Anna J. Szepielak

Znów nadejdzie świt
Fragment

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA

Zajrzyj na strony

Zajrzyj na strony:

www.nk.com.pl

Znajdź nas na Facebooku
www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

Sięgnij po inne nasze powieści dla kobiet
www.nk.com.pl/literatura-dla-kobiet/9/kategoria.html

Książki Anny J. Szepielak

Książki Anny J. Szepielak

w Wydawnictwie „Nasza Księgarnia”:

Dworek pod Lipami

Młyn nad Czarnym Potokiem

Wspomnienia w kolorze sepii

Znów nadejdzie świt

Motto

„Oswoić” znaczy „stworzyć więzy”
(…) Stajesz się odpowiedzialny na zawsze za to, co oswoiłeś.

Antoine de Saint-Exupéry, Mały Książę

Dedykacja

Mamie

Prolog

AD 1867, Galicja Zachodnia

Ciemne chmury na horyzoncie zwiastowały zbliżającą się nawałnicę. Wiatr przybierał na sile, szarpał koronami drzew i przyginał niemal do ziemi łany niedojrzałych zbóż.

Gniady koń zaprzężony do roboczej linijki niechętnie wjechał w półmrok lasu. Powożąca kobieta pewnie trzymała lejce i nie pozwoliła się ogierowi zatrzymać, choć złowrogi szum drzew wyraźnie go denerwował. Spieszyła się. Drewniane koła wozu mimo żelaznych obręczy aż trzeszczały, podskakując na nierównościach leśnego traktu pełnego wystających korzeni.

– Prrr! – krzyknęła, zatrzymując pojazd tuż obok kapliczki ustawionej na rozwidleniu dróg.

Zeskoczyła z obitej skórą ławeczki i rozejrzała się. Wśród leśnej gęstwiny świst wiatru nieco przycichł, lecz zamiast tego rozbrzmiewało niepokojące skrzypienie drzew uparcie stawiających opór silnym podmuchom.

– Jesteś tu? – spytała głośno. – Panienko!

Odpowiedział jej tylko szum listowia. Wyraźnie zdenerwowana ruszyła w kierunku niewielkiej polany. Kiedy jej trzewiki zapadły się w miękkim zielonym mchu, odruchowo uniosła brzeg szarej sukni i przystanęła zirytowana.

– Panno Heleno! Proszę natychmiast wyjść! Dosyć już tego szaleństwa!

Zza grubego pnia dębu wyłoniła się młodziutka dziewczyna. Patrzyła z kpiącym uśmiechem.

– Nie Ludwikowej tu wyczekuję – odparła, przytrzymując ozdobny kapelusz, który mimo kilku szpilek w ufryzowanych włosach chybotał się pod naporem wiatru.

– To bez znaczenia! – W głosie kobiety zabrzmiała twarda nuta.

Rysy jej twarzy zdradzały, że nie miała więcej niż trzydzieści lat, ale ziemista cera i prosta suknia, ozdobiona jedynie żelaznym krzyżykiem zawieszonym na czarnej aksamitnej tasiemce, wyraźnie ją postarzały. Zniecierpliwionym gestem odgarnęła z twarzy brązowe kosmyki włosów, które wiatr powyciągał ze schludnego koka i wpychał jej do oczu.

– Nie zapytam, co panienka tu robi, bo to nieistotne. Pora wracać, dopóki we dworze nie zauważyli tego zniknięcia.

– Ależ niech Ludwikowa pyta, ja chętnie objaśnię.

– Wkrótce przybędą goście, a wtedy nie unikniemy reprymendy. – Udała, że nie słyszy lekceważącego tonu. – Przy tym jaśnie pan jest dzisiaj w wyjątkowo złym nastroju, zatem rozdrażniać go byłoby rzeczą nad wyraz nierozsądną.

– To Ludwikowa nie uniknie reprymendy. – Młode usta wydęły się pogardliwie. – To pani obowiązkiem jest mieć nade mną pieczę. Mnie papa wszystko wybaczy.

– Koniec końców i cierpliwość jaśnie pana się wyczerpie. I tak mi się zdaje, że nastąpi to rychlej, niż panienka sądzi. Proszę skończyć tę komedię i niezwłocznie jechać ze mną do dworu.

– Ani myślę! – Panna się zaśmiała. – Nie jestem dzieckiem, które potrzebuje opieki. Bona nie jest mi już potrzebna. Niech Ludwikowa odjedzie i zostawi mnie samą.

Młoda panna przyjęła postawę księżniczki wydającej dyspozycje służce, ale jej niespokojny wzrok zdradzał, że chętnie posłuchałaby prośby i wróciła czym prędzej do bezpiecznego, ciepłego domu. Determinacja, by upokorzyć opiekunkę swym zachowaniem, kazała jej jednak trwać na miejscu i nie zwracać uwagi na wiatr bezlitośnie szarpiący kosztownym materiałem sukni.

Ludwikowa zacisnęła wąskie usta, a jej oczy zaczęły się skrzyć z ukrywanej złości.

– Albo panienka wraca ze mną, albo już dłużej jej wybryków ukrywać przed jaśnie państwem nie będę – zagroziła.

Z trudem panowała nad głosem, usiłując przekrzyczeć hałas zbliżającej się nawałnicy, a jednocześnie zachować resztkę godności w obliczu hardej wychowanki.

– Czy ja Ludwikową o to proszę? Niech pani pójdzie i powie mojemu papie, że spotykam się w lesie sam na sam z mężczyzną, bo mnie pani upilnować nie zdołała. Nie pierwszy już raz. – W młodym głosie zabrzmiała drwina. – Ciekawe, czy to mu się spodoba? W końcu za coś pani płaci.

Pierwsze ciężkie krople deszczu zaczęły uderzać o liście, ale żadna z kobiet nie zwróciła na to uwagi.

– Po co to robisz, dziecko? – spytała Ludwikowa, marszcząc brwi. – Czy nie dość o ciebie dbałam? Czy to moja reputacja będzie zniszczona, gdy plotki dotrą do ludzi? Wszak dziś przyjeżdża twój narzeczony z oficjalną wizytą – dodała z naciskiem.

– I cóż stąd? Ludwikowej nic moja reputacja nie obchodzi. Doskonale wiem, w czym rzecz.

– A w czym niby?

Oczy dziewczyny zwęziły się w dwie ciemne szparki. Popychana wiatrem, podeszła do rozmówczyni.

– W tym, żeś zazdrosna i dlatego chcesz mnie stąd czym prędzej zabrać! – syknęła jej prosto w twarz, chcąc urazić opiekunkę. – Lecz mężczyzna, na którego tu czekam, przyjdzie, jak przychodził już wcześniej.

– Doprawdy?

– Tak. Wielbi mnie od dawna i jest gotów rzucić dla mnie wszystko. Wszystko i wszystkich, rozumiesz?

Jej słowa zginęły wśród groźnych pomruków burzy. Przez chwilę stały obie bez ruchu, mierząc się gniewnymi spojrzeniami, jakby różnica ich wieku i pozycji społecznych straciła jakiekolwiek znaczenie. Wreszcie starsza z kobiet cofnęła się o krok i wybuchnęła lekceważącym śmiechem.

– Rzucić? Dla ciebie? – zadrwiła, rezygnując z oficjalnego tonu. – A co taka młódka wychowana w puchach może wiedzieć o prawdziwym życiu i prawdziwej miłości?

Niemile zaskoczona panna straciła pewność siebie tylko na ułamek sekundy.

– O miłości wiem wystarczająco dużo. – Uniosła dumnie podbródek.

– Cóż za fantasmagorie roją się w tej rozpieszczonej główce! – Ironiczny śmiech Ludwikowej przebił się przez świst wiatru. – Łamanie serc naiwnych paniczyków to nie jest miłowanie, moja panno. Zupełnie tak jak śpiewanie powstańczych pieśni na wieczorkach tańcujących, wśród koronek, wachlarzy i suto zastawionych stołów, to nie jest patriotyzm, choć chwalisz się tym z wypiekami na twarzy.

