącym, że jest tym nowym typem kobiety, która już wie, co powie, zanim rozpocznie zdanie mające wyrazić myśl. – Trzeba było zastanowić się i nie być tak nierozsądnym, żeby zostawiać oba okienka zamknięte.

– Tak, trzeba było – odrzekł Oak z roztargnieniem, gdyż chciał dłużej rozkoszować się wrażeniem, że oto leży przy niej z głową opartą o jej kolana, zanim całe to zdarzenie nie dołączy się do szeregu zdarzeń minionych. Pragnął, by wiedziała, jakie jest to wrażenie, ale snadniej byłoby mu pochwycić w siatkę zapach, niż zamknąć nieuchwytność swych uczuć w grubych okach ludzkiej mowy. Toteż zachował milczenie.

Pomogła mu usiąść, a wtedy Oak zaczął wycierać mokrą twarz i wstrząsać się niby Samson.

– Jakże zdołam pani podziękować? – powiedział wreszcie z wdzięcznością, gdy twarz jego odzyskała swe naturalne czerstwe kolory.

– O, nie ma o czym mówić – odrzekła z uśmiechem, zatrzymując ten uśmiech na przyjęcie każdego następnego pytania Gabriela.

– W jaki sposób pani mnie znalazła?

– Usłyszałam, że pański pies wyje i drapie do drzwi szałasu. Było to właśnie w chwili, kiedy przyszłam wydoić Stokrotkę (a był to szczęśliwy przypadek, gdyż za tydzień lub dwa przestaniemy ją doić i nie będę już tu przychodziła). Pies mnie zobaczył i zaczął na mnie skakać i ciągnąć mnie za suknię. Weszłam więc do szałasu i rozejrzawszy się dokoła, natychmiast spostrzegłam, że obie zasuwki są zamknięte. Mój wuj miał szałas podobny do tego i słyszałam, jak pouczał swego pasterza, żeby nigdy nie zasypiał, zanim nie otworzy jednej zasuwki. Pchnęłam drzwi, a tu pan leży jak martwy. W braku wody polałam pana mlekiem, zapominając, że to nie pomoże, bo jest ciepłe.

– Ciekaw jestem, czybym umarł – powiedział Gabriel cicho, zwracając się raczej do siebie niż do niej.

– O, nie – odparła dziewczyna. Widocznie wolała możliwość mniej tragiczną, gdyż ocalenie człowieka od śmierci wywołałoby rozmowy odpowiadające całej powadze takiego czynu, a tego pragnęła uniknąć.

– Zdaje mi się, że pani uratowała mi życie, panno… nie wiem, jak pani na imię. Wiem tylko, jak się nazywa ciotka pani.

– Wolałabym tego panu nie mówić, raczej nie. Zresztą po co miałabym to mówić, skoro prawdopodobnie nie będziemy już mieli ze sobą nic do czynienia.

– A jednak chciałbym wiedzieć.

– Może pan zapytać moją ciotkę. Ona panu powie.

– Ja nazywam się Gabriel Oak.

– A ja nie. Zdaje mi się, że pan jest zadowolony ze swego nazwiska, bo wymawia je pan tak dobitnie: Gabriel Oak.

– Widzi pani, nie będę miał już nigdy w życiu innego i dlatego muszę je szanować.

– A moje wydaje mi się zawsze jakieś dziwaczne i nieprzyjemne.

– Pewnie wkrótce zmieni je pani na inne.

– Ho, ho, jak to łatwo wyrabia sobie pan opinię o innych, panie Gabrielu Oak.

– Ależ, panno… Proszę mi wybaczyć te słowa, myślałem, że sprawię pani przyjemność. Wiem, że nie dorównam pani w sztuce wysłowienia się. Nie byłem nigdy bystry. Ale dziękuję pani. Proszę mi podać rączkę.

Przez chwilę wahała się, nieco zmieszana takim staromodnym, poważnym zakończeniem lekkiej rozmowy.

– Dobrze – odpowiedziała i podała mu rękę, zaciskając wargi ze sztywną obojętnością. Gabriel zatrzymał ją tylko przez małą chwilkę, ale że bał się okazać zbyt otwarcie swe uczucia, przeszedł do drugiej ostateczności i zaledwie dotknął jej palców ruchem człowieka obojętnego.

– Bardzo żałuję – rzekł po chwili.

– Czego?

– Że tak krótko trzymałem rękę pani w swojej.

– Jeżeli pan chce, to mogę mu ją podać raz jeszcze. Proszę. – I znów podała mu dłoń.

Tym razem Oak zatrzymał ją dłużej, o wiele, wiele dłużej.

– Jaka miękka – zauważył. – Mimo zimowej pory nie szorstka ani chropawa.

– No, może już dosyć! – rzekła, nie cofając jednak dłoni z uścisku. – Zdaje mi się, że pan miałby ochotę ją pocałować. Jeśli tak, to proszę.

– Nie przyszło mi to do głowy – oświadczył naiwnie Gabriel – ale chętnie to zrobię.

– A właśnie, że pan nie zrobi! – zawołała, wyrywając mu dłoń.

Gabriel zrozumiał, że raz jeszcze popełnił nietakt.

– A teraz niech pan zgadnie, jak mi na imię – powiedziała przekornie i uciekła.

ROZDZIAŁ IV

Postanowienie Gabriela. Odwiedziny. Omyłka.

Mężczyźni zwykle odnoszą się pobłażliwie do wyższości kobiet jedynie w tym wypadku, gdy poczucie owej wyższości bywa w nich bezwiedne; zdarza się jednak, że kobieta świadoma swej wyższości może się podobać, gdy da do zrozumienia zajętemu nią mężczyźnie, że może ją zdobyć.

Owa powabna i urocza dziewczyna rychło wtargnęła zwycięsko w sferę uczuć młodego farmera.

Miłość jest niesłychanie chciwym lichwiarzem (wymianie serc kryjących na dnie uczucia czyste zwykle towarzyszy chęć zdobycia nadmiernego zysku natury duchowej, podobnie jak miłość niższego gatunku pożąda nadmiernych korzyści natury cielesnej i materialnej). Toteż każdego ranka uczucia Oaka były tak czułe jak rynek pieniężny w obliczaniu swych możliwości. Oak czekał na zjawienie się dziewczyny w podobny sposób, jak pies jego czekał na podanie mu posiłku, a uderzony tym podobieństwem Gabriel uważał je za coś dla siebie upokarzającego i zaczął niechętnie patrzeć na psa. Mimo to nadal ukryty za żywopłotem oczekiwał jej przyjścia, a w ten sposób uczucia jego pogłębiały się, nie otrzymując z jej strony żadnych oznak wzajemności. Nie wiedział jeszcze, jak ująć w słowa to, co miał jej do powiedzenia, a nie umiejąc układać miłosnych frazesów, które kończą się tam, gdzie się zaczynają, ani namiętnych opowieści

Dźwięcznych i pełnych szału,

a nieznaczących nic…

wolał milczeć.

Rozpytawszy się tu i ówdzie, dowiedział się, że dziewczyna nazywa się Betsaba Everdene i że krowa, do której przychodziła, straci mleko mniej więcej za tydzień. Bał się tedy dnia ósmego.

Ten ósmy dzień wreszcie nadszedł. Krowa nie dawała już mleka, a Betsaba Everdene przestała przychodzić na wzgórze. Życie Gabriela dosięgło szczytu, jakiego do niedawna nie mógł nawet przeczuwać. Dla przyjemności, zamiast gwizdać, rozkoszował się powtarzaniem imienia Betsaba; polubił włosy czarne, mimo że od lat chłopięcych uznawał tylko kasztanowate, i do tego stopnia odgrodził się od świata, że miejsce, jakie w nim zajmował, stało się znikomo maleńkie. Miłość potrafi obudzić siłę nawet w istotnej słabości. Małżeństwo przeobraża szał miłości w pragnienie rozciągnięcia opieki nad ukochaną istotą – a moc tego opiekuństwa winna pozostawać, i na szczęście częstokroć pozostaje, w prostym stosunku do nieporadności, której miejsce zajmuje. Gabrielowi zaświtała teraz nowa myśl i powiedział sobie: ,,Muszę się z nią ożenić albo, klnę się na Boga, jestem skończonym niedołęgą!”.

Jednocześnie łamał sobie głowę nad wynalezieniem jakiegoś pretekstu, który by usprawiedliwił złożenie wizyty w domku ciotki Betsaby.

Sposobności tej dostarczyła mu śmierć owcy, matki pozostałego przy życiu jagnięcia. Pewnego dnia z pozoru letniego, a w istocie zimowego, w piękny styczniowy poranek, gdy skrawek błękitu na niebie był dostatecznie duży na to, by ktoś radośnie nastrojony zapragnął go jeszcze więcej rozszerzyć, w ranek osrebrzony bladym słońcem Oak ułożył jagnię w odświętnym koszyku i wyruszył przez pola do domku ciotki dziewczyny, pani Hurst. Pies jego, George, kroczył za nim z wielką godnością, jak gdyby rozumiał, że w życiu pasterza nastąpił poważny zwrot.

Gabriel w skupieniu spoglądał na pióropusz dymu kłębiący się nad kominem. Poprzedniego wieczora pobiegł myślą do tego komina, skąd dobywał się dym, widział ognisko, a obok niego… obok niego Betsabę w sukience, jaką nakładała, wychodząc z domu; bowiem suknia, w której ją widywał na wzgórzu, przez skojarzenie pozostawała w ścisłym związku z jej osobą i wraz z nią mieściła się w kręgu jego uczuć; a w tym wczesnym okresie miłości jej strój zdawał się być nieodłącznym składnikiem uroczej całości zwanej Betsaba Everdene.

Jego własny strój, dostosowany zręcznie do okoliczności, był czymś pośrednim między nienagannie schludnym ubraniem na co dzień i niedbale włożonym ozdobnym strojem odświętnym, słowem taki, jaki nakładał na siebie w pogodny dzień targowy albo w słotną niedzielę. Wypucował dokładnie kredą srebrny łańcuszek do zegarka, założył do butów nowe sznurowadła, wypolerował mosiężne skuwki do sznurowania, poszedł w głąb lasku po nowy kij i w powrotnej drodze porządnie go ostrugał; włożył jasną wzorzystą kamizelkę, całą w kwiaty łączące w sobie wdzięk róży i lilii bez ich stron ujemnych, i zużył cały zapas olejku na swoje włosy koloru piaskowego, zazwyczaj suche i nieodparcie kędzierzawe, aż nadał im nowy wspaniały odcień wahający się między kolorem guana i kitu. Przy tym czupryna przylegała mu do głowy niby łupina do jądra gałki muszkatołowej albo mokre algi do skały po odpływie morza.

Nic nie mąciło ciszy dokoła domku, prócz świergotu gromadki wróbli na rynnach; można by pomyśleć, że plotki i skandale są w nie mniejszym stopniu głównym tematem kłótni tych drobnych koteryjek na dachu niż tych dużych pod dachem. Nad tym wstępem do wizyty Oaka zdawał się ciążyć jakiś zły omen, gdyż w chwili gdy zbliżył się do furtki, ujrzał w ogródku kota prężącego gniewnym łukiem grzbiet na widok psa George’a. Pies nie zwracał na to uwagi, bowiem dożył już wieku, kiedy zwykł był w sposób cyniczny unikać wszelkiego szczekania jako niepotrzebnego tracenia tchu; istotnie, nigdy nie szczekał, nawet na owce, chyba na wyraźny rozkaz pana, co czynił z doskonałą obojętnością; brzmiało to niby groźne kazanie w środę popielcową, które aczkolwiek przykre, musi być jednak czasem wygłoszone ku przestrodze owieczek i dla ich własnego dobra.

Spoza laurowych krzaków, za którymi ukrył się kot, rozległ się jakiś głos:

– Moje biedactwo! To szkaradne psisko chciało cię zagryźć na śmierć, prawda, kiciu?

– Przepraszam – zwrócił się Oak w stronę głosu – ale mój George szedł za mną łagodnie jak baranek.

Nie dokończył jeszcze zdania, gdy ogarnęło go złe przeczucie co do tego, czyje ucho było odbiorcą jego odpowiedzi. Nikt się nie ukazał, tylko słychać było, że za krzakami ktoś się oddala.

Gabriel zamyślił się tak głęboko, że na skutek tego zamyślenia na czole zarysowały mu się drobne zmarszczki. Gdy wynik rozmowy zapowiada się raczej gorzej niż lepiej, to już pierwsze odchylenie od tego, czego się spodziewamy, wywołuje w nas dotkliwe uczucie porażki. Oak nieco zmieszany podszedł do drzwi; między rzeczywistością a tym, co sobie wyobrażał, nie było nic wspólnego.

Ciotka Betsaby była w domu.

– Może pani będzie łaskawa zawiadomić pannę Everdene, że ktoś pragnąłby z nią pomówić – rzekł Oak. (Nie wymienił swego nazwiska, tylko nazwał się ktosiem, lecz nie należy uważać tego za oznakę złego wychowania wieśniaków; świadczy to raczej o ich wielkiej skromności, o jakiej mieszkańcy miast, mimo biletów wizytowych i drukowanych zawiadomień, nie mają wcale pojęcia).

Okazało się, że Betsaba wyszła. Widocznie był to jej głos.

– Proszę, niech pan wejdzie, panie Oak.

– Dziękuję – odrzekł Gabriel, idąc za nią w stronę komina. – Przyniosłem dla panny Everdene jagniątko. Chciałem jej zrobić przyjemność. Dziewczęta lubią je hodować.

– Może i lubią – powiedziała pani Hurst z roztargnieniem – ale ona przyjechała tu tylko w gościnę. Niech pan chwilkę zaczeka, to Betsaba wkrótce nadejdzie.

– Dobrze, zaczekam – zgodził się Gabriel, siadając. – Co prawda, pani Hurst, nie przyszedłem tu dla jagnięcia. Krótko mówiąc, przyszedłem, by ją zapytać, czy nie zechciałaby wyjść za mąż.

– Doprawdy?

– Tak. Bo gdyby zechciała, to chętnie bym się z nią ożenił. Nie wie pani, czy jakiś inny chłopak nie zaleca się do niej?

– Chwileczkę, niech pomyślę – rzekła pani Hurst, niepotrzebnie poprawiając pogrzebaczem ogień. – Ależ dalibóg, tak, tak, i to niejeden! Widzi pan, panie Oak, to ładna dziewczyna, a przy tym uczona, miała być nawet guwernantką, ale jest do tego zbyt roztrzepana. Nie powiem, żeby ci chłopcy przychodzili aż tutaj, ale, mój Boże, to leży w naturze kobiet, że muszą mieć z tuzin zalotników!

– Jaka szkoda! – powiedział farmer Oak, patrząc ze smutkiem na szczelinę w kamiennej podłodze. – Jestem tylko prostym człowiekiem, ale miałbym jedyną szansę, gdybym był się zgłosił pierwszy… Widzę, że nie mam już po co czekać, bom przyszedł tu tylko w tej sprawie. A więc pójdę już do domu. Do widzenia, pani Hurst.

Nie uszedł jeszcze dwustu jardów, gdy usłyszał za sobą „hop! hop!” wołane cienkim dyszkantem mniej donośnym, niż zwykle brzmi okrzyk rzucony przez pola. Obejrzał się i zobaczył, że goni za nim jakaś dziewczyna, powiewając białą chusteczką.

Przystanął, a dziewczyna podbiegła bliżej. Była to Betsaba Everdene. Gabriel zaczerwienił się; ona była już czerwona, jak się okazało, nie ze wzruszenia, ale na skutek biegu.

– Panie Oak… ja… – Urwała, chwytając oddech, i stanąwszy przed nim, patrzyła na niego z ukosa, podparłszy się pod bok.

– Właśnie byłem u pani z wizytą – rzekł Gabriel, czekając, co usłyszy dalej.

– Tak, wiem – mówiła, dysząc jak ptaszek z twarzą mokrą i od biegu czerwoną, niby płatek peonii, zanim słońce wypije zeń kroplę rosy. – Nie sądziłam, że pan przyjdzie, żeby mnie prosić o rękę. Gdybym wiedziała, byłabym zaraz przyszła z ogrodu. Pobiegłam za panem, by powiedzieć, że ciotka niesłusznie zrobiła, pozwalając panu odejść, skoro wiedziała, że pan się o mnie stara.

Twarz Gabriela się rozjaśniła.

– Przykro mi, że droga pani tak się zmęczyła z mego powodu – rzekł, czekając z wdzięcznością na dalszą z jej strony łaskawość. – Proszę chwilkę poczekać, póki pani nie odzyska tchu.

– Ciotka myliła się, mówiąc panu, że mam już swojego chłopca – ciągnęła Betsaba. – To nieprawda, nie mam żadnego ani nigdy go nie miałam, ale że dla kobiet czas szybko mija, więc zrobiło mi się strasznie żal, że pan odszedł, myśląc, że mam wielu konkurentów.

– Doprawdy, jestem szczerze rad, że to słyszę – rzekł farmer Oak, a twarz jego rozjaśniła się właściwym mu przeciągłym uśmiechem i poczerwieniała z radości. Wyciągnął dłoń, by pochwycić jej rękę, która porzuciwszy właśnie swą poprzednią pozycję, wdzięcznym ruchem spoczęła na piersi, by uciszyć głośne bicie serca. Zaledwie jej dotknął, gdy cofnęła się w tył tak, że prześliznęła mu się między palcami niby węgorz.

– Mam niezły folwarczek – rzekł Gabriel tonem o pół stopnia mniej pewnym niż w chwili, gdy sięgał po jej rękę.

– Tak, wiem.

– Pewien znajomy pożyczył mi na początek trochę pieniędzy, ale ja to wkrótce spłacę i choć jestem zwykłym prostym człowiekiem, to jednak od czasu, gdy byłem chłopcem, cokolwiek się wyrobiłem. – Gabriel wymówił słowo „cokolwiek” tonem świadczącym o tym, że jest to tylko grzeczna odmiana słowa „bardzo”. – Gdy się pobierzemy, jestem pewny, że będę pracować dwa razy więcej niż teraz.

Przysunął się o krok i znów wyciągnął rękę, ale Betsaba szybko cofnęła się i stanęła przy rosnącym tam karłowatym krzaku dzikiej róży pokrytym czerwonymi jagodami głogu, a widząc, że Oak swym zachowaniem zdradza chęć objęcia jej, a może nawet uściskania, ukryła się za krzakiem.

– Co to ma znaczyć, farmerze Oak? – zdumiała się, patrząc nań spoza krzaka szeroko otwartymi oczami. – Przecież ja wcale nie mówiłam, że wyjdę za pana.

– Ładna historia! – zawołał Oak z rozpaczą. – Czyż się goni za kimś w ten sposób po to tylko, by mu powiedzieć, że się go nie chce?

– Chciałam tylko powiedzieć – mówiła żywo, a jednak na pół świadoma niedorzecznej sytuacji, w jaką się sama wplątała – że nie tylko nie mam tuzina konkurentów, jak twierdzi moja ciotka, ale dotychczas nawet nikt się o mnie nie starał. Nie znoszę, by myślano, że jestem własnością jakiegoś mężczyzny, choć możliwe, że kiedyś nią będę. Przecież gdybym chciała przyjąć pańskie oświadczyny, to nie gnałabym za panem w taki sposób; byłoby to z mojej strony BEZWSTYDNE. Ale przecież nie ma w tym nic złego, żem tak biegła, aby sprostować fałszywe wiadomości, jakie pan o mnie usłyszał.

– Ach nie, nie ma w tym nic złego – przyznał Oak. Nie należy jednak być zbyt wspaniałomyślnym w tak pochopnym wyrażaniu swego sądu. Toteż Oak, rozważywszy całą sytuację, dodał: – Zresztą nie jestem pewny, czy nie było w tym nic złego.

– Przecież nie miałam już czasu, by się zastanowić, czy chcę wyjść za pana, czy nie, bo byłby pan już zdążył skryć się za wzgórzem.

– A więc – rzekł Gabriel nieco wzmocniony na duchu – proszę się na chwilę zastanowić. Ja trochę poczekam, panno Everdene. A może mnie pani zechce. Zgódź się, Betsabo. Kocham cię daleko goręcej, niż to się zwykle zdarza.

– Spróbuję – odrzekła nieco onieśmielona – o ile uda mi się to tutaj, na dworze, gdzie myśli tak mi się rozbiegają.

– Niech mi pani da choć mniej więcej do zrozumienia.

– To proszę mi zostawić trochę czasu. – Betsaba z zadumą zapatrzyła się w dal, omijając wzrokiem Gabriela.

– Potrafię panią uszczęśliwić – mówił spoza krzaku, wpatrzony w kark odwróconej od niego dziewczyny. – Za rok lub dwa miałaby pani pianino; teraz żony farmerów coraz częściej kupują sobie pianina, a ja zacznę pilnie wprawiać się w grze na flecie, abyśmy wieczorami mogli grywać razem.

– Owszem, to by mi się podobało.

– Kupiłbym za dziesięć funtów taką lekką bryczuszkę do wyjazdu na targ; mielibyśmy ładne kwiaty i drób, to jest kury i koguty, gdyż uważam, że są pożyteczne – mówił dalej, lawirując między poezją i prozą.

– Bardzo by mi się to podobało.

– I pod szkłem grządkę ogórków, jak prawdziwi państwo.

– Tak, tak…

– A po ślubie dalibyśmy do gazety ogłoszenie w rubryce matrymonialnej.

– Ach, to byłoby wspaniale!

– A w łóżeczkach dzieci, jedno w drugie sami chłopcy. A w domu zaś, przy ognisku, co spojrzę, to zobaczę panią, a pani, co spojrzy, to zobaczy mnie.

– Zaraz, zaraz, proszę być przyzwoitym.

Tu mina jej zrzedła i przez chwilę dziewczyna zachowała milczenie. Gabriel nie przestawał wpatrywać się w czerwone jagody głogu tak uporczywie, że w przyszłości dzika róża stała się dla niego niejako symbolem miłosnych oświadczyn. Betsaba zwróciła się do niego ruchem stanowczym.

– Nie – rzekła – nic z tego, nie wyjdę za pana.

– Namyśl się jeszcze.

– Dość już zastanawiałam się, myśląc o tym przez cały ten czas. Z jednej strony wyjście za mąż sprawiłoby mi przyjemność. Ludzie zaczęliby o mnie mówić i uważać, że mi się poszczęściło, a ja byłabym z tego dumna i tak dalej… no, ale mąż…

– Cóż mąż?

– …byłby, jak pan sam mówi, ciągle przy mnie. Kiedykolwiek spojrzę, to go zobaczę…

– Oczywiście, byłby przy pani, to znaczy ja byłbym tym mężem.

– Chcę przez to powiedzieć, że na weselu chętnie byłabym panną młodą, ale pod warunkiem że potem nie musiałabym mieć męża… Ale ponieważ kobieta nie może paradować w tej roli sama, więc pewnie nie wyjdę za mąż, przynajmniej jeszcze nie teraz.

– Ależ to bzdura!

Widząc, że jej wyznanie spotkało się z tak ostrą krytyką, Betsaba urażona w swej godności odwróciła się od niego.

– Klnę się na Boga, że żadna dziewczyna nie powiedziałaby nic równie głupiego! – zawołał Oak. – Ależ moja najdroższa, niech pani nie będzie taka! – mówił dalej pojednawczym tonem, przy tym westchnął szczerze i głęboko, lecz mimo że westchnienie to podobne było do szumu sosny, jednak zaledwie zdołało zmącić dokolną ciszę. – Dlaczego mnie pani nie chce? – żalił się, okrążając krzak róży, by się do niej zbliżyć.

– Nie mogę – odparła, cofając się.

– Ale dlaczego? – nalegał; wreszcie przystanął i patrzył na nią poprzez krzew, widząc z rozpaczą, że nigdy jej nie dosięgnie.

– Bo nie kocham pana.

– Tak, ale…

Stłumiła ziewnięcie, ale tak nieznaczne, że nie przekraczało form dobrego wychowania.

– Nie kocham pana – powtórzyła.

– Ale ja panią kocham i wystarczyłoby mi, żeby mnie pani choć trochę lubiła!

– Och, panie Oak, to byłoby brzydko z mojej strony, zacząłby pan mną gardzić.

– Nigdy! – oświadczył pan Oak tonem tak poważnym, że mocą tego słowa zdawał się przeniknąć przez krzew prosto w jej ramiona. – Jedno jest dla mnie pewne w tym życiu, to że będę panią zawsze kochał, zawsze tęsknił i pragnął jej aż do śmierci. – Słowa te wypowiedział ze szczerym patosem, a jego duże opalone ręce drżały zupełnie widocznie.

– Strasznie mi przykro, że nie mogę wyjść za pana, skoro ma pan dla mnie tyle uczucia – rzekła cokolwiek zasmucona i rozejrzała się beznadziejnie dokoła, jak gdyby w poszukiwaniu wyjścia z tej moralnej rozterki. – Jakże teraz żałuję, że biegłam za panem! – Mimo to było widoczne, że chętnie powróciłaby do poprzedniego wesołego tonu, a twarz jej przybrała wyraz filuterny. – Nie, panie Oak, nic z tego nie będzie. Mnie przydałby się ktoś, kto by mnie poskromił, gdyż jestem zbyt samowolna, a pan by tego nie potrafił.

Oak spuścił wzrok, patrząc uparcie w ziemię, a wyraz jego twarzy świadczył o tym, że wszelką argumentację uważa za bezowocną.

– Panie Oak – odezwała się nad wyraz trzeźwo i rozsądnie. – Pan jest ode mnie zamożniejszy, ja nie posiadam w majątku ani pensa i jestem na utrzymaniu ciotki. Z nas dwojga jestem bardziej wykształcona i nie kocham pana ani trochę. Oto jak sprawa wygląda z mojej strony. A teraz co do pana. Jest pan farmerem na dorobku i o ile w ogóle pan się ożeni (o czym pan teraz jeszcze nie myśli), to przezorność nakazuje, by pan wziął żonę z posagiem, co by panu pozwoliło nabyć większy folwark niż ten, jaki pan posiada obecnie.

Gabriel spojrzał na nią z lekkim zdziwieniem i głębokim uznaniem.

– Przecież sam zawsze tak samo myślałem – przyznał się naiwnie. Farmer Oak posiadał dwa razy więcej cnót chrześcijańskich niż przeciętny chrześcijanin, zbyt wiele, by mu to pozwoliło dojść do ładu z Betsabą. Cechowały go duża pokora i aż przesadna uczciwość.

Betsaba się zmieszała.

– Więc po co pan przychodzi i niepokoi mnie? – powiedziała prawie, a może nawet zupełnie rozgniewana, a czerwone plamy na jej policzkach uwydatniły się jeszcze bardziej.

– Nie mogę zrobić tego, co byłoby…

– Słuszne?

– Nie… raczej rozsądne.

– No, teraz wyszło szydło z worka, panie Oak! – zawołała jeszcze bardziej wyniośle, kręcąc pogardliwie głową. – Jak pan myśli, czy wobec tego wyznania mogłabym wyjść za pana? Bo ja tak nie myślę…

Przerwał jej namiętnie:

– Proszę mnie nie sądzić tak fałszywie! Dlatego że jestem dość szczery, by przyznać się do myśli, na którą wpadłby każdy mężczyzna w moim położeniu, to pani już czerwienieje i staje się dla mnie uszczypliwa. Jeżeli chodzi o to, jakoby pani miała być dla mnie niezbyt dobrą partią, to nonsens! Że pani umie wyrażać się jak dama, o tym wie cała parafia, a słyszałem, że wuj pani ma w Weatherbury taki duży folwark, jakiego ja nie będę miał nigdy. Czy mógłbym przyjść do pani dziś wieczorem albo może w niedzielę, poszlibyśmy razem na spacer? Nie żądam, nie żądam, by się pani zgodziła od razu, jeżeli pani sobie tego życzy.

– Nie, nie, nie mogę, proszę nie nalegać. Nie kocham pana, więc byłoby to śmieszne – dokończyła ze śmiechem.

Żaden mężczyzna nie lubi, by jego uczucia stały się przedmiotem zabawy w ciuciubabkę.

– Więc dobrze – powiedział Oak stanowczo, z miną człowieka, który odtąd zamierza pędzić wszystkie dnie i noce nad studiowaniem Pisma Świętego. – Wobec tego nie będę już pani niepokoił.

ROZDZIAŁ V

Wyjazd Betsaby. Tragedia pasterska.

Pewnego dnia wiadomość o wyjeździe Betsaby dosięgła Gabriela i wywarła na niego wpływ mogący zadziwić każdego, kto by nie podejrzewał, że im dobitniej wyrażamy rezygnację, tym mniej jest ona stanowcza.

Łatwo zauważyć, że nie ma ścieżki mogącej nas wyprowadzić z kręgu miłości, aczkolwiek istnieje taka, która do niej wiedzie. Niektórzy za najkrótsze wyjście uważają małżeństwo, lecz i to nieraz zawodzi. Rozłąka, ów dar losu ofiarowany Gabrielowi pod postacią wyjazdu Betsaby, byłaby dla ludzi pewnego pokroju skutecznym środkiem na zapomnienie, natomiast dla innych – przeciwnie, stwarza powód do idealizowania osoby oddalonej; ich uczucie, mimo że spokojne i nieskłonne do wybuchów, płynie jednak nurtem głębokim i nieprzerwanym. Oak należał do typu ludzi o charakterze stałym i od chwili wyjazdu Betsaby czuł, że jego głęboko ukryta miłość płonie teraz jeszcze gorętszym płomieniem – to wszystko.

Początkowa przyjaźń z jej ciotką została zwarzona przez nieudane konkury, a wiadomości o Betsabie otrzymywał tylko pośrednio. Mówiono, że wyjechała do miejscowości zwanej Weatherbury, oddalonej o dwadzieścia mil, ale w jakim charakterze – czy w gościnę, czy na stałe – tego nie mógł się dowiedzieć.

Gabriel miał dwa psy. Starszy, George, odznaczał się czarnym jak heban nosem, okolonym wąskim paskiem różowej skóry, i sierścią w nieregularne plamy koloru na przemian białego i brudnoszarego. Z biegiem lat jednak owa szarość na skutek długiego przebywania na słońcu i deszczu stopniowo wypełzła i zatarła się w obficiej porośniętych miejscach, przechodząc w kolor brązowoczerwony, jak gdyby niebieskawy składnik tej szarości wypłowiał, tak jak odcień indygo z czasem zatarł się na obrazach Turnera. Pierwotnie była to sierść, jednak podczas długoletniego przebywania wśród owiec zdawała się przeobrazić w wełnę pośledniej wartości i gatunku.

Pies ten dawniej należał do pewnego pasterza, człowieka niewybrednych obyczajów, unoszącego się łatwo strasznym gniewem, toteż George lepiej rozumiał wszystkie stopnie potępienia spadającego na jego głowę i wyrażonego w obelgach i przekleństwach niż najbardziej ordynarny staruch w całej okolicy. Długie doświadczenie pozwoliło mu tak dokładnie rozumieć różnicę między takimi okrzykami jak: „Pójdź tu do nogi” czy: „Do nogi, draniu!”, że w żadnym wypadku nie pomylił się ani o włos co do stopnia szybkości, z jaką odrywał się od owczych ogonów, kiedy chciał uniknąć spotkania z pasterskim kijem. Mimo że stary, był jeszcze zręczny i godzien zaufania.

Młodszy pies, syn George’a, był zapewne wykapanym portretem matki, gdyż nie znalazłbyś w nim najmniejszego podobieństwa do ojca. Uczył się pilnowania owiec, by po śmierci starego zająć jego miejsce w owczarni, ale dotychczas poznał zaledwie pierwsze zasady tego fachu i teraz jeszcze było mu niesłychanie trudno rozumieć różnicę między dobrym a nazbyt dobrym spełnianiem obowiązku. Poważny, a jednak tępogłowy był ten psiak (nie miał żadnego imienia, lecz z jednakową gotowością przybiegał na każde życzliwe zawołanie), toteż gdy kazano mu pędzić owce, robił to tak gorliwie, że gdyby go nie odwołano i gdyby nie przykład starego George’a, byłby je z przyjemnością pędził przez cały powiat.