– Jakim prawem…?!

– Skoro sądzisz, żeś lepsza od innych i stoisz ponad ludzką oceną, to powiem ci prawdę. – Rozzłoszczona Ludwikowa nie pozwoliła sobie przerwać. – Myślisz, że nie wiem, kogo tu wypatrujesz? Próżne jednak twoje oczekiwanie.

– Czyżby?

– Nie inaczej. Dobrze wiem, gdzie on teraz jest. W karczmie, jak zwykle o tej porze upija się z chłopami. Bardziej go to pociąga niż amory z chimeryczną pensjonarką.

– Nie mam pojęcia, o kim pani mówi. – Wytrącona z równowagi panna zmieniła taktykę.

– Ach tak? Zatem dowiedz się, że oboje z mężem zaśmiewaliśmy się do rozpuku z twoich perfumowanych liścików, w których błagałaś go o schadzkę.

Oczy dziewczyny rozszerzyły się z oburzenia.

– Tak, tak! – potwierdziła bezlitośnie Ludwikowa. – Sam mi je pokazał i opowiedział, jak nieudolnie go kokietowałaś. – Na jej twarzy zagościł pełen satysfakcji uśmiech. – Przyznaję, że mój małżonek romansową ma naturę, ale na szczęście nie gustuje w sentymentalnych panienkach, które ledwie kilka tygodni temu wprowadzono do towarzystwa. Doprawdy sądzisz, że dorosła suknia i kapelusze czynią z ciebie kobietę?

– Jak śmiesz!?

– A śmiem, moja panno, bo twoje postępowanie wstyd przynosi jaśnie państwu! To godni ludzie i na taki dyshonor nie zasłużyli. Twoja świętej pamięci babka przewraca się w grobie, widząc te bezeceństwa. Wnuczka takiej damy jest trzpiotką i o cześć swoją żadnego starania nie ma! Nazwisko rodowe na pohańbienie wystawia! – Ludwikowa smagała wychowankę kolejnymi zdaniami z taką samą intensywnością, z jaką wiatr chłostał je obie lodowatym deszczem.

Trzęsąca się z zimna i oburzenia dziewczyna nie była w stanie przerwać tej tyrady. Słuchała w osłupieniu, patrząc na opiekunkę wielkimi błękitnymi oczyma.

– Wierzyłam, że się zmienisz, kryłam twoje postępki. Ale teraz basta! Te pensjonarskie rojenia muszą się wreszcie skończyć! Czas wydorośleć, moja panno, i przyjąć na siebie ciężar obowiązków rodzinnych. A poza wszystkim… – Ludwikowa nie mogła się powstrzymać od złośliwości. – Jesteś doprawdy naiwną gąską, jeśli sądziłaś, że w taki sposób poróżnisz mnie z mężem, z ojcem mojego dziecka. Nie takie jak ty próbowały tego dokonać, jeszcze w Królestwie, i też się im nie udało.

Ciałem upokorzonej dziewczyny wstrząsnął dreszcz. Nawet nie zwróciła uwagi na odległe uderzenie pioruna, widziała tylko palące ją jak ogień szyderstwo w oczach Ludwikowej. Kiedy zobaczyła w nich litość, spuściła wzrok, by ukryć łzy wściekłości.

Zaciskając zęby, sztywno jak lalka ruszyła bez słowa w stronę powozu. Nie usiadła jednak na ławeczce, tylko stanęła obok, jakby zabrakło jej sił, aby wejść na stopień. Zbielałymi dłońmi ściskała złożoną koronkową parasolkę. Przemoknięte falbany, pióra, jedwabie i wstążki jej stroju żałośnie obwisły, podobnie jak loczki jasnych włosów, po których spływał deszcz.

Ludwikowa podążyła za nią. Czuła, że zwyciężyła tę bitwę, którą przewidywała już od kilku tygodni. Nie myślała jednak o sobie, tylko o przemokniętej do cna dziewczynie. Chciała jak najszybciej znaleźć się z podopieczną we dworze. Widząc rozdrażnienie konia, na którego spadały właśnie liście i połamane gałązki lecące z drzew, chwyciła za uzdę i uspokajającym gestem pogładziła go po łbie.

– Cicho, cicho! Nie bój się – szeptała łagodnie do końskiego ucha. – Jeszcze chwila i będziemy w domu. Trzeba szybko rozgrzać tę zmokłą kurę, bo nie daj Boże dostanie zapalenia płuc i z zaręczyn nici.

– Nienawidzę cię! – usłyszała nagle zduszony krzyk dobiegający z tyłu.

Odwróciła się zdumiona.

– Na moje nieszczęście los was przywiódł do naszego dworu. Przybłędy! To przez ciebie papa wysłał mnie na tę okropną pensję! Przez ciebie rozdzielił mnie z Henrykiem i znalazł mi tego starca na męża! Nie chcę być hrabiną w obcym, zimnym pałacu! – krzyczała histerycznie panna. – Mam nadzieję, że wy też poczujecie, co to znaczy stracić dom i miłość!

Potężny grzmot przetoczył się nad ich głowami, zagłuszając wyrzekania.

– Jaką miłość? – Zaskoczona wybuchem Ludwikowa z całych sił trzymała za uzdę wyrywającego się konia. – Miałaś zaledwie czternaście lat. Byłaś rozpieszczonym ponad miarę dzieckiem, które niemal dało się uwieść sprytnemu guwernerowi.

– On mnie kochał!

– On chciał cię publicznie skompromitować, bo liczył na pieniądze twego ojca! Jak mogłaś dopuścić do takiej poufałości z nauczycielem brata? Gdyby nie moja interwencja, wywołałby skandal, a ty okryłabyś hańbą całą rodzinę! – rzuciła ostro, tracąc cierpliwość.

– Nienawidzę cię, słyszysz?! Nienawidzę!

Rozwścieczona panna machnęła parasolką i jak batem uderzyła nią w koński zad. Przerażone zwierzę poderwało kopyta. W tej samej chwili oślepiająca błyskawica wydobyła z mroku przydrożnej kapliczki rzeźbioną twarz zatroskanej Matki Bożej.

Huk pioruna i przeraźliwe rżenie konia poniosły się echem w głąb polany.

* * *

– Jaśnie panienko… – Pokojówka zatrzymała się na progu buduaru. – Przyprowadziłam dziewczynkę, tak jak pani prosiła.

Głos służącej był cichy i łagodny, jakby mówiła do osoby chorej. Z troską patrzyła na postać skuloną na szezlongu.

– Słucham?… A tak… dobrze. – Panna spojrzała na nią nieprzytomnym wzrokiem. – Wprowadź ją. Albo nie! – Zerwała się z sofy.

Puchaty kaszmirowy szal, którym szczelnie się otulała, miękko opadł na dywan.

– Niech poczeka w saloniku. Już idę – rzuciła, podbiegając do rzeźbionego sekretarzyka.

Pokojówka cicho zamknęła za sobą drzwi.

Rozgorączkowana panna, w niedbałym porannym stroju i z rozpuszczonymi włosami, nerwowo szperała po szufladach. Kiedy w jej dłoni znalazł się różaniec i oprawiony w ciemną skórę modlitewnik, wyprostowała się i zastygła. Jej oddech wyraźnie przyspieszył, gdy przerażonym wzrokiem wpatrywała się w te skromne przedmioty.

Zza drzwi dobiegł ją cichy głos pokojówki. Oprzytomniała. Pchnięta jakąś myślą, jakby wbrew sobie, sięgnęła po pióro, otworzyła modlitewnik na przypadkowej stronie i drżącą ręką wpisała na marginesie dwa nieco koślawe zdania.

– Boże, zmiłuj się nade mną, bo wyznaję Tobie swoje winy – wyszeptała słabym głosem.

Pióro wysunęło się łagodnie z jej szczupłej białej dłoni. Gdy chwiejnym krokiem weszła do saloniku, ujrzała przed sobą dygającą sześcioletnią dziewczynkę.