Tyle o psach. Na najdalszym krańcu Norcombe Hill znajdował się wapienny dół, skąd całe pokolenia czerpały i dostarczały wapno do pobliskich folwarków. Po obu stronach tego dołu biegły w kształcie litery V dwa żywopłoty niestykające się jednak końcami. Wąskie przejście między żywopłotami znajdujące się bezpośrednio nad brzegiem dołu było prowizorycznie zabezpieczone wątłymi sztachetkami.

Pewnego wieczora farmer Oak, powróciwszy do domu w przekonaniu, że tego dnia dalszy nadzór nad owcami jest zbyteczny, zawołał jak zwykle na psy, by je zamknąć w szopie aż do rana. Na wołanie to odpowiedział tylko jeden – stary George; drugiego nie mógł znaleźć ani w domu, ani na łące czy w ogrodzie. Przypomniał sobie wtedy, że zostawił oba psy na wzgórzu zajęte pożeraniem zdechłego jagnięcia (takim mięsem karmił je rzadko kiedy, chyba w braku innego pożywienia) i przypuszczając, że młodszy pies nie dokończył jeszcze kolacji, wszedł do szałasu, by oddać się rozkoszy spędzenia nocy na posłaniu, na co ostatnio pozwalał sobie tylko w niedzielę.

Była cicha, wilgotna noc. Przed samym świtem obudziły go znajome dźwięki rozlegające się jednak jakoś inaczej niż zwykle. Dla pasterza dźwięk dzwonków owczarskich, podobnie jak dla innych tykanie zegara, jest czymś tak zwykłym, że zauważa go tylko wtedy, gdy dźwięk nagle ucichnie lub też brzmi zupełnie inaczej niż codzienne leniwe brzęczenie, które dla pasterskiego wprawnego ucha słyszane nawet z oddali oznacza, że w owczarni wszystko jest w porządku. W uroczystej ciszy budzącego się ranka Gabriel usłyszał, że te dźwięki są niezwykle szybkie i gwałtowne. Taki odmienny brzęk dzwonków rozlega się w dwóch wypadkach: gdy stado nagle wpada na nowe pastwisko i z pośpiechem rzuca się żarłocznie do jedzenia, co powoduje przerywane, szybkie dzwonienie, lub wtedy gdy owce popędza się do szybkiego biegu, a wtedy w brzęku ich dzwonków daje się słyszeć jakby nieustanne drżenie. Doświadczone ucho Oaka poznało, że przyczyną dźwięku, jaki słyszy w tej chwili, jest gwałtowny bieg owiec.

Wyskoczył z posłania, narzucił ubranie, przebiegł pędem przez łąkę otuloną w poranne mgły i wspiął się na wzgórze. Wcześniej okocone owce trzymał w pewnym oddaleniu od tych, które jeszcze nie urodziły, a było ich w owczarni Oaka przeszło dwieście. Właśnie wszystkie te owce jak gdyby znikły bez śladu ze wzgórza. Pozostałych pięćdziesiąt sztuk wraz z jagniętami znajdowało się oddzielnie na drugim końcu pastwiska, tak jak był je zostawił, ale reszta stanowiąca trzon stada gdzieś się zapodziała. Z piersi Gabriela wyrwał się głośny zew pasterza:

– Baś, baś, owieczki, baś, baś!

W odpowiedzi nie odezwało się ani jedno beknięcie. Podszedł do żywopłotu – był w nim wyłamany otwór, a w tym otworze ujrzał ślady owczych raciczek. Trochę zdziwiony, że o tej porze roku owce wyłamały ogrodzenie, przypisywał to raczej ich apetytowi na zimowy bluszcz, pieniący się obficie w lasku, i wszedł za żywopłot. W lasku nie znalazł ani jednej owcy. Zawołał raz jeszcze. Odezwały się echem doliny i najdalsze wzgórza, tak jak niegdyś żeglarze nawoływali Hylasa zaginionego nad brzegiem Mysji¹, ale nie odezwała się żadna owca. Szedł więc dalej wśród drzew krawędzią wzgórza. Na jego szczycie, gdzie nad brzegiem wapiennego dołu zbiegały się końce dwóch wspomnianych wyżej żywopłotów, ujrzał młodszego psa stojącego nieruchomo i posępnie na tle nieba niczym Napoleon na Wyspie Św. Heleny.

Oak zrozumiał, że stało się coś strasznego: posunął się dalej, czując, że słabnie. W pewnym miejscu sztachety zostały wyłamane i Oak ujrzał ślady swoich owiec. Pies podbiegł do niego i polizał mu rękę, okazując swym zachowaniem, że za swoje usługi oczekuje niemałej nagrody. Oak spojrzał w przepaść. Pod stopami jego leżały owce martwe lub konające, cały stos dwustu poszarpanych ciał tak skłębionych, że robiły wrażenie, jak gdyby było ich dwa razy więcej.

Oak był człowiekiem głęboko uczuciowym; uczuciowość ta, której podlegał niby prawu grawitacji, często obracała wniwecz jego plany polityczne graniczące ze strategią. Ciemną stronę pasterskiego zawodu stanowiła świadomość, że owce w końcu zawsze przemieniają się w baraninę, że nadchodzi dzień, kiedy każdy pasterz staje się wierutnym zdrajcą wobec swej bezbronnej owczarni. Toteż teraz pierwszym jego uczuciem był żal z powodu przedwczesnej zguby tych potulnych owieczek wraz z ich nieurodzonymi jagniętami.

Dopiero po chwili uświadomił sobie inną stronę sprawy: owce nie były ubezpieczone. Wszystkie oszczędności jego skromnego życia za jednym zamachem rozsypały się w proch; nadzieja, że zdoła się utrzymać na stanowisku niezależnego farmera, zgasła może na zawsze. W okresie między osiemnastym a dwudziestym ósmym rokiem życia, zanim zdobył obecną pozycję, Gabriel wykazał tyle energii, cierpliwości i pracowitości, że niewiele mu z tego chyba pozostało. Oparł się o sztachety i zasłonił twarz rękami.

Stan otępienia nie może jednak trwać wiecznie, toteż farmer Oak powoli oprzytomniał. Charakterystyczne i godne uwagi były jego pierwsze słowa – słowa wdzięczności:

– Chwała Bogu, że nie jestem żonaty; co ONA by robiła w tej nędzy, która mnie teraz czeka!

Oak podniósł głowę i nie wiedząc, co ma robić dalej, w milczeniu patrzył na otaczającą go scenerię. Na najdalszym skraju wapiennego dołu wisiał zwężony szkielet brudnożółtego księżyca, któremu pozostało już niewiele dni istnienia, bo z lewej strony uparcie zbliżała się doń gwiazda poranna. Powierzchnia stawu lśniła matowym blaskiem niby oko umarłego, a wraz z przebudzeniem się świata powiał lekki wiatr, który wydłużał odbicie księżyca i potrząsał nim, tworząc na wodzie fosforyczną smugę światła. Wszystko to Oak widział i zapamiętał.

O ile dało się stwierdzić, biedny psiak w głębokim przekonaniu, że skoro go trzymają do pędzenia owiec, to im prędzej je pędzi, tym lepiej, po uraczeniu się mięsem zdechłego jagnięcia, ze wzmożonym zapałem i energią spędził wszystkie owce w jeden kąt i pognał potulne zwierzątka przez płot i pola, aż przerażone, samą siłą rozpędu wyłamały część przegniłych sztachet i runęły z brzegu w przepaść. Syn George’a wykonał swój obowiązek tak sumiennie, że jako nadmiernie gorliwy robotnik nie zasługiwał na dłuższy żywot, toteż został schwytany i w sposób tragiczny zastrzelony w południe tego samego dnia. Jest to jeszcze jeden przykład przekornego losu będącego udziałem psów i innych filozofów, którzy doprowadzają rozumowanie do logicznego wniosku i usiłują zachować się konsekwentnie na świecie tak pełnym kompromisów.

Gabriel kupił swą farmę od pewnego handlarza, który ze względu na jego uczciwy wygląd i charakter sprzedał mu ją na dogodnych warunkach, pobierając od niego odsetki aż do ostatecznego spłacenia należności. Oak obliczył, że wartość inwentarza, zbiorów i narzędzi będących jego prywatną własnością wystarczy na spłacenie długu, tak więc sam został wolnym człowiekiem, zachowując tylko ubranie, które miał na sobie, i nic więcej.

Hylas – w mit. grec. piękny młodzieniec, którego Herakles zabrał z sobą na wyprawę Argonautów. Po drodze, na ziemi myzyjskiej, gdy Hylas wyszedł na ląd, by zaczerpnąć świeżej wody, uprowadziła go nimfa Najada, po czym zamieniła go w echo. [wróć]

ROZDZIAŁ VI

Jarmark. Podróż. Pożar.

Minęły dwa miesiące. I oto nadszedł dzień lutowy, kiedy to w powiatowym mieście Casterbridge odbywał się doroczny jarmark najmu robotników.

Przy końcu ulicy stało dwustu do trzystu wesołych, ochoczych mężczyzn czekających na uśmiech losu; wszyscy byli ludźmi tego typu, dla których praca nie jest niczym gorszym niż zmaganie się z prawem ciężkości, przyjemność zaś – niczym lepszym niż przerwa w tym zmaganiu. Wśród nich woźnice i furmani odznaczali się kawałkiem biczyska okręconego dokoła kapelusza, strzecharze trzymali w ręku słomiane powrósła, pasterze – kije pasterskie; w ten sposób farmerzy mogli na pierwszy rzut oka poznać zawód najemnika.

W tłumie tym znajdował się młody człowiek atletycznej budowy, odróżniający się od innych bardziej pańskim wyglądem; wyższość owa była tak widoczna, że kilku ogorzałych wieśniaków stojących opodal zwracało się do niego z zapytaniami i biorąc go za farmera, tytułowało go panem. Odpowiedź jego brzmiała zawsze jednakowo:

– Ja sam poszukuję pracy jako rządca. Czy nie wiecie o kim, kto takiego potrzebuje?

Gabriel był teraz bledszy niż dawniej, miał w oczach więcej zamyślenia, a w ogólnym wyrazie więcej smutku. Przeszedł przez ogniową próbę nieszczęścia, która więcej mu dała, niż zabrała. Wzniósłszy się na skromne stanowisko króla pasterzy, runął z tej wysokości na samo dno legendarnej bagnistej otchłani, natomiast osiągnął nieznany mu dotychczas pełen godności spokój oraz obojętność względem losu, która aczkolwiek często doprowadza człowieka do upodlenia, staje się czasem podłożem jego wzniosłości. W ten sposób z poniżenia powstaje wywyższenie, a ze straty – korzyść.

Rankiem pułk kawalerii opuścił miasto, a sierżant ze swym oddziałem przejeżdżał ulicami i bębnieniem wzywał nowych rekrutów. Zbliżał się już wieczór, a Gabriel jeszcze nie znalazł pracy, toteż zaczynał żałować, że nie zaciągnął się do wojska i nie wyjechał stąd, by służyć ojczyźnie. Zmęczył się długim staniem na rynku, a że było mu obojętne, do jakiej pracy ma się zabrać, postanowił wystarać się o inne zajęcie niż praca rządcy.

Zdawało się, że wszyscy farmerzy poszukują pasterzy do owiec, a przecież hodowla owiec była jego specjalnością. Skręcił więc w jakąś ciemną ulicę, potem w jeszcze ciemniejszy zaułek i wszedł do kuźni.

– Jak długo potrwa sporządzenie pasterskiego kija?

– Dwadzieścia minut.

– A ile ma kosztować?

– Dwa szylingi.

Oak usiadł na ławce i niebawem kowal wręczył mu żelazny zakrzywiony hak, do którego ponadto dołączył drewniany kij.

Gabriel skierował się następnie do składu gotowych ubrań, dobrze znanego wśród włościan. Ponieważ nabycie pasterskiego kija pochłonęło znaczną część jego kapitałów, postarał się zamienić swoje palto na długi przepisowy kitel, jaki zwykle nosili pasterze.

Po załatwieniu tej transakcji pośpieszył znów na rynek i stanął na brzegu chodnika z kijem pasterskim w ręku.

Teraz, kiedy przedzierzgnął się w pasterza, zdawało się, że najbardziej poszukiwano właśnie rządców. Jednakże niektórzy farmerzy zauważyli go i podchodzili bliżej. Następowały dialogi mniej więcej takiej treści.

– Skąd tu przybywacie?

– Z Norcombe.

– Daleko stąd?

– Piętnaście mil.

– Na czyjej farmie pracowaliście ostatnio?

– Na własnej.

Powyższa odpowiedź działała nieodmiennie niby wieść o nagłym wybuchu cholery. Wypytujący go farmer podążał dalej, potrząsając z niedowierzaniem głową. Gabriel, podobnie jak jego pies, wydawał się zbyt dobry, by mu można było ufać, wobec tego szanse jego nie wzrosły ani na jotę.

Bezpieczniej jest korzystać z pierwszej nadarzającej się sposobności i bez namysłu zastosować się do niej, niż mieć plan gotowy i czekać, kiedy uda się wprowadzić go w czyn. Gabriel żałował, że przystroił się w barwy pasterskie, zamiast tego, by z góry przygotować się na przyjęcie każdej pracy mającej popyt na jarmarku. Kilku wesołych chłopców gwizdało i śpiewało opodal giełdy zbożowej. Dłoń Gabriela spoczywająca przez pewien czas bezczynnie w kieszeni kitla dotknęła fletu, który tam przedtem włożył. Nadarzyła się sposobność, by zastosować w praktyce drogo okupioną umiejętność.

Wyjął flet i zaczął grać Jasia na jarmarku, a grał jak ktoś, kto nigdy w życiu nie zaznał smutku. Oak potrafił włożyć w tę melodię jakąś iście arkadyjską słodycz, a dźwięki tej dobrze znanej piosenki radowały zarówno jego własne serce, jak i otaczających go gapiów. Grał od ucha i w pół godziny zarobił tyle pensów, że dla nędzarza suma ta stanowiła niemal majątek.

Rozpytując się tu i ówdzie, dowiedział się, że nazajutrz podobny jarmark ma się odbyć w Shottsford.

– Daleko to stąd?

– Będzie z dziesięć mil za Weatherbury.

Weatherbury! Przecież Betsaba tam udała się przed dwoma miesiącami! Wiadomość ta podziałała nań tak, jak gdyby o północy zajaśniało słońce.

– Jak daleko stąd do Weatherbury?

– Pięć do sześciu mil.

Betsaba prawdopodobnie dawno już stamtąd wyjechała, ale miejscowość ta budziła w nim dość zainteresowania, by uczynić Shottsford najbliższym terenem poszukiwania pracy, skoro miasteczko to leżało w okolicy Weatherbury. Zresztą mieszkańcy jego nie byli pozbawieni wewnętrznych cech dość interesującej natury. Jeżeli wierzyć temu, co o nich mówiono, tworzyli oni zespół najbardziej hardych, wesołych i zepsutych chłopów w całym powiecie. Oak postanowił, że idąc do Shottsford, spędzi noc w Weatherbury, i od razu wyruszył gościńcem, który mu wskazali; wiódł wprost do owej wsi.

Gościniec prowadził przez bagniste łąki przerzynane niewielkimi strumyczkami, których migotliwe powierzchnie splatały się pośrodku, a przy brzegach marszczyły, tam zaś gdzie prąd był bardziej wartki, pokrywały się płatami białej piany płynącej przed siebie z niezmąconym spokojem. Na miejscach wyżej położonych suche i martwe liście niesione na skrzydłach wiatru z szelestem toczyły się tam i sam po ziemi, a małe ptaszyny kryjące się w żywopłotach stroszyły piórka, układając się wygodnie na noc i pozostawały na miejscu, kiedy Oak szedł dalej, lecz ulatywały, gdy zatrzymywał się, by na nie spojrzeć. Minął las Yalbury, gdzie łowne ptactwo sadowiło się na żerdkach, i słyszał chrapliwe gdakanie bażantów i sapiące poświsty ich samiczek.

Przebył trzy do czterech mil, gdy tymczasem cały krajobraz pogrążył się w jednostajnym mroku. Zeszedłszy ze wzgórza Yalbury, zaledwie zdołał rozróżnić rysujący się przed nim kształt wozu ukrytego pod rozłożystymi gałęziami jakiegoś dużego drzewa.

Podszedłszy bliżej, zauważył, że przy wozie nie było koni, a wokół ani żywej duszy. Prawdopodobnie zostawiono go tu na noc, gdyż prócz małej wiązki siana nic na nim nie było. Gabriel usiadł na dyszlu i zastanowił się nad sytuacją. Obliczył, że zdążył już przebyć znaczną część drogi, a będąc od świtu na nogach, poczuł gwałtowną chęć położenia się na sianie, zamiast wędrować dalej aż do wsi Weatherbury i w dodatku płacić tam za nocleg.

Zjadłszy ostatnią kromkę chleba z szynką i pociągnąwszy z butelki łyk jabłecznika zabranego przezornie z domu, wsunął się do pustego wozu. Połowę siana podesłał pod siebie, o ile w ciemności mógł to zrobić dokładnie, drugą częścią nakrył się wraz z głową niby pierzyną i poczuł się pod względem fizycznym tak dobrze i przytulnie jak nigdy w życiu. Człowiekowi, który jak Oak pod względem skłonności do refleksji tak bardzo odstawał od otoczenia, trudno było otrząsnąć się zupełnie z melancholii, gdy zaczął rozpamiętywać obecną, tak niepomyślną kartę swego życia. Toteż rozpatrując swe miłosne i pasterskie klęski, wkrótce zasnął, bowiem pasterze, podobnie jak żeglarze, nie czekają długo na bożka snu, lecz potrafią go przywołać w każdej chwili.

Obudził się nagle, nie mając pojęcia, jak długo spał, i zauważył, że wóz jest w ruchu. Wóz nie miał resorów i zbyt szybko toczył się po drodze, co w danych warunkach czyniło jazdę nader niewygodną, gdyż głowa Gabriela podskakiwała na dnie wozu niby pałka na bębnie. Po chwili usłyszał głosy ludzkie dochodzące od przodu wozu. Taka kłopotliwa sytuacja mogła była przestraszyć człowieka nawykłego do powodzenia, lecz nieszczęścia są najskuteczniejszym narkotykiem na wszelkie strachy, toteż Gabriel tylko ostrożnie wysunął głowę spod siana i pierwszym widokiem, jaki ujrzał, były gwiazdy na niebie. Wielka Niedźwiedzica stała pod kątem prostym w stosunku do Gwiazdy Polarnej, z czego Gabriel wywnioskował, że musi być koło dziewiątej, czyli mówiąc innymi słowami, spał dwie godziny. Dokonał tej drobnej astronomicznej obserwacji bez żadnego wyraźnego celu, lecz jednocześnie ukradkiem odwrócił się, by, o ile to możliwe, zbadać, w czyich rękach się znajduje.

Na przednim siedzeniu majaczyły dwie postacie siedzące z nogami spuszczonymi na zewnątrz wozu; jedna z nich powoziła. Gabriel wkrótce zorientował się, że był to woźnica powracający podobnie jak on sam z jarmarku w Casterbridge.

Prowadzili rozmowę następującej treści:

– Co tu gadać, jeżeli chodzi o urodę, to z niej piękna i dorodna dziewucha. Ale to tylko tak po wierzchu, bo na wnętrzu to te strojne bestyjki bywają harde jak sam Lucyper.

– Oj, to prawda, Billy Smallbury, mnie się też tak widzi. – Słowa te były powiedziane głosem z natury drżącym, tym bardziej że podskakiwanie wozu nie obyło się bez wpływu na struny głosowe mówiącego, który trzymał lejce.

– Wszyscy powiadają, że jest urodna jak mało.

– O rety! Jeżeli tak jest naprawdę, to nijak nie będę śmiał na nią popatrzeć, dalibóg, nie będę śmiał, nie, taki już jestem wstydliwy.

– W dodatku jest bardzo próżna. Powiadają, że co wieczór przed spaniem przegląda się w lusterku, żeby zobaczyć, czy prosto włożyła nocny czepek.

– A przecież jest niezamężna! Co za ludzie teraz na tym świecie!

– A także gadają, że umie grać na fortepianie. A tak jej to zgrabnie idzie, że potrafi ci wygrać i pobożny psalm, i najweselszą piosenkę, jakiej tylko dusza zapragnie.

– Co też mówicie! Będzie nam teraz wesoło. Inny duch we mnie wstępuje. A jak ona płaci?

– Tego nie wiem, kumie Poorgrass.

Gabriel słyszał te i podobne uwagi i w głowie błysnęła mu szalona myśl, że to chyba mowa o Betsabie. Wprawdzie nic nie usprawiedliwiało podobnego przypuszczenia, bo aczkolwiek wóz podążał w kierunku Weatherbury, to wszak mógł był jechać jeszcze dalej, kobieta zaś, o której mówiono, była pewnie właścicielką jakiegoś majątku. Dojeżdżali już do Weatherbury, toteż Gabriel, nie chcąc bez potrzeby niepokoić tamtych dwóch, wysunął się niepostrzeżenie z wozu.

Skierował się ku otworowi w płocie; jak się okazało, były to wrota i Oak, usiadłszy na nich, zaczął się zastanawiać, czy ma szukać we wsi jakiego taniego pomieszczenia, czy też znaleźć sobie jeszcze tańsze pod stogiem siana lub zboża. Zgrzytliwy turkot wozu powoli się oddalał. Zamierzał już ruszyć w dalszą drogę, gdy po lewej stronie, w odległości około pół mili, zauważył jakiś niezwykły blask. Wpatrując się, spostrzegł, że blask się powiększa. Widocznie gdzieś powstał pożar.

Wdrapał się znów na wrota i przeskoczywszy na drugą stronę, gdzie ujrzał zorane pole, pobiegł na przełaj w kierunku pożaru. Łuna, widziana z bliska i spotęgowana przez rosnący ogień, rozszerzyła się w dwójnasób i z wielką dokładnością ukazała mu zarysy brogów. Pożar powstał na dziedzińcu, gdzie stały brogi zboża. Zmęczona twarz Oaka zabarwiła się jaskrawym pomarańczowym blaskiem, a cały przód kitla i kamaszy pokrył się migotliwym deseniem w gałązki cierni, gdyż światło padało na niego poprzez przeciwległy, pozbawiony liści żywopłot, a metalowy hak jego pasterskiego kija zajaśniał srebrzyście w oślepiającej łunie pożaru. Oak dobiegł do granicznego ogrodzenia i stanął, aby nabrać tchu. Dokoła nie było żywej duszy.

Ogień powstał w podłużnej stercie słomy i rozszerzył się tak, że o ratowaniu jej nie było mowy. Inaczej pali się dom, a inaczej stóg. Gdy wiatr wdmuchuje ogień do wnętrza domu, to część jego objęta płomieniem znika zupełnie jak topniejący cukier, tak że kontur domu staje się dla oka niewidzialny. Natomiast ciasno ułożony bróg siana lub pszenicy może przez pewien czas opierać się płomieniom, jeżeli ogień powstał od strony zewnętrznej.

Stojący przed Gabrielem stóg słomy był ułożony luźno i płomienie wdarły się do jego wnętrza z błyskawiczną szybkością. Stóg płonął od strony wiatru i rozżarzał się lub przygasał niby popiół z cygara. W pewnej chwili leżący na wierzchu snop słomy stoczył się z sykiem w dół, płomienie wydłużyły się i objęły go, hucząc miarowo, ale bez trzasku iskier. W tyle sterty ukazały się płaskie ławice dymu niby przelotne chmury, a za nimi gorzały ukryte drobne, oddzielne ogniska, rozświetlając na pół przezroczyste welony dymu jednolitym żółtawym blaskiem. Na pierwszym planie rubinowy żar pełzającym ruchem pochłaniał pojedyncze źdźbła słomy niby kłąb czerwi, ponad wszystkim migotały zaś fantastyczne ogniste twarze o wywieszonych jęzorach i płonących ślepiach oraz inne niesamowite zjawy, z których od czasu do czasu tryskały snopy iskier jak ptaki wylatujące z gniazda.

Oak porzucił nagle rolę biernego widza, spostrzegłszy, że sprawa jest poważniejsza, niż początkowo przypuszczał. Kłąb dymu odchylił się na stronę i oczom Gabriela ukazał się bróg pszenicy stojący w niepokojącej bliskości od płonącej sterty słomy, a za nim cały szereg innych, stanowiących sprzęt zboża z całego folwarku. Tak więc sterta słomy nie stała, jak myślał, gdzieś oddzielnie, lecz w bezpośrednim sąsiedztwie całej grupy brogów.

Przeskoczywszy przez żywopłot, zauważył, że nie jest sam. Pierwszy człowiek, którego napotkał, biegał to tu, to tam z takim pośpiechem, jak gdyby myśli jego o kilka jardów wyprzedzały ciało niemogące za nimi nadążyć.

– Ludzie… hej, ludzie… gore…! pali się…! Ogień to dobry pan, a zły sługa… Chciałem powiedzieć: zły sługa, a dobry pan… Hej, Marku Clark, bywaj tu…! Hej, Billy Smallbury, Marianie Money i ty, Janie Coggan i Mateuszu, biegnijcie tu, a prędko! – Wśród dymu ukazały się za wołającym człowiekiem inne postacie i Gabriel spostrzegł, że nie jest sam, lecz w licznym gronie ludzi, których cienie tańczyły wesoło tu i tam, rzekłbyś, w takt podrygujących płomieni. Całe to zbiorowisko – należące do klasy społecznej, która myślom nadaje formę uczucia, a uczuciom formę ruchu – rzuciło się do pracy w sposób chaotyczny i wyraźnie mijający się z celem.

– Zatkajcie na dole dopływ powietrza do brogu z pszenicą! – krzyknął Gabriel do stojących najbliżej ludzi. Zboże było ułożone na kamiennych podstawach, a żółte języki ognia z płonącej słomy już się między nie wdzierały, liżąc je wesoło. Gdyby ogień przedostał się pod stertę, wszystko byłoby stracone.

– Dać tu plandekę, a prędko! – zawołał Gabriel.

Przyniesiono kawał żaglowego płótna i rozpięto je niby kurtynę u wylotu otworu między kamiennymi podstawami. Płomienie natychmiast przestały wdzierać się pod stertę i buchnęły prostopadle do góry.

– Stańcie tu z wiadrem wody i zlewajcie płótno! – komenderował dalej Gabriel.

Płomienie, skierowane teraz w górę, zaczęły wdzierać się na zręby ogromnego dachu pokrywającego bróg pszenicy.

– Drabinę! – krzyknął Gabriel.

– Drabina stała przy stercie słomy i spaliła się do szczętu – odpowiedziała jakaś widmowa postać spoza zasłony dymu.

Oak chwycił za snopki od strony kłosów, jak gdyby zabierał się do zrywania kit z łodyg trzciny, i wsuwając stopy w bróg, a chwilami wbijając rękojeść swego pasterskiego kija w zboże, począł się wspinać prostopadle. Wkrótce siedział już okrakiem na samym szczycie, gdzie żelaznym końcem kija jął dusić tlące się już miejsca, wołając, by mu podano dużą gałąź, drabinę i wodę.

Billy Smallbury, jeden z tych dwóch, co byli na wozie, wydostał skądś drabinę, po której wspiął się Marek Clark i zajął miejsce obok Oaka na krytym strzechą dachu. Tutaj dym był wprost duszący i Clark, bystry chłopak, dostawszy z dołu wiadro wody, chlusnął nią w twarz Oaka i gruntownie go opryskał, gdy tymczasem Gabriel za pomocą grubej bukowej gałęzi w jednej ręce i kija w drugiej oczyszczał dalej bróg, odrzucając wszystkie części objęte ogniem.

Na dole grupy wieśniaków uwijały się, robiąc w miarę możności wszystko dla ugaszenia pożaru, ale to niewiele pomagało. Blask płomieni zabarwiał ich na pomarańczowo, a za nimi migotały fantastyczne cienie różnych kształtów. Za rogiem największego stogu, osłonięty od bezpośredniego blasku pożaru, stał kucyk z młodą kobietą na grzbiecie. Obok niej stała druga kobieta. Obie zdawały się trzymać z dala od ognia, żeby nie spłoszyć konika.

– To jakiś pasterz – rzekła kobieta stojąca obok konia. – Tak, to z pewnością pasterz. Niech pani spojrzy, jak hak jego kija błyszczy, gdy nim uderza po stercie, a w kitlu ma pełno wypalonych dziur. W dodatku młody i przystojny chłopak!

– Czyj to pasterz? – zapytała kobieta na koniu.

– Nie wiem, proszę pani.

– Czy nikt nie wie?

– Nie, nikt. Pytałam już wszystkich. Powiadają, że to jakiś obcy.

Kobieta na kucyku wyjechała z zasięgu cienia i z niepokojem rozejrzała się dokoła.

– Jak myślisz, czy uratują stodołę? – zapytała.

– Janie Coggan, jak myślisz, czy uratują stodołę? – powtórzyła druga kobieta, zwracając się z tym samym pytaniem do najbliżej stojącego mężczyzny.

– Jest już uratowana, przynajmniej tak mi się zdaje, ale gdyby ten bróg się spalił, to byłoby już po stodole… To ten śmiały pasterz tak się chwacko sprawił. Ot, jeszcze teraz siedzi na daszku nad brogiem i wymachuje długimi łapami niby wiatrak.

– Dzielnie pracuje – powiedziała młoda kobieta na koniu, patrząc na Gabriela poprzez gęsty wełniany welon. – Szkoda, że nie jest naszym pasterzem. Czy nikt z was nie wie, jak on się nazywa?

– Nigdy nie słyszałem jego nazwiska anim go kiedykolwiek widział na oczy.

Ogień zaczął dogasać, więc Gabriel, uważając, że dalsze pozostawanie na tej wysokości jest zbyteczne, szykował się już do zejścia.

– Marianno – rzekła kobieta siedząca na koniu – jak on zejdzie na dół, to idź i powiedz, że farmer chciałby mu podziękować za wielką przysługę, jaką nam oddał.

Marianna skierowała się w stronę brogu i spotkawszy Oaka na ostatnim szczeblu drabiny, powtórzyła mu prośbę swej pani.

– A gdzie jest farmer, wasz pan? – zapytał Gabriel, powziąwszy nagle myśl, że może dostanie tu pracę.

– To nie pan, pasterzu, to nasza pani.

– To kobieta jest tu farmerką?

– Ano tak, i w dodatku bardzo bogata – odezwał się ktoś stojący opodal. – Niedawno przybyła tu z daleka. Farmę dostała po wuju, któremu zmarło się nagle. Stary miał pieniędzy w bród, mógłby je mierzyć półkwaterkiem. Ale mówią, że ona umieściła wszystko co do grosza po bankach w Casterbridge i ani jej w głowie grać talarami w orła i reszkę tak jak ty i ja grywamy miedziakami. Ani jej to w głowie, pasterzu.

– To właśnie ona siedzi tam na kucyku – objaśniła go Marianna. – Ma twarz zasłoniętą tym ciemnym szalem w dziurki.

Oak z twarzą osmaloną, brudną, zmienioną do niepoznania pod wpływem dymu i żaru, w kitlu pełnym wypalonych dziur i ociekającym wodą, trzymając w ręku swój pasterski kij zwęglony na końcu i skrócony o sześć cali, z pokorą, jakiej go nauczyły ciężkie przeżycia, zbliżył się do smukłej kobiecej postaci siedzącej na siodle. Z szacunkiem i nie bez galanterii zdjął kapelusz i stanąwszy tuż obok jej stóp zwisających z siodła, zapytał niepewnym głosem:

– Czy pani przypadkiem nie potrzebuje pasterza?

Kobieta odchyliła woal zasłaniający jej twarz i spojrzała nań ze zdumieniem. Gabriel i jego pozbawiona serca, ukochana Betsaba Everdene stali naprzeciw siebie twarzą w twarz.

Betsaba nie przemówiła ani słowa, a on w zmieszaniu powtórzył machinalnie smutnym, zgnębionym głosem:

– Czy pani nie potrzebuje pasterza?

ROZDZIAŁ VII

Poznanie. Nieśmiała dziewczyna.

Betsaba cofnęła się w cień. Nie wiedziała sama, czy ma się bawić niezwykłością tego spotkania, czy przejąć się głębiej kłopotliwością sytuacji. W sercu miała odrobinę litości i odrobinę triumfu: litości nad jego położeniem, triumfu z powodu własnej sytuacji. Nie czuła się bynajmniej zmieszana, a wspomnienie o miłosnych wyznaniach Gabriela w Norcombe nasuwało jej tylko myśl, że zupełnie o nim zapomniała.

– Tak – szepnęła z miną pełną godności i zwracając się do niego z twarzą lekko zarumienioną, dodała: – Potrzebny mi jest pasterz. Ale…

– Ten człowiek nadałby się w sam raz dla nas – zauważył spokojnie jeden z wieśniaków. Silne przekonanie udziela się łatwo innym.

– Oj, to prawda – potwierdził stanowczo inny.

– Prawdziwy z niego mężczyzna! – przyznał serdecznie trzeci.

– Wszystko za nim przemawia! – rzekł z zapałem czwarty.

– W takim razie powiedzcie mu, by pomówił z rządcą – powiedziała Betsaba.

I znów powrócił nastrój prozaiczny. A przecież przydałby się tu letni wieczór i samotność, aby nadać temu spotkaniu właściwy mu romantyczny charakter.

Wskazano mu ekonoma i Gabriel, tłumiąc bicie serca wywołane odkryciem, że jego niezwykła Astarte była tylko odmianą dobrze mu znanej i uwielbianej Wenus, stanął z ekonomem na uboczu, by z nim omówić wstępne warunki objęcia służby.

Pożar tymczasem dogasał.

– Moi drodzy – odezwała się Betsaba – po takiej dodatkowej pracy należy wam się poczęstunek. Może wejdziecie do domu.

– Czulibyśmy się swobodniej, panienko, gdyby pani sprawiła nam ten poczęstunek w piwiarni Warrena – odpowiedział w imieniu wszystkich jakiś mężczyzna.

Betsaba wkrótce znikła w ciemności, a mężczyźni małymi grupkami po dwóch lub trzech ruszyli do wsi, zostawiając przy brogu tylko Oaka i ekonoma.

– A teraz – zakończył rozmowę ekonom – skoro już wszystko zostało ustalone, to i mnie czas do domu. Dobranoc, pasterzu.

– Czy mógłbym tu gdzie znaleźć pomieszczenie? – zapytał Gabriel.

– U mnie nie – odparł ekonom, przechodząc obok Oaka, tak jak chrześcijanin mija chyłkiem kościelną skarbonkę, gdy nie zamierza wrzucić do niej ofiary. – Idźcie prosto drogą, aż dojdziecie do piwiarni Warrena, dokąd tamci wszyscy poszli, aby coś przekąsić, tam pewnie znajdziecie kogo, co wam jakie miejsce wskaże. Dobrej nocy, pasterzu.

Ekonom, który w powyższy sposób zdradził swój nerwowy lęk przed kochaniem bliźniego jak siebie samego, skierował się w stronę wzgórza, Oak zaś podążył do wsi, nie ochłonąwszy jeszcze ze zdumienia z powodu spotkania z Betsabą, rad, że pozostanie w jej pobliżu i oszołomiony szybkością, z jaką niedoświadczona dziewczyna z Norcombe przedzierzgnęła się w chłodną i nawykłą do sprawowania rządów damę. Ale niektóre kobiety przy pierwszej sposobności potrafią się do takiej roli przystosować.

Niejako zmuszony do wyrzeczenia się marzeń wobec konieczności znalezienia drogi doszedł powoli do cmentarza i obszedł go dokoła wzdłuż muru, pod którym rosło kilkanaście prastarych drzew. Ciągnął się tam spory szmat trawnika, a miękka trawa nawet o tej mroźnej porze roku tłumiła kroki Gabriela. Zbliżywszy się do starego, chyba przedwiecznego drzewa, zauważył, że stoi za nim jakaś postać. Mimo to szedł dalej i w pewnej chwili potrącił nogą jakiś luźny kamień. Kamień potoczył się dość głośno, by zaniepokoić nieruchomą postać, która drgnęła i przybrała niedbałą postawę.

Była to smukła dziewczyna dość lekko ubrana.

– Dobry wieczór – odezwał się Gabriel przyjaźnie.

– Dobry wieczór – odpowiedziała dziewczyna.

Głos miała niezwykle miły; był niski, słodki i melodyjny, jakim winno się śpiewać pieśni miłosne, słowem, głos tak często opisywany, a tak rzadko spotykany.

– Byłbym bardzo wdzięczny, gdyby mi pani powiedziała, czy tędy prowadzi droga do piwiarni Warrena? – zwrócił się do niej Gabriel zarówno w celu zdobycia informacji, jak po to, by raz jeszcze usłyszeć ten melodyjny głosik.

– Tak, tędy prosto. Piwiarnia znajduje się pod samym wzgórzem. A czy pan nie wie… – po chwili wahania ciągnęła dalej – do której otwarta jest gospoda Pod Jelenią Głową? – Widocznie ujął ją serdeczny ton Gabriela, podobnie jak jego ujęło dźwięczne brzmienie jej głosu.

– Nie mam pojęcia, gdzie znajduje się gospoda Pod Jelenią Głową, bo nie znam tej okolicy. Czy pani zamierza pójść tam jeszcze dzisiaj?

– Tak… – Znów urwała. Dalsze prowadzenie rozmowy było zbyteczne, a to, że mówiła dalej, świadczyło, iż dziewczyna podświadomie chce okazać spokój, co daje się zauważyć u ludzi bystrych, kiedy są zmuszeni do działania potajemnie.

– To pan nie mieszka w Weatherbury? – zapytała z niepokojem.

– Nie, jestem nowym pasterzem. Dopiero co tu przybyłem.

– Tylko pasterzem? A wygląda pan przynajmniej na farmera.

– Tak, tylko pasterzem – powtórzył Gabriel, a głos mu się załamał.

Myśli jego pobiegły ku przeszłości i spuściwszy oczy, po raz pierwszy spostrzegł jakieś zawiniątko leżące u stóp dziewczyny. Musiała zauważyć to spojrzenie, gdyż powiedziała przymilnie:

– Nie powie pan nikomu we wsi, że mnie pan tu widział, przynajmniej nie dziś ani jutro?

– Jeżeli pani sobie tego życzy, to nie powiem – zapewnił ją.

– Bardzo panu dziękuję – odpowiedziała. – Jestem bardzo biedna i nie chcę, by ludzie mną się zajmowali. – Umilkła i wstrząsnął nią dreszcz.

– W taką zimną noc należałoby włożyć płaszcz – zauważył Gabriel. – Radziłbym pani nie pozostawać dłużej na dworze.

– E, wszystko jedno! A teraz może pan odejdzie i zostawi mnie samą. Bardzo panu dziękuję za dobre słowa.

– Dobrze, odejdę. – A po chwili wahania dodał: – Skoro pani jest w potrzebie, to może przyjmie pani ode mnie tę drobnostkę. To tylko jeden szyling, ale to wszystko, co posiadam.

– Dziękuję, chętnie go przyjmę – powiedziała nieznajoma z wdzięcznością.

Wyciągnęła dłoń, a Gabriel wysunął swoją. Gdy w mroku szukali wzajemnie swych dłoni, zanim pieniądz dostał się do jej rąk, zdarzyło się coś, co miało swą niemą wymowę. Gabriel, dotknąwszy pulsu kobiety, zauważył, że tętni z niezwykłą szybkością. Takie same gorączkowe pulsowanie wyczuwał często w tętnicy jagniąt, gdy były zmęczone biegiem. Świadczyło to o tym, że zbyt szybko spala się zapas jej sił żywotnych, które sądząc z jej budowy i wyglądu, musiały już być na wyczerpaniu.

– Co pani jest?

– Nic.

– A jednak…

– Nie, nie, proszę tylko zachować w tajemnicy, że mnie pan widział.

– Dobrze, przyrzekam. Dobranoc.

Dziewczyna stała dalej nieruchomo pod drzewem, a Gabriel ruszył do wsi Weatherbury czy Longpuddle, jak ją czasem nazywano. Doznał wrażenia, że dotknąwszy tej wątłej i kruchej dziewczyny, sam pogrążył się w mroku głębokiego smutku. Ale rozsądek nakazuje panować nad wrażeniami, toteż Gabriel usiłował więcej o tym nie myśleć.

ROZDZIAŁ VIII

Piwiarnia. Pogawędka. Wiadomości.

Piwiarnię Warrena otaczał stary mur porośnięty bluszczem, a choć o tej późnej godzinie nie było jej widać dokładnie, to rodzaj i przeznaczenie tego budynku łatwo było odgadnąć po konturach rysujących się na tle nieba. Kryty słomianą strzechą pochyły dach nasunięty był na ścianę domu głęboko, aż do miejsca, gdzie wisiała niewielka latarnia ujęta ze wszystkich czterech stron w drewniane okratowanie, przez które mętny blask rozświetlał unoszącą się w powietrzu mgłę. We frontowej ścianie nie było ani jednego okna, ale kwadratowe wycięcie w drzwiach zaopatrzono w szybkę, skąd sączyło się czerwone ciepłe światło na pokrytą bluszczem ścianę. Z wewnątrz dochodził gwar rozmów.

Dłoń Oaka wszystkimi pięcioma palcami, gestem czarownika, błądziła po powierzchni drzwi, wreszcie natrafiła na rzemienny pasek i pociągnęła go. Drewniana zasuwa opadła i drzwi otworzyły się na oścież.

Izbę oświetlał tylko czerwonawy blask padający z wylotu pieca i niby zachodzące słońce rzucał pionowy strumień światła na podłogę, uwydatniając na cieniach wszystkie nieregularności twarzy zebranych. W kamiennej podłodze widniała wydeptana ścieżka wiodąca od drzwi do ogniska, a potem rozchodząca się w różnych innych kierunkach. Jeden kąt izby zajmowała okrągła ława z nieheblowanej dębiny, a w przeciwległym kącie stało niewielkie łóżko – miejsce częstych odpoczynków piwowara. Piwowar, człowiek w bardzo podeszłym wieku, siedział właśnie naprzeciw ognia. Śnieżnobiałe włosy i broda pokrywały jego pomarszczoną twarz i głowę niby siwy mech i porosty – korę bezlistnej jabłoni. Ubrany w spodnie do kolan i sznurowane trzewiki zwane kamaszkami siedział wpatrzony w płomień ogniska.

Nozdrza Gabriela wciągnęły powietrze przesycone słodkawym zapachem świeżego słodu. Rozmowa (a mówiono o pochodzeniu ognia) natychmiast umilkła. Natężenie, z jakim każdy z obecnych ogarnął wzrokiem nowo przybyłego, wyrażało się w zmarszczeniu czoła i zwężeniu powiek, jak gdyby światło stało się nagle zbyt jaskrawe dla ich oczu. Po chwili zamyślenia z różnych stron rozległy się okrzyki:

– Ależ to będzie chyba nasz nowy pasterz!

– Zdawało nam się, że przy drzwiach czyjaś ręka szuka klamki, ale nie byliśmy pewni, czy to nie wiatr szeleści suchym liściem – odezwał się jeden z obecnych. – Prosimy bliżej, pasterzu, radzi cię witamy, choć nie wiemy, jak się nazywasz.

– Nazywam się Gabriel Oak, sąsiedzi.

Stary piwowar siedzący pośrodku wykręcił się na miejscu z takim trudem, z jakim odkręca się zardzewiały kran.

– Czy to aby nie wnuk Gabrysia Oaka z Norcombe? Nie, to niemożliwe! – zawołał, wyrażając w ten sposób powątpiewanie, którego nikt nie wziął na serio.

– Mój ojciec i dziadek dożyli późnego wieku i każdemu z nich było na imię Gabriel – odpowiedział pasterz spokojnie.

– Kiedym go ujrzał przy stogu, to od razu twarz jego wydała mi się znajoma. Takem sobie pomyślał. Dokąd się teraz wybierasz, pasterzu?

– Zamierzam zostać tutaj – odparł Oak.

– Znałem twego dziadka od niepamiętnych czasów – mówił dalej piwowar, a słowa te popłynęły bezwiednie, jak gdyby z rozpędu po słowach poprzednich.

– Doprawdy?

– Znałem też twoją babkę.

– Czy być może?

– A i ojca znałem, kiedy był jeszcze dzieckiem. Przecież ten oto mój syn, Jakub, i twój ojciec kochali się jak bracia. Tak, tak, prawda, Jakubie?

– Ano tak – przyświadczył syn piwowara, mocno łysiejący młodzieniec sześćdziesięciopięcioletni z jedynym zębem sterczącym mu dumnie w górnej szczęce niby słup graniczny na wzgórku. – Ale to raczej przyjaźnił się z nim Joe. W każdym razie mój syn, William, musiał pewnie znać tego oto przybysza, zanim wyjechał z Norcombe, co, Billy?

– Nie, to był chyba Andrzej – odparł Billy, syn Jakuba, dziecię mniej więcej czterdziestoletnie, wyróżniające się posiadaniem pogodnej duszy w ponurym ciele oraz bokobrodami, które miejscami zaczęły już przybierać odcień siwawy niby futerko szynszyli.

– Andrzeja pamiętam – powiedział Oak – ale on był już mężczyzną, kiedy ja byłem jeszcze dzieckiem.

– A kiedyś pojechaliśmy z moją najmłodszą córką Liddy na chrzciny mego wnuka – ciągnął dalej Billy. – Wtedy to właśnie mówiliśmy o tej familii, a było to łońskiego roku na święto Oczyszczenia Matki Boskiej, kiedy to rozdaje się jałmużnę biednym; pamiętam dobrze ten dzień, bo wszyscy, ile nas było, musieliśmy pójść do zakrystii, żeby tam co złożyć na tacy. Tak, tak, wtedy właśnie zgadało się o familii tego człowieka…

– Chodźże bliżej, pasterzu, zjedz co i łyknij z nami kropelkę, co nie zakręci ci w głowie – mówił dalej piwowar, odwracając od ognia oczy krwią nabiegłe i na pół oślepłe od długoletniego patrzenia w ogień. – Jakubie, przynieś tu nasz „Boże odpuść” i zobacz, czy jest dość gorący.

Jakub sięgnął po „Boże odpuść”. Był to wysoki dzbanek o dwóch uszach, stojący w popiele, popękany i osmalony od żaru, oblepiony jakąś nieokreśloną masą, szczególnie w zagłębieniach uszek, które od wielu lat nie widziały światła dziennego na skutek nawarstwienia się tej obcej masy, często oblewanej jabłecznikiem i mocno przypieczonej ogniem. Wygląd jego bynajmniej nie zrażał żadnego rozsądnego biesiadnika, gdyż dzbanek był od wewnątrz i po brzegach niezaprzeczenie czysty. Należy zauważyć, że tego rodzaju dzbanki nazywano w Weatherbury i okolicy „Boże odpuść”, dlaczego – nie wiadomo. Może z powodu jego wymiarów, gdyż każdy pijak musiał się zawstydzić, widząc, że wychylił go do dna.

Jakub, otrzymawszy rozkaz zbadania, czy napój jest dostatecznie ogrzany, z całym spokojem zanurzył w nim wskazujący palec niby termometr i osądziwszy, że ciepłota jest wystarczająca, wziął dzban i z uprzedzającą grzecznością starał się połą kitla wytrzeć go z popiołu, jako że pasterz Oak był gościem.

– Czysty kubek dla pasterza! – zawołał piwowar rozkazująco.

– Ależ nie trzeba – powiedział Gabriel tonem grzecznego protestu. – Nie przeszkadza mi nigdy brud w jego czystej postaci, kiedy wiem, z czego się składa. – Wziąwszy dzbanek, odpił z niego parę cali trunku i, jak przystoi, podał go swemu sąsiadowi. – Nie chciałbym sprawiać sąsiadom kłopotu myciem, skoro i tak macie tyle roboty – mówił dalej Oak, zwilżywszy gardło i odzyskawszy oddech po pociągnięciu łyka ze sporego dzbana.

– Widać zaraz człowieka delikatnego – wtrącił Jakub.

– Prawda, prawda, nie można temu zaprzeczyć! – zauważył Marek Clark, żwawy, sprytny i wesoły młodzian, znany z tego, że każdy, kto go spotkał gdziekolwiek w podróży, musiał się z nim zapoznać, a kiedy go poznał, musiał z nim wypić, kiedy zaś wypił, musiał, niestety, za niego zapłacić.

– A tu, pasterzu, macie kęs chleba ze słoniną przysłanego nam przez naszą panienkę. Jabłecznik lepiej się trawi, gdy się go zmiesza z jadłem. Ale nie żuj go zbyt mocno, pasterzu, bo kiedy niosłem słoninę, tom ją upuścił na drodze, więc może krzynę ubabrała się żwirem. Ale to czysty brud, jak sam rzekłeś, i wszyscy wiemy, skąd pochodzi, a wszak widać, żeś niewybrednym człowiekiem, pasterzu.

– Nie, ani trochę – odparł uprzejmie Oak.

– Gryź tak, żeby ci się zęby nie stykały, to nie poczujesz ani ziarnka piasku. Oj, czego też człowiek nie potrafi, kiedy ma dobry pomyślunek.

– Ja też tak myślę, sąsiedzie.

– Widzę, żeś nieodrodny wnuk swego dziadka! Jego dziad był także takim porządnym, niewybrednym człowiekiem – powiedział piwowar.

– Pij, Henryku Fray, pij – wspaniałomyślnie zachęcał sąsiada Jan Coggan, znany z saintsimonistycznych poglądów na równy podział dóbr, szczególnie gdy chodziło o trunek, a dzban w kolejności stopniowo zbliżał się do niego. Skończywszy właśnie w zamyśleniu gapić się przed siebie w przestrzeń, Henryk nie odmówił zaproszeniu. Był to człowiek w wieku cokolwiek starszym niż średni, o brwiach sterczących wysoko na czole, lubiący dowodzić, że ustrój świata jest zły, przy czym długim i bolesnym spojrzeniem ponad głowami słuchaczy obejmował wspomniany świat, jaki rysował się w jego wyobraźni. Podpisywał się zawsze imieniem Heneryk, trzymając się uparcie takiej pisowni, a gdy jaki przypadkowy nauczyciel zwracał mu uwagę, że drugie „e” jest zbyteczne i przestarzałe, odpowiadał, że na chrzcie otrzymał właśnie imię Heneryk, przy czym ton jego świadczył o tym, że różnice ortograficzne pozostają w ścisłym związku z charakterem danego osobnika.

Jan Coggan, który z kolei podał dzban Henrykowi, miał czerwoną twarz, okazałą postać i jakiś szczególny błysk w oczach. Nazwisko jego często figurowało w aktach stanu cywilnego miejscowej i okolicznych parafii w charakterze drużby lub głównego świadka niezliczonych związków małżeńskich zawartych na przestrzeni ubiegłych dwudziestu lat; często także piastował godność ojca chrzestnego na chrzcinach mających charakter jowialny i wesoły.

– Pij, Marku Clark, pij, nie widać jeszcze dna baryłki – namawiał Jan.

– Mnie tam nie trzeba zapraszać, trunek to mój najlepszy doktor – odparł pan Clark, który choć młodszy od Jana o lat dwadzieścia, chadzał jednak podobnymi drogami i na wszystkich uroczystościach bawił towarzystwo swym niezrównanym humorem.

– Słuchaj no, Józefie Poorgrass, przecież nie łyknąłeś jeszcze ani kropli – rzekł pan Coggan, wyciągając dzbanek w kierunku nieśmiałego człowieczka siedzącego na najdalszym miejscu.

– Taki już z niego skromniś! – zawołał Jakub Smallbury. – Podobno nie miałeś śmiałości, żeby popatrzeć na naszą młodą panią, czy to prawda, Józefie?

Wszyscy obrzucili Józefa współczującym i pełnym wyrzutu spojrzeniem.

– Nie, jeszczem się jej nie przyjrzał – odparł Józef z głupkowatym uśmiechem i mówiąc to, skurczył się jak gdyby w skromnym poczuciu, że zajmuje zbyt dużo miejsca. – A kiedym na nią popatrzył, to nic, tylkom się czerwienił i czerwienił.

– Biedaczysko! – westchnął pan Clark.

– Ciekawe usposobienie jak na mężczyznę – zauważył Jan Coggan.

– Tak – ciągnął Józef Poorgrass, a jego nieśmiałość, rozpatrywana przed chwilą jako przykra wada, napełniła go lekką dumą teraz, gdy stała się tematem interesującej rozmowy. – Kiedy przemówiła do mnie, to nic, tylkom się co chwila czerwienił i czerwienił bez końca.

– Wierzę ci, Józefie, bo my tu wszyscy wiemy, że jesteś okropnie wstydliwy.

– Biedak – rzekł piwowar – taki dar boski nijak nie pasuje do mężczyzny, a wiemy, że cierpisz na to już od dawna.

– Oj, tak, od czasu, kiedy byłem jeszcze chłopcem. Matka bardzo się tym frasowała, ale to mi nic nie pomogło.

– A czy nie próbowałeś kiedy wyruszyć w świat, Józefie Poorgrass, to może by ci to przeszło?

– Ech, próbowałem już otrzeć się o różnych ludzi. Kiedyś zabrali mnie na jarmark do Green Hill, do takiej wielkiej budy, na wesołe widowisko. Jeździły tam kobiety, stojąc na koniach, a nie miały na sobie żadnego przyodziewku, krom koszuli. Ale i to mi nie pomogło ani trochę. Służyłem potem za posługacza w damskiej kręgielni w Casterbridge. Takie miejsce to prawdziwa obraza boska i nie do wytrzymania dla porządnego człowieka. Musiałem tam sterczeć przez cały dzień aż do nocy i patrzeć na grzesznych ludzi, ale i to na nic się nie przydało, zostałem taki sam jak przedtem. W naszej familii wszyscy czerwienią się tak już od całych pokoleń, ale chwalić Boga i za to, że nie jestem od nich jeszcze gorszy.

– Święta prawda – przytaknął Jakub Smallbury, zamyślając się głęboko nad tą sprawą – to prawda, że mogłeś być jeszcze gorszy, ale już i to, jaki jesteś, Józefie, sprawia ci ciężkie utrapienie. Bo widzicie, pasterzu, co dobre jest dla kobiety (niech je porwie licho!), to nie pasuje do takiego biedaka jak on.

– Tak, tak – przyświadczył Gabriel, budząc się z zamyślenia – do mężczyzny to ani trochę nie pasuje.

– A w dodatku – rzekł Jan Coggan – tchórz z niego niebywały. Kiedyś pracował do późna w Yalbury Bottom, a potem krzynkę sobie podpił i kiedy wracał do domu przez las, zabłądził po drodze. Czy tak było, Józefie?

– Nie, nie, nie opowiadajcie tego! – zawołał z wyrzutem nieśmiałek, usiłując pokryć zmieszanie wymuszonym śmiechem.

– …A więc całkiem się zabłąkał – ciągnął dalej Coggan z niewzruszonym spokojem świadczącym o tym, że każda dobra opowieść, podobnie jak czas i woda, muszą płynąć swoim nurtem bez względu na przeszkody ze strony człowieka. – A gdy tak szedł mocno wystraszony, nie mogąc ani rusz znaleźć wśród drzew drogi, zawołał głośno: „Człowiek się zabłąkał! Człowiek się zabłąkał!”. A zdarzyło się, że akurat w tej chwili sowa zahukała na drzewie: „Ktoo tuu! Ktoo tuu?”, tak jak to zwykle sowy, wiecie, pasterzu. – Gabriel skinął głową. – Wtedy Józef, dygocząc ze strachu, odpowiedział: „To ja, proszę pani, Józef Poorgrass z Weatherbury”.

– Nie, nie, tego już za wiele! – krzyknął nieśmiały człowieczek, stając się nagle bezczelnie odważny. – Nie powiedziałem wcale „proszę pani”. Mogę przysiąc, żem nie powiedział. Nie, nie, co prawda, to prawda! Nie powiedziałem do sowy „proszę pani”, bo wszak dobrze wiem, że żadna pani nie tłukłaby się nocą po lesie. „Józef Poorgrass z Weatherbury” – słowo w słowo tylem tylko powiedział, a i tego byłbym nie powiedział, gdybym nie wypił tyle tego trunku z miodem… To jeszcze dobrze, że tak się to skończyło.

Towarzystwo w milczeniu przyjęło ostatnią uwagę, uważając ją za słuszną, tylko Jan w zamyśleniu mówił dalej:

– Tak, tak, z tego Józefa tchórz jakich mało. A czy pamiętacie, Józefie, jak to innym razem zabłądziliście przy Owczej Bramie?

– Pamiętam – odparł Józef przekonany, że mimo swej całej skromności nie może nie przyznać się do udziału w takim ważnym zdarzeniu.

– A było to także o północku. Brama nie chciała się ani rusz otworzyć, a że domyślił się w tym mocy diabelskiej, więc ukląkł.

– Owszem, tak właśnie było – potwierdził Józef, nabierając pewności siebie pod wpływem ciepła i jabłecznika oraz widząc, że w opowiadaniu o powyższym zdarzeniu może błysnąć krasomówstwem. – Tym razem serce we mnie zamarło, alem ukląkł i w gorących słowach odmówiłem Ojcze nasz, a potem Wierzę, a potem jeszcze Dziesięcioro przykazań, ale to nie pomogło, brama nie chciała się otworzyć. Odmówiłem więc dalej psalm Najmilsi bracia i pomyślałem sobie: „To już cztery modlitwy, a więc wszystkie, com je umiał na pamięć, ale skoro i to nie pomoże, tom przepadł”. Przypomniałem sobie jeszcze Pod Twoją obronę, a gdym i to odmówił, wstałem i patrzę, a tu brama sama się otworzyła, tak, tak, sąsiedzi, sama otworzyła się jak zwykle.

Wszyscy zamyślili się nad logicznym wnioskiem wypływającym z opowiadania, a w tym zamyśleniu każdy skierował wzrok na ognisko rozżarzone niby tropikalna pustynia pod prostopadłymi promieniami słońca, przy czym powieki ich zwęziły się i zmarszczyły bądź pod wpływem blasku, bądź pod wrażeniem głębi poruszonego tematu.

Gabriel pierwszy przerwał milczenie:

– A jak wam się tu żyje i jaka jest ta pani, dla której pracujecie? – Gdy to mówił, serce mu zadrżało, gdyż w ten sposób zwrócił uwagę zebranych na przedmiot najgłębszej swej tajemnicy.

– Wiemy o niej niewiele, tyle co nic. Pokazała nam się dopiero przed kilkoma dniami. Jej wuj nagle zachorował, więc sprowadzili mu jakiegoś sławnego na cały świat doktora, ale nie potrafił go już uratować. Miarkuję, że ona teraz obejmie rządy nad całym folwarkiem.

– Zdaje mi się, że tak się też stanie – rzekł Jan Coggan. – O, to bardzo godna familia. Wolę dla nich pracować niż dla kogokolwiek innego. Jej wuj był bardzo uczciwym człowiekiem. Czy znaliście go, pasterzu? Był starym kawalerem.

– Nie, nie znałem.

– Przychodziłem często do jego domu, kiedym to zalecał się do mojej pierwszej żony, Karolci, co służyła u niego za mleczarkę. Dobre serce miał ten nasz farmer Everdene, a że i ja byłem porządnym chłopcem, to mi pozwolił bywać u niej i pić, ilem tylko chciał, byłem tylko nie wynosił więcej, niż mieściło mi się w brzuchu, com przecież rozumiał.

– Wiemy, wiemy, Janie Coggan, jakeś to rozumiał.

– Bo też widzicie, piwo było doskonałe, więc piłem, ilem tylko mógł, chciałem okazać, jak cenię jego uprzejmość; byłoby niegrzecznie wypijać tylko jedną szklaneczkę, co obraziłoby tego szczodrego pana…

– Pewnie byłoby go obraziło – przyświadczył Marek Clark.

– A przed wyjściem z domu najadłem się zawsze solonej ryby i zanim tam doszedłem, miałem kiszki wysuszone jak koszyk z łoziny, takie suche, że piwo spływało po nich ciurkiem. Piękne to były czasy! Rajskie czasy! Ileż to smakowitych trunków wypiło się w jego domu! Pewnie pamiętacie, Jakubie, bośmy tam czasem razem chodzili.

– Pamiętam, pamiętam – rzekł Jakub – ale najbardziej pamiętam, jakeśmy się to kiedyś w wielkanocny poniedziałek uraczyli Pod Baranią Głową.

– Prawda, ale jeżeli chodzi o takie lepsze bibki, kiedy to pod koniec człowiek nie jest bardziej podobny do diabła niż na początku, to nigdzie nie było takich jak w kuchni farmera Everdene’a. Nie wolno tam było używać przekleństw, choćby najniewinniejszych, nawet w najweselszych chwilach, kiedy wszyscy już się rozkrochmalili. A jednak takie stare, poczciwe, choć grzeszne słówko rzucone od czasu do czasu niemało ulży wesołemu człekowi.

– To się wie – przytaknął stary piwowar. – Sama natura człowieka wymaga, by co pewien czas ulżył sobie przekleństwem, inaczej byłoby z nim źle, a takie grzeszne słówko potrzebne mu jest do życia.

– Może innym, ale nie Karolci – mówił dalej Coggan. – Karolcia nie pozwoliłaby na najskromniejsze słówko w tym rodzaju, rzucone bez potrzeby… Ach, biedna Karolcia! Ciekaw jestem, czy po śmierci udało jej się dostać do nieba, ale że na ziemi nigdy nie miała szczęścia, to może i tam strącono biedaczkę do piekła.

– A czy kto z was znał ojca lub matkę panny Everdene? – zapytał pasterz, widząc, że trudno mu jest poprowadzić rozmowę w pożądanym kierunku.

– Ja ich trochę znałem – odrzekł Jakub Smallbury – ale to byli ludzie miastowi i nie mieszkali tutaj. Od wielu lat oboje już nie żyją. Ojcze – zwrócił się do starego piwowara – jacy to ludzie byli ci rodzice naszej panienki?

– Ano – zaczął stary – o nim niewiele dałoby się powiedzieć, za to ona była śliczna. Toteż mąż pieścił ją jak kochankę.

– Ludzie mówili, że kiedy zaczął ją całować, to całował ją po sto tysięcy razy. – Coggan się uśmiechnął.

– Słyszałem, że kiedy się pobrali, to bardzo się nią pysznił – dodał piwowar.

– To prawda – potwierdził Coggan – a taki był w niej zakochany, że w nocy ze trzy razy zapalał świecę, żeby na nią popatrzeć.

– To ci dopiero bezgraniczne kochanie! Nigdy bym nie przypuszczał, że coś takiego może istnieć we wszechświecie! – mruknął Józef Poorgrass, który zwykle poruszając tematy natury moralnej, lubił szafować słowami na szerszą skalę.

– Tak, to prawda – przyświadczył Gabriel.

– Święta prawda! Znałem dobrze i jego, i ją. Levi Everdene – tak się nazywał ów człowiek… W pośpiechu nazwałem go człowiekiem, ale naprawdę jako męski krawiec należał do lepszego stanu i miał pieniędzy w bród. Był też sławny z tego, że dwa albo trzy razy zbankrutował.

– A ja myślałem, że był to taki sobie, zwyczajny człowiek – rzekł Józef.

– Ale gdzie tam! Wszak ogłosili mu upadłość na kupę pieniędzy, na całe setki w srebrze i złocie!