Czarną sukienkę uszyto dla niej w wyraźnym pośpiechu, bez wzięcia odpowiedniej miary, gdyż strój smętnie zwisał na drobnej sylwetce dziecka. Kasztanowe włosy spleciono w warkocz tak ściśle, że wydawał się niemal jak obręczą zgniatać drobną bladą twarzyczkę. Czarna wstążka na końcu warkocza i żelazny krzyżyk na piersi dopełniały całości: dodawały dziecku nienaturalnej powagi i podkreślały smutek w zaczerwienionych oczach.

Pokojówka układająca kwiaty w wazonie z niepokojem zerkała na swoją młodą panią. Spełniła jej prośbę, przyprowadzając do salonu to dziecko, ale uczyniła to niechętnie.

Od chwili tragicznego wypadku, kiedy Ludwikową znaleziono martwą w lesie, stratowaną przez konia, niemal cała opieka nad jaśnie panienką spadła na barki pokojówki. Sam dziedzic powierzył jej pieczę nad córką, ale zadanie to okazało się trudniejsze, niż bywało do tej pory. Panna Helena zadziwiająco głęboko przeżyła śmierć bony.

Gdy zobaczyła zakrwawione ciało wnoszone przez parobków na dziedziniec, zemdlała i przez całą noc majaczyła w gorączce. Wezwany z miasteczka doktor zrzucił to na karb nerwów i młodzieńczej wrażliwości, ponieważ nikt mu nie wyjawił, że panienka wróciła tego dnia z samotnego spaceru przemoczona do nitki. Na szczęście zapobiegliwość ochmistrzyni i wiernej pokojówki dopomogła ukryć ten niechlubny fakt przed jaśnie państwem i resztą służby. Wszyscy we dworze dziwili się zatem, że panna Helena czuła się tak mocno związana z opiekunką, że aż popadła w chorobę. Wcześniej nie sprawiała bowiem takiego wrażenia.

Z tego powodu starano się ukryć przed nią tragiczne wydarzenia kilku kolejnych dni. Bez skutku. O śmierci męża Ludwikowej mówili bowiem wszyscy i we dworze, i na wsi. Niektórzy po cichu podejrzewali go o popełnienie samobójstwa, ale litościwy proboszcz za namową dziedzica surowo uciął te plotki i głośno oświadczył, że to także był nieszczęśliwy wypadek.

Po pogrzebie Ludwikowej i jej męża życie we dworze wróciło na dawne tory, jednak panna Helena nadal zachowywała się dziwnie, co lojalna pokojówka starała się maskować, jak tylko umiała. Nie miała wyjścia. Dziedzic wyraził się jasno – nie życzył sobie, by jakiekolwiek pogłoski o złym stanie zdrowia jego córki dotarły do pana hrabiego.

Dlatego właśnie pokojówce nie podobało się to, na co teraz patrzyła: panna Helena stała przed małą dziewczynką z wyrazem przerażenia na twarzy i wyglądała tak, jakby w każdej chwili mogła zemdleć.

– Panienka jest zbyt delikatna i wszystko tak bierze do serca – mruknęła służąca. – Powinna pani wypoczywać. Może poprosić doktora?

Helena oprzytomniała.

– Doktora? Nie trzeba mi żadnego doktora! – warknęła. – Karolino… – Jej głos brzmiał zimno, oficjalnie i nie pasował do rozmowy z dzieckiem. – Wezwałam cię, bo… chciałam tylko… proszę. – Z trudem opanowała drżenie wyciągniętej ręki. – Twoja matka zostawiła to przez zapomnienie w moim pokoju. Zawsze przed snem modliłyśmy się razem o spokojną noc – wyrwało się jej.

– Wiem, panienko – stwierdziło cicho dziecko. – My też modliłyśmy się wspólnie każdego wieczora. Za jaśnie państwa, za ojczyznę i za tatkę. – Małe usta zadrżały, ale w podkrążonych oczach nie było łez.

Przez moment drobna rączka dziecka i biała dłoń panny spotkały się na ciemnej okładce modlitewnika. Długie palce kobiety natychmiast się cofnęły, jakby dotknięcie dziecka ją parzyło.

– Idź już – poleciła zduszonym głosem. – Nie! Poczekaj!

Pokojówka, która chciała otworzyć dziewczynce drzwi, przystanęła zdziwiona nerwowym okrzykiem.

– Czy ty… czy Ludwikowa nauczyła cię czytać? – spytała Helena z nagłym przestrachem, przyciskając dłoń do piersi. – Znała wiele języków – cichy szept z trudem dotarł do uszu dziecka.

– Tak, panienko – odparła dziewczynka. – Ale tylko po polsku i z drukowanego. Matka często powiadała, że wprzód każdemu godzi się nauczyć modlitwy i cnoty, a dopiero później wszystkiego innego.

Trupia bladość na twarzy młodej kobiety powoli ustępowała czerwieni.

– Odejdź. Wyprowadź ją! – poleciła służącej ostrym tonem i zniknęła w buduarze.

Pokojówka zajrzała tam po chwili, bo sądziła, że znów zastanie swoją panią we łzach. Pomyliła się. Panna stała w otwartym oknie i pozwalała, by łagodny wiatr chłodził jej twarz.

– Jesteś? – bardziej stwierdziła, niż spytała, słysząc skrzypnięcie drzwi.

– Tak, panienko. Czy mogę teraz podać kawę i rogaliki? Doskonałe rogaliki wyszły dzisiaj kucharce – przekonywała. – A panienka nic nie jadła od tylu dni.

– Owszem, podaj. – Beznamiętna odpowiedź wywołała szczerą radość służącej. – Zaczekaj. Co się stanie z tym dzieckiem?

– Z Karoliną? Ona nie ma już nikogo.

– Wiesz, o co pytam.

– Jaśnie pan chce się zająć losem sieroty. Rozporządził, że dla pamięci swojej matki, starszej jaśnie pani dziedziczki, świeć Panie nad jej duszą, która przygarnęła jej rodziców po tamtych wydarzeniach w Królestwie… no, wie panienka…

– Wyduś to wreszcie z siebie!

– Jaśnie pan postanowił, że ona zostanie przy dworze i powierzył ją opiece ochmistrzyni. Ma pomagać w kuchni, a jeśli będzie zręczna, może wykształcić się na pannę pokojową. Tak mówił w kuchni lokaj jaśnie pana.

Młoda kobieta przygryzła wargę.

– Zostanie przy dworze… Będzie tu każdego dnia. – Drobna pierś unosiła się w szybkim oddechu. – Jest czas wyznania winy i czas pokuty – szeptała do siebie, marszcząc białe czoło. – Ale ja sama ją wybiorę. To moje życie i mój grzech.

– Panienko?

– Wola mego ojca musi być respektowana – powiedziała głośno, bez emocji. – Póki jednak pozostanę we dworze, nie chcę widzieć tego dziecka na oczy. Zapamiętaj!

– Tak, panienko – bąknęła zaskoczona służąca.

– Pójdziesz teraz po kawę, ale po drodze przekażesz ochmistrzyni moje dyspozycje.

– Tak?

– Po pierwsze, należy dopilnować, aby nikt nie ośmielił się uczyć tej dziewczyny niczego ponad jej stan. Służąca, która potrafi czytać po polsku, to aż nadto.

– Tak, panienko.

– Po drugie, każesz rozpocząć przygotowania do mojego wyjazdu. Zgodnie z życzeniem rodziców.

– Do wyjazdu?

– Jedziemy do Paryża. Nie sądzisz chyba, że narzeczona hrabiego będzie kupować wyprawę ślubną w tym nędznym kraju.

– Tak, panienko.

Zza okna napłynęło do buduaru kukanie kukułki.

Część I Owoce jesieni

Część I

Owoce jesieni

Rozdział I

AD 1884, wieś w Galicji Zachodniej

Pochyliwszy głowę w niskich drzwiach, wynurzyła się z ciemnej sieni i stanęła na podwórku tuż za progiem chałupy. Rzuciła przelotne spojrzenie wpierw na koguta, który cienkim i skrzekliwym pianiem obwieszczał wschód słońca, a potem na czarnego kundla drapiącego się pod brudną ścianą obory. Z lubością odetchnęła chłodnym, mokrym od rosy powietrzem.