Piwowar cierpiał na zadyszkę, więc gdy przerwał, Coggan, zapatrzywszy się z roztargnieniem na węgiel, który stoczył się do popiołu, podjął dalej opowiadanie, mrużąc oczy we właściwy sobie sposób:

– A teraz może mi nie uwierzycie, ale wam powiem, że później ten człowiek, niby ojciec naszej panienki, był jednym z najbardziej niewiernych mężów, jacy są na świecie. Trzeba go zrozumieć, on sam wcale nie chciał być jej niewierny, ale nie mógł nic na to poradzić. Biedaczysko naprawdę chciał jej dochować wierności, ale cóż z tego, kiedy jego serce musiało wędrować od jednej do drugiej. Kiedyś powiedział do mnie rzetelnie strapiony: „Coggan – powiedział – nie mógłbym nigdy marzyć o piękniejszej żonie niż moja, lecz ponieważ wiem, że jest moją prawowitą małżonką, nie mogę powstrzymać mego przeklętego serca, by nie pragnęło innej kobiety”. W końcu jednak wyleczył się z tego tak, że siedząc z nią razem po zamknięciu sklepu, kazał jej zdjąć ślubną obrączkę i nazywał ją jej panieńskim nazwiskiem; w ten sposób wmawiał w siebie, że ona jest tylko jego kochanką, a nie ślubną żoną. A kiedy już całkiem uwierzył, że grzeszy przeciw szóstemu przykazaniu, to przyzwyczaił się kochać ją jak dawniej i odtąd żyli we wzajemnej zgodzie i miłości.

– Prawdę mówiąc, było to bardzo bezbożne lekarstwo – zauważył cicho Józef Poorgrass – ale winniśmy się cieszyć, że łaskawa opatrzność nie pozwoliła, by stało się jeszcze gorzej. Przecież on mógł zejść na zupełnie złą drogę i oddać się całkiem nieprawości, tak, że tak powiem, ciężkiej nieprawości.

– Z tego widać – rzekł Billy Smallbury – że człowiek ten naprawdę chciał czynić dobrze, ale serce jego z tym się nie zgadzało.

– A tak się poprawił, że w ostatnich latach stał się bardzo nabożny, prawda, Janie? – przypomniał Józef Poorgrass. – Przystępował z należytą powagą do Stołu Pańskiego i mówił tak głośno „amen” jak sam wikary; lubił przepisywać sobie krzepiące duszę napisy z nagrobków; po Ewangelii często chodził z tacą ofiarną i trzymał do chrztu biedne, urodzone przypadkiem dzieci; u niego na stole stała zawsze puszka do ofiar na misjonarskie cele, by naciągać na datki ludzi, którzy o tym nie wiedzieli; nieraz też wytargał za uszy chłopców z dobroczynnych zakładów, kiedy zauważył, że śmieją się w kościele, aż im się odechciało figli, a także spełniał inne dobre uczynki, które mu pobożne serce dyktowało.

– Tak, tak, na stare lata nie myślał już o niczym innym jak tylko o sprawach nadziemskich – dodał Billy Smallbury. – Kiedyś spotkał go proboszcz Thirdly i powiedział: „Dzień dobry, panie Everdene, mamy dziś piękną pogodę”. „Amen”, odpowiedział mu Everdene z roztargnieniem, bo kiedy zobaczył osobę duchowną, to myślał tylko o religii. Tak, to był prawdziwy chrześcijanin.

– Wtedy córka jego nie była wcale ładnym dzieckiem – rzekł Henryk Fray. – Nikt by nie pomyślał, że wyrośnie kiedyś na taką piękną dziewczynę.

– Należy się spodziewać, że charakter ma równie piękny jak twarz.

– Tak, ale teraz to pewnie ekonom będzie miał najwięcej do czynienia z nią i z całym gospodarstwem. – Mówiąc to, Henryk zapatrzył się w palenisko z pełnym ironii uśmiechem, który świadczył o tym, że niejedno wie o ekonomie.

– Dziwny to chrześcijanin, rzekł diabeł do sowy, jak powiada przysłowie – wtrącił Marek Clark.

– A dziwny – odpowiedział Henryk takim tonem, jak gdyby uważał, że w niektórych wypadkach ironia już nie wystarcza. – Mówiąc między nami, uważam, że nasz ekonom niebawem zacznie kłamać nawet w niedziele, tak jak kłamie w dnie powszednie.

– Co wy też mówicie! – oburzył się Gabriel.

– Kiedy to prawda – odparł z goryczą Henryk, obrzucając zebranych spojrzeniem i wybuchając szyderczym śmiechem, co miało znaczyć, że widzi jaśniej całą nędzę żywota niż przeciętny człowiek. – Różni ludzie bywają na świecie, ale od takich jak nasz ekonom niech nas Bóg uchowa!

Gabriel zauważył, że należy zmienić temat rozmowy.

– Musicie już być w bardzo podeszłym wieku – zwrócił się do piwowara – skoro macie już takich leciwych synów.

– Ojciec jest taki stary – wtrącił Jakub – że już nawet nie pamięta, ile ma lat, prawda, ojcze? A w ostatnich latach strasznie się już pochylił – mówił dalej, patrząc na postać ojca jeszcze bardziej zgarbioną niż własna. – Doprawdy, można by pomyśleć, że ojciec jest zgięty we troje.

– Tacy zgarbieni ludzie najdłużej żyją – odparł cierpko piwowar. Snadź uwaga syna nie w smak mu poszła.

– Pasterz pewnie rad by wiedzieć, jak długo żyjecie na tym świecie, prawda, pasterzu?

– Ach, bardzo byłbym rad – odpowiedział Gabriel tak serdecznie, jak gdyby od całych miesięcy tęsknie wyczekiwał na tę wiadomość. – Ile też lat liczycie sobie, gospodarzu?

Piwowar odchrząknął z przesadną powagą i mając wzrok utkwiony w najdalszy kąt paleniska, zaczął mówić w sposób przewlekły, w zupełności jednak usprawiedliwiony, kiedy temat rozmowy jest powszechnie uznany za tak ważny, że wszelka afektacja w opowiadaniu bywa dozwolona.

– Ano nie pamiętam, w którym roku się urodziłem, ale może wyliczę po kolei wszystkie miejsca, gdziem pracował, to może jakoś dojdę do ładu. Najpierw tom mieszkał w Upper Long-Puddle, tam – wskazał ręką na północ – aż do czasu, kiedym skończył lat jedenaście; siedem lat w Kingsbere – wskazał na wschód – gdzie zacząłem się uczyć piwowarstwa. Stamtąd przeniosłem się do Norcombe, gdzie przez dwadzieścia dwa lata warzyłem piwo, a przez drugie dwadzieścia dwa sadziłem brukiew i pracowałem na roli. Poznałem dobrze tę starą mieścinę, to znaczy Norcombe, kiedy to ciebie, pasterzu, nie było jeszcze na świecie. – Tu Oak uśmiechnął się potakująco. – Potem przez cztery lata służyłem w browarze w Durnover, a przez drugie cztery znów sadziłem brukiew. Czternaście razy po jedenaście miesięcy byłem w Millpond St. Jude – wskazał ręką na północo-zachód. – Stary Twill za każdym razem godził mnie na jedenaście miesięcy, abym w razie gdybym stał się niezdolny do pracy, nie mógł przejść na utrzymanie gminy. Później przez trzy lata mieszkałem w Mellstock. Wreszcie jak tutaj osiadłem, będzie już na Gromniczną trzydzieści jeden lat… Ile to czyni razem?

– Sto siedemnaście! – zaśmiał się jakiś inny staruch zajęty liczeniem w pamięci i widocznie nieskory do rozmów, gdyż dotychczas siedział milczący w kącie.

– Ano, to akurat tyle mam lat – obwieścił triumfalnie piwowar.

– Ależ nie, ojcze! – zawołał Jakub. – Przecież brukiew sadziłeś w lecie, a piwo warzyłeś w tych samych latach w zimie, nie powinieneś więc liczyć każdej połowy za cały rok.

– Stul gębę! A bo to w lecie nie żyłem także, czy co? To moja sprawa! Jeszcześ gotów powiedzieć, że jestem w takim wieku, że nie warto o nim mówić, co?

– Ależ nic podobnego! – zaprzeczył uspokajająco Gabriel.

– Jesteście naprawdę bardzo starzy – przyświadczył również uspokajająco Jan Coggan – wszyscy dobrze to wiemy i musicie mieć żelazne zdrowie, skoro potrafiliście przeżyć aż tyle lat, czyż nie, sąsiedzi?

– Prawda, prawda, gospodarzu – przytaknęła jednomyślnie cała kompania.

Stary udobruchał się, a nawet zdobył się na taką wspaniałomyślność, że obniżając dobrowolnie zasługę swej długowieczności, oświadczył, jakoby dzban, z którego piją, był od niego starszy o trzy lata.

Przy oglądaniu dzbana koniuszek fletu Gabriela wysunął mu się z kieszeni kitla, a Henryk Fray zawołał:

– Pasterzu, przecież to was widziałem dziś na jarmarku w Casterbridge, jakeście grali na flecie?!

– Owszem – odpowiedział Gabriel, lekko się czerwieniąc. – Ano bieda mnie przycisnęła i musiałem się jakoś ratować. Nie zawsze byłem taki biedny jak dziś.

– Nie bierzcie sobie tego do serca – pocieszał go Marek Clark. – Grunt się nie przejmować, a i dla was przyjdą lepsze czasy. Ale radzi byśmy usłyszeć jaką piosenkę, jeżeli nie jesteście bardzo zmęczeni.

– Od Bożego Narodzenia nie słyszałem żadnej muzyki, nawet bębna ani trąbki – westchnął Jan Coggan. – Zagrajcie nam co, pasterzu.

– Bardzo chętnie – zgodził się Gabriel, wyjmując z kieszeni flet i składając go jak należy. – Niewyszukany to instrument, ale zagram wam, jak umiem, a może nie pogardzicie taką muzyką.

Zagrał Jasia na jarmarku, powtarzając tę skoczną melodię trzy razy, a za trzecim razem żywo i zręcznie akcentował rytm, podrygując całym ciałem i przytupując do taktu.

– Ależ gra dobrze na tym flecie, oj, gra! – zauważył pewien młody żonkoś, który nie posiadając żadnej godnej wzmianki indywidualności, znany był powszechnie jako „mąż Zuzi Tall”, i dodał z uznaniem: – Muszę przyznać, że sam nigdy bym tak nie potrafił.

– Zręczny z niego człowiek i wielka to dla nas pociecha, że mamy takiego pasterza – z łagodną modulacją w głosie oświadczył Józef Poorgrass. – Winniśmy wdzięczność opatrzności, że nie gra grzesznych piosenek, tylko takie wesołe melodyjki, a przecież Bogu byłoby równie łatwo stworzyć tego pasterza jako człowieka rozwiązłego, swawolnego i że tak powiem, nicponia, a nie takiego, jakim jest. Tak, tak, choćby ze względu na nasze żony i córki powinniśmy być Bogu wdzięczni.

– Słusznie, słusznie! – wypalił z całym przekonaniem Marek Clark, mimo że wyraził swój sąd, usłyszawszy zaledwie piąte przez dziesiąte z tego, co powiedział Józef.

– Tak – dodał Józef, czując, że ogarnia go zapał biblijny – gdyż zło aż do tego stopnia rozpleniło się w naszych czasach, że tak samo można się zawieść na czysto ogolonym człowieku, ubranym w najbielszą koszulę, jak na włóczędze w łachmanach spotkanym gdzieś na gościńcu.

– Ach, teraz dopiero przypominam sobie waszą twarz, pasterzu – rzekł Henryk Fray, przyglądając się zamglonymi oczami Oakowi w chwili, gdy ten zaczynał grać drugą melodię. – Tak, teraz jak patrzę na was, to widzę, żeście tym samym człowiekiem, co grał w Casterbridge, bo wargi mieliście ściągnięte, a oczy wybałuszone niczym u wisielca, akuratnie tak samo jak w tej chwili.

– Szkoda, że grający na flecie wygląda zawsze jak strach na wróble – zauważył Marek Clark, ogarniając także krytycznym spojrzeniem twarz Gabriela, który podrygując i krzywiąc się, jak tego wymagała gra na flecie, zaintonował właśnie piosenkę chóru ze sztuki Jejmość Durden:

…Była tam Molly, była Dolly,

A i Dorotka była też…

– Chyba nie macie mu za złe, że się tak wyraża o waszym wyglądzie? – zagadnął Józef szeptem Gabriela.

– Ależ bynajmniej! – odrzekł Oak.

– Bo wszak z natury jesteście bardzo przystojnym mężczyzną – dodał Józef ze zniewalającą słodyczą.

– To prawda, to prawda, pasterzu! – potwierdziło chórem całe towarzystwo.

– Dziękuję wam serdecznie – odpowiedział Gabriel ze skromnością, jakiej wymagało dobre wychowanie, jednocześnie jednak przysiągł sobie w duszy, że Betsaba nigdy nie ujrzy go grającego na flecie; postanowieniem tym dał dowód mądrości nie mniejszej niż ta, jaką przypisujemy jej boskiej wynalazczyni – Minerwie.

– Kiedyśmy to z żoną brali ślub w norcombskim kościele – rzekł piwowar nierad, że przestano się już nim zajmować – to mówiono, że jesteśmy najpiękniejszą parą w całej okolicy. Wszyscy tak mówili.

– Ale też zmieniliście się od tego czasu! – odezwał się jakiś głos z całą siłą przekonania, z jaką zwykło się wygłaszać wytarte komunały. Głos ten dochodził z głębi izby, gdzie siedział jakiś starzec, którego zaczepność i złośliwe uwagi łagodziło poniekąd to, że słysząc jego szyderczy chichot, wszyscy wybuchali głośnym śmiechem.

– Ależ bynajmniej – bronił piwowara Gabriel.

– Przestańcie już grać, pasterzu! – zawołał mąż Zuzi Tall, młody żonkoś, ten sam, który niedawno zabierał głos. – Muszę już odejść, a jak za sobą słyszę muzykę, to mnie ogarnia żałość. Gdy pomyślę, że jeszcze grają, a mnie już tam nie ma, to mi się serce ściska.

– To czego się tak śpieszysz, Labanie? – zapytał go Coggan – przecież zwykle odchodzisz na samym ostatku.

– Ano widzicie, sąsiedzi, dopierom się niedawno ożenił, więc mam względem żony obowiązki… – Tu młody człowiek się zająknął.

– Nowy pan, nowy kram, jak mówi przysłowie – zaśmiał się Coggan.

– Ha, ha! widać że tak! – zawołał mąż Zuzi Tall, chcąc pokazać, że jak zwykle tego rodzaju żartów nie bierze do serca. Życzył wszystkim dobrej nocy i opuścił zebranie.

Za jego przykładem pierwszy podniósł się Henryk Fray; potem wyszedł Gabriel z Cogganem, który mu zaofiarował nocleg. Parę minut później, gdy już wszyscy zebrani zabierali się do odejścia, wpadł z powrotem zadyszany Henryk Fray. Podniósłszy groźnie palec, z miną zapowiadającą ważne nowiny obiegł wzrokiem dokoła i spojrzenie jego zatrzymało się na twarzy Poorgrassa.

– Co się stało? Co się stało? – zapytał Józef, cofając się instynktownie.

– Kto tam znów nawarzył piwa? – zapytali jednocześnie Jakub i Marek Clark.

– Ekonom Pennyways… A mówiłem, że tak będzie…! Ekonom Pennyways…

– Czy przyłapano go na kradzieży?

– A tak, na kradzieży. A było tak: panna Everdene poszła już do domu, ale jak zwykle powróciła jeszcze raz, żeby sprawdzić, czy wszystko jest w porządku, a wtedy natknęła się na ekonoma, jak wykradał się po schodach ze spichrza z półkorcem jęczmienia. Więc rzuciła się na niego jak kotka, bo przecież taka jest już prędka… naturalnie niech to zostanie między nami.

– To się wie, Henryku, to się wie!

– Więc przyskoczyła do niego i krótko mówiąc, kiedy przyrzekła, że nie zaskarży go do sądu, ekonom przyznał się, że zdążył już wynieść pięć worków, więc wyrzuciła go na łeb, na szyję, a teraz zapytuję was, kto zostanie u nas ekonomem?

Pytanie było tak poważne, że Henryk widział się zmuszony do pociągnięcia raz po raz ze dzbanka, póki nie ukazało się dno. Zanim zdążył odstawić go z powrotem na stół, do izby z jeszcze większym pośpiechem wbiegł młody Laban, mąż Zuzi Tall.

– Słyszeliście, o czym gadają w całej parafii?

– O ekonomie Pennywaysie?

– Nie, jeszcze o czymś innym.

– Nie, nic nie wiemy – odpowiedzieli wpatrzeni w usta Labana, jak gdyby chcąc w połowie drogi pochwycić słowa wybiegające mu z krtani.

– Co za okropna noc – mruknął Józef Poorgrass, wymachując konwulsyjnie rękami. – Od rana dzwoniło mi w lewym uchu, tak że spodziewałem się jakiegoś morderstwa. A w dodatku widziałem dziś samotną srokę.

– Zginęła gdzieś Fanny Robin, najmłodsza służąca panny Everdene, i nie mogą jej nigdzie znaleźć. Przez dwie godziny czekali z zamknięciem drzwi, ale nie wróciła. I nie wiedzą już, co robić, bo jak pójdą spać, to Fanny zastanie drzwi zamknięte. Może by się tym tak bardzo nie przejmowali, ale w ostatnich dniach dziewczyna była czegoś strasznie markotna, a Marianna powiada, że biedaczce musiało się stać co złego i wygląda na to, że czas rozpocząć sądowe śledztwo.

– Może się spaliła! Pewnie się spaliła! – szepnął suchymi wargami Józef Poorgrass.

– Nie, może się utopiła – powiedział Laban Tall.

– A może chwyciła za ojcowską brzytwę? – zgadywał Billy Smallbury lubujący się w szczegółach.

– Właśnie z tej racji panienka przed pójściem spać chce pomówić z jednym z nas albo z dwoma, bo strasznie się zdenerwowała najpierw tą sprawą z ekonomem, a potem z powodu dziewczyny.

Wszyscy pośpieszyli drogą wiodącą do dworu prócz starego piwowara, którego żadne wieści, pożar, deszcz, a nawet pioruny nie zdołałyby wyciągnąć z nory. Toteż gdy kroki odchodzących ucichły, rozsiadł się z powrotem na ławie i jak zwykle, czerwonymi zmętniałymi oczami, zapatrzył się w ognisko.

W oknie sypialni ponad ich głowami zamajaczyła głowa i ramiona Betsaby spowite w mistyczną biel.

– Czy to moi folwarczni ludzie? – zapytała z niepokojem.

– Tak, proszę panienki, jest tu nas kilku – odpowiedział mąż Zuzi Tall.

– Jutro z samego rana niech kilku z was obejdzie okoliczne wsie i rozpyta się, czy kto nie widział Fanny Robin. Trzeba to zrobić ostrożnie, bo dotychczas nie ma jeszcze powodu do niepokoju. Musiała odejść wtedy, kiedy wszyscy byliśmy przy pożarze.

– Za pozwoleniem panienki – odezwał się Jakub Smallbury – czy ona czasem nie miała jakiego chłopca w naszej parafii?

– Nie wiem – odparła Betsaba.

– Myśmy też o nikim takim nie słyszeli – odezwało się kilka głosów.

– To mało prawdopodobne – mówiła dalej Betsaba – bo każdy kawaler, o ile byłby porządnym chłopcem, mógł był tu do niej przychodzić. Najbardziej tajemnicze jest w tej sprawie i najwięcej mnie niepokoi to, że, jak powiada Marianna, dziewczyna wyszła z domu tylko w roboczym ubraniu i nawet bez czepeczka.

– Niech się panienka nie gniewa za to, co powiem, ale czyż która dziewczyna wyszłaby na spotkanie ze swoim chłopcem i nie wystroiła się przedtem jak się patrzy? – podsunął Jakub, wspominając własne doświadczenia z przeszłości.

– Zdaje mi się, że miała ze sobą jakieś zawiniątko, choć co w nim było, nie widziałam – odezwał się głos Marianny z innego okna, pewnie z jej pokoju. – Ale ona tu nie miała żadnego chłopca. Jej kawaler mieszka w Casterbridge i jest, zdaje się, żołnierzem.

– Czy wiecie, jak się nazywa? – zapytała Betsaba.

– Nie, proszę panienki, co do tego była bardzo skryta.

– Może bym się dowiedział, gdybym poszedł do koszar w Casterbridge – powiedział William Smallbury.

– Doskonale. Jeżeli więc Fanny do rana nie wróci, to trzeba będzie tam pójść, rozpytać się o tego człowieka i starać się z nim rozmówić. Czuję się za nią tym bardziej odpowiedzialna, że dziewczyna nie ma tu żadnych krewnych ani przyjaciół. Mam jednak nadzieję, że ze strony tego chłopca nie spotkała jej żadna krzywda… Wreszcie ta nieprzyjemna historia z ekonomem. Ale teraz nie mogę o tym mówić.

Betsaba miała tyle powodów do zdenerwowania, że uważała, iż nie warto przejmować się specjalnie jednym.

– A więc zróbcie, jak powiedziałam – dokończyła, zamykając okiennicę.

– Dobrze, panienko – odpowiedzieli i rozeszli się.

Nocy tej u Coggana, pod zasłoną przymkniętych powiek Gabriela snuły się fantastyczne obrazy niby rzeka płynąca szybkim nurtem pod pokrywą lodu. Noc była zawsze porą, kiedy najwyraźniej widział Betsabę, toteż i teraz, podczas gdy mijały wolno godziny mroku, wpatrywał się z tkliwością w jej obraz. Rzadko kiedy rozkosze wyobraźni zdołają wynagrodzić mękę bezsenności, tej nocy jednak stało się inaczej, gdyż rozkosz widzenia Betsaby zatarła w nim przelotnie świadomość ogromnej różnicy istniejącej między widzeniem a posiadaniem.

Rozmyślał również nad sprowadzeniem z Norcombe swych niewielu narzędzi i książek. Biblioteka jego składała się z następujących dzieł: Najlepszy towarzysz młodzieży, Niezawodny przewodnik dla weterynarza, Lekarz zwierząt, Raj utracony, Wędrówka pielgrzyma, Robinson Kruzoe, Słownik Asha i Arytmetyka Walkingama. Mimo że spis tych dzieł był tak ograniczony, Oak, dzięki częstemu i pilnemu ich czytaniu, potrafił z nich wyciągnąć więcej pożytecznych wiadomości niż ktokolwiek inny, będący w lepszych warunkach i posiadający całe półki uginające się pod ciężarem książek.

ROZDZIAŁ IX

Zaścianek. Gość. Połowiczne zwierzenia.

Przy dziennym świetle wiejska siedziba Betsaby Everdene, nowej pani Oaka, pod względem architektonicznym przedstawiała się jako szary od starości budynek z wczesnej epoki odrodzenia, sądząc zaś po jej rozmiarach, jak to często bywa, można było na pierwszy rzut oka wnioskować, że niegdyś była to pańska rezydencja górująca nad okolicznymi drobnymi folwarkami; obecnie jednak utraciła swój pierwotny charakter wytwornej rezydencji, a cała posiadłość stanowiła już tylko obszerną połać skromnych dzierżawnych folwarków niezamieszkanych przez właścicieli.

Front budynku zdobiły rowkowane pilastry ciosane w twardym kamieniu, a nad dachem widniały tu i ówdzie po dwa kominy połączone łukami, ozdobne zakończenia dachu lub inne uderzające szczegóły zdradzające ślady gotyckiego pochodzenia. Miękkie brunatne mchy niby spłowiały aksamit wyściełały kamienną dachówkę, a kępy rozchodnika wyrastały z otworów rynien biegnących wzdłuż niskich przybudówek. Żwirowana aleja wiodąca od frontowych drzwi do gościńca była po bokach porośnięta gęstszym srebrnozielonym mchem; pośrodku biegł orzechowobrunatny pas żwiru szerokości zaledwie około dwóch stóp. Powyższy szczegół i ogólny senny wygląd frontowej części domu w porównaniu z ożywionym ruchem po przeciwległej stronie nasuwał myśl, że w miarę przystosowywania domu do celów gospodarskich całe życie w nim przeniosło się na inną stronę. Tego rodzaju przewroty, zniekształcenia, potężne zahamowania wywołane przez handel dotykają często nie tylko pojedyncze domy, lecz także całe ich kompleksy, ulice i miasta powstałe pierwotnie li tylko dla przyjemności.

Tego ranka rozlegały się ożywione głosy w górnych pokojach, do których wiodły główne schody wykonane z twardej dębiny, przy czym słupki podtrzymujące balustradę, ciężkie jak nogi łóżek, były toczone w dziwaczny sposób, właściwy swojej epoce: poręcz solidna jak okienne parapety, same zaś schody wijące się i pokręcone niby człowiek zaglądający sobie przez ramię. Górne pokoje miały podłogi o nierównych powierzchniach, wznoszące się w pagórki i opadające w dolinki, a że w danej chwili zdjęto z nich dywany, widać więc było, że deski pełne są dziurek wydrążonych przez robactwo. Przy otwieraniu i zamykaniu drzwi wszystkie okna odpowiadały brzękiem, drżąc przy każdym żywszym poruszeniu, a skrzypienie podłóg niby duch niewidzialny towarzyszyło każdemu krokowi chodzących po domu osób.

W pokoju, z którego dolatywały głosy, Betsaba i jej panna służąca, Liddy Smallbury, siedząc na podłodze, porządkowały całe stosy papierów, książek, butelek i różnych rupieci rozrzuconych bezładnie dokoła, a pozostałych po zmarłym właścicielu. Liddy, prawnuczka starego piwowara, mniej więcej rówieśniczka Betsaby, była typem młodej, beztroskiej angielskiej wieśniaczki. Nieregularność jej rysów wynagradzała sowicie śliczna, świeża cera mająca o tej zimowej porze bledszy różowy odcień pokrywający jednolicie twarz wybitnie okrągłą, jaką widuje się na obrazach Terburga albo Gerarda Dou; i podobnie jak na portretach pędzla tych wielkich kolorystów, uroda jej wahała się między wdziękiem i idealną pięknością. Jakkolwiek żywego usposobienia, była mniej śmiała niż Betsaba, a chwilami zdobywała się na powagę będącą na poły wyrazem jej własnych, szczerych uczuć, na poły ugrzecznienia dyktowanego przez obowiązek.

Przez uchylone drzwi odgłos szczotki do szorowania prowadził nas do posługaczki Marianny Money, osoby mającej twarz płaską i okrągłą niczym dysk i pomarszczoną nie tyle na skutek wieku, ile z powodu długiego gapienia się na przedmioty odległe. Samo wspomnienie o niej wprowadzało w dobry humor, a rozmowa o niej wywoływała w myśli obraz zasuszonego normandzkiego jabłka.

– Przestań na chwilę szorować – zawołała przez drzwi Betsaba – bo słyszę czyjeś kroki!

Marianna odłożyła szczotkę.

Od frontowej strony domu dał się słyszeć coraz wyraźniejszy stukot kopyt końskich. Koń zwolnił biegu, skręcił przy furtce, a co dziwniejsze, wjechał przez zarośniętą mchem alejkę wprost przed drzwi. Ktoś zastukał do drzwi końcem kija czy też rękojeścią szpicruty.

– Co za bezczelność – szepnęła Liddy – wjeżdżać w ten sposób na ścieżkę! Dlaczegóż nie zatrzymał się przed bramą? O Boże, toż to jakiś pan! Widzę stąd główkę jego kapelusza.

– Uspokój się! – ofuknęła ją Betsaba.

Liddy umilkła i dalsze zainteresowanie zdarzeniem wyrażała tylko mimiką.

– Dlaczego pani Coggan nie otwiera drzwi? – zapytała znów Betsaba.

Od dębowych drzwi rozległo się bardziej energiczne stukanie.

– Marianno, otwórz wreszcie! – zawołała Betsaba, drżąc pod naporem różnych romantycznych przypuszczeń.

– Przecież panienka widzi, jak ja wyglądam – tłumaczyła się pomywaczka.

Wystarczył jeden rzut oka na Mariannę, by przyznać jej słuszność.

– Więc ty musisz otworzyć – zwróciła się do Liddy.

Liddy wstrząsnęła ramionami okrytymi kurzem od porządkowania rupieci i spojrzała błagalnie na swoją panią.

– No, wreszcie już poszła pani Coggan – westchnęła z ulgą Betsaba, dając upust wzruszeniu, które na chwilę wstrzymało jej oddech. Drzwi otwarły się i czyjś niski głos zapytał:

– Czy zastałem pannę Everdene?

– Zaraz zobaczę, proszę pana – odpowiedziała pomywaczka i za chwilę weszła znów do pokoju.

– Mój Boże, jakiż to ten świat sprzeczny – paplała pani Coggan (zażywna niewiasta, wypowiadająca każdą uwagę innym tonem, zależnie od tego, jak dalece przejmowała się jej treścią, prócz tego umiejąca podrzucać na patelni naleśniki lub wywijać trzepaczką z dokładnością matematyka, a w danej chwili mająca ręce oblepione resztkami ciasta, a ramiona opylone mąką). – Ile razy podwinę rękawy i zabiorę się do robienia budyniu, to musi się zdarzyć jedno z dwojga, albo mnie nos zaswędzi i muszę się podrapać, albo też ktoś zastuka do drzwi. Przyszedł pan Boldwood i chce się z panienką zobaczyć.

Wobec tego, że strój jest częścią składową kobiety i wszelkie w nim braki pociągają za sobą brzydki wygląd i zniekształcenie całej postaci, Betsaba powiedziała bez namysłu:

– Nie mogę go przyjąć w tym stanie. Co robić?

Wymówka, że „pani nie ma w domu” nie przyjęła się jeszcze na folwarkach w Weatherbury, toteż Liddy poradziła:

– Trzeba powiedzieć, że pani jest okropnie zakurzona i nie może zejść.

– To bardzo dobra odpowiedź – zaopiniowała pani Coggan.

– Powiedz tylko, że nie mogę go przyjąć, to wystarczy.

Pani Coggan zeszła i spełniła polecenie, dodając jeszcze na własną odpowiedzialność:

– Panienka, proszę pana, czyści butelki i wygląda szkaradnie, dlatego też nie może pana przyjąć.

– Mniejsza o to – odpowiedział obojętnie głęboki męski głos. – Chciałem tylko zapytać, czy nie ma jakich wiadomości o Fanny Robin?

– Nie, proszę pana, ale może dowiemy się wieczorem. William Smallbury poszedł do Casterbridge, gdzie podobno mieszka jej kawaler, a także inni rozpytują się na wszystkie strony.

Znów rozległ się tętent koński i po chwili ścichł. Drzwi się zamknęły.

– Któż to taki ten pan Boldwood? – zapytała Betsaba.

– Dziedzic z Małego Weatherbury.

– Żonaty?

– Nie, proszę panienki.

– Ile ma lat?

– Chyba ze czterdzieści, bardzo przystojny, wygląda bardzo poważnie i jest bogaty.

– Ileż to kłopotów z tym odkurzaniem! Zawsze mi się wtedy coś przydarzy – uskarżała się Betsaba. – A dlaczego tak się dopytywał o Fanny?

– Dlatego że ona w dzieciństwie nie miała nikogo bliskiego, więc pan Boldwood wziął ją do siebie, posyłał do szkoły i wystarał się dla niej o miejsce u stryja panienki. On do takich rzeczy ma bardzo dobre serce, za to do innych, Boże, uchowaj!

– Do jakich innych?

– Nie było chyba na świecie bardziej nieczułego mężczyzny względem kobiet niż on. Zalecały się do niego całymi tuzinami, kusiły go skromne i łagodne panny z całej okolicy. Jane Perkins przez dwa miesiące uwijała się przy nim niby niewolnica. Dwie panny Taylor straciły nad nim rok czasu, zaś córkę farmera Ivesa kosztował całe noce wylanych łez, a w dodatku ze dwadzieścia funtów wydanych na stroje, ale dalibóg, mogła była tak samo wyrzucić te pieniądze za okno.

W tej chwili nadbiegł mały chłopczyk i zajrzał do pokoju. Był to jeden z Cogganów, które to nazwisko, podobnie jak Smallbury, było tak rozpowszechnione wśród okolicznych rodzin jak wśród angielskich rzek nazwa Avon albo Derwent. Dzieciak ten miał zawsze do pokazania przyjaciołom obruszony ząb czy też skaleczony palec, przy czym robił minę, jak gdyby ta dolegliwość wywyższała go ponad zwykłych śmiertelników niewiedzących, co to ból. Wypadało, by świadek tej demonstracji westchnął na pół z podziwem, na pół ze współczuciem: „Biedne dziecko!”.

– A ja mam pen-sa! A ja mam pen-sa! – wyskandował mały Coggan.

– Któż ci go dał, Teddy? – zapytała Liddy.

– Pan Boldwood. Za to, że mu otworzyłem bramę.

– A co ci powiedział?

– Powiedział: „Dokąd to maszerujesz, mój mały?”. A ja na to: „Do panny Everdene, proszę pana”. A on znów zapytał: „To pewnie starsza pani, prawda?”. A ja mu odpowiedziałem: „Tak”.

– Ach, ty łobuzie, dlaczegoś mu tak powiedział?

– A bo mi dał pensa.

Po wyjściu dziecka Betsaba zawołała z rozdrażnieniem:

– Że też człowiek musi mieć zawsze jakiś powód do irytacji…! Idź już sobie, Marianno, albo zabierz się znów do szorowania czy do jakiej innej roboty. Powinnaś była już dawno wyjść za mąż, a nie sterczeć mi tu nad głową.

– Święta prawda, panienko. Ale cóż, biednego tom nie chciała, a znów bogaty nie chciał mnie, więc zostałam samotna niczym pustelnik w puszczy.

– Panienko, a czy z panienką chciał się kto ożenić? – ośmieliła się zapytać Liddy, kiedy już zostały same. – Pewnie było takich co niemiara, prawda?

Betsaba przez chwilę milczała, jak gdyby nie zamierzała wcale odpowiedzieć, pokusa powiedzenia „tak” była jednak zbyt silna, gdyż wprawdzie twierdziła, że nigdy nie wyjdzie za mąż, ale rozgniewało ją, że ktoś uważa ją za starą.

– Owszem, był taki jeden – odpowiedziała tonem doświadczonej kobiety, a jednocześnie przed oczyma jej stanął obraz Gabriela Oaka, kiedy był jeszcze farmerem.

– Jak to musiało być przyjemnie! – zawołała Liddy, odtwarzając sobie w myśli tę scenę. – Ale pani go nie chciała?

– Nie był dla mnie dość dobrą partią.

– Co za rozkosz spojrzeć wtedy na kawalera z góry. W takich razach każda dziewczyna z przyjemnością powie: „Dziękuję panu”. Jakbym słyszała: „Nic z tego, mój panie, warta jestem kogoś lepszego”. Albo: „Może pan pocałować mnie w nóżkę, bo usta zachowuję dla bardziej odpowiedniego konkurenta”. A czy panienka go kochała?

– Ach nie, ale bardzo go lubiłam.

– A teraz?

– Gdzie tam! Ale czyje to kroki słychać na podwórzu?

Liddy wyjrzała przez okno na dziedziniec osnuty już mrokiem wczesnego zmierzchu. Do tylnych drzwi zbliżała się wygięta linia ludzi idących gęsiego. Cały ten sznur wlokących się postaci miał widocznie myśl skierowaną do jednego celu, podobnie jak owe dziwne istoty znane jako Łańcuch Salpae, które różniąc się między sobą pod wieloma względami, były jednak ożywione jedną wspólną wolą. Niektórzy ubrani byli jak zwykle, w śnieżnobiałe, inni w brązowawe kitle ze zgrzebnego lub żaglowego płótna wyszywanego krzyżykowym haftem na ramionach, piersiach i plecach. Kilka kobiet w drewnianych sabotach zamykało pochód.

– Wali do nas cała gromada chłopów! – oznajmiła Liddy, rozpłaszczając sobie nos na szybie.

– Dobrze, Marianno, zejdź na dół i zatrzymaj ich w kuchni, dopóki się nie ubiorę, a potem wprowadź ich do sieni.

ROZDZIAŁ X

Pani i jej czeladź.

Pół godziny później Betsaba, już ubrana, weszła wraz z Liddy do starej sieni, gdzie czeladź jej zajęła już miejsca na długiej ławie stojącej w głębi. Usiadła przy stole, otworzyła księgę dniówek, wzięła do ręki pióro i położyła obok siebie płócienny worek z pieniędzmi. Z worka wysypała na stół kupkę monet. Liddy usiadła obok niej i zabrała się do szycia, lecz od czasu do czasu przerywała robotę, rozglądając się dokoła lub z miną zaufanej osoby brała do ręki jeden z leżących przed nią złotych suwerenów, starając się jednocześnie wyrazem twarzy dać do poznania, że podziwia je wyłącznie jako dzieło sztuki, a nie zależy jej na posiadaniu ich jako pieniędzy.

– A teraz, moi drodzy – powiedziała Betsaba – zanim rozpocznę wypłatę, muszę z wami poruszyć dwie sprawy. Po pierwsze, chcę was zawiadomić, że ekonoma zwolniłam z pracy za złodziejstwo i że postanowiłam nie trzymać już żadnego rządcy, radzić sobie sama i ująć wszystko we własne ręce.

Wszyscy głęboko westchnęli, dając tym wyraz ogólnego zdziwienia.

– A po drugie, czy dowiedzieliście się już czego o Fanny?

– Nie, nic jeszcze.

– A coście w tej sprawie zrobili?

– Spotkałem pana farmera Boldwooda – odrzekł Jakub Smallbury – i razem z nim i jeszcze z dwoma innymi przeszukaliśmy całą sadzawkę pod Norwill, aleśmy nic nie znaleźli.

– A nowy pasterz poszedł do oberży Pod Jelenią Głową, bo myślał, że może tam poszła, ale nikt jej tam nie widział – dodał Laban Tall.

– A czy William Smallbury poszedł do Casterbridge?

– Tak, proszę pani, ale jeszcze nie wrócił. Obiecał, że będzie w domu koło szóstej.

– Do szóstej brakuje jeszcze piętnastu minut – rzekła Betsaba, spoglądając na zegarek. – Może za chwilę nadejdzie. No, a teraz – zajrzała do księgi dniówek – Józefie Poorgrass, czy obecny?

– Tak jest, proszę pana, to jest, chciałem powiedzieć, proszę panienki – odezwał się wezwany. – To ja właśnie nazywam się Poorgrass.

– A czym tu jesteście?

– Sam to uważam, że niczym. A co tam ludzie o mnie mówią, nie wiem, choć myślę, że mnie chwalą.

– Jaką robotę macie na folwarku?

– Bez cały rok znajdzie się zawsze coś do wożenia, podczas zasiewów strzelam do wróbli i do kawek i pomagam przy zarzynaniu świń.

– Ile się wam należy?

– Dziewięć szylingów i dziewięć pensów, a przydałoby się jeszcze dorzucić z pół pensa, proszę pana, to jest, proszę pani.

– Zgadza się. A że to moja pierwsza wypłata, macie tu całe dziesięć szylingów.

Betsaba, dumna z własnej hojności okazanej tak publicznie, lekko się zarumieniła, a Henryk Fray, który się przysunął do jej krzesła, uniósł brwi i palce, usiłując w ten dyskretny sposób okazać swe zdumienie.

– A ile się należy temu tam w kącie? Nie wiem, jak się nazywa.

– Mateusz Moon, proszę pani – odezwał się dziwaczny zlepek odzieży, pod którą zaledwie rysowała się drobna postać, i posunął się na palcach w nieokreślonym kierunku, skręcając bezwolnie to na lewo, to na prawo.

– Mateusz Mark? Mówcie wyraźniej, przecież nie zrobię wam nic złego – ośmielała go młoda farmerka.

– Mateusz Moon, proszę pani – poprawił Henryk Fray spoza jej krzesła, do którego się przysunął.

– Mateusz Moon – powtórzyła Betsaba, kierując swe błyszczące oczy na księgę dniówek. – Należy się wam dziesięć szylingów i dwa i pół pensa, prawda?

– Tak, proszę pani – potwierdził Mateusz głosem cichym jak szmer wiatru wśród suchych liści.

– Oto wasza należność. A teraz następny… Andrzej Randle, podobno jesteście tu od niedawna. A dlaczego porzuciliście służbę na tamtym folwarku?

– Pp-pp-pp-roszę pa…ni… pp-pr-pr-oszę pp…ani…

– To jąkała, proszę pani – rzekł Henryk Fray półgłosem. – Wyrzucili go z tamtej służby, bo tylko raz jeden przemówił wyraźnie, a powiedział wtedy do pana, że jego dusza należy tylko do niego, i różne tam inne bezeceństwa. Kląć to on potrafi tak dobrze jak pani albo ja, ale mówić po ludzku nie potrafi, choćby go żywcem krajać…

– Andrzeju Randle, tu są wasze pieniądze… może wreszcie kiedyś dokończycie tego podziękowania. A teraz… Miller… O, jeszcze jedna… Soberness… Pewnie obie kobiety?

– Tak, proszę pani, tu jesteśmy – odezwały się jednocześnie cienkim dyszkantem.

– Jaką miałyście robotę?

– Podawałyśmy snopy do młockarni, kręciłyśmy powrósła ze słomy i płoszyłyśmy kury i koguty, kiedy chciały dziobać ziarno na siew, a jeszcze sadziłyśmy motyką wczesne ziemniaki.

– Dobrze, już wiem.

– Czy to dobre robotnice? – zapytała cicho Henryka Fraya.

– Och, proszę pani, niech mnie pani nie pyta. Pyskate to i grzeszne, że takich drugich na świecie nie ma – mruknął Henryk pod nosem.

– Dość tego. Siądźcie już!

– Kto, proszę pani?

– Wy. Proszę, siadajcie.

Siedzący w głębi sali Józef Poorgrass zadrżał, a w ustach zaschło mu ze strachu przed groźnymi następstwami, gdy zobaczył, że Betsaba przemawia tak surowo, a Henryk cofa się w głąb sieni.

– A teraz następny. Labanie Tall, czy chcecie u mnie dalej pracować?

– Czy u pani, czy u kogo innego, byleby mi dobrze płacił – odpowiedział młody żonkoś.

– Słusznie, przecież człowiek musi żyć! – zawołała z głębi jakaś kobieta, która przed chwilą, stukając chodakami, weszła do sieni.

– Co to za jedna? – zapytała Betsaba.

– Jego ślubna małżonka – odrzekła ta sama kobieta z jeszcze większą swobodą w głosie i zachowaniu. Niewiasta owa twierdziła, że ma dwadzieścia pięć lat, wyglądała na trzydzieści, uchodziła za trzydziestopięcioletnią, a naprawdę miała czterdzieści. Wzorem innych świeżo poślubionych mężatek przy ludziach nigdy nie okazywała serdeczności wobec męża, może zresztą dlatego, że jej wcale nie czuła.

– Ach, tak? – rzekła Betsaba. – A więc, Labanie, czy zostajecie u mnie?

– Tak, proszę pani, zostaje – odezwał się znów krzykliwy głos ślubnej małżonki Labana.

– Czyż on sam nie potrafi odpowiedzieć?

– Gdzie tam, proszę pani. Taki niedorajda! Niezły z niego chłop, ale gamoń, jakich mało – odparła znów żona.

– Ha, ha, ha! – zaśmiał się Laban, usiłując w ten brzydki sposób zdobyć sobie uznanie, gdyż był równie nieczuły na najgorsze przezwiska jak kandydat na posła podczas agitacji wyborczej.

Pozostałe nazwiska zostały wywołane w ten sam sposób.

– Chyba to już koniec – rzekła Betsaba, zamykając księgę i odgarniając z czoła niesforny kosmyk włosów. – Czy William Smallbury już powrócił?

– Jeszcze nie, proszę pani.

– Nowy pasterz będzie potrzebował pomocnika – odezwał się Henryk Fray, starając się zająć znów przy pani stanowisko doradcze i przysuwając się chyłkiem do jej krzesła.

– Dobrze. Kogo by mu przydzielić?

– Może Kaina Balla. To bardzo porządny chłopiec – rzekł Henryk – a pasterz Oak pewnie nie będzie miał nic przeciw temu, że to dopiero wyrostek – dodał, zwracając się z przymilnym uśmiechem do pasterza, który właśnie zjawił się w sieni i stał oparty o drzwi z rękami skrzyżowanymi na piersi.

– Nie, nie mam nic przeciw temu – odpowiedział Gabriel.

– Dlaczego temu Kainowi dano takie imię? – zapytała Betsaba.

– Ano, widzi pani, jego matka nie bardzo jest biegła w Piśmie Świętym i przy chrzcie pomyliła się, myśląc, że to Abel zabił Kaina, i nazwała go Kainem, a miało być Abel. Tak też jej proboszcz wytłumaczył, ale było już za późno i imię to zostanie już na wieki w księgach parafialnych. A to bardzo niedobrze dla chłopca.

– Tak, to niedobrze.

– Ale my zdrabniamy to imię, jak tylko się da, i nazywamy go Kainkiem. Biedna wdowa, niby jego matka, tak sobie to wzięła do serca, że mało oczu nie wypłakała. Bo też sama miała takich pogańskich rodziców, co nie posyłali jej ani do szkoły, ani do kościoła. Z tego widać, proszę pani, że winy ojców spadają na dzieci.

Tu twarz pana Fraya powlokła się łagodną melancholią, z jaką zwykle opowiadamy o nieszczęściach, które nie dotyczą naszej własnej rodziny.

– A więc dobrze, Kainek Ball będzie pomocnikiem naszego pasterza. A czy wy – mówię do was, Gabrielu Oak – znacie dokładnie wasze obowiązki?

– Znam je dokładnie. Dziękuję pani, panno Everdene – odpowiedział pasterz, stojąc nadal przy drzwiach. – A czego nie będę wiedział, o to zapytam. – Gabriel był zmieszany wyraźnym chłodem jej obejścia. Doprawdy, nikt niewtajemniczony nie mógł ani na chwilę przypuszczać, że Oak i ta piękna kobieta, przed którą stał, nie byli sobie obcy. Może jednak ta jej dumna postawa jest nieuchronnym wynikiem wzniesienia się wyżej na drabinie społecznej i przejścia z chaty do dużego domu i własnych gruntów. Istnieją na to przykłady w wyższych sferach. Przecież w dziełach późniejszych poetów czytamy, że kiedy Jowisz wraz z rodziną przeniósł się ze swej ciasnej siedziby na szczycie Olimpu do rozpostartego nad nim przestronnego nieba, to w mowie jego i całej rodziny dała się zaraz zauważyć odpowiednio spotęgowana doza arogancji i chłodnej powściągliwości.

W korytarzu dały się słyszeć czyjeś kroki, ciężkie i miarowe, co ujmowało im szybkości.

– To Billy Smallbury wraca z Casterbridge! – zawołali wszyscy jednocześnie.

– Co słychać? – zapytała Betsaba, gdy Billy, wyszedłszy na środek sieni, wyjął z kapelusza chustkę i wytarł nią czoło od środka aż po najdalszą linię włosów.

– Byłbym tu przyszedł wcześniej, panienko – odezwał się wreszcie – gdyby nie ta psia pogoda. – Tupnął z całej siły jedną i drugą nogą, a spojrzawszy na jego buty, można było zauważyć, że są oblepione śniegiem.

– Ale jakoś dobrnęliście – zauważył Henryk.

– Więc co się stało z Fanny? – zapytała Betsaba.

– Ano cóż, proszę pani, mówiąc prosto z mostu: uciekła z żołnierzami.

– Niemożliwe! Taka porządna dziewczyna!

– Opowiem pani wszystko po kolei. Jakem przyszedł do koszar w Casterbridge, to mi powiedzieli: „Jedenasty pułk dragonów wymaszerował, a na jego miejsce przyszli inni”. Bo ten jedenasty jeszcze w tamtym tygodniu odszedł do Melchester i jeszcze dalej. Rozkaz rządu nadszedł w nocy niczym złodziej, taka już jego natura, a ci z jedenastego, zanim się obejrzeli, już byli w drodze. Przechodzili nawet tędy, niedaleko stąd – dodał.

Gabriel słuchał z zajęciem.

– Widziałem ich – powiedział.

– No więc – mówił dalej William – szli przez ulicę z całą paradą i grali Dziewczynę, którą zostawiłem. A grali, jak powiadają, hucznie i skocznie, że ha! Co bęben zawarczy, to w człowieku aż się wszystko podrywa, a we wszystkich szynkowniach w całym mieście nie było takiego, co by mu łzy nie kapały, i wśród stałych gości, i dziewcząt, których tu lepiej nie nazwę.

– Nie wybierali się przecież na wojnę?

– Nie, proszę pani, ale szli na miejsce tych, co kiedyś pójdą na wojnę, a to już prawie to samo. Wtedy powiedziałem sobie, że kawaler Fanny na pewno służył w tym pułku, a ona poszła za nim. To, proszę panienki, jasne jak słońce.

– Czy już wiecie, jak on się nazywa?

– Nie, nikt tego nie wie, ale zdaje mi się, że on ma wyższą rangę niż prosty szeregowiec.

Gabriel się zamyślił, lecz nic nie powiedział, gdyż nie był pewien, czy jego podejrzenie jest słuszne.

– No, trudno, dziś nie dowiemy się już nic więcej – rzekła Betsaba – ale dobrze by było, gdyby który z was poszedł do farmera Boldwooda i powiedział mu choć tyle, ile sami wiemy.

Po czym wstała, ale przed odejściem z pełną wdzięku godnością powiedziała jeszcze kilka słów, a żałobny strój dodał tej przemowie trochę spokojnej powściągliwości, jakiej w słowach jej trudno było się doszukać.

– A teraz pamiętajcie, że zamiast pana macie panią. Nie wiem jeszcze, czy mam zdolności do gospodarowania, ale postaram się robić wszystko jak najlepiej i jeżeli będziecie mi służyć rzetelnie, to i ja odpłacę wam tym samym. A gdy znajdzie się wśród was ktoś nieuczciwy (czego nie przypuszczam), to niech sobie nie wyobraża, że skoro jestem kobietą, to nie potrafię odróżnić dobrej służby od złej.

Wszyscy:

– Nie, proszę pani.

Liddy:

– Doskonale to pani powiedziała.

– Będę wstawała, zanim wy się obudzicie; zanim wstaniecie, ja będę już w polu, a zanim wy się tam znajdziecie, ja będę już po śniadaniu. Słowem, zadziwię was wszystkich.

Wszyscy:

– Tak jest, proszę pani.

– A teraz dobranoc.

Wszyscy:

– Dobranoc!

Po czym mała pracodawczyni wstała od stołu i odpłynęła z sieni, a jej czarna jedwabna suknia wlokła się za nią, zagarniając źdźbła słomy i z suchym szelestem ciągnąc je po podłodze. Za nią Liddy, dostosowując swe uczucia do podniosłej chwili, sunęła z nieco mniejszą godnością, graniczącą z parodią, i drzwi się zamknęły.

ROZDZIAŁ XI

Przed koszarami. Śnieg. Spotkanie.

Trudno o bardziej posępny widok niż ten, jaki owego wieczora podczas śnieżnej zamieci przedstawiało przedmieście pewnego garnizonowego miasta oddalonego o kilka mil na północ od Weatherbury, o ile w ogóle można nazwać widokiem coś, czego głównym składnikiem jest ciemność.

Była to noc, kiedy smutek może ogarnąć najweselszych ludzi, nie wywołując w nich przeświadczenia, że smutek ten jest nieusprawiedliwiony; kiedy dla człowieka wrażliwego miłość staje się przedmiotem troski, nadzieja przeradza się w złe przeczucia, a z wiary pozostaje zaledwie nadzieja; kiedy pamięć nie budzi żalu wspominaniem korzystnych dla ambicji, lecz straconych sposobności, a przewidywanie czegoś, co może nastąpić, nie zachęca do działania.

Widownią sceny, którą opisujemy, była dostępna dla wszystkich ścieżka biegnąca nad brzegiem rzeki, za którą wznosił się wysoki mur. Po prawej stronie ścieżki ciągnął się szmat ziemi składający się w części z łąki, w części z trzęsawiska sięgającego daleko, aż do rozległych falistych rozłogów.

Na tego rodzaju ziemiach zmiana pór roku zaznacza się w krajobrazie nie tak wyraźnie jak na gruntach zalesionych; dla uważnego obserwatora zmiany te są jednak nie mniej widoczne. Cała różnica polega na tym, że przejawiają się one w sposób nie tak powszechny i znany jak pękanie pąków czy opadanie liści. Wiele zmian występuje nie tak stopniowo i niedostrzegalnie, jak można by mniemać, obserwując ogólne obumieranie trzęsawisk albo ugorów. W okolicy, o której mowa, zbliżanie się zimy zaznacza się wyraźnymi etapami; możemy więc kolejno obserwować: zniknięcie wężów, zmieniony wygląd paproci, wezbranie wód na bagnach, zgęszczenie mgieł, przyprószenie ziemi i roślinności szronem, zanik grzybów, wreszcie zniwelowanie terenu przez opady śnieżne.

Dzisiejszej nocy wspomniane wyżej trzęsawisko osiągnęło ostatni etap w kolejności zmian i po raz pierwszy w tej porze roku nierówności terenu utraciły swe zarysy: nie przypominały już ani nie ujawniały swych kształtów i pozostały jedynie czymś, co stanowiło najniższą warstwę śnieżnego horyzontu. Skłębione podobłocze wirujących płatków pokryło wkrótce łąkę i bagna nową szatą, nadając im tylko wygląd bardziej pustynny i nagi. Olbrzymie sklepienie chmur opuściło się dziwnie nisko, tworząc nad wielką, mroczną pieczarą jak gdyby dach chylący się stopniowo ku ziemi. Mimo woli przychodziło na myśl, że śnieg wirujący pod niebem i śnieg okrywający ziemię połączy się niebawem w jednolitą całość, nie pozostawiając w środku żadnej wolnej przestrzeni.

Zwróćmy teraz uwagę na charakterystyczne cechy strony lewej: na płaskość rzeki i prostopadłość muru nad rzeką oraz ciemność ogarniającą i rzekę, i mur. Jeżeli cokolwiek mogło być ciemniejsze od nieba, to tylko mur, jeżeli było coś bardziej posępnego od muru, to płynąca pod murem rzeka. Na ledwo widocznym szczycie dachu majaczyła tu i ówdzie zębata linia kominów, a na fasadzie budynku, i to tylko na jej górnej części, słabo rysowały się podłużne kształty okien. Poniżej, aż po brzeg rzeki, żadna wypukłość ani wgłębienie nie przecinały jednostajnej powierzchni.

Uderzająca kolejność głuchych dźwięków, zadziwiająca regularnością odstępów, z trudem przedzierała się przez powietrze spod śnieżnego puchu. Był to pobliski zegar wydzwaniający godzinę dziesiątą. Zegar był umieszczony na zewnątrz gmachu, a obciążony kilkoma calami puszystego śniegu na pewien czas utracił głos.

O tej godzinie zamieć cokolwiek osłabła. Tam, gdzie przedtem spadało dwadzieścia płatków, prószyło już tylko dziesięć, a po pewnym czasie na miejsce dziesięciu – zaledwie jeden. Chwilę później na brzegu rzeki poruszyła się jakaś postać.

Sądząc po jej konturach rysujących się na bezbarwnym tle, uważny obserwator mógł wywnioskować, że jest bardzo drobna. Byłoby trudno stwierdzić coś więcej, prócz tego, że to istota ludzka.

Postać posuwała się wolno, ale bez większego wysiłku, bo śnieg, mimo że spadł raptownie, nie był jeszcze głębszy nad dwa cale. W tej chwili dały się słyszeć głośne słowa:

– Raz, dwa, trzy, cztery, pięć…

Po wymówieniu każdego słowa postać posuwała się o kilka jardów dalej. Teraz stało się widoczne, że liczyła okna umieszczone wysoko w murze. Cyfra pięć oznaczała piąte okno od końca muru.

Tu ciemna postać przystanęła i jakby zmalała, pochylając się ku ziemi. Po chwili grudka śniegu przeleciała nad rzeką w kierunku piątego okna, lecz plasnęła o ścianę kilka jardów od celu. Był to pomysł mężczyzny w wykonaniu kobiecym. Żaden mężczyzna, który w dzieciństwie celował do ptaka, królika czy wiewiórki, nie byłby wykonał rzutu tak niezdarnego jak ten.

Jeszcze jedna próba i jeszcze jedna, aż stopniowo mur został cały pocętkowany rozpryskami śnieżnych kulek. W końcu jednak jakaś kulka trafiła w piąte okno.

Rzeczka, oglądana przy świetle dziennym, musiała płynąć głębokim, równym nurtem z monotonną jednostajnością, a wszelkie zaburzenia prądu regulowały natychmiast wiry burzące się na jej dnie. W odpowiedzi na sygnał nie odezwało się nic prócz bulgotu i chlupotania tych niewidzialnych wirów oraz kilku innych cichych dźwięków, jakie ktoś smutny nazwałby jękiem, a wesoły – śmiechem; był to szmer wody wywołany przez pluskania małych fal o jakieś drobne przeszkody w dalszej drodze strumienia.

I znów w ten sam sposób uderzono w szybę.

Po chwili dał się słyszeć stuk otwieranego okna. W ślad za nim z wnętrza odezwał się jakiś głos:

– Kto tam?

Głos był męski i bynajmniej nie zdradzał zdziwienia. Wysoki mur był frontową ścianą koszar, a że w wojsku na żołnierzy żonatych patrzono krzywym okiem, więc prawdopodobnie wszelkie porozumienia i kontakty odbywały się przed nocą poprzez rzekę.

– Czy to sierżant Troy? – zapytał drżącym głosem ciemny punkt majaczący niewyraźnie na śniegu.

Postać ta do tego stopnia robiła wrażenie cienia padającego na ziemię, a jej rozmówca tak bardzo zdawał się stanowić część koszarowego budynku, że tę wymianę słów można by nazwać rozmową muru ze śniegiem.

– Tak – odezwał się podejrzliwie głos z mroku. – A cóżeś ty za dziewczyna?

– O Franku, cóż to, nie poznajesz mnie? – zapytał ciemny punkt. – To ja, Fanny Robin, twoja żona.

– Fanny?! – zawołał mur z najwyższym zdumieniem.

– Tak – odrzekła dziewczyna głosem stłumionym przez wzruszenie.

Głos kobiety brzmiał jakimś innym tonem niż zwykle głos żony, a w zachowaniu mężczyzny było coś, co rzadko obserwujemy u męża. Rozmowa toczyła się dalej:

– Jak się tu znalazłaś?

– Dowiedziałam się, które okno jest twoje, nie gniewaj się.

– Nie spodziewałem się ciebie dzisiaj. Doprawdy nie przypuszczałem wcale, żebyś tu miała przyjść. To cud, żeś mnie dziś zastała. Jutro mam dyżur.

– Powiedziałeś, żebym przyszła.

– Tak, powiedziałem, że mogłabyś przyjść.

– Rzecz prosta, że mogłam. Franku, czy cieszysz się, że mnie widzisz?

– Tak, naturalnie.

– Czy możesz zejść do mnie?

– Nie mogę, droga Fanny! Już odtrąbili capstrzyk, bramy koszar zamknięte, a ja nie mam dziś zwolnienia. Do jutra musimy tu wszyscy sterczeć jak w powiatowym areszcie.

– Więc aż do tego czasu cię nie zobaczę! – W głosie jej zabrzmiało rozczarowanie.

– Jak się tu dostałaś z Weatherbury?

– Część drogi… szłam piechotą… a resztę jechałam.

– Jestem zaskoczony…

– Ja także, Franku. A kiedy się to stanie?

– Co?

– To, coś mi obiecał.

– Nie pamiętam.

– O, chyba pamiętasz! Nie mów tak. To mi ciąży kamieniem na sercu. Zmuszasz mnie, żebym powiedziała to, co ty pierwszy powinieneś był powiedzieć.

– Mniejsza o to, powiedz sama.

– Więc muszę? Chodzi mi o to, kiedy się pobierzemy.

– Ach tak. Ale przedtem miałaś sobie przygotować wyprawę.

– Mam pieniądze. Czy ślub odbędzie się po zapowiedziach, czy za dyspensą?

– Chyba raczej po zapowiedziach.

– Ale przecież my należymy do innych parafii.

– Tak? Więc cóż z tego?

– Ja należę do parafii Najświętszej Marii Panny, a ty nie. Więc trzeba będzie ogłosić zapowiedzi w dwóch parafiach.

– Czy takie jest prawo?

– Tak. O, Franku, boję się, że pomyślisz o mnie coś złego. Nie myśl tak, proszę… Ja tak cię kocham… Przecież tyle razy mówiłeś, że się ze mną ożenisz, a ja… ja… ja…

– Nie płaczże… Nie bądź głupia… Skoro powiedziałem, to tak zrobię.

– Więc ja dam na zapowiedzi w mojej parafii, a ty w twojej?

– Tak.

– Jutro?

– Jeszcze nie jutro. Załatwimy to za kilka dni.

– A czy masz już pozwolenie z urzędu?

– Jeszcze nie.

– Jak to? Przecież jeszcze przed wyjazdem z Casterbridge mówiłeś, że już je prawie masz.

– Prawdę mówiąc, zapomniałem poprosić. Przyszłaś tu tak nagle i niespodziewanie.

– Tak… tak… to prawda… Niepotrzebnie sprawiam ci tyle kłopotu… Pójdę już… Czy przyjdziesz jutro na North Street do pani Twill, żeby się ze mną zobaczyć? Nie lubię przychodzić do koszar. Kręcą się tu różne podejrzane dziewczyny i pomyślą, że jestem jedną z nich.

– Masz rację, kochanie, jutro przyjdę do ciebie. Dobranoc.

– Dobranoc, Franku, dobranoc!

I znów dał się słyszeć brzęk zamykanego okna. Drobny punkcik ruszył dalej. Mijała właśnie róg koszar, gdy doleciał ją stłumiony okrzyk z wnętrza gmachu:

– Ha, ha, ha! Sierżancie! Ha, ha, ha! – Tu nastąpiła wymiana słów, lecz zagłuszył ją wybuch śmiechu, który zlewał się w jedno z chlupotem drobnych wirów na rzece.

ROZDZIAŁ XII

Farmerzy. Reguła. Wyjątek.

Pierwszym widomym skutkiem postanowienia Betsaby, że będzie rządzić folwarkiem sama, a nie przez zastępcę, było zjawienie się jej w najbliższym dniu targowym w hali zbożowej w Casterbridge.

Niska, aczkolwiek obszerna hala, o stropach podpartych belkami i filarami, ostatnio uczczona mianem Giełdy Zbożowej, pełna była rozgorączkowanych mężczyzn rozmawiających grupkami po dwóch lub trzech, przy czym każdy, kto w danej chwili przemawiał, spoglądał z ukosa w oczy słuchacza i popierał swą argumentację zmrużeniem jednej powieki. Większość zebranych trzymała w ręku jesionowy pręt służący po części za laskę, po części za kij do poszturchiwania świń, owiec lub odwróconych do nich tyłem sąsiadów, a w ogóle do potrącania wszelkich innych spokojnych istot spotykanych na drodze i zasługujących na podobne traktowanie. Podczas rozmowy każdy manewrował owym prętem w inny sposób: to trzymał go za plecami, to obiema rękami zginał w łuk, to znów opierał się na nim tak, że kij przybierał kształt niemal półkolisty; czasem pośpiesznie wsuwał go pod pachę, gdy trzeba było wyciągnąć z kieszeni woreczek z próbką zboża; wtedy wysypywał na dłoń jego zawartość, a po krytycznym obejrzeniu przez kupca rzucał ziarno na ziemię. Zakończenie owej procedury dobrze znało pół tuzina sprytnych miejskich kur, które zwykle potrafiły wśliznąć się niepostrzeżenie do hali i z wyciągniętą wysoko szyją i przekrzywioną głową czekały na spełnienie swych nadziei.