Popatrzyła w stronę odległej wieży kościelnej i przeżegnała się wolno, z szacunkiem. Przez dłuższą chwilę jej kształtne, czerwone usta poruszały się, szepcząc słowa modlitwy, zagłuszanej momentami przeciągłym ryczeniem krowy dochodzącym z obory.

Niesforny kosmyk włosów przybierający w słońcu kasztanowy odcień wysunął się spod byle jak zarzuconej na głowę chustki. Dopiero kiedy skończyła poranne pacierze, starannie schowała go pod perkalowy materiał, poprawiła węzeł i wolno ruszyła przez podwórko.

Popchnęła skrzypiące drzwi do obory, otwierając je szeroko, lecz nie zdążyła wejść do środka, bo w tym momencie pies rzucił się do płotu z głośnym ujadaniem. Odwróciła się. Po nierównej pylistej drodze, podskakując na wybojach, toczyła się bryczka zaprzężona w parę dworskich koni.

Widok doktora z miasteczka za wzgórzem, jadącego przez wieś tuż po wschodzie słońca, zdziwił ją. Zaskoczenie wzrosło, gdy raptem doktor poklepał furmana po plecach, a na ten znak bryczka stanęła. Dziedzicowy stangret najwyraźniej był także zdumiony żądaniem pasażera. Ściągnął cugle i obejrzał się na doktora, który przez kilka chwil przyglądał się zamyślony rosłej, młodej chłopce stojącej na podwórku skromnej zagrody.

Była bosa, w codziennym przyodziewku, a u jej stóp kręciło się kilka kur i gęsi. Woźnica nie dostrzegł w niej nic szczególnego. Jednak ubrany po miejsku mężczyzna zauważył nie tylko osobliwie łagodny wyraz miodowych oczu. Jego uwagę przyciągnął prosty gest: pełen czułości, opiekuńczy ruch dłoni gładzącej wypukłość brzucha ukrytą pod marszczoną spódnicą.

Szybkim spojrzeniem objął starą chałupę, a potem krzyknął coś do woźnicy. Stangret zaciął konie. Bryczka, ciągnąc za sobą chmurę pyłu, zniknęła za zakrętem.

– Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus – usłyszała młoda kobieta, gdy pies przestał szczekać.

– Na wieki wieków – odparła, widząc za płotem starszą sąsiadkę z koromysłem na ramionach.

– Cosik mi się widzi, Karolka, że do kopania to już w tym roku nie zdążysz wyjść. Dzieciaka ino patrzeć na tym świecie.

– Może i tak być. – Uśmiechnęła się ciepło. – Pierwszy to mój dzieciak, to i zgadnąć mi nie tak łatwo, kiedy na niego pora przyjdzie. Choć roboty w polu niemało i trzeba by mężowi pomóc.

– Chłopak by się wam zdał, co?

– Kogo Bóg da, chować się będzie. Zawsze to na pociechę i wyrękę.

– Przyjdą i następne dzieciska, przyjdą. Nie bój się. Jeszcze będą wam ciosać kołki na głowie na starość, zobaczysz.

Kobieta zdjęła z ramion koromysło i postawiła puste jeszcze wiadra na ziemi. Podeszła bliżej do krzywego płotu porośniętego od strony drogi wysoką trawą.

– A widziałaś, jak to się pańska bryka po drogach tłucze z samego rana? We dworze pono jakasik choroba, bo doktór już trzeci raz jeździ.

– Widziałam – odparła ostrożnie.

– Nie słyszał twój chłop czego, kiedy szedł do roboty na folwark?

Młoda kobieta wzruszyła obojętnie ramionami.

– Ja tam dworskiego życia nie ciekawa. Dość się napatrzyłam za młodu. Mnie wystarczy, że mąż uczciwy grosz za robotę przynosi. Z naszych trzech morgów ciężko wyżyć.

– Pewnie, pewnie. Alem słyszała, że do dziedzica jakasik krewna zjechała. Może wiesz, Karolka, która to? Ponoć z daleka, aż z samej Warszawy.

– I cóż stąd, że przyjechała?

– Niby nic. Ino Żyd w karczmie gadał, że nocą ją w zakrytym powozie przywieźli, a potem w osobnych pokojach zamknęli, że i ludzkie oko jej nawet nie ogląda. Bogata ponoć, że hej! Powiadają, że woźniców na powozie aż dwóch siedziało. Do tego starszą kobitę za opiekunkę ma i pokojówkę własną, co ino po zagranicznemu gada. A ile kufrów! – emocjonowała się.

– Nie nasza to rzecz w pańskie kufry zaglądać – mruknęła Karolina z niechęcią.

– Ale to, że cięgiem doktór z miasteczka tam jeździ, to już nasza sprawa.

– Czemu?

– Bo może ona chora na co. Jeszcze jaką cholerę albo tyfus nam tu przywlecze! Mało to narodu poginęło marnie od zarazy? Bogatego stać na doktorów, a biedny niech zdycha pod płotem!

– Dajcie spokój, Pietrowa. Ludzie pletą byle co, zamiast się do roboty wziąć. Cudzy gość, nie nasza sprawa. – Młoda gospodyni pokręciła głową i ruszyła do obory. – Darujcie, ale żywiną czas się zająć – stwierdziła rzeczowo. – Z Bogiem – dodała i zniknęła w środku.

Sąsiadka się skrzywiła.

– Już ja tam swoje wiem – mruknęła pod nosem. – Cosik jeszcze z tego będzie. I pewnie nic dobrego.

Podniosła wiadra i bardzo niezadowolona z efektu rozmowy podreptała w kierunku źródełka.

* * *

Zasuszona wiązanka słodko pachniała i przyjemnie szeleściła w dłoniach Karoliny. Dziurawiec, mięta, krwawnik, macierzanka i inne zioła, poświęcone w sierpniu po żniwach, grubą warstwą otaczały wbite na patyk jabłko o pomarszczonej skórce, marchewkę sterczącą ostrym czerwonym nosem do góry, grzechoczące strąki grochu, rozkwitły słonecznik i gałązkę lnu. Między ziele wetknięto także jasne kłosy żyta, pszenicy, jęczmienia i owsa. Zboża pokornie schylały ciężkie od ziaren głowy nad wonnym bukietem strzegącym chałupę przed złem, a ludzi i zwierzęta przed chorobami.

Karolina z szacunkiem rozdzielała wysuszone rośliny, podając mężowi wyłącznie kłosy. On przyjmował każdy z nich osobno i zgrubiałymi od pracy palcami przeczesywał delikatnie, wyłuskując ziarno, które sypało się złotymi drobinkami wprost na czystą lnianą płachtę rozłożoną na stole. Kiedy ziarno zostało już oddzielone, zwrócił żonie puste słomiane główki, a ona na powrót związała je z bukietem.

Ostrożnie powiesiła szeroką wiązankę obok świętego obrazu nad łóżkiem i pomogła mężowi zebrać ze stołu lniany materiał tak, by nie uronić ani jednego ziarenka.

Wtedy zbliżył się do nich młody, jasnowłosy chłopak. Ze stęknięciem postawił na środku ławy beczułkę wypełnioną ziarnem na siew. Wszyscy troje z powagą uczynili znak krzyża, a następnie mężczyzna wsypał zebrane z bukietu ziarna do beczułki i przykrył ją płótnem.

– Teraz, żono, wynieś nam wieczerzę – powiedział zadowolony. – A nie żałuj omasty przy święcie. Niech Matka Boska Siewna widzi naszą radość, a ziarno niech rodzi plony. Trza nam się z Józkiem od jutra brać za oziminy. W imię Pańskie.