Pośród tych ociężałych ziemian przesuwała się postać kobieca, jedyna w całej hali przedstawicielka swojej płci. Ubrana była ładnie, a nawet strojnie. Poruszała się między nimi jak lekki powozik wśród wozów; gdy się odezwała, słowa jej brzmiały jak pieśń miłosna po kazaniu, a zebrani czuli jej obecność jak powiew wietrzyka wśród rozżarzonych pieców. Zjawienie się tutaj wymagało z jej strony więcej śmiałości, niż sobie pierwotnie wyobrażała, gdyż kiedy tylko weszła, gwarne rozmowy ucichły, prawie wszystkie głowy zwróciły się ku niej, a oczy tych, co już byli zwróceni w jej stronę, nieruchomo się w nią wpatrzyły.

Betsaba znała osobiście zaledwie dwóch czy trzech farmerów i do nich najpierw podeszła, ale że postanowiła być kobietą praktyczną, musiała pokazać, że interes przede wszystkim; wobec tego nie bacząc na to, czy ktoś jej został przedstawiony, czy nie, odzyskała po chwili dość pewności siebie, by zagadnąć nieznajomych lub śmiało odpowiadać mężczyznom znanym tylko ze słyszenia. Podobnie jak inni farmerzy, i ona zabrała ze sobą woreczki z próbami zboża i nabierając stopniowo wprawy, wysypywała ziarno na wąską dłoń, proponując je kupcom ściśle według zwyczaju panującego w Casterbridge.

Gdy z rozchylonymi ustami cokolwiek wyzywająco podnosiła głowę, by omówić jakiś szczegół z którymś z tych rosłych mężczyzn, to w równym, zwartym łuku jej zębów i w śmiało zarysowanych kącikach ust było coś, co świadczyło wymownie, że w tej gibkiej ludzkiej istocie kryło się dość siły do powzięcia odważnych męskich postanowień i dość śmiałości do wprowadzenia ich w czyn. Ale oczy miała łagodne, niezmiernie łagodne, i gdyby nie były takie ciemne, wydawałyby się zamglone, a tak łagodność ta nadawała spojrzeniu wyraz nie ostry, lecz bystry.

Aczkolwiek rzadko się to zdarza, należy przyznać, że ta młoda kobieta w pełni rozkwitu i sił zawsze pozwalała swym rozmówcom dokończyć zdanie, zanim rozpoczęła swoje. Przy ustalaniu ceny nie odstępowała ani na jotę od własnej, co było naturalne u sprzedającej, natomiast ceny, jakie jej proponowano, uporczywie obniżała, co było nieuniknione u kobiety. W stanowczości jej przebijała jednak pewna elastyczność różniąca się od uporu, a w targowaniu się z sąsiadami – pewna naiwność daleka od drobiazgowości.

Ci spośród farmerów, z którymi nie zawierała żadnych transakcji (a była ich większość), nieustannie zapytywali się wzajemnie: „Cóż to za jedna?”. Opowiedź zaś brzmiała:

– To bratanica farmera Everdene’a, objęła po stryju farmę w Weatherbury, wyrzuciła ekonoma i obiecuje, że gospodarstwo poprowadzi sama.

Słysząc to, mężczyźni kiwali głowami.

– Szkoda tylko, że jest taka uparta – mówił na to któryś z nich. – Ale powinniśmy być dumni, że się znalazła wśród nas. Rozjaśni nam trochę tę starą budę. Ale taka dorodna z niej dziewczyna, że niebawem sprzątnie nam ją ktoś sprzed nosa.

Byłoby brakiem galanterii twierdzić, że nowość sprawowania przez kobietę takiej męskiej czynności wywołała nie mniejsze wrażenie niż piękno jej twarzy i ruchów. Tak czy inaczej, zainteresowanie było powszechne, a jakkolwiek wypadł ów sobotni debiut publiczny dla Betsaby jako kupującej i sprzedającej farmerki, to jako dla kobiety okazał się jej niezaprzeczonym triumfem. Istotnie, wrażenie, jakie wywołała, było tak silne, że wiedziona instynktem przeszła kilka razy po hali jak królowa wśród tych nieokrzesanych bogów albo jak siostrzyczka młodego Jowisza, zapominając zupełnie o ostatecznym ustaleniu cen.

Liczne dowody jej siły przyciągającej potęgował jeszcze pewien znamienny wyjątek. W tego rodzaju sprawach kobiety zdają się mieć oczy z tyłu głowy. Betsaba, prawie nie patrząc w kierunku owego wyjątku, poczuła w nim parszywą owcę wśród stada.

Początkowo się zdziwiła. Gdyby po którejkolwiek stronie okazała się jakaś pokaźna mniejszość, byłoby to całkiem naturalne. Gdyby nikt na nią nie patrzył, przyjęłaby to obojętnie – takie rzeczy się zdarzają. Gdyby przyglądali się jej wszyscy, łącznie z tym człowiekiem, uważałaby to za rzecz zwykłą – tak bywało zawsze. Ale ten maleńki wyjątek wydał się jej nieco tajemniczy.

Wkrótce mniej więcej już wiedziała, jak wygląda ten oporny mężczyzna. Miał pańską postawę, twarz pełną, o wyrazistych rzymskich rysach połyskujących w słońcu odcieniem brązu. Trzymał się prosto, a ruchy miał spokojne. Jego charakterystyczną cechę stanowiła godność w obejściu. Widać było, że już minął pewien czas, odkąd osiągnął wiek męski, kiedy to wygląd mężczyzny naturalnym biegiem rzeczy pozostaje przez jakiś dziesiątek lat niezmieniony, a co kobiety osiągają za pomocą środków sztucznych. Wiek jego można było określić między rokiem trzydziestym piątym a pięćdziesiątym, ale mógł być dalej lub bliżej jednej z tych granic.

Można powiedzieć, że czterdziestoletni żonaci mężczyźni bywają dość pochopni do rzucania przelotnych spojrzeń na mniej lub więcej przystojne kobiety napotkane na swej drodze. Prawdopodobnie tak jak u grających w karty bez pieniędzy świadomość bezkarności czyni ich nadmiernie przedsiębiorczymi, gdyż w tych warunkach, nawet w najgorszym razie nie będą ponosili kosztów przegranej. Toteż Betsaba była przekonana, że ten nieczuły osobnik nie jest żonaty.

Po ukończeniu targów pośpieszyła do Liddy czekającej na nią przy żółtej bryczuszce, w której przyjechały do miasta. Zaprzężono konia i lekkim truchtem wyruszono w drogę. Ułożone w tyle bryczki cukier, herbata i paczki z materiałami na suknie w jakiś nieopisany sposób świadczyły kształtem, kolorem i ogólnym wyglądem, że stanowią już własność młodej pani z folwarku, a nie kupca bławatnego i kolonialnego.

– No, Liddy, jakoś mi się udało i wreszcie jest po wszystkim. Następnym razem nie będę się już tak przejmowała, bo już się przyzwyczają do mojej obecności, ale dziś czułam się okropnie, jak na własnym ślubie, wszyscy dokoła nie spuszczali ze mnie oczu.

– Wiedziałam, że tak będzie – rzekła Liddy. – Mężczyźni strasznie lubią patrzeć na kobiece ciało.

– Ale był tam jeden dość rozsądny, by nie tracić czasu na wlepianie we mnie oczu. – Uwagę tę powiedziała takim tonem, że Liddy nie mogła ani na chwilę przypuszczać, iż jej pani czuła się tym urażona. – Bardzo przystojny mężczyzna – mówiła dalej – trzyma się prosto, mam wrażenie, że nie ma więcej ponad czterdziestkę. Czy przypadkiem nie wiesz, kto to taki?

Liddy nie mogła zgadnąć.

– Czyż nie możesz się domyślić? – zapytała Betsaba z pewnym rozczarowaniem.

– Nie mam pojęcia. Zresztą to obojętne, skoro zwracał na panią mniej uwagi niż inni. Gdyby się pani przyglądał więcej niż inni, wtedy miałoby to duże znaczenie.

Betsaba była zgoła przeciwnego zdania i przez pewien czas jazda odbywała się w milczeniu. Wtem niski powozik zaprzężony w konia nieposzlakowanie czystej rasy wyprzedził je i pojechał dalej.

– Ależ to właśnie on! – zawołała Betsaba.

Liddy spojrzała.

– Ach ten? To farmer Boldwood, oczywiście on, to ten sam, którego pani wtedy nie mogła przyjąć.

– Aha, farmer Boldwood – powtórzyła Betsaba, patrząc na powozik. Farmer, nie odwróciwszy ani na chwilę głowy, zapatrzony w najdalszy punkt na drodze, przejechał tak obojętnie, jak gdyby Betsaba z całym swym urokiem była dla niego powietrzem.

– To interesujący człowiek, prawda? – zwróciła się do Liddy.

– O, tak, nawet bardzo, wszyscy to przyznają – odrzekła Liddy.

– Ciekawa jestem, dlaczego jest taki sztywny i taki jakiś daleki od wszystkiego, co się dzieje dokoła?

– Powiadają, ale to nie jest pewne, że kiedy był jeszcze młody i wesoły, spotkał go jakiś gorzki zawód. Podobno jakaś kobieta go zdradziła.

– Ludzie zawsze tak mówią, ale my dobrze wiemy, że kobieta rzadko kiedy zdradza mężczyznę, to raczej mężczyźni nas zdradzają. Przypuszczam, że on już z natury jest taki obojętny.

– Tak, tak, proszę panienki, to z pewnością nic innego, tylko taki już jest z natury.

– Ale byłoby bardziej romantycznie wiedzieć, że biedak okrutnie cierpiał! Zresztą, może tak było naprawdę.

– Tak, proszę panienki, pewnie tak było. O, tak, czuję, że tak musiało być naprawdę.

– Jesteśmy zbyt pochopni do wydawania krańcowych sądów o ludziach. Nie dziwiłabym się, gdyby prawda leżała pośrodku. Może rzeczywiście spotkało go nieszczęście, a niezależnie od tego już z natury jest taki chłodny.

– Ach, nie, panienko, nie może być i jedno, i drugie.

– To bardzo prawdopodobne.

– Tak, tak, jestem przekonana, że to bardzo prawdopodobne. Daję słowo, panienko, że tak właśnie jest.

ROZDZIAŁ XIII

Sortes Sanctorum¹. Dzień Świętego Walentego.

Było niedzielne popołudnie, trzynastego lutego. Po obiedzie w braku innego towarzystwa Betsaba poprosiła Liddy, by do niej przyszła i trochę z nią posiedziała.

W porze zimowej, zanim zapalono świece i zamknięto okiennice, stary zatęchły dom wyglądał smutno i posępnie. Powietrze w nim zdawało się równie stare jak mury: każdy kącik za meblami miał inną temperaturę, gdyż w tej części domu nie palono w piecach od rana, a nowy fortepian Betsaby, gdzie indziej uważany za stary, stał jakoś krzywo na spaczonej podłodze, zanim cienie nocy nie przysłoniły jego bardziej wystających części i nie pokryły otaczającej go brzydoty. Liddy nie przestawała paplać niby mały a płytki strumyczek. Obecność jej nie budziła nowych myśli, ale też nie pozwalała umysłowi zastygnąć.

Na stole leżała duża, stara Biblia oprawna w skórę. Liddy, spojrzawszy na nią, zapytała:

– Czy panienka już kiedy wróżyła sobie z Biblii i klucza, za kogo wyjdzie za mąż?

– Nie bądź głupia, Liddy. To przecież nie ma żadnego sensu.

– A jednak jest w tym dużo prawdy.

– Nie mów głupstw, dziewczyno.

– Przy tym serce tak strasznie bije… Jedni wierzą w to, drudzy nie. Ja tam wierzę.

– Dobrze, więc spróbujmy! – rzekła Betsaba, zrywając się z krzesła z całkowitym lekceważeniem logiki, na co można sobie pozwolić tylko wobec podwładnych, i wpadając od razu w nastrój wróżbiarski. – Idź i przynieś mi klucz od drzwi frontowych.

Liddy przyniosła klucz.

– Szkoda, że to dziś niedziela – powiedziała. – Może to grzech?

– Co nie jest grzechem w dzień powszedni, to nim nie jest w niedzielę – oświadczyła przekonywającym tonem Betsaba.

Otworzyły księgę. Kartki pożółkłe ze starości były na częściej czytanych wierszach zupełnie wytarte przez niewprawnych czytelników z minionych lat, którzy wiodąc wskazującym palcem po linijkach, pomagali w ten sposób oczom. Betsaba odszukała specjalny werset z Księgi Ruth i spojrzenie jej padło na wzniosłe słowa. Słowa te wzruszyły ją i zawstydziły. Mądrość myśli spotkała się z głupotą czynu. Głupota zaczerwieniła się, ale zamiaru nie poniechała i położyła klucz na księdze. Rdzawa plama, utworzona bezpośrednio nad wersetem na skutek dawnego przyciskania żelaznym przedmiotem, świadczyła o tym, że stara księga nie po raz pierwszy służyła do takiego celu.

– A teraz siedź spokojnie i nie odzywaj się – rzekła Betsaba.

Powtórzyła werset, zakręciła księgą i zawstydzona zaczerwieniła się.

– O kogo panienka pytała? – zagadnęła z ciekawością Liddy.

– Tego ci nie powiem.

– Czy panienka zauważyła zachowanie pana Boldwooda dziś rano w kościele? – mówiła dalej Liddy, zdradzając, że bieg swych myśli skierowała na inne tory.

– Nie, nie zauważyłam – odrzekła Betsaba z pogodną obojętnością.

– Przecież jego ławka znajduje się akurat naprzeciw ławki panienki.

– Wiem.

– I panienka nie widziała, jak on się zachował?

– Zapewniam cię, że nie widziałam.

Liddy nadąsała się i zacięła wargi. Odruch ten był nieoczekiwany i pomieszał Betsabie szyki.

– Cóż on takiego zrobił? – zapytała, przezwyciężając niechęć.

– Podczas całego nabożeństwa ani razu nie odwrócił głowy, żeby na panienkę popatrzeć.

– A po co miałby na mnie patrzeć? – spytała jej pani cokolwiek rozdrażniona. – Nie prosiłam go o to.

– No, nie, ale wszyscy inni zwracali na panienkę uwagę, więc było dziwne, że tylko on jeden pani nie widział. To podobne do niego. Taki pan, i bogaty, więc nic go nie obchodzi.

Betsaba umilkła, nie dlatego, że nie miała nic do powiedzenia, lecz chciała w ten sposób okazać, że zdanie jej w tej sprawie jest zbyt skomplikowane, by Liddy mogła je zrozumieć.

– Ach, mój Boże! – zawołała po chwili. – Byłabym zupełnie zapomniała, że kupiłam walentynkę, żeby ją komuś posłać, bo przecież dziś mamy świętego Walentego.

– A komu ją panienka pośle? – zapytała Liddy. – Może farmerowi Boldwoodowi?

Wśród wszystkich niewłaściwych nazwisk to jedno w tej chwili wydało się Betsabie bardziej zuchwałe niż właściwe.

– Ależ nie! Poślę ją małemu Teddy’emu Cogganowi. Obiecałam dać mu jakiś podarunek, będzie miał chłopak przyjemną niespodziankę. Liddy, przynieś mi mój sekretarzyk, to zaraz napiszę liścik.

Wyjęła z sekretarzyka walentynkę; był to wspaniale ozdobiony wytłaczanym obrazkiem spory arkusz papieru, który poprzedniego dnia targowego kupiła w najlepszym składzie materiałów piśmiennych w Casterbridge. W środku arkusza było owalne, puste miejsce przeznaczone do wypisania na nim czułych słów, lepiej zastosowanych do okoliczności niż jakieś drukowane banały.

– Tu jest miejsce do napisania – rzekła Betsaba. – Co mam mu napisać?

– Coś w tym rodzaju – zaproponowała bez namysłu Liddy:

Miłe są fiołki i róże, i bzy,

Lecz dla mnie najmilszy

Będziesz zawsze Ty!

– Tak, tak, doskonale! To akurat pasuje do pyzatej buzi tego malca! – zawołała Betsaba. Wypisała powyższe słowa drobnym, lecz czytelnym pismem, włożyła arkusz do koperty i zamoczyła pióro, żeby wypisać adres.

– To by była wspaniała zabawa, gdyby tak to posłać temu staremu głupcowi Boldwoodowi. Jak by się też zdziwił, co? – rzekła nieposkromiona Liddy, podnosząc brwi i pozwalając sobie na ten wybuch wesołości pomieszanej z lękiem na myśl o wartości moralnej i społecznym znaczeniu tego człowieka.

Betsaba umilkła, chcąc rozpatrzyć ten pomysł ze wszystkich stron. Od pewnego czasu Boldwood stał się dla niej niepokojącą zmorą, rodzajem biblijnego Daniela, który uparcie klękał z twarzą zwróconą na wschód. Było wszak oczywiste, że zdrowy rozsądek nakazywał, by Boldwood przyłączył się do ogółu i rzucił jej zdawkowe spojrzenie zachwytu, co go do niczego nie obowiązywało. Odszczepieństwo to nie gniewało jej poważnie, drażniło ją jednak to, że najbardziej szanowany i wartościowy człowiek w całej parafii nie poświęcał jej najmniejszej uwagi i że taka dziewczyna jak Liddy ośmieliła się o tym mówić. Toteż zrazu pomysł dziewczyny wydał się jej raczej przykry niż dowcipny.

– Nie, tego nie zrobię. Nie widziałby w tym nic zabawnego.

– Ale zadręczyłby się tym na śmierć! – obstawała przy swoim Liddy.

– Co prawda, nie zależy mi specjalnie na tym, by to posłać Teddy’emu. On czasem bywa nieznośny.

– O, tak, nawet często.

– Więc zróbmy tak jak mężczyźni, zagrajmy w orła i reszkę. Orzeł to Boldwood, reszka – Teddy. Nie, nie, to nie wypada w niedzielę, byłoby to kuszenie diabła.

– Więc niech panienka spróbuje zrobić to samo z Biblią, to już nie będzie grzech.

– Więc dobrze, rzucę w powietrze Biblię, jeżeli upadnie otwarta, to Boldwood, zamknięta – Teddy. Ale nie, nie, jest bardziej możliwe, że upadnie otwarta. A więc otwarta – Teddy, zamknięta – Boldwood.

Biblia zatrzepotała w powietrzu i upadła zamknięta. Betsaba lekko ziewnęła i bez namysłu, z całym spokojem zaadresowała walentynkę do Boldwooda.

– A teraz, Liddy, zapal świecę. Jaką pieczęć wybierzemy? Na tej jest głowa jednorożca, nic szczególnego. A to co? Dwa gołąbki? Nie, to musi być coś niezwykłego, prawda, Liddy? Tu jest pieczęć z jakimś zabawnym napisem, ale nie mogę go odczytać. Spróbujemy ją odcisnąć. Jeżeli się nie nada, to weźmiemy inną.

Przyłożyła dokładnie dużą czerwoną pieczęć i gdy wosk był jeszcze gorący, przysunęła ją bliżej oczu, by lepiej odczytać.

– Wspaniale! – zawołała z dziecinną pustotą, rzucając list. – To rozśmieszyłoby nawet uroczystego proboszcza i jego ministranta.

Liddy spojrzała na słowa wyciśnięte na pieczęci i przeczytała:

Ożeń się ze mną!

Tego samego wieczora list został wysłany; w nocy przyłożono na nim stempel urzędu pocztowego w Casterbridge, a nazajutrz rankiem powrócił do Weatherbury.

Tak oto bezmyślnie i bez zastanowienia dokonano owego czynu. Betsaba dobrze znała miłość z opowiadań. Osobiście nie miała o niej żadnego pojęcia.

Wyroki świętych (łac.). [wróć]

ROZDZIAŁ XIV

Wrażenie wywołane listem. Wschód słońca.

W Dniu Świętego Walentego o zmierzchu Boldwood zasiadł jak zwykle do kolacji przed kominkiem, na którym płonęły szczapy starego drzewa. Przed nim na kominku stał zegar pod rzeźbionym orłem z rozpostartymi skrzydłami, a na skrzydłach orła leżał list Betsaby. Do niego raz po raz biegło spojrzenie samotnego mężczyzny, aż duża czerwona pieczęć odbiła się krwawą plamą w jego źrenicach; podczas posiłku, mimo że wzrok jego nie sięgał tak daleko, widział w wyobraźni wyryte na kartce słowa:

Ożeń się ze mną.

Ten zuchwały rozkaz był niby kryształ, który aczkolwiek sam w sobie bezbarwny, przybiera kolor otaczających go przedmiotów. Tu, w zacisznej bawialni Boldwooda, gdzie wszystko, co niepoważne, wydawało się obce i niewłaściwe, gdzie przez cały tydzień trwała atmosfera purytańskiej niedzieli, list wraz z tym napisem tracił swoje pierwotne bezmyślne znaczenie i zapożyczał od nowego otoczenia jakiejś uroczystej powagi.

Od chwili gdy rankiem otrzymał ową przesyłkę, Boldwood czuł, że dotychczasową harmonię jego życia zaczyna powoli mącić przeczucie jakiejś idealnej namiętności. Niczym pływająca trawka zauważona przez Kolumba, ta mała, nic nieznacząca błahostka zapowiadała możliwość czegoś nieskończenie wielkiego.

Przecież list musiał pochodzić od kogoś i został wysłany z jakiegoś powodu. Że powód ten nie miał najmniejszego związku z samym istnieniem listu, o tym, rzecz prosta, Boldwood nie miał pojęcia, toteż podobne wytłumaczenie nie przyszłoby mu nigdy do głowy. Człowiek wplątany w intrygę nie może wiedzieć, czy ten, kto go intryguje, czyni to na skutek pewnych okoliczności, czy też działa pod wpływem wewnętrznego popędu, gdyż w obu wypadkach wynik intrygi pozostaje ten sam. Ktoś będący przedmiotem intrygi rzadko kiedy się orientuje, jak wielka różnica istnieje między zapoczątkowaniem szeregu zdarzeń i zwróceniem całej serii faktów już dokonanych w pewnym określonym kierunku.

Boldwood przed udaniem się na spoczynek umieścił walentynkę w rogu dużego lustra. Czuł jej obecność nawet wtedy, kiedy leżał odwrócony do niej plecami. W życiu jego podobny wypadek zdarzył się po raz pierwszy. Był tak oszołomiony myślą, że list został wysłany w pewnym wyraźnym celu, iż to nie pozwoliło mu uważać go za jakiś zuchwały wybryk. Raz jeszcze spojrzał w tym kierunku. Tajemniczy urok nocy wyczarował z listu obecność nieznanej osoby, która go pisała. Czyjaś dłoń – dłoń KOBIETY miękko przesuwała się po papierze, na którym widniało jego nazwisko. Jej nieznane mu oczy śledziły uważnie każdą literkę, kiedy ją stawiała, a w wyobraźni piszącej powstawał jego obraz. Dlaczego o nim myślała? Jej wargi, czerwone czy blade, pełne czy lekko zarysowane, przybierały taki lub inny wyraz, podczas gdy pióro biegło po papierze, a kąciki ust drżały pod wpływem naturalnego zawstydzenia. Co chciały wtedy wyrazić?

Wizja kobiety, która to pisała, jako dopełnienie nakreślonych przez nią słów nie miała w sobie nic indywidualnego. Była jakimś mglistym kształtem, widziadłem oglądanym we śnie, co mogłoby być prawdą, zważywszy, że ona sama w swojej żywej postaci spała w danej chwili zdrowym snem, niepomna żadnych spraw miłosnych ani pisania jakichkolwiek listów. Ilekroć Boldwood zdrzemnął się, przybierała kształt bardziej określony i jak gdyby traciła charakter widziadła; gdy budził się, widok listu usprawiedliwiał senne widzenie.

Nocy tej księżyc świecił jakimś innym blaskiem niż zwykle. Okno sypialni przepuszczało tylko odbicie jego promieni, które zdawały się jaśnieć odwrotnie niż odblask śniegu: płynęły w górę i oświetlały sufit w sposób nienaturalny, rzucając cienie tam, gdzie bywało na ogół jasno, i zalewając światłem to wszystko, co zwykle pozostawało w mroku.

Treść listu zajmowała go stosunkowo mało w porównaniu z samym faktem jego nadejścia. Przyszło mu nagle do głowy, że może koperta zawiera jeszcze co innego prócz tego, co z niej wyjął. W magicznym świetle księżyca wyskoczył z łóżka, wziął list, wyjął zeń cienki arkusz, potrząsnął kopertę, zajrzał do środka. Nie było tam nic więcej. Mimo że poprzedniego dnia zrobił to ze sto razy, spojrzał raz jeszcze na natrętną czerwoną pieczęć…

– „Ożeń się ze mną” – przeczytał głośno.

Poważny, powściągliwy ziemianin wsunął z powrotem list do koperty i wetknął ją za ramę lustra. Rzuciwszy na nie przelotne spojrzenie, ujrzał odbicie swojej twarzy o błędnym wyrazie i jakby zatartych rysach. Zauważył, że wargi ma mocno zaciśnięte, a oczy szeroko otwarte i zamglone. Czując się nieswój i nierad z tego nerwowego podniecenia, wrócił do łóżka.

Niebawem zaczęło świtać. W nocy niebo, choć jasne, nie mogło dorównać niebu w porze południowej, mimo że było chmurne jak wtedy, gdy Boldwood wstał i się ubrał. Zeszedł ze schodów i skierował się ku wschodniej bramie wychodzącej na pole, po czym rozejrzał się dokoła.

Był jeden ze zwykłych o tej porze, wolno budzących się wschodów słońca i niebo, fiołkowe na zenicie, od północy było ołowiane, a od wschodu zasnute chmurami; nad ośnieżonym wzgórzem czy też nad owczarnią w Górnym Weatherbury słońce, jak gdyby wsparte na górskim grzbiecie, płonęło bez otoczki promieni, widzialne tylko do połowy niby żarzący się ogień nad białym kamiennym paleniskiem. Wschód ten był podobny raczej do zachodu, tak jak dzieciństwo podobne jest do starości.

W innych kierunkach niebo do tego stopnia zlewało się z bielą śniegu, że na pierwszy rzut oka trudno było rozróżnić linię horyzontu; na ogół i tutaj można było zauważyć owo nienaturalne odwrócenie świateł i cieni, jakie zwykle mąci widok wtedy, gdy świetlana jasność spływająca normalnie z nieba przeniesie się na ziemię, a cienie ziemi omroczą niebo. Nad zachodem wisiał blednący księżyc, posępny w tej chwili i zielonożółty jak przyćmiony mosiądz.

Boldwood w milczeniu obserwował, jak pod wpływem mrozu twardniała i lodowaciała powierzchnia śniegu, aż w czerwonawym świetle wschodu zaczęła lśnić połyskiem marmuru; jak w niektórych miejscach na wzgórzu zwiędłe źdźbła traw uwięzione w lodowych soplach jeżyły się w swojej gładkiej, białej powłoce i wyginały na kształt starych weneckich szkieł; jak nieliczne ślady ptasich pazurków odciśnięte na śniegu, kiedy był jeszcze puchem, teraz utrwaliły się na krótki czas. Ciszę przerwało przytłumione skrzypienie kół lekkiego wehikułu. Boldwood wyszedł na drogę. Była to wątła pocztowa dwukółka, tak lekka, że silniejszy podmuch wiatru mógłby ją wywrócić. Woźnica wyciągnął rękę z listem. Boldwood chwycił go i otworzył, spodziewając się, że to jeszcze jeden anonim. W ludziach tak silnie tkwi przekonanie o wszelkich możliwościach, że wierzą, iż to, co raz się zdarzyło, może się jeszcze powtórzyć.

– Chyba to nie dla pana – rzekł pocztylion, widząc ruch Boldwooda. – Choć nie ma tu nazwiska, zdaje mi się, że to będzie dla pańskiego pasterza.

Wtedy Boldwood spojrzał na adres:

Do nowego pasterza.

Folwark Weatherbury, koło Casterbridge.

– Ach, co za pomyłka! To istotnie nie dla mnie. Ani też dla mojego pasterza, tylko dla pasterza panny Everdene. Proszę wręczyć ten list Gabrielowi Oakowi i powiedzieć mu, że otworzyłem list przez pomyłkę.

W tej samej chwili na wzgórzu, na tle pałającego ogniem nieba, zarysowała się jakaś postać, niby czarny knot w środku zapalonej świecy. Postać ta poruszała się, skręcając gwałtownie z miejsca na miejsce i majaczyła w niepewnym świetle, niosąc na ramieniu jakiś kwadratowy przedmiot. Za nią dreptało jakieś czworonożne stworzenie. Wysoką postacią był Gabriel Oak, małą czworonożną – jego pies George, a przedmiotem, który Oak niósł na ramieniu – żerdki do ogrodzenia.

– Poczekajcie – rzek Boldwood do pocztyliona. – To właśnie ten człowiek na wzgórzu. Sam mu oddam list.

W tej chwili Boldwoodowi chodziło nie tylko o wręczenie listu, chciał raczej skorzystać z nadarzającej się sposobności. Toteż z miną stanowczą ruszył na przełaj przez ośnieżone pole.

Gabriel schodził właśnie ze wzgórza, kierując się na prawo. Czerwony świt rozszerzył się w tym samym kierunku i dotknął dachu piwiarni Warrena, dokąd widocznie dążył pasterz Oak. Boldwood w pewnej odległości pośpieszył za nim.

ROZDZIAŁ XV

Ranne spotkanie. Jeszcze jeden list.

Szkarłatne i pomarańczowe światło świtu nie przenikało do wnętrza piwiarni oświetlonej jak zwykle żarem o podobnym zabarwieniu promieniującym z paleniska.

Piwowar, przespawszy się kilka godzin w ubraniu, zasiadł teraz przy trójnożnym stole do śniadania składającego się z chleba i słoniny. Spożywał je systemem „beztalerzowym”, polegającym na tym, że kładł kromkę chleba na stole, na niej plaster mięsa lub słoniny, mięso smarował musztardą, wszystko razem posypywał szczyptą soli i dużym kozikiem przekrawał pionowo aż do drewna, po czym odcięty kawałek wbijał na nóż i posyłał go dalej zwykłą drogą wszelkiego jadła.

Brak zębów bynajmniej nie umniejszał jego młynarskich zdolności do mielenia pokarmów. Obywał się bez nich tyle lat, że mniej tracił na ich braku, niż zyskiwał na stwardnieniu dziąseł. Istotnie, zdawał się zbliżać do grobu w podobny sposób, jak hiperboliczny łuk zbliża się do linii prostej odchylając się od niej w miarę zbliżania, aż staje się wątpliwe, czy jej kiedykolwiek dosięgnie.

W popielisku piekły się ziemniaki, a w garnku bulgotał napój zwany szumnie „kawą” na użytek przypadkowych gości, gdyż piwiarnia Warrena była rodzajem lokalu klubowego odwiedzanego niekiedy jako gospoda.

– Jak mówiłem, tak i powiadam, że będziemy dziś mieli piękną pogodę, a dopiero wieczorem chwyci nagły mróz. – Uwaga ta zabrzmiała w piwiarni od strony drzwi, które się przed chwilą otworzyły. Do ognia zbliżył się Henryk Fray, tupiąc butami i strząsając z nich po drodze śnieg. To nagłe wejście i przemówienie wcale nie wydało się piwowarowi wstępem do rozmowy, gdyż w okolicy tej wszelkie wstępy zarówno w słowach, jak w czynie uważane były za zbyteczne, piwowar zaś, zachowując te same zwyczaje, nie kwapił się z odpowiedzią. Wziął właśnie kawałek sera i wbił w niego nóż tak, jak to czyni rzeźnik z mięsem.

Henryk ubrany był w obszerny płaszcz z szorstkiej wełny nałożony na kitel, którego białe poły wyglądały spod płaszcza na długość stopy; ten rodzaj ubrania, o ile się z nim oswoić, wydaje się dość naturalny, nawet malowniczy, a w każdym razie bardzo wygodny. Tuż za nim ukazali się Mateusz Moon, Józef Poorgrass i inni woźnice z dużymi latarniami kołyszącymi się w ich rękach, co wskazywało na to, że przychodzą wprost ze stajni, gdzie pracowali już od czwartej rano.

– Jakże ona sobie daje radę bez ekonoma? – zapytał piwowar.

Henryk potrząsnął głową i uśmiechnął się jednym ze swych gorzkich uśmiechów ściągających skórę i tworzących wzgórek zmarszczek na czole.

– Jeszcze ona tego pożałuje! – powiedział. – Ani chybi pożałuje! Benny Pennyways nie był porządnym ekonomem ani uczciwym człowiekiem, ale podłym zdrajcą, jak, nie przymierzając, sam Judasz Iskariota. Ale żeby miała sobie dać radę sama… – W milczeniu potrząsnął głową trzy czy cztery razy. – Nie, nigdy jej się to nie uda! Nigdy!

Wszyscy pojęli, że słowa te były zakończeniem jakiejś ponurej myśli, która mu zaświtała w chwili, kiedy potrząsał głową. Zachował jednak na twarzy wyraz rozpaczy, co świadczyło o tym, że będzie mu jeszcze potrzebny, gdyż zamierza mówić dalej.

– Wszystko pójdzie na marne, a my razem z tym, albo nie ma już porządku na tym świecie – odezwał się Marek Clark.

– Uparta dziewczyna, ot co! I nie posłucha niczyich rad. Pycha i próżność niejednego już zgubiła, że zeszedł na psy. Boże mój, Boże, jak o tym pomyślę, to aż mi się w żołądku wszystko przewraca.

– To prawda, Henryku, to prawda, nawet sam to słyszałem – rzekł Józef Poorgrass ze szczerym przekonaniem i sztywnym uśmiechem współczucia.

– Niejednemu handlarzowi nie szkodziłoby, gdyby miał tyle rozumu, ile go ona kryje pod czepkiem – rzekł Billy Smallbury, który właśnie wszedł do izby, szczerząc swój jedyny ząb. – Już to ona potrafi mówić do rzeczy, musi więc mieć jakiś sens w głowie. No, czy nie prawda?

– Tak, to prawda, ale nie wtedy, gdy chodzi o ekonoma, bo po sprawiedliwości mnie by się należało to miejsce – biadał Henryk, robiąc minę pokrzywdzonego geniusza przez zapatrzenie się błędnym wzrokiem w wizję swoich szczytnych przeznaczeń, które widocznie ukazały mu się na kitlu Billy’ego Smallbury’ego. – Chyba tak już musiało być. Co komu przeznaczone, to musi się stać, a co mówi Pismo Święte, to nieprawda; jeśli czynisz dobrze, to i tak za to, coś zrobił, nie czeka cię nagroda, a zawsze w jakiś sposób zostaniesz oszukany.

– Nie, nie, na to się znów nie godzę – rzekł Marek Clark. – Pod tym względem Pan Bóg jest zawsze honorowy.

– Że tak powiem, jaka praca, taka płaca – przyświadczył Józef Poorgrass.

Rozmowa na krótko umilkła i jak gdyby w przerwie między dwoma aktami Henryk odwrócił się i zdmuchnął latarnie, które w rosnącym świetle dziennym stały się już zbyteczne, nawet w piwiarni o jednym tylko oknie.

– Ciekaw jestem, co też farmerce po chlawikordzie, szpinecie, fortepijanie czy jak się tam to pudło nazywa – zauważył piwowar. – Liddy mówiła mi, że kupiła sobie nowe.

– To ona ma nowy fortepijan?

– Ano tak, widać, że stare rzeczy po stryjku już jej nie pasują, bo wszystko kupiła sobie nowe: ciężkie krzesła dla grubych, słabe i wyplatane dla chudych; zegarzyska wielkie jak ścienne zegary do postawienia na kominku.

– A także landszafty w paradnych ramach.

– Długie kanapy wyściełane końskim włosiem dla pijanych, z poduszkami wypchanymi też końskim włosiem po obu stronach kanapy – dodał pan Clark. – A także lustra dla urodziwych i różne tam wszeteczne książki dla bezbożników.

Na dworze dały się słyszeć czyjeś głośne, energiczne kroki; drzwi otworzyły się na jakie sześć cali i jakiś głos zapytał:

– Sąsiedzi, czy znajdzie się u was miejsce dla paru nowo narodzonych jagniąt?

– Ależ tak, pasterzu – orzekło chórem konklawe.

Drzwi otworzyły się, z łoskotem uderzając o ścianę, i zatrzęsły się od rozmachu. Na progu ukazał się Oak z twarzą spoconą, nogami okręconymi słomianym powrósłem, by je ochronić od śniegu, w kitlu przepasanym rzemiennym pasem – istny okaz zdrowia i tężyzny. Czworo jagniąt w różnych niewygodnych pozycjach zwisało mu z ramion, a pies George, którego udało mu się sprowadzić z Norcombe, kroczył za nim z miną uroczystą.

– Co słychać, pasterzu Oak, jak tam owce rodzą się w tym roku, jeżeli wolno zapytać – zagadnął go Józef Poorgrass.

– Jakoś ciężko – odparł Gabriel. – W ciągu ubiegłych dwóch tygodni po dwa razy dziennie mokłem na śniegu i deszczu. A dzisiejszej nocy obaj z Kainkiem nie zmrużyliśmy oka.

– Słyszałem, że rodzi się dużo bliźniąt?

– O, tak, o połowę za dużo. Owce jakoś dziwnie kocą się w tym roku. Nie skończy się to chyba wcześniej niż na Zwiastowanie.

– A w przeszłym roku to już w Zapustną Niedzielę było po wszystkim – zauważył Józef.

– Połóż tu resztę jagniąt, Kainku – rzekł Gabriel – a potem wracaj do owiec. Ja tam zaraz przyjdę.

Kainek Ball, wyrostek o wesołej twarzy, z małym okrągłym otworem mającym oznaczać usta, zbliżył się i ułożył dwoje pozostałych jagniąt, po czym wybiegł, jak mu kazano. Oak zdjął swoje z ich nienaturalnej wyżyny, okrył je sianem i ułożył dokoła ogniska.

– Nie ma tu szałasu, jaki miałem w Norcombe – rzekł Gabriel – a to taka męczarnia nosić takie słabe stworzenia aż do domu. Gdyby nie ta wasza piwiarnia, gospodarzu, to nie wiem, jak bym sobie dał radę, szczególnie w taką mroźną pogodę. A jak wy się dziś czujecie, co?

– Nie jestem chory ani nic mnie nie boli, pasterzu, ale lat mi nie ubywa.

– Tak, tak, rozumiem.

– Siadajcie, pasterzu Oak – mówił dalej sędziwy piwowar. – A jak wam się wydało Norcombe, kiedyście tam poszli po psa? Rad bym jeszcze kiedy zobaczyć swoje stare rodzinne gniazdo, ale pewnie nie zastałbym tam już nikogo znajomego.

– O, pewnie, dużo się tam zmieniło.

– Czy to prawda, że zburzyli domek Dicka Hilla, tego, co to wyrabiał jabłecznik?

– Tak, już dawno temu, a trochę wyżej Dick zbudował sobie nowy dom.

– Ach, więc to prawda?

– Tak, a starą jabłoń Tompkinsa, tę, co to dawała dwie kadzie jabłecznika, musieli wykarczować, bo do szczętu spróchniała, a i z innych drzew jest już słaba pociecha.

– Wykarczowali? Co też mówicie? W ciekawych czasach żyjemy, w bardzo ciekawych.

– A czy pamiętacie tę starą studnię, co stała w samym środku miasteczka? Postawili na jej miejscu solidną żelazną pompę obłożoną jak należy kamieniem.

– Boże wielki, jak się to naród zmienia! Dożyliśmy czasów, kiedy tyle dziwnych rzeczy się dzieje. Tak samo i u nas. Mówiliśmy właśnie o tym, co też wyrabia ta nasza panienka.

– Coście o niej mówili? – zapytał Oak, zwracając się ostro do reszty obecnych i czerwieniąc się z podniecenia.

– Ano ci stateczni ludzie wzięli ją na języki za jej pychę i próżność – rzekł Marek Clark – alem powiedział im, żeby dali spokój, niech robi, co chce… Ma taką ładną buzię i takie wiśniowe usteczka, że aż chętka bierze… – Tu Marek Clark, znany galant, cmoknął wargami w niedwuznaczny sposób.

– Marku – powiedział Gabriel surowo – zapamiętaj to sobie: kiedy mówisz o pannie Everdene, to bez tych twoich głupich żarcików i bez cmokania. Ja na to nie pozwolę, słyszysz?

– Ależ bardzo chętnie, bo i tak nie mam u niej żadnych szans – odpowiedział naiwnie Clark.

– I wy także zdrowo ją obgadywaliście, co? – zwrócił się Oak z groźną miną do Józefa Poorgrassa.

– Nie, nie… anim pisnął słowo. Ja… ja bardzom rad, że ona nie jest gorsza, niż jest, to tylko mówię – rzekł Józef, rumieniąc się i drżąc ze strachu. – Właśnie Mateusz powiedział…

– Mateuszu Moon, coście takiego powiedzieli? – zapytał Oak.

– Ja? Chyba wiecie, że nie skrzywdziłbym nawet robaka, nawet najlichszego ziemnego robaczka – tłumaczył się Mateusz Moon z niepewną miną.

– Ktoś jednak musiał mówić coś złego, ale słuchajcie, sąsiedzi… – Tu Gabriel, ten najspokojniejszy i najbardziej łagodny wśród ludzi, zerwał się z wojowniczą szybkością i uniesieniem. – Oto moja pięść! – Położył na samym środku stołu pięść cokolwiek tylko mniejszą od zwykłego bochenka chleba i raz czy dwa razy trzasnął nią po stole, jak gdyby chcąc się upewnić, czy wszyscy dokładnie się przyjrzeli, co to za pięść, zanim zacznie mówić dalej. – Otóż ten, kto pierwszy we wsi ośmieli się wygadywać na naszą panią (tu podniósł pięść i opuścił ją niby bóg Thor próbujący swego młota), to powącha i zakosztuje tego oto, albo ja nie jestem Anglikiem, tylko Holendrem.

Powaga rozlana na twarzach obecnych świadczyła o tym, że ani na chwilę nie przenieśli się myślami do Holandii, by stwierdzić prawdziwość powyższego oświadczenia, natomiast głęboko ubolewają, że ta zwada pobudziła pasterza do takiej demonstracji. Marek Clark zawołał:

– Słuchajcie, słuchajcie, to samo właśnie miałem powiedzieć!

Nawet pies George, usłyszawszy groźbę pasterza, zawarczał, minio że język angielski znał tylko powierzchownie.

– Siadajcie, pasterzu, i nie bierzcie sobie tego tak do serca – rzekł Henryk błagalnie i pojednawczo, jak przystało na prawdziwego chrześcijanina.

– Słyszeliśmy o was, pasterzu, że jesteście bardzo zacnym i nadzwyczaj zręcznym człowiekiem – odezwał się wystraszonym głosem Józef Poorgrass spoza łóżka starego piwowara, dokąd się ukrył dla bezpieczeństwa. – To ogromna zaleta być takim zręcznym – dodał z gestem mającym oznaczać, że ma na myśli raczej zalety umysłu niż ciała. – Niejeden z nas chciałby być taki, prawda, sąsiedzi?

– Pewnie, że chcielibyśmy – przytaknął Mateusz Moon, patrząc na Oaka z niepewnym uśmiechem, mającym wyrażać, że i on również jest do niego bardzo przyjaźnie usposobiony.

– Kto wam powiedział, że jestem zręczny? – zapytał Oak.

– O tym już wszystkie wróble ćwierkają na dachu – odparł Mateusz. – Słyszeliśmy, że potraficie poznać czas według gwiazd, nie tak jak my według słońca i księżyca.

– Tak, trochę się na tym rozumiem – odpowiedział Gabriel obojętnie jak ktoś mało interesujący się tym tematem.

– Podobno umiecie także sporządzić zegar słoneczny i drukować na wozach nazwiska właścicieli, że wyglądają niczym mosiężne tabliczki, tyle na nich pięknych wykrętasów i ozdóbek. To bardzo dobrze dla was, pasterzu, że jesteście takim zręcznym człowiekiem. Zanim tu nastaliście, Józef Poorgrass malował nazwisko farmera Jamesa Everdene’a na jego wozach, ale nie potrafił nigdy zmiarkować, w którą stronę trzeba wykręcić literę J i S, prawda, Józefie? – Józef Poorgrass potrząsnął głową, by wyrazić, jak niewątpliwy jest fakt, że tego nie potrafił. – I dlatego malowałeś je zawsze odwrotnie, ot tak: Mateusz wyrysował biczyskiem na zakurzonej podłodze:

– A jak farmer James Everdene klął potem i wymyślał ci od głupców, kiedy zobaczył swoje imię tak wykręcone, pamiętasz, Józefie? – zapytał Mateusz ze współczuciem.

– Co nie mam pamiętać – odrzekł Józef łagodnie. – Ale, widzicie, nie miał się o co tak gniewać, bo te litery J i S to takie diabelnie trudne bestie do zapamiętania, że nie wiadomo, czy je rysować przodem, czy tyłem, a ja nigdy nie miałem dobrej pamięci.

– To dla was wielkie strapienie, choć i bez tego nie brak wam wielu innych zmartwień.

– To prawda. Na szczęście opatrzność sprawiła, że nie jestem gorszy, niż jestem. Toteż dziękuję Bogu i za to. Jeśli zaś chodzi o pasterza, to uważam, że panienka powinna była zrobić go ekonomem, skoro taki z niego zręczny i obrotny człowiek.

– Przyznam się wam, żem się tego spodziewał – powiedział szczerze Oak. – Myślałem, że dostanę to miejsce. Ale wszak panna Everdene ma prawo, skoro taka jej wola, być własnym ekonomem, a mnie zrobić tylko zwykłym pasterzem. – Tu Oak lekko westchnął i spojrzał ze smutkiem w jasne palenisko zatopiony w niezbyt wesołych myślach.

Ożywcze ciepło ognia musiało zbudzić z odrętwienia na pół martwe jagnięta, bo zaczęły beczeć i poruszać żwawo członkami okrytymi sianem, jak gdyby po raz pierwszy uświadomiły sobie, że żyją. Głosy ich niebawem złączyły się w jeden beczący chór. Wtedy Oak zdjął z ognia bańkę mleka, wyciągnął z kieszeni kitla mały imbryczek, napełnił go mlekiem i zaczął uczyć bezradne, zabrane od matek stworzenia sztuki picia z naczynia, którą to sztukę przyswoiły sobie z zadziwiającą szybkością.

– Podobno ona nie daje wam nawet skórek zdechłych jagniąt – powrócił do poprzedniego tematu Józef Poorgrass, przyglądając się ruchom Oaka z należytą melancholią.

– Nie, nie daje – odpowiedział Gabriel.

– Widzę, pasterzu, że ona bardzo źle się z wami obchodzi – odważył się powiedzieć Józef, mając nadzieję, że w ten sposób pozyska sobie sprzymierzeńca w narzekaniu. – Zdaje mi się, że ona się na was uwzięła, tak mi się coś zdaje.

– Ależ nie, bynajmniej – odrzekł pośpiesznie Gabriel, przy czym z piersi wymknęło mu się westchnienie, którego nie mogło chyba wywołać pozbawienie go jagnięcych skórek.

Zanim ktokolwiek zdążył dorzucić jakąś uwagę, czyjaś postać stanęła w drzwiach i do piwiarni wszedł Boldwood, witając obecnych skinieniem głowy na pół przyjaznym, na pół łaskawym.

– Widzę, że jest tu i Oak. Powiedziano mi, że was tu zastanę. Przed dziesięciu minutami spotkałem na drodze wózek pocztowy i wręczono mi list, który otworzyłem, nie przeczytawszy adresu. Zdaje mi się, że to dla was. Proszę mi wybaczyć moją pomyłkę.

– Nic nie szkodzi, panie Boldwood, nic nie szkodzi – zapewnił go uprzejmie Gabriel. Wiedział, że nie ma na świecie nikogo, kto by do niego pisywał, ani też nie spodziewał się listu, którego treści nie mógłby odczytać w obecności całej parafii.

Stanął na uboczu i przeczytał pisany nieznaną mu ręką list:

„Drogi przyjacielu. Nie wiem, jak się pan nazywa, ale spodziewam się, że dojdą pańskich rąk te słowa, które piszę, by panu podziękować za dobroć, co mi pan okazał owego wieczoru, kiedy tak bez zastanowienia opuściłam Weatherbury. Zwracam także pieniądze i przepraszam, że nie zatrzymuję ich, choć mi pan je darował. Wszystko skończyło się dobrze i jestem szczęśliwa, bo mogę pana zawiadomić, że wkrótce wychodzę za mąż za młodego kawalera, który się do mnie przez jakiś czas zalecał. Jest to sierżant Troy z jedenastego pułku dragonów, kwaterującego obecnie w tym mieście. Wiem, że nie pozwoliłby mi przyjmować od obcych niczego prócz pożyczki, gdyż jest honorowym i bardzo godnym człowiekiem, a także z pochodzenia szlachcicem. Byłabym bardzo wdzięczna, gdyby pan zechciał tymczasem zachować treść tego listu w tajemnicy. Chcemy zrobić niespodziankę mieszkańcom Weatherbury i przyjechać tam niedługo jako mąż i żona, chociaż wstyd mi trochę, że zwierzam się z tym obcemu człowiekowi. Sierżant Troy wychował się w Weatherbury. Raz jeszcze dziękuję Panu za dobroć i pozostaję szczerze życzliwa.

Fanny Robin”

– Czy pan to przeczytał, panie Boldwood? – zapytał Gabriel. – Jeżeli nie, to niech pan teraz przeczyta. Wiem, że los Fanny Robin leży panu na sercu.

Boldwood przeczytał i wydawał się szczerze zatroskany.

– Fanny… biedna Fanny… Owo zakończenie, o którym ona z taką ufnością wspomina, jeszcze nie nastąpiło i powinna o tym wiedzieć, że może nie nastąpić nigdy. Widzę, że nie podała żadnego adresu.

– Cóż to za człowiek ten sierżant Troy? – zapytał Gabriel.

– Hmm… Obawiam się, że w podobnej sprawie nie można na nim polegać – mruknął farmer – choć to obrotny chłopak i zręczny do wszystkiego. Wiąże się z nim pewna sprawa natury romantycznej. Jego matka była francuską guwernantką i zdaje się, że istniał jakiś ukryty związek między nią i zmarłym lordem Severn. Wyszła za mąż za jakiegoś ubogiego lekarza i wkrótce potem urodziła syna. Dopóki od lorda napływały pieniądze, wszystko szło dobrze. Na nieszczęście dla chłopca jego najlepsi przyjaciele wcześnie go odumarli i musiał objąć posadę drugiego sekretarza u adwokata w Casterbridge. Przez pewien czas tam pracował i byłby się może dorobił niezłego stanowiska, gdyby mu nie przyszedł do głowy szalony pomysł, by się zaciągnąć do służby wojskowej. Bardzo wątpię, czy biedna Fanny zrobi nam kiedykolwiek ową niespodziankę, o której wspomina w liście. Bardzo, bardzo wątpię. Głupia, oj, głupia dziewczyna!

Drzwi znów otworzyły się z trzaskiem i do izby wpadł Kainek Ball cały zadyszany, mając czerwone usta otwarte niby otwór dziecinnej trąbki, przez które głośno kaszlał, wydymając policzki.

– Słuchaj, Kainie – zaczął surowo Gabriel – dlaczego biegłeś tak szybko, że aż się zadyszałeś? Tyle razy ci już mówiłem…

– Ach, panie Oak, jakem oddychał, to powietrze wpadło mi nie w tę dziurkę, co zawsze, i dlatego tak się zakaszlałem…

– Więc po co tu przyszedłeś?

– Przyleciałem, żeby panu powiedzieć – wyjąkał młodociany pomocnik pasterza, opierając się o futrynę drzwi – żeby pan zaraz wrócił, bo już dwie owce się okociły i każda ma bliźnięta. Po tom właśnie przyleciał, pasterzu Oak.

– Ach, o to chodzi! – zawołał Gabriel, zrywając się z miejsca i zapominając od razu o biednej Fanny. – Dobry z ciebie chłopak, Kainku, żeś przybiegł, aby mi to przekazać, i za to dostaniesz ode mnie duży kawał puddingu ze śliwkami. Ale zanim wrócimy do owiec, podaj mi garnek ze smołą, to naznaczymy jagnięta, które są tutaj. Trzeba najpierw z nimi zrobić porządek.

Wyjął ze swoich przepaścistych kieszeni żelazny pręt do znakowania owiec, zanurzył go w garnku ze smołą i wyrysował na pośladku każdego jagnięcia drogie sercu inicjały B.E., co odtąd czyniło wiadomym dla całej okolicy, że jagnięta te nie należą do nikogo innego, tylko do Betsaby Everdene.

– A teraz, Kainku, zabieraj dwoje swoich i jazda! Do widzenia, panie Boldwood. – Pasterz zarzucił sobie na ramiona szesnaście dużych nóg i cztery wątłe ciałka, które tu przyniósł, i wkrótce zniknął wraz z nimi w kierunku owczej zagrody znajdującej się w pobliżu; jagnięta wyglądały teraz rześko i zdrowo w przeciwieństwie do stanu drętwej martwoty, w jakim trwały jeszcze godzinę temu.

Boldwood poszedł za nim kawałek drogi przez pole, ale po chwili wahania zawrócił. Znów się zawahał, wreszcie z miną wyrażającą niezłomne postanowienie raz jeszcze za nim pośpieszył. Zbliżywszy się do zakątka, gdzie znajdowała się zagroda dla owiec, farmer wyjął z kieszeni pugilares, otworzył go i położył otwarty na dłoni. Pośrodku leżał list – list od Betsaby.

– Słuchajcie, Oak, chciałem was właśnie zapytać – powiedział ze sztuczną obojętnością – czy nie wiecie, czyje to pismo?

Oak spojrzał na pugilares, zaczerwienił się i bez wahania powiedział:

– To pismo panny Everdene. – Zaczerwienił się po prostu na sam dźwięk jej nazwiska, ale natychmiast zaczęła go dręczyć nowa myśl: „List z pewnością został wysłany anonimowo, w przeciwnym razie pytanie Boldwooda byłoby zbyteczne”.

Boldwood mylnie wytłumaczył sobie jego zmieszanie. Ludzie wrażliwi zbyt pochopnie stosują każdą sprawę do siebie, zamiast ją rozpatrzyć obiektywnie.

– W moim pytaniu nie było nic podstępnego – zapewnił, a surowa powaga, z jaką wyrzekł te słowa, dziwnie nie licowała z taką błahostką jak walentynka. – Ten, kto wysyła anonimowy bilecik, zwykle spodziewa się, że jego nazwisko wyjdzie na jaw. Na tym właśnie polega cała zabawa. – Gdyby zamiast słowa „zabawa” powiedział „męka”, twarz jego nie mogłaby wyrażać więcej zmieszania i niepokoju niż w danej chwili.

Rozstawszy się wkrótce potem z Gabrielem, samotny i zamknięty w sobie człowiek powrócił do domu na śniadanie, czując w sercu skurcz wstydu i żalu, że zadając te gorączkowe pytania, do tego stopnia obnażył swe cierpienie przed obcym. Położył z powrotem list na kominku i zamyślił się, rozważając nową sytuację w świetle informacji otrzymanej od Gabriela.

ROZDZIAŁ XVI

Kościół Wszystkich Świętych i kościół Świętego Ducha.

Pewnego powszedniego dnia rano we wspomnianym już garnizonowym mieście, w wilgotnej nawie kościoła Wszystkich Świętych niewielka grupka wiernych, złożona przeważnie z kobiet i dziewcząt, podniosła się z klęczek po skończonym nabożeństwie odprawionym bez kazania. Kobiety miały się już rozejść, gdy uwagę ich zwróciły czyjeś energiczne kroki zmierzające ku środkowi kościoła. Krokom wtórował dźwięk niezwykły w kościele – brzęk ostróg. Wszyscy się obejrzeli. Młody kawalerzysta w czerwonym mundurze z trzema galonami sierżanta na rękawie szedł boczną nawą ze zmieszaniem, które bardziej jeszcze podkreślała energiczna pewność kroków i wyraz twarzy silący się na obojętność. Lekki rumieniec wystąpił mu na policzki w chwili, gdy jak żołnierz pod rózgami kroczył wśród kobiet; minąwszy jednak kazalnicę, nie zatrzymał się, aż dotarł do barierki przed ołtarzem. Tu przez chwilę stał sam.

Wikary, który po odprawieniu nabożeństwa nie zdążył jeszcze zdjąć komży, zauważył przybyłego i zaprowadził go na stopnie ołtarza. Szepnąwszy coś do żołnierza, skinął na kościelnego, a ten ostatni z kolei zamienił cicho kilka słów z jakąś starszą kobietą, widocznie swoją żoną, i oboje również stanęli na stopniach ołtarza.

– Zaraz będzie ślub! – szepnęła z ożywieniem jedna z kobiet. – Zaczekajmy!

Większość kobiet usiadła z powrotem w ławkach. Wtem rozległ się za nimi chrzęst jakiejś maszynerii i kilka młodszych dziewcząt odwróciło głowy.

Z wewnętrznej, zachodniej ściany wieży wysunął się mały baldachim z umieszczoną pod nim drobną figurką trzymającą dzwonek. Był to zegarowy automat poruszany przez ten sam mechanizm, który wprawiał w ruch wielki dzwon na wieży. Pomiędzy wieżą i wnętrzem kościoła była nisza zasłonięta szczelnie drzwiczkami; drzwiczki te podczas nabożeństwa trzymano zamknięte, by ukryć ten dziwaczny zegar przed oczami ciekawych. W tej chwili jednak drzwiczki otworzyły się i dźwięk dzwonka, wyjście figurki i powrót jej do niszy widziało się i słyszało w całym kościele. Figurka wydzwoniła pół do dwunastej.

– A gdzież jest panna młoda? – zapytał szeptem ktoś z obecnych.

Młody sierżant stał nienaturalnie sztywny niby jeden z kościelnych filarów. Zwrócony w stronę południowo-zachodnią był równie milczący jak nieruchomy.

W miarę jak upływały minuty, cisza stawała się czymś dostrzegalnym, ale nikt nie wchodził ani się nie poruszył. I znów dał się słyszeć chrzęst zegarowego mechanizmu, z niszy wyskoczyła figurka i wydzwoniła trzy kwadranse, a jej hałaśliwe odejście było tak raptowne, że aż przykre, i sprawiło, że niektórzy z obecnych się wzdrygnęli.

– Ale gdzie jest panna młoda? – zapytał znów szeptem jakiś głos.

Niebawem dało się słyszeć lekkie szuranie nogami i sztuczny kaszel zdradzający nerwowe oczekiwanie. Potem rozległy się szepty. Ale żołnierz nawet nie drgnął. Stał nadal wyciągnięty jak struna z twarzą zwróconą na południowy wschód, trzymając w ręku czapkę.

Zegar nie przestawał tykać. Kobiety otrząsnęły się ze zdenerwowania i coraz częściej było słychać ich szepty i chichoty. Wreszcie zapadła śmiertelna cisza. Wszyscy czekali na jakieś zakończenie. Niektórzy zauważyli może, jak dziwaczne wybijanie kwadransów zdaje się przyśpieszać mijanie czasu. Trudno było uwierzyć, że figurka z dzwonkiem nie omyliła się, kiedy znów rozległ się chrzęst mechanizmu, znów wyskoczyła figurka i wydzwoniła jak należy cztery kwadranse. Zdawało się niemal, że na twarzy pokracznej figurki igrają szyderczy uśmiech i skurcz złośliwej radości. Prawie jednocześnie rozległ się daleki i posępny dźwięk dwunastu ciężkich uderzeń wieżowego zegara. Wywarło to na kobietach takie wrażenie, że przestały chichotać.

Wikary usunął się do zakrystii, a w ślad za nim gdzieś zniknął kościelny. Sierżant i tym razem się nie odwrócił. Każda z obecnych w kościele tylko czyhała na to, by zobaczyć jego twarz, a on zdawał się o tym wiedzieć. W końcu odwrócił się, zacisnął usta i obrzucając wszystkich wyzywającym spojrzeniem, skierował się ku wyjściu. Siedzący pod kościołem dwaj zgięci ze starości, bezzębni żebracy spojrzeli po sobie i zachichotali, zresztą bez specjalnej złośliwości, ale śmiech ten zabrzmiał w tym miejscu w sposób dziwnie złowieszczy.

Przed kościołem znajdował się brukowany dziedziniec, dokoła którego kilka starych drewnianych budynków rzucało malownicze cienie. Wyszedłszy z kościoła, młody żołnierz ruszył przez dziedziniec, gdy na samym środku spotkał drobną kobietkę. Na jego widok niepokój malujący się na jej twarzy zmienił się w przerażenie.

– No i cóż? – zapytał z tłumioną wściekłością, przeszywając ją ostrym spojrzeniem.

– O, Franku, omyliłam się! Myślałam, że ten ze spiczastą wieżą to kościół Wszystkich Świętych, i byłam tam przed drzwiami, tak jak mi powiedziałeś, punktualnie o pół do dwunastej. Czekałam tam przez kwadrans i dopiero wtedy zorientowałam się, że to kościół Świętego Ducha. Ale to chyba nic nie szkodzi, bo przecież ślub możemy wziąć jutro.

– Ty idiotko! Jak śmiałaś mnie tak skompromitować! Już milcz przynajmniej!

– Franku, przecież to może odbyć się jutro?

– Jutro! – zaśmiał się szyderczo. – Bądź pewna, że nieprędko zdecyduję się na podobną przyjemność.

– Mimo wszystko, Franku – tłumaczyła się drżącym głosem – nie stało się przecież nic strasznego. Więc powiedz, kiedy weźmiemy ślub?

– Kiedy? Bóg wie kiedy – powiedział z gryzącą ironią i odwróciwszy się od niej, poszedł szybko dalej.

ROZDZIAŁ XVII

Na targu zbożowym.

W sobotę Boldwood był jak zwykle na Giełdzie Zbożowej, gdy do hali weszła mącicielka jego snów i ukazała mu się w żywej postaci. Adam obudził się z głębokiego snu i oto przed nim stanęła Ewa! Farmer zdobył się na odwagę i po raz pierwszy naprawdę na nią spojrzał.

Przyczyny materialne i skutki natury uczuciowej nie nadają się do ujęcia w prawidłowe równanie algebraiczne. Wysiłek, jaki wkładamy w wykonanie jakiegoś aktu natury psychicznej, bywa czasem równie ogromny, jak śmiesznie błaha jest przyczyna, która nas do niego skłoniła. Kobieta będąca w nastroju kapryśnym nie zdaje sobie z tego sprawy, gdyż jej intuicja bądź przez niedbalstwo, bądź na skutek wrodzonej ułomności nie poucza jej o tej prawdzie; dlatego też Betsabę musiało dziś spotkać coś, co ją ogromnie zdziwiło.