Karolina zakrzątnęła się przy piecu. Po chwili wyniosła przed chałupę kaszę ze skwarkami, ziemniaki i groch i ustawiła miski na ławie. Jedli w milczeniu, spokojnie, przyglądając się, jak pomarańczowe słońce wolno chowa się za oborą i ostatnim ciepłym blaskiem rozświetla drobne migoczące na wietrze liście brzozy.

– Będziesz musiał, Józek, sam jutro z pola zejść, bo mnie trza jeszcze przed wieczorem do dworu zajrzeć – odezwał się mężczyzna między jednym kęsem a drugim.

Karolina się zdziwiła.

– Do dworu? Mówiłeś, Jędruś, żeś pracę tam skończył. Pole czeka, ziemniaki, kapusta – wyliczała. – Masz to jeszcze czas na folwark biegać?

– Mieć nie mam. Ale ksiądz dzisiaj po mszy mnie zatrzymał i mówił, że jakaś ważna sprawa jest u dziedzica. Trza mi pójść.

– Ksiądz? – Tym razem zdziwił się nastolatek.

– Jedz, kiedy masz na misie, i nie pytaj – pouczył go Jędrzej.

– Dlaczego ty? – spytała. – Ważna sprawa u dziedzica… – Umilkła.

Nie chciała sprawiać mężowi przykrości i mówić, że takich jak oni, biednych zagrodników, panowie nie wzywają do ważnych spraw.

– Nie frasuj się, Karolciu. Może jaką większą robotę mają dla mnie? Dowiem się, czego chcą, i wrócę.

Kobieta odłożyła drewnianą łyżkę i w zamyśleniu pogładziła się po dużym brzuchu. Nie rzekła nic, ale zmarszczka na czole świadczyła o tym, że trudno jej będzie spełnić prośbę męża. Polubiła swoje nowe życie i do szczęścia brakowało jej tylko tego dziecka, które tak uparcie od kilku dni ją kopało. Nie chciała, by ktokolwiek ze dworu odbierał jej spokój i radość – czekała na nie zbyt długo. Miała nieprzyjemne przeczucie, że z tamtej strony nic dobrego jej nie spotka.

Ostatnie promienie słońca zniknęły, a podwórko, na którym gmerało w ziemi kilka kur, okryło się zimnym cieniem.

* * *

– Nie pojmujesz, Karolciu? To dla nas istne dobrodziejstwo – tłumaczył rozemocjonowany Jędrzej. – Dziecko to przecie dar od Boga. Pięć lat my tej łaski wypatrywali, a teraz takie szczęście może nas spotkać.

Młoda kobieta siedziała na brzegu łóżka w samej koszuli. Przekrzywiając głowę, rozczesywała włosy drewnianym grzebieniem. Na stole paliła się tylko łojówka, która, sycząc i dymiąc, oświetlała twarz mężczyzny. Sylwetka Karoliny ginęła w półmroku, ale chwilami żywszy błysk świecy połyskiwał na żelaznym krzyżyku wiszącym na jej szyi.

– Ile to dobra przysporzy naszej rodzinie! – mówił z zapałem. – Ziemi bym dokupił. Bratu jaką chałupinę wystawił, bo przecie już mu się wąs sypie i za dziewuchami latać zaczął. Siostrę bym do końca spłacił – wyliczał. – Dla nas wszystkich mogą nadejść lepsze czasy.

Spojrzał pytająco na żonę.

– Ja wiem, żeś ty na bogactwo nie łasa i nic wspólnego ze dworem mieć nie chcesz. Ale o dzieciskach trza nam myśleć. I o Józku – przekonywał. – Jak my we dwóch z bratem na tym spłachetku ziemi będziemy gospodarzyć? Powiedzże co, Karolciu – ponaglał. – Przecie to godna rzecz pomóc bliźniemu w potrzebie. A i zasługa w niebie dla nas będzie za uczynek miłosierny.

Bez słowa odłożyła grzebień. Zaczęła strząsać cienkie poduszki i poprawiać pierzynę, szykując łóżko do spania. Nie była zadowolona.

Westchnął. Delikatnie ujął jej ręce.

– Popatrz na mnie, żono – poprosił łagodnie. – Powiedz mi, żem źle uczynił, obiecując pomoc, a jutro skoro świt pójdę i wymówię się, choćby ksiądz dobrodziej znów nastawał na mnie razem z dziedzicem i doktorem.

Miodowe oczy Karoliny przesłoniły długie rzęsy. Wolno położyła na swoim brzuchu spracowaną dłoń męża, tak że przez chwilę czuł to, co i ona: kopanie dziecka wiercącego się w jej łonie.

– Ja wiem, Jędruś, że dzieci są niewinne i na zmarnowanie między głupich ludzi wydawać ich nie wolno, bo to dopiero byłby grzech – odezwała się w końcu. – Ale… – zawahała się. – Ty nie pojmujesz, o co mnie prosisz.

– Przecie żeś przy dworze od małego się chowała, więc nie z obcymi to sprawa, a ze swojakami.

– Ze swojakami? Tak im do nas jak do tego księżyca! – obruszyła się. – Komornicom we wsi lepiej było niż mnie na ich salonach. Za kawałek chleba wymawianego poniewierali mną tyle lat i szargali pamięć moich rodziców! Jednego dobrego słowa nigdy na pociechę nie dali. – Zaskoczony mąż usłyszał w jej głosie rozżalenie, o które nigdy jej nie podejrzewał. – Psy na pańskich pokojach więcej troski zaznały niż ja. Gdybyś ty się nie zjawił, pewnie uciekłabym gdzieś we świat, na tułaczkę. Byle dalej od… – urwała, jakby przestraszona swoim wybuchem.

– Nigdyś mi o tym nie mówiła – powiedział zmartwiony. – Niejedna dziewka we wsi chciałaby przy dziedziczce służyć jak ty. Myślałem, żeś tam z własnej woli była. – Otoczył ją ramieniem. – Że krzywda ci się nie działa.

– A cóż mnie, sierocie, było robić ze sobą? – stwierdziła ponuro. – Ani domu, ani opiekuna… Ale to dawne dzieje – uspokoiła się szybko. – Nie można być niewdzięcznym. Za próg nie wyrzucili i nawet jakieś wiano dali, kiedym za ciebie szła – dodała po namyśle.

Mężczyzna czekał w milczeniu. Nie sądził, że będzie mu łatwo przekonać żonę, bo sam się wahał, jednak wyznanie Karoliny nieprzyjemnie go zaskoczyło. Poczuł, że teraz wszystko musi zależeć od niej, od matki – jeśli powie nie, on do niczego nakłaniać jej nie będzie, choć żal mu było obiecanego majątku.

– Młoda hrabianka… Córka panienki Heleny. Kto by pomyślał? – mruknęła do siebie. – Ale dlaczego my?

– Nie wiem – odparł szczerze. – Znają mnie, żem uczciwy. Znają ciebie. A i los rozporządził za nas. – Wskazał ręką na duży brzuch żony. – Może tak miało być?

Karolina nie wyglądała na przekonaną.

– Widzisz, Jędruś, ja pojmuję, że o nasze dobro ci chodzi. Przyjęliście mnie do rodziny z otwartymi rękoma i teraz winnam zrobić coś dla was, ale… Tu odnalazłam spokój, dom, którego nie miałam, i szacunek u ludzi. Nie chcę tego stracić. A przy takich sprawkach wszystko stać się może – mówiła cicho, po raz kolejny zaskakując męża, tym razem brakiem ludowego akcentu.

Wiedział, co to oznaczało: była bardziej poruszona, niż sądził. W takich chwilach zapominała się i mówiła jak dawniej, kiedy poznał ją jako służącą we dworze.

Doceniał, że po ślubie starała się upodobnić do ludzi, wśród których upływało im życie. Tego właśnie oczekiwała od nich obojga cała wieś. Wziął sobie żonę z obcych, ale mądrą – Karolina dobrze wiedziała, jak się do miejscowych obyczajów nagiąć i złych języków nie rozdrażniać.