Boldwood patrzył na nią nie ukradkiem, nie krytycznie ani pobłażliwie, ale z takim zaciekawieniem, z jakim żniwiarz patrzy na przejeżdżający pociąg, będący dla niego czymś zupełnie obcym i trudnym do zrozumienia. Dla Boldwooda kobiety były raczej jakimś odległym zjawiskiem niż naturalnym dopełnieniem życia – kometami o wyglądzie, ruchu i trwaniu tak nieokreślonym, że nie poczuwał się do obowiązku badania, czy linia ich biegu jest geometryczna i niezmienna, podlegająca pewnym prawom jak jego własna, czy najzupełniej przypadkowa i błędna, jak można było wnosić po ich oznakach zewnętrznych.

Widział jej czarne włosy, regularny profil i owal twarzy, krągłość szyi i podbródka. Widział z boku jej powieki, oczy, rzęsy i foremny kształt ucha. Później zauważył figurę, suknię, a nawet podeszwy jej bucików.

Boldwood uznał, że jest piękna, ale nie był pewny, czy sąd ten jest słuszny, wydało mu się bowiem niemożliwe, by ta ucieleśniona bajka była równie urocza, jak to sobie wyobrażał, by mogła poruszać się swobodnie wśród mężczyzn, nie budząc wśród nich pełnego zachwytu zamieszania i jeszcze żywszego zainteresowania niż to, jakiego w tej chwili był świadkiem. Według jego mniemania ani natura, ani sztuka nie zdołałyby już poprawić tej piękności tak doskonałej pośród tylu innych tak niedoskonałych. Poruszyło się w nim serce. Należy przypomnieć, że Boldwood, aczkolwiek skończył już lat czterdzieści, nigdy dotychczas nie spojrzał na kobietę z najwyższym natężeniem wzroku, a widok ich działał mu na zmysły bardzo przelotnie.

Czy jest istotnie piękna? Nawet w tej chwili nie był pewny, czy sąd jego jest słuszny. Zapytał jakby mimochodem któregoś z sąsiadów:

– Czy panna Everdene uchodzi za piękną?

– O, tak, pan pewnie pamięta, że wszyscy to zauważyli, gdy ukazała się tu po raz pierwszy. Tak, to urocza dziewczyna.

Mężczyzna nigdy nie bywa bardziej łatwowierny niż wtedy, gdy słyszy pochlebną opinię o urodzie kobiety, w której jest na pół albo całkowicie zakochany. W tym wypadku nawet zdanie dziecka nabiera znaczenia opinii wydanej przez Królewską Akademię Nauk. Boldwoodowi to wystarczyło.

A więc ta czarująca kobieta naprawdę powiedziała mu: „Ożeń się ze mną”? Dlaczego zrobiła coś tak dziwnego? Boldwood nie rozumiał zupełnie różnicy istniejącej między zastosowaniem się do okoliczności i zapoczątkowaniem czegoś, co jest od okoliczności niezależne, a niezrozumienie to dorównywało nieświadomości Betsaby, że błahe przyczyny mogą zrodzić poważne skutki.

W tej chwili Betsaba spokojnie załatwiała transakcję z młodym dorodnym farmerem i rozliczała się z nim z taką obojętnością, jak gdyby twarz jego była kartką z księgi handlowej. Było widoczne, że ten rodzaj mężczyzny bynajmniej jej nie pociąga. Mimo to Boldwood zawrzał nagle obudzoną zazdrością – po raz pierwszy w życiu przekroczył progi „piekła zranionego kochanka”. Wiedziony pierwszym odruchem chciał rzucić się i rozdzielić tych dwoje. Ale mógł był to zrobić tylko w tym wypadku, gdyby zwrócił się do niej z prośbą o pokazanie mu próbek jej zboża. Myśli tej jednak zaniechał. Nie mógł jej o to prosić. Zwracać się do niej w sprawach kupna czy sprzedaży byłoby poniżeniem tej wdzięcznej istoty i sprzeciwiłoby się jego pojęciom o niej.

Przez cały ten czas Betsaba zdawała sobie sprawę, że nareszcie wdarła się do tej czcigodnej twierdzy. Wiedziała, że dokądkolwiek się odwróci, oczy jego nie przestają jej śledzić. Był to niewątpliwy triumf, ale gdyby go odniosła w sposób naturalny, wydałby się jej słodszy dzięki temu drażniącemu opóźnieniu. Ale skoro go odniosła na skutek niefortunnego pomysłu, triumf ten miał dla niej wartość sztucznego kwiatu albo owocu z wosku. Betsaba była kobietą rozsądną w rozpatrywaniu spraw, w których sercem nie brała udziału, toteż szczerze żałowała, że pozwoliła sobie na wybryk, będący pomysłem raczej Liddy niż jej własnym i zakłóciła spokój człowieka zbyt zasługującego na szacunek, by miała to uczynić świadomie.

Tego samego dnia była prawie zdecydowana prosić go przy następnym spotkaniu o wybaczenie. Słabą stroną takiego załatwienia sprawy była obawa, że gdyby przypuszczał, iż chciała go tylko ośmieszyć, to takie przeproszenie uznałby za nieszczere i obraziłby się jeszcze bardziej. Z drugiej strony, jeżeli Boldwood sądzi, że ona naprawdę chce, by się do niej zalecał, to byłoby to tylko jeszcze jednym dowodem jej wyzywającej zuchwałości.

ROZDZIAŁ XVIII

Boldwood rozmyśla nad sytuacją. Skrucha Betsaby.

Boldwood był dzierżawcą tak zwanego małego folwarku Weatherbury, a osobą i stanowiskiem najbardziej zbliżał się do arystokracji, jaką mógł się pochwalić ten odległy zakątek parafii. Wytworniejsi przyjezdni goście, których ideałem było miasto, zmuszeni do przebywania na krótko w tej głuszy, usłyszawszy na drodze turkot lekkiego powozika, spodziewali się spotkać kogoś z wyższego towarzystwa, jeżeli nie samotnego lorda, to przynajmniej dystyngowanego ziemianina, ale był to tylko pan Boldwood wyjeżdżający na dzień z domu. Gdy zdarzyło im się usłyszeć ów lekki turkot po raz drugi, ożywiała ich znów nadzieja – był to jednak tylko pan Boldwood powracający do siebie.

Dom jego stał w pewnym oddaleniu od gościńca, a stajnie będące dla folwarku tym, czym dla pokoju jest kominek, mieściły się za domem, zasłonięte do połowy gęstwiną laurowych krzewów. Poprzez uchylone, malowane na niebiesko wrota widać było w tej chwili zady i ogony pół tuzina trzymanych w cieple i sytości koni stojących w swoich boksach. Oglądane od tej strony przedstawiały odmiany maści gniadej i kasztanowatej w kształtach przypominających łuk mauretański przecięty pręgą ogona. Nad nimi, niewidoczne dla oczu patrzących od strony światła dziennego, pracowały szczęki końskie, podtrzymując owo wspomniane wyżej ciepło wewnętrzne i okazałość wyglądu za pomocą obfitych porcji owsa i siana. Niewyraźny, ruchliwy cień źrebaka krążył po klatce w głębi stajni, a nieustanne chrupanie szczęk końskich od czasu do czasu urozmaicał brzęk łańcucha lub stuk podkowy.

Wzdłuż rzędu koni przechadzał się tam i z powrotem sam farmer Boldwood. Miejsce to było dla niego jednocześnie klasztornym krużgankiem i klasztorem. Tutaj po dokonaniu nadzoru nad karmieniem swoich czworonożnych poddanych stary kawaler zatopiony w myślach przechadzał się aż do chwili, kiedy światło księżycowe zaczęło przesączać się przez zasnute pajęczyną okna lub gdy wszystko dokoła utonęło w mroku.

Jego wysoka, barczysta postać rysowała się teraz wyraźniej niż w tłumie i zgiełku targowej hali. Przechadzając się tak w głębokiej zadumie, stąpał jednocześnie palcami i piętą, przy czym tak nisko pochylał swą przystojną czerwonawą twarz, że jego poważne usta i foremny, choć raczej wydatny podbródek pozostawały w cieniu. Kilka wąskich jak nitki, podłużnych linii przecinało skądinąd gładką powierzchnię szerokiego czoła.

Życie Boldwooda upływało w sposób dość powszedni, ale on sam nie był naturą powszednią. Ten jego spokój, rzucający się w oczy bardziej niż jakikolwiek inny rys charakteru i obejścia, a czyniący wrażenie pewnej sztywności, mógł był wynikać z doskonałego zrównoważenia potężnych, wzajemnie zwalczających się sił dodatnich i ujemnych. Z chwilą zakłócenia tej wewnętrznej równowagi wpadał od razu w ostateczność. Gdy niepodzielnie ogarniało go jakieś uczucie, poddawał mu się w zupełności, natomiast gdy nad uczuciem zdołał zapanować, potrafił je głęboko ukryć. Bywał zimny albo gorący, ale nigdy letni. Wszelki cios albo raził go śmiertelnie, albo chybiał. Ani zła, ani dobra nie potrafił ujmować lekko i powierzchownie. Surowy, gdy chodziło o samą treść czynu, łagodny w szczegółach wykonania go, zawsze i wszędzie odznaczał się powagą. Nie widział absurdalnych stron pewnych szaleństw życiowych, toteż nie budząc sympatii wesołków i szyderców, dla których wszystko w życiu jest żartem, był ceniony przez ludzi poważnych i obznajmionych z cierpieniem. Jako człowiek traktujący wszelkie przejawy życia surowo, nie zachwycał się życiową komedią, natomiast nie można mu było zarzucić płochego sądu, gdy komedia kończyła się tragicznie.

Betsaba ani na chwilę nie przypuszczała, że serce tego ciemnego, milczącego mężczyzny, w które tak niebacznie rzuciła ziarno uczucia, posiada bujność gleby tropikalnej. Gdyby znała charakter Boldwooda, wina jej byłaby okropna i nie do wybaczenia. Co więcej, gdyby wiedziała, jaką władzę ma nad nim w dobrym czy złym kierunku, to odpowiedzialność taka przejęłaby ją przerażeniem. Szczęściem dla jej obecnego, a nieszczęściem dla przyszłego spokoju, intuicja nie powiedziała jej, jakim człowiekiem był Boldwood. Nikt go zresztą nie znał dokładnie, gdyż aczkolwiek według pewnych oznak można było domyślić się, jaką ma nieokiełznaną naturę, to jednak nikt go nie widział w chwilach szalejącej w nim burzy.

Farmer Boldwood stanął przed bramą stajni i spojrzał na ścielącą się przed nim równą płaszczyznę pól. Tuż za najbliższym poletkiem jego posiadłości był żywopłot, a za nim łąka należąca do folwarku Betsaby.

Było to wczesną wiosną, kiedy owce wypuszczone na świeżą ruń traw po raz pierwszy pasą się na łące przeznaczonej później na skoszenie. Wiatr, który od kilku tygodni dął od wschodu, zmienił kierunek na południowy i nagle, prawie bez żadnego wstępu, zjawiła się w pełni swej urody wiosna. Nadszedł okres, kiedy to wyobrażamy sobie, że leśne nimfy ocknęły się z zimowego snu. Świat roślinny budzi się do życia, wszystko w nim pęcznieje, soki wzbierają, aż wreszcie w niedawnej martwocie opuszczonych ogrodów i lasów z zawianymi śniegiem ścieżkami, gdzie wszystko wydawało się bezradne, skute pętami mrozu, nagle rozpoczyna się ruch, pęcznienie, ogólne kiełkowanie i zbiorowe natężenie sił, wobec którego potężny wysiłek dźwigów i kół transmisyjnych w zgiełkliwym mieście wydaje się pracą Pigmejów.

Boldwood, patrząc na odległą łąkę, ujrzał na niej trzy postacie. Byli to panna Everdene, pasterz Oak i Kainek Ball.

Gdy postać Betsaby ukazała się oczom farmera, twarz jego rozświetliła się, podobnie jak rozświetla się wieża w księżycowej poświacie. Ciało człowieka jest skrytką lub zwierciadłem jego duszy, zależnie od tego, czy jest zamknięty w sobie, czy szczery, wylewny czy też wstrzemięźliwy. Wygląd Boldwooda uległ całkowitej zmianie; zniknął dotychczasowy wyraz obojętności, a twarz jego świadczyła o tym, że po raz pierwszy zdołał wydostać się poza swój wał ochronny i że z całą świadomością idzie naprzeciw niebezpieczeństwu. Jest to zwykły objaw, jaki spotykamy u natur silnych, gdy dostaną się pod władzę miłości.

Wreszcie zdobył się na stanowczą decyzję. Pójdzie do niej i śmiało ją zapyta.

Osamotnienie serca, które na skutek wieloletniego odosobnienia nie miało żadnego ujścia dla nagromadzonych uczuć, odniosło swój logiczny skutek. Już nieraz zauważono, że miłość rodzi się z pobudek czysto subiektywnych, a Boldwood był żywym potwierdzeniem owej prawdy. Nie miał matki, której poświęciłby miłość synowską, nie miał siostry, z którą łączyłyby go więzy braterskiej serdeczności, nie utrzymywał przelotnych stosunków z kobietami. Toteż serce jego wypełniał po brzegi materiał palny, gotowy wybuchnąć płomieniem prawdziwej męskiej miłości.

Zbliżył się do furtki wiodącej na łąkę. Cała ziemia rozbrzmiewała szmerem wód, całe niebo rozśpiewane trelami skowronków, a wtórowało im pobekiwanie owiec. Pani i jej podwładny zajęci byli „podsadzaniem” owiec, co odbywało się wtedy, gdy owca straciła własną latorośl i dawano jej do wykarmienia jedno z bliźniąt innej matki. Gabriel ściągał skórę ze zdechłego jagnięcia i przyjętym zwyczajem okrywał nią ciało żywego. Podczas tego Betsaba otwierała furtkę złożoną z czterech żerdek, za którą wpędzano owcę wraz z podstawionym jej jagnięciem, gdzie zwierzęta zostawały w zamknięciu aż do czasu, kiedy w starej owcy obudziło się przywiązanie do małego.

Betsaba, nadzorując tę czynność, ujrzała farmera stojącego przy furtce pod rozkwitłą wierzbą. Dla Gabriela twarz jej była niby zmienna pogoda kwietniowa, umiał na niej odczytać najlżejsze zmiany i natychmiast zauważył odbicie jakiegoś wrażenia płynącego z zewnątrz, co ujawniło się w nagłym rumieńcu na jej policzkach. Odwrócił się także i zobaczył Boldwooda.

Skojarzywszy te oznaki z listem pokazanym mu przez Boldwooda, Gabriel od razu powziął podejrzenie, że Betsaba, rozpocząwszy w ten sposób flirt ze starym kawalerem, prowadzi go dalej w jakiś nieznany mu sposób.

Farmer Boldwood spostrzegł, że oboje zauważyli jego obecność, i świadomość ta podziałała niby zbyt ostre światło na jego świeżo obudzoną wrażliwość. Stał jeszcze za furtką i gdyby poszedł dalej, to może żadne z nich nie domyśliłoby się, że pierwotnie zamierzał wyjść poza ogrodzenie. Ruszył więc dalej w głębokim poczuciu rozterki, onieśmielenia i wątpliwości. Może jej zachowanie świadczyło o tym, że chciałaby się z nim spotkać, a może nie – nie wiedział tego, wszak w sercu kobiety czytać nie umiał. Tajemniczość tej miłosnej filozofii zdawała się składać z najsubtelniejszych zamierzeń wyrażanych w najbardziej zwodniczy sposób. Każdy gest, spojrzenie, słowo i akcent zawierały tajemnicę różniącą się całkowicie od zamierzonego celu, a on dotychczas nie zastanowił się nad tym ani razu.

Natomiast Betsaba ani na chwilę nie wierzyła, że Boldwood zjawił się tam przypadkowo albo dla załatwienia czegoś w gospodarstwie. Rozpatrzywszy wszelkie możliwości, doszła do przekonania, że ona jest powodem zjawienia się Boldwooda na tym miejscu. Zaniepokoiła się tym, jak z drobnej iskry mógł powstać tak wielki płomień. Betsaba nie pragnęła złowić sobie męża ani nie była kokietką igrającą świadomie z uczuciami mężczyzn. Mimo to sędzia obyczajów, obserwując jej zachowanie wobec Boldwooda, zdziwiłby się, widząc, jak dalece różni się ono, a jednocześnie jak bardzo bliskie jest tego, co uważamy zwykle za flirt.

Postanowiła solennie, że już nigdy żadnym gestem ani spojrzeniem nie zmąci spokojnego nurtu jego życia. Najczęściej jednak postanawiamy unikać złego dopiero wtedy, gdy zło poczyniło już takie postępy, że niemożliwością jest go uniknąć.

ROZDZIAŁ XIX

Pławienie owiec. Oświadczyny.

Boldwood w końcu zdecydował się złożyć Betsabie wizytę. Nie zastał jej w domu.

– Naturalnie – mruknął.

Myśląc o Betsabie jako o kobiecie, zapominał o obowiązkach związanych z jej pozycją farmerki i o tym, że kierując folwarkiem nie mniejszym niż jego własny, prawdopodobnie o tej porze roku bywa często poza domem. Te i inne podobne przeoczenia Boldwooda wynikały w sposób naturalny z jego obecnego nastroju, a jeszcze w wyższym stopniu z układu warunków; wszystko bowiem sprzyjało temu, by coraz bardziej idealizował przedmiot swojej miłości. Widywał ją tylko przypadkiem i z daleka, a nie utrzymywał z nią stosunków towarzyskich, znał ją więc tylko z widzenia i nawet nie słyszał jej głosu. Powszednie sprawy jej osobistego życia były dlań niewidzialne. Nie znał jej drobnych zajęć ani codziennych zdarzeń wypełniających zwykle życie każdego człowieka na ziemi, a to dlatego, że w tym wypadku kochający i ukochana wzajemnie u siebie nie bywali. Nie przyszło mu nawet na myśl, by i ona także miała czasem załatwiać poziome gospodarskie sprawy i że podobnie jak my wszyscy miewa chwile, gdy spełnia pospolite czynności, podczas których im mniej nas widzą, tym piękniej wspominają. Tak oto gloryfikował ją cicho w swojej wyobraźni, podczas gdy ona żyła w obrębie tego samego świata i podobnie jak on była na wskroś ziemską istotą.

Pod koniec maja Boldwood postanowił nie ulegać już drobnym przeszkodom ani nie dręczyć się dalszą zwłoką. Z czasem oswoił się z myślą, że jest zakochany; namiętność ta mniej już go zdumiewała, mimo że nękała go coraz dotkliwiej. Czuł zresztą, że już dorósł do sytuacji. Zapytawszy o panią domu, dowiedział się, że nadzoruje pławienie owiec, i udał się na łąkę, by ją tam zobaczyć.

Sadzawka do pławienia owiec na łące była dokładnie okrągłym basenem obmurowanym cegłami i pełnym najczystszej wody. Ptaki krążące w powietrzu musiały już z dużej odległości widzieć jego zwierciadlaną powierzchnię, w której przeglądał się jasny błękit nieba, niby oko Cyklopa połyskujące na zielonej twarzy. Widok brzegów sadzawki obrośniętych w tej porze roku zieloną trawą sprawiał jakieś dziwnie minorowe wrażenie i utrwalał się na długo w pamięci, gdyż zachłanność, z jaką trawa wsysała wilgoć z przesiąkniętej wodą żyznej ziemi, była niemal widzialna dla oczu. Brzegi tej nisko położonej podmokłej łąki urozmaicały okrągłe, płaskie pastwiska, gdzie o tej porze każdy kwiat, o ile nie był jaskrem, był na pewno stokrotką. Obok, bez szmeru niby cień, płynęła rzeka, a nabrzmiałe sokami trzciny i sitowie tworzyły giętką palisadę wokół jej błotnistych brzegów. Po północnej stronie łąki rosły drzewa, a ich młodziutkie, miękkie i wilgotnawe listki nie zdążyły jeszcze zesztywnieć i ściemnieć od palącego letniego słońca i posuchy. Mieszały się na nich dwa kolory: zielony obok żółtego i żółtawy obok zielonego. Ukryte w gęstwie listowia trzy kukułki głośnym kukaniem mąciły dokolną ciszę.

Boldwood pogrążony w myślach schodził ze wzgórza, utkwiwszy oczy w butach ozłoconych artystycznie żółtym pyłem jaskrów. Główny nurt rzeki zasilający wodą basen przepływał przez jego środek, a miejsca wpływu i odpływu widniały po obu przeciwległych stronach sadzawki. Zebrali się tu tłumnie pasterz Oak, Jan Coggan, Moon, Poorgrass i wielu innych, a wszyscy przemoczeni do nitki. Stała tam także Betsaba w nowej, najelegantszej amazonce, jaką kiedykolwiek miała, trzymając cugle konia przewieszone przez ramię. Obok na trawie walały się butle jabłecznika. Coggan i Mateusz Moon moknący do pasa w wodzie zajęli miejsca przy niższym płotku i wpędzali potulne owieczki do basenu. Gabriel stojący na krawędzi basenu zanurzał płynące zwierzęta za pomocą przyrządu w kształcie kul dla chromych specjalnie przystosowanego do tego celu, a także do wyciągania zmęczonych owiec z wody, gdy wełna na nich zbyt nasiąkła wodą i owce zaczynały tonąć. Wtedy pędzono je przeciw prądowi, który zmywał z nich wszelkie nieczystości, i wypuszczano przez przeciwległy otwór na łąkę. Kain Ball i Józef pomagający przy tej czynności byli, o ile to w ogóle możliwe, bardziej jeszcze przemoczeni niż inni; wyglądali jak delfiny pod fontanną, a każdy załamek i fałd ich ubrania ociekał strużkami wody.

Boldwood podszedł do Betsaby i przywitał się z takim przymusem, że mogła jedynie przypuszczać, iż przyszedł tu tylko po to, by przyjrzeć się pławieniu owiec, i nie spodziewał się ją tu zastać. Zdawało się jej nawet, że ma ściągnięte brwi i patrzy na nią z lekką wzgardą. Wobec tego postanowiła natychmiast oddalić się i odeszła wzdłuż rzeki na odległość rzutu kamieniem. Wkrótce usłyszała za sobą szelest kroków po trawie i nagle doznała wrażenia, że wokół niej miłość unosi się niby zapach perfum. Zamiast przystanąć i zaczekać, szła dalej wśród wysmukłych trzcin, ale tym razem Boldwood okazał się wytrwały i pośpieszył za nią, aż oboje znaleźli się za zakrętem rzeki. Tutaj nie będąc widziani, mogli tylko słyszeć plusk wody i nawoływania czeladzi.

– Panno Everdene! – zawołał farmer.

Zadrżała, odwróciła się i powiedziała „dzień dobry”. Ton jego głosu daleko odbiegał od tego, czego się spodziewała na początek. Był cichy, pełen spokojnej powagi i zapowiadał głębokie znaczenie słów, które jeszcze nie zostały wypowiedziane. Milczenie miewa czasem niezwykłą moc ujawniania się jako niewidzialna koncentracja uczuć w oderwaniu od ciała i wtedy bywa wymowne ponad wszelkie słowa. Tak samo zdarza się, iż powiedzieć mało znaczy więcej, niż powiedzieć dużo. Boldwood w tych dwóch słowach wypowiedział wszystko.

Podobnie jak świadomość nasza dojrzewa, gdy dowiemy się, że to, co braliśmy za turkot kół, jest hukiem grzmotu, tak świadomość Betsaby dojrzała pod wpływem intuicyjnego wyczucia.

– Trudno mi jest… wyrazić w słowach… to, co czuję – powiedział Boldwood z uroczystą prostotą. – Przyszedłem tu, by pomówić z panią bez wszelkich wstępów. Od chwili, gdy panią ujrzałem, życie moje nie należy już do mnie. Panno Everdene, przychodzę, by prosić panią o rękę.

Betsaba usiłowała zachować obojętny wyraz twarzy i jedynym ruchem, jaki wykonała, było przymknięcie rozchylonych przedtem warg.

– Mam obecnie czterdzieści jeden lat – mówił dalej. – Dotychczas uważano mnie za niepoprawnego kawalera i naprawdę byłem niepoprawnym kawalerem. W młodym wieku nigdy nie wyobrażałem sobie siebie w roli męża, a i z biegiem lat nie liczyłem się z taką możliwością. Ale wszyscy podlegamy zmianom i ja zmieniłem się z chwilą, odkąd ujrzałem panią. Ostatnio dochodziłem coraz bardziej do przekonania, że mój obecny tryb życia jest pod każdym względem niewłaściwy. Ponad wszystko w świecie pragnę, by pani została moją żoną.

– Panie Boldwood – wyjąkała – mam dla pana dużo szacunku, nie czuję jednak tego… co mogłoby usprawiedliwić przyjęcie pańskiej propozycji.

Ta wzajemna wymiana pełnych godności słów zdawała się otworzyć śluzy uczucia, które Boldwood dotychczas trzymał w zamknięciu.

– Życie bez pani jest dla mnie ciężarem! – wybuchnął. – Pragnę pani, pragnę, byś pozwoliła mi powtarzać i powtarzać bez końca, że kocham panią, kocham…

Betsaba nic nie odpowiedziała, a klacz stojąca przy jej ramieniu zdawała się tak przejęta, że przestała szczypać trawę i podniósłszy łeb, spojrzała na swoją panią.

– Myślę i mam nadzieję, że obchodzę panią choć tyle, byś mnie zechciała wysłuchać.

Usłyszawszy to, Betsaba chciała odruchowo zapytać, dlaczego on tak sądzi, ale uprzytomniła sobie, że mówiąc to, bynajmniej nie powodował się zarozumiałością; z jego strony była to tylko naturalna konsekwencja poważnego zastanowienia opartego na jej własnej niebacznej propozycji.

– Żałuję, że nie umiem prawić kobietom komplementów ani słodkich słówek – mówił dalej farmer mniej uroczystym tonem – i że nie potrafię wyrazić mojej surowej miłości w bardziej wdzięcznej formie, ale nie byłem nigdy dość zdolny ani cierpliwy, by się tego nauczyć. Pragnę, by pani została moją żoną, pragnę tak gorąco, że nie ma we mnie miejsca na żadne inne uczucie, nie śmiałbym jednak mówić pani o tym, gdybyś mi sama nie dała nadziei.

„Walentynka! I znów ta przeklęta walentynka!” – pomyślała sobie w duchu, ale nie odezwała się ani słowem.

– Jeżeli możesz mnie, pani, pokochać, powiedz mi to, jeżeli nie, to mi tego nie mów.

– Panie Boldwood, jest mi strasznie przykro, ale czuję się tak zaskoczona, że nie potrafię odpowiedzieć w sposób właściwy i z należnym szacunkiem, mogę tylko panu wyjawić swoje uczucia… to jest to, co myślę… Niestety, mimo całego szacunku nie mogę wyjść za pana. Jest pan dla mnie zbyt dostojny, nie pasowałabym do pana…

– Ależ panno Everdene…!

– Nie zrobiłam tego… Wiem, że nie powinnam była wysyłać tej walentynki… Proszę mi wybaczyć… Była to z mojej strony głupia swawola, na którą nie pozwoliłaby sobie żadna szanująca się kobieta. Jeżeli pan potrafi wybaczyć mi moją lekkomyślność, to przyrzekam, że już nigdy…

– Nie, nie! Proszę mi nie mówić, że to była lekkomyślność. Chciałbym wierzyć, że było w tym coś więcej, może proroczy instynkt, przeczucie, że mnie pani polubi. Zadaje mi pani ból, mówiąc, żeś to zrobiła przez lekkomyślność, nie wpadłoby mi to nigdy do głowy i taka myśl byłaby dla mnie zbyt okrutna. Ach, gdybym wiedział, w jaki sposób mógłbym zdobyć pani przychylność. Ale tego nie wiem, mogę tylko zapytać, czy jej już nie zdobyłem. Jeżeli nie i jeżeli to nieprawda, że pani dążyła do mnie bezwiednie tak jak ja do pani, to nie mam nic więcej do powiedzenia.

– Nie zakochałam się w panu, panie Boldwood… To mogę panu powiedzieć z całą pewnością… – mówiąc to, pozwoliła, by leciutki uśmiech po raz pierwszy rozjaśnił jej surową twarz, przy czym biały łuk jej górnych zębów i śmiało zarysowane wargi nadawałyby jej wyraz chłodu, gdyby go zaraz nie złagodził ciepły błysk w oczach.

– Może by pani choć zechciała łaskawie i życzliwie zastanowić się, czy potrafiłabyś pogodzić się z myślą, że zostanę twoim mężem. Obawiam się, że jestem dla pani za stary, ale proszę mi wierzyć, że będę dbał o pani szczęście więcej niż jakikolwiek inny mężczyzna w pani wieku. Otoczę panią opieką i będę ją kochał ze wszystkich sił. Naprawdę! Nie będzie pani miała żadnych kłopotów, nie zmęczą cię żadne gospodarskie sprawy, będziesz żyła w spokoju i wygodach. Nadzór nad mleczarnią obejmie rządca. Mogę sobie na to pozwolić. Całym twoim zajęciem będzie dopilnować czasem sianokosów i troszczyć się o pogodę w czasie żniw. Przywiązałem się do mojej starej karety, gdyż jeździli nią moi drodzy rodzice, ale gdyby się pani nie podobała, to sprzedam ją i kupię specjalnie dla pani lekki powozik zaprzężony w kuce. Nie umiem wyrazić, jak bardzo, jak ponad wszystko w świecie kocham panią. Nikt by tego pojąć nie był w stanie. Jeden Bóg wie, czym dla mnie jesteś…

Młode serce Betsaby wezbrało współczuciem dla głębokich uczuć tego człowieka, który potrafił je tak prosto wyrazić.

– Niech pan tak nie mówi! Proszę! Nie mogę znieść myśli, że pan ma dla mnie tyle uczucia, a ja go wcale nie odwzajemniam… Ale, panie Boldwood, obawiam się, że tamci nas widzą. Wolałabym już przerwać tę rozmowę, bo trudno mi jest teraz zebrać myśli. Nie miałam pojęcia, że mi pan to powie. Jak to szkaradnie z mojej strony, że naraziłam pana na tyle cierpienia. – Widać było, że jego gwałtowność obudziła w niej lęk, ale i wzruszenie.

– Proszę mi choć powiedzieć, że odmowa pani nie jest ostateczna. Przecież nie odmawia mi pani stanowczo?

– Jestem bezradna. Nie mogę nic odpowiedzieć.

– Czy będę mógł jeszcze pomówić z panią o tej sprawie?

– Tak.

– I mogę o pani myśleć?

– Tak, sądzę, że to panu wolno.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Tytuł oryginału angielskiego
Far from the Madding Crowd

© Copyright by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, Warszawa 2015
„FAR FROM THE MADDING CROWD” art work © 2015
Twentieth Century Fox Film Corporation. All Rights Reserved

Projekt okładki Karia Korobkiewicz
Przełożyła Róża Czekańska-Heymanowa

Wydawnictwo „Nasza Księgarnia” informuje, że dołożyło należytej staranności w rozumieniu art. 355 par. 2 kodeksu cywilnego w celu odnalezienia aktualnych dysponentów autorskich praw majątkowych do tłumaczenia Róży Czekańskiej-Heymanowej. Z uwagi na to, że do dnia publikacji poszukiwania nie przyniosły rezultatu, Wydawnictwo „Nasza Księgarnia” zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu wykorzystania tłumaczenia aktualnym dysponentom autorskich praw majątkowych niezwłocznie po ich zgłoszeniu się do Wydawnictwa.

Korekta Ewa Mościcka, Małgorzata Ruszkowska, Krystyna Lesińska, Roma Sachnowska
Korekta pliku po konwersji Irmina Garlej

ISBN 978-83-10-12964-2

Plik wyprodukowany na podstawie Z dala od zgiełku, Warszawa 2015

www.naszaksiegarnia.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.
02-868 Warszawa, ul. Sarabandy 24c
tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,
faks 22 643 70 28
e-mail: naszaksiegarnia@nk.com.pl

Konwersję wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.