Tylko czasami, gdy przypominała się jej przeszłość, o której nie chciała z nim mówić, zamiast troskliwej, czułej żony widział przed sobą znowu tę piękną, milczącą i smutną dziewczynę z dworskiej kuchni.

Długo musiał czekać i wiele włożyć wysiłku, aby ją poznać. Wtedy go onieśmielała i nawet nie marzył, że zostanie jego żoną. Teraz, gdy wiedział, jak ciepłą i dobrą jest kobietą, cieszył się, że znalazł w sobie odwagę, by się o nią starać. Wbrew radom wielu starszych ze wsi.

– Będzie, jak zechcesz. Tyś jest gospodynią i matką. – Chciał ją uspokoić.

– Matką… – Zachmurzyła się i odruchowo dotknęła krzyżyka na piersi. – Nie wiem, czy umiem być matką – szepnęła w ciemność. – Nikt mnie tego nie nauczył.

– Co też ci przychodzi do głowy? – obruszył się. – A kto się zajął moim Józkiem jak synem? Kto naszego dzieciaka pod sercem nosi? Nie ty? Tu nie ma co roztrząsać.

Twarz kobiety rozpogodziła się nieco.

– Naprawdę tak uważasz?

– Naprawdę.

– Tylko że ja… ja nie mogę… boję się.

– Czego Karolciu?

Westchnęła. Nie wypuszczała z ręki krzyżyka, gładząc żelazną zimną powierzchnię długimi palcami.

– Nie zrozumiesz – powiedziała cicho, jakby ze wstydem. – A ja nie mogę ci tego wytłumaczyć.

Jędrzej usiadł na brzegu skrzypiącego łóżka. Spuścił głowę.

– Skoro nie chcesz… Ino myślałem, że z tych dutków jeszcze jeden pożytek bym zrobił.

– Jaki?

– Józek podrasta. Trza by go od wojska wyratować, a cysorskie urzędniki chciwe są. Skąd na to wziąć?

– O tym nie pomyślałam – mruknęła zasępiona. – Co robić?… Wiesz, Jędruś, może bym się zgodziła, ale…

– Cóż?

– Serce chciałoby pomóc, ale jak żyć w grzechu całe życie? – spytała, jakby dopiero w tej chwili uprzytomniła sobie najważniejszą kwestię.

– W grzechu?

– Kłamstwo to grzech.

Mężczyzna w lot pojął słowa żony. Ucieszył się.

– Przeciem już z dobrodziejem o tym gadał.

– I co rzekł?

– Że żadnego oszukaństwa tu nie ma. Powiedział: kto karmi dziecko swoim mlekiem, dogląda w chorobie i kocha, matką jest; kto dziecko przyodziewa, daje dom, uczy pracy i modlitwy – ojcem. Lepszych rodziców od skromnych, uczciwych ludzi dziecku nie potrza. Dla wszystkich na dobre się to obróci.

– Tak powiedział? – Spojrzała na męża z nadzieją.

– Tak właśnie.

– Zawsze chciałam mieć gromadkę dzieci – stwierdziła cicho. – Żeby któreś nie musiało zostać samo na świecie, gdybym ja… gdybyśmy…

– W imię Ojca i Syna! Karolciu, co też ci się roi? – mruknął z przyganą.

Zapadła cisza. Wisząca w powietrzu decyzja cieszyła ich i przerażała jednocześnie, więc żadne nie chciało odezwać się pierwsze.

W tym momencie drzwi do izby uchyliły się nieśmiało. W słabym świetle migoczącej łojówki zobaczyli Józka.

– A, jesteś nareszcie, braciszku. Gdzie to się włóczysz po nocach? – spytał Jędrzej, z ulgą przybierając zwykły ton.

– Z chłopakami tu i tam my gadali.

– Cyganisz, pieronie, aż się kurzy! – zaśmiał się. – Obejściem byś się lepiej zajął, a nie do dziewuch suszył zęby po opłotkach. Jak mi tu która z brzuchem przez ciebie przyleci, to bronić cię nie będę i jeszcze sam cię prasnę, że popamiętasz.

– Przeze mnie? – Zaczerwienił się.

– A co? Przeze mnie?

– E tam, bojcory pletą po wsi trzy po trzy, a ty słuchasz. Żołędzi z lasu żem przyniósł na kawę – tłumaczył się zmieszany. – I trochę leszczyny.

– Dziękuję, Józiu – wtrąciła łagodnie Karolina.

– Obejście sprawdziłem. Kury w sieni, drzwi zawarte – zameldował już raźniej.

Jędrzej kiwnął mu głową, ale chłopak nadal tkwił w progu.

– Spać mi się chce – mruknął wreszcie, bo cisza się przedłużała.

– To idźże, kiedyś pozamykał. Jutro do dnia trza ci wstać w pole, bo ja pewnie znowu na folwark pojadę. Robotę mam.

– Ino…

– No co tam?

– Zimno już po mojej stronie. Wrzesień. A tu w izbie piec jeszcze ciepły – mruczał Józek trochę niewyraźnie.

– Patrzcie go, jesień dopiero na dwóch nogach idzie, a ten już by na przypiecku siedział! – Jędrzej zaśmiał się rubasznie. – Staruch ty czy co? Może jeszcze pierzyny ci się zachce?

Chłopak się skrzywił, ale Jędrzej złapał uśmiechnięte spojrzenie żony i machnął ręką.

– No niech tam, przyjdź za dwa pacierze. My jeszcze z Karolcią o twojej przyszłości pogadać musimy.

Uradowany chłopak bez słowa zniknął w ciemnej sieni. Kobieta patrzyła za nim przez chwilę, jakby coś rozważała. Wreszcie westchnęła ciężko.

– Masz rację, Jędruś, nie wolno mi myśleć tylko o sobie. To grzech.

– Ja cię nie przymuszam, żono.

– Wiem, ja sama. Ale pojmujesz, że jeśli jutro pojadę z tobą do dworu, cofnąć się już tego nie da? I wszystko się zmieni. Dla nas obojga. Na zawsze.

– Pojmuję. – Skinął głową i przeżegnał się z powagą. – Bóg da, że na lepsze się odmieni.

Karolina powtórzyła ten gest za mężem.

– A nie boisz się, Jędruś? – spytała jeszcze cicho.

– Czego?

– Ludzkiego gadania. I zawiści. Od tego wielkie zło się w życiu dzieje.

Wzruszył ramionami.

– O to najmniej. Powydziwiają trochę i tyle. Płochym ludziom gąb niczym nie zatkasz, choćbyś najpoczciwiej żyła. Pamiętasz, jak wygadywali, kiedym cię za żonę brał? Nie frasuj się. Kto inny będzie nas sądził, gdy przyjdzie pora.

– Dobrze. Jeśli tego chcesz, pojadę z tobą. Ale oni muszą przysiąc przed krzyżem, że dochowają tajemnicy aż do śmierci, wszyscy! – dodała stanowczo.

– Przyzwalasz więc? – Jędrzej z trudem ukrył radość.

– Nie dla pieniędzy przecież, ale dla dobrego uczynku. Skoro nadszedł czas, by spłacić dług wdzięczności, niech będzie, co ma być.

– Amen.

* * *

Pracowity dzień miał się ku końcowi. Łagodne i dające mało ciepła słońce niespiesznie schodziło z nieba zasnutego gdzieniegdzie dymami ognisk, które rozpalały się powoli na rozgrzebanych kartofliskach. Dzieci kręcące się przy ogniu łakomie zerkały na góry żółtych powalanych ziemią bulw. Przeganiały z pól kraczące głośno wrony i czekały na zakończenie wykopków, kiedy gospodarze pozwolą im wybrać trochę ziemniaków i wrzucić w popiół na tradycyjną ucztę.

Kobiety pracujące motyczkami w bruzdach coraz częściej prostowały bolące plecy, ocierały czoła brudnymi rękoma i niecierpliwie sprawdzały, jak daleko jeszcze do granicy ich pól. Tam, gdzie wykopki miały się na ukończeniu, zmęczone robotnice spoglądały na ogniska i ukradkiem sprawdzały, czy gospodarze przywieźli już odpowiednią popitkę do pieczonych ziemniaków. W żołądkach od dłuższego czasu narastało burczenie i pora była najwyższa coś zjeść, odetchnąć po ciężkiej pracy i zabawić się trochę przy ogniu.

Gospodarze, zwożący ziemniaki albo kończący orkę pod oziminę, pokrzykiwali na konie i już nawet nie gonili do roboty, bo im także udzielał się nastrój wieczornego rozleniwienia, ogarniający całą przyrodę. Pogoda w tym roku dopisała i większość prac polowych była już na ukończeniu, co napełniało ludzi zadowoleniem i uczuciem dobrze spełnionego obowiązku.

Kobiety, wysypując z koszyków na kupy albo od razu do furmanek przebrane ziemniaki, coraz częściej przystawały we dwie lub trzy, ociągając się z powrotem na pola. Na wszystkich kartofliskach robota szła coraz wolniej, za to plotki, śmiechy i obmawiania krążyły coraz chętniej.

– A to nie słyszałyście? Jędrychowa już piąty dzień we dworze pomaga, zamiast o swoją zagrodę dbać. Wczasuje się, kiej jaka pani z miasta!

– Przecie we dworze chowana, to i rączki do pola jeszcze nie nawykły.

– Dajcie spokój, kobity. Porządna z niej gospodyni i od roboty przecie nie stroni.

– Prawda. I za Jędrycha ze szczerego serca poszła, a nosa nigdy nie zadzierała, choć przecie nawet pisać i czytać umie.

– To jedno przyznać jej trza: za takiego biedaka to ino z głupoty albo przez miłowanie wyjść można. Ile oni mają? Trzy morgi ziemi i krowi ogon? A do tego brat na karku.

– Ale na swoim są! U obcych nie muszą wyrabiać na polu jak niektóre.

– Na polu – nie. Ale jakby jej chłop stolarki nie wyuczył się w młodości i na robotę do dworu nie biegał, gdy ino dziedzic na niego kiwnie, to mieliby głód na przednówku jak i drugie.

– Zależy do jakich garnków kto jest uzwyczajony – zaśmiała się jedna z kobiet.

– E tam, gadanie! Stara kowalicha mówiła, że Karolki termin na dzieciaka już lada dzień, to nie dziwota, że w pole wychodzić nie chce.

– Racja. Niby z nami żyje, ale to ze dworu dziewka, na białym chlebie chowana. Takie zawsze inne są niż my.

– A po co ją dziedziczka kazała wołać?

– Gadały baby przy źródle, że do pomocy w kuchni. Przetwory na gwałt kazała robić, a tam przecie ino kucharka i jedna dziewka do posług na stałe. Same nie poradzą, a panny pokojowej do kuchni nie wezmą.

– Pewnie. Tyle sadu i warzywnika co dziedzic ma, to nikt w okolicy.

– Cudowanie takie! Ziemia zboże ma rodzić i ziemniaki. A owocu tyle, co sam się posieje tu i ówdzie na uciechę dla człowieka. Jabłko, śliwka czy borówki z lasu, ot i wszystko.

– E tam! Mało to dziedzic gruntu ma po ojcach? Siostra mu się przed laty za granicę wydała, to i na całości siedzi. Bogacz taki!

– A źreć słodkie to on ponoć lubi. Spokojniejszy wtedy jest, to nie dziwota, że mu żonka dogadza.

Kobiety roześmiały się szyderczo.

– Mówił Żyd z karczmy, że cukier do dworu woził, bo się dziedziczce suchych konfiturów zachciało.

– Olaboga! Toż przecie roboty przy tym huk.

– A ty niby taka znająca się.

– A tak, znająca!

– Uspokójcie się, kobity. Za pańskimi gustami nie utrafi – łagodziła najstarsza.

– To i nie dziwota, że Jędrychową do kuchni zawołali. Ta Kaśka od Walczaków, co ostatnio do pomocy biegała, za mąż poszła latem na drugą wieś, za miasteczkiem. A Jędrychowa przecie przyuczona.

– Też bym do takiej roboty poleciała w te pędy. Rączek ziemią nie powala, a jeszcze gotowy grosz się przed zimą trafi.

– Nie ma sprawiedliwości na tym świecie!

– A może te specjały to dla krewniaczki, co we dworze już trzecią niedzielę siedzi? Wielka pani ponoć, choć młódka. Karetą przyjechała. Mój widział na własne oczy, jak się po nocy drogą tłukli.

Cztery głowy w przybrudzonych chustkach pochyliły się ku sobie z jeszcze większą ciekawością, a głosy zniżyły prawie do szeptu.

– Nie gadajcie! Karetą?

– To nie słyszałyście? Wszyscy już wiedzą. Pokojówkę ponoć ma własną i kilka kufrów obleczenia. Nastka, co do prania tam chodzi, gadała, że wszystko takie delikutaśne, co i zamoczyć we wodzie strach. Same jedwabie i koronki.

– Pietrowa ma rację, ja słyszałam. W karczmie gadali, że to ponoć rodzona siestrzenica naszego dziedzica. Zaraz po żniwach zjechała, ale nosa ze dworu nie wyściubia.

– Siestrzenica? Od tej panny Heleny, co to przed laty za obcego hrabiego poszła?

– Od tej samej. Widać przyjechała wreszcie wuja rodzonego odwiedzić.

– A co by tu taka wielka pani robiła?

– Musi przejazdem jest. Może kaj daleko jej droga wypadła, ale że się zaraz pochorowała, to i siedzi we dworze.

– Ciekawość, jak ona wygląda. Nigdym prawdziwej hrabianki na oczy nie widziała.

– Może na mszę w którą niedzielę przyjadą?

– Jędrychową by trza spytać. Przecie coś widzieć na pewno widziała. Chałupę macie po sąsiedzku, wywiedzcie się czego, Pietrowa.

– A jak spytać? Karolka na noc ze dworu nie wraca. Widać tyle roboty, że i przy kuchni już śpi.

– Bójcie się Boga! A co jej chłop na to? Sam z bratem przy obrządku i w polu został?

Głowy kobiet jak na komendę obróciły się w kierunku pochylonego nad bruzdami mężczyzny, który na małym polu pod lasem wykopywał ziemniaki w towarzystwie niedorosłej siostrzenicy i Józka.

Choć od grupki rozmawiających kobiet dzielił go kawał cudzego gruntu, niemal natychmiast wyczuł, że znowu o nim plotkują. Od rana różni popatrywali na niego z uśmieszkami i drwiną, że zamiast do orki się wziąć, za babską robotę musiał się złapać. Ale że charakter miał mrukowaty i ludzkim gadaniem się nie przejmował, pochylał się tylko coraz niżej i energicznie grzebał motyką w ziemi.

Tym razem jednak, może z powodu wieczornego rozluźnienia, stara Pietrowa, która na polu swojego kuzyna odrabiała wykopki, pozwoliła sobie na jawną złośliwość. Podeszła do miedzy i na całe gardło, że aż echo między wzgórzami się poniosło, zawołała skrzekliwym tonem:

– A jakże tam, Jędrychu, robota? Widzi mi się, że przyzwyczajenia do tego nie macie, bo nietęgo idzie. Na świętego Michała nawet nie zdążycie, a jak deszcz przyjdzie, ziemniaki w polu pogniją. I czym zapchacie gęby rodzinie na przednówku?

Mężczyzna rzucił jej najpierw niechętne spojrzenie spode łba, ale zaraz potem wyprostował się z uprzejmym uśmiechem.

– Bóg zapłać za troskę. Od jutra siostra będzie nam pomagać, bo już u siebie dzisiaj pokończą. To zdążę przed deszczami.

– A co to, wasza Karolka już całkiem zległa, że do roboty nie wychodzi? Dzieciak to przecie nie choroba – zadrwiła, chcąc wyciągnąć z mężczyzny jakieś wieści.

Jędrzej pokręcił głową, westchnął i odparł:

– Przecie Pietrowa wie, że moja do pani do dworu poszła w kuchni pomagać.

– Tak? Coś mi się o uszy obiło, ale pewności nie miałam.

– To już Pietrowa ma – burknął, po czym dodał głośniej: – Godziwy pieniądz dziedziczka obiecała, to i grzech byłoby nie skorzystać. Jak dzieciak na świat przyjdzie, trza będzie i księdzu za chrzest dać, i gości przyjąć, to gotowizna się przyda.

Ten argument najwidoczniej przemówił do starej kobiety. Pokiwała głową.

– Macie rację, Jędrychu. – Odwróciła się na pięcie.

Nie zdążyła jednak wrócić do grupki kobiet, gdy raptem ludzkie głowy pochylone nad bruzdami jedna po drugiej zaczęły się oglądać za konnym jeźdźcem, który wyłonił się zza lasu. Tętent kopyt niósł się echem po polach do chwili, gdy podrośnięty chłopak stajenny zatrzymał dworską klacz tuż przy kartoflisku Jędrzeja.

– Gospodarzu, dziedziczka kazała dać znać, żebyście jeszcze dzisiaj do dworu przyjechali.

Jędrzej wyprostował się z osobliwym spokojem.

– A co tam? – spytał z nadzieją.

– Tak całkiem to ja nie wiem, ale Tereska, co na pokojach służy, mówiła, że Florczakowa pomagać już w kuchni nie może. Jaśnie pani kazała, żebyście żonę i dzieci do domu zabrali jeszcze dziś.

– Stało się – szepnął do siebie Jędrzej tak cicho, że nikt go nie posłyszał.

– Dzieci? – Brwi starej Pietrowej, która z ciekawością przysłuchiwała się wymianie zdań, uniosły się ze zdziwienia.

Rozdział II

Przez cały tydzień ploty o małych bliźniaczkach od Florczaków niosły się od chałupy do chałupy. Zwyczajowo gromadząc się przy domowym zajęciu, wydziwiały mężatki na lewo i prawo. Niby po cichu, żeby z przyzwoitości o porodzie Karolki przy niedorosłych dziewuchach nie gadać, ale wieści i tak się roznosiły. Zwyczajnie, jak to na wsi.

Słotna pogoda zatrzymała kobiety w izbach, więc schodziły się, a to z kołowrotkiem, a to z inną robotą do sąsiadek i zamiast biadać o kapuście tonącej w błocie na polach, rozprawiały o niespodziewanym błogosławieństwie, które na Florczaków spłynęło. Nie obyło się bez rumieńców zazdrości, błyszczących z emocji oczu i zwykłego wydziwiania, jako że na wiosce nikomu jeszcze bliźnięta się nie narodziły, co najstarsze gospodynie pamiętały.

– Dziewuszki takie jak to zwyczajnie po urodzeniu – opowiadała stara Pietrowa, która już w trzeciej chałupie wieściami się dzieliła, bardzo rada z uwagi słuchaczek, zakropionej hojnie poczęstunkową gorzałką. – Poleciałam zaraz z wieczora, kiedy Jędrych je przywiózł. Nosem kręcił, że Karolka zmęczona i żeby po chrzcinach przyjść, ale com se zerknęła, to moje. – Uśmiechnęła się poczerniałymi zębami. – Zawsze to dziw, że dwa spore dzieciątka Karolka wynosiła w sobie. Na taką silną nie wyglądała.

– I co? I co? – poganiały ciekawe sąsiadki.

– Ano nic. W szmatki były owinięte, czerwoną nitką od złych oczu przepasane, to mi Karolka pozwoliła spojrzeć. Ale na krótko. Rzekła ino, że obie dziewczynki i że zdrowe jak rydze.

– Skąd wie, skoro bez kowalichy rodziła?

– Gadała, że we dworze akurat doktór na obiedzie był i zgodził się do służbówki zejść, żeby dziewuszki obejrzeć. Powiedział, że wszystko z nimi w porządku.

– Ale że to Jędrychowa o bliźniakach nie wiedziała? – dziwiła się jedna z młodszych mężatek.

– A ty byś, głupia, wiedziała? Przecie to jej pierwsze dzieci.

– Ino że stara kowalicha ją oglądała i nic nie mówiła, że dwa dzieciaki nosi.

– A ona co powie komu? – zaperzyła się Pietrowa. – Tyle sekretów zna, a nikomu nawet rąbka nie uchyli!

– No proszę, to się Jędrychowej trafiło jak ślepej kurze ziarno. Chciała syna, a ma dwie dziewuchy.

– A żebyście wiedziały, że się trafiło! Dziedziczka ponoć do zapłaty jej coś nieco dodała.

– Ino że to nie wszystko! – dorzuciła złośliwie Pietrowa, z rozmachem strzepując na podłogę krople z pustego kieliszka i podsuwając go do flaszki. – Mój chłop słyszał, że dziedzic obiecał proboszczowi za chrzest zapłacić z własnej kiesy, skoro Florczakowie do zamożnych nie należą. Taki się hojny raptem zrobił, że aż dziw!

Zaterkotały kołowrotki w nagłej ciszy. Kobiety pokiwały głowami, myśląc o tym, że każda by takiego szczęścia dla swoich dzieci chciała.

– I do biednego los się czasem uśmiechnie – mruknęła najstarsza gospodyni, chcąc załagodzić nastrój zazdrości. – Ciekawe, kogo oni teraz w kumy zaproszą? Jeszcze kilka dni temu na nikogo godnego liczyć nie mogli, jak to biedacy.

Gwar kobiecych głosów znów napełnił izbę i plotkowano o Florczakach aż do wieczora.

W kilka dni plucha szczęśliwie minęła, ale że ciekawszych tematów nie było, ludzie ciągle pogadywali o nich przy robocie, tym razem w polach, w obejściach i w lasach, dokąd kobiety z dziećmi chodziły po ściółkę i patyki do ogacania chałup na zimę.

Po młodej matce żadnych trudów połogu nie było znać, a że nabrała prawdziwie wiejskiej i jędrnej figury, to i jej córeczki rosły jak na drożdżach, karmione dobrym mlekiem. Tylko dotknąć dzieci Karolina nikomu nie pozwalała, choć niejedna gospodyni chciała zobaczyć niemowlęta. Od samego początku czuwała nad nimi jak jastrząb nad gniazdem, co jednak każdy rozumiał, bo wszystkie matki nieochrzczone jeszcze dzieci chroniły przed urokami.

Nawet stara kowalicha, która zawsze porody we wsi odbierała, mogła tylko popatrzeć z daleka na dziewczynki śpiące w wystruganych przez ojca kołyskach. Wychodząc z chałupy, kręciła głową z osobliwym uśmiechem i mruczała pod nosem:

– Dziwy, prawdziwe dziwy!

Być może to niecodzienne zainteresowanie dziećmi sprawiło, że ku zdziwieniu wszystkich trafili się Florczakom lepsi chrzestni, niżby się ktokolwiek po zwykłych zagrodnikach spodziewał. Sam młynarz z żoną jedną dziewuszkę do chrztu trzymali, a drugą wójtowa i szwagier Jędrzeja. Gości było niewielu, ale częstowano w chałupie z wielką hojnością, co wścibska Pietrowa osobiście sprawdziła. Pod wieczór niby to szczyptę soli wpadła pożyczyć i niejako przy okazji została przez Karolinę poczęstowana wódką i słodkościami, żeby się dzieciom darzyło szczęście od ludzi.

Nie zdążyła jednak roznieść nowych wieści po chałupach, bo w słoneczną i nadspodziewanie ciepłą niedzielę października cała społeczność znalazła sobie nowy obiekt plotek.

Dziedzic tym razem przyjechał do kościoła z rodziną aż dwoma powozami. Obaj stangreci w odświętnych liberiach, jak na odpust czy wielkie święto, siedzieli sztywno na kozłach. Jeden z nich krzywił się z niechęcią i odwracał głowę od ludzi. Choć we dworze służył, na wsi miał wielu krewnych i znajomych, którzy popatrywali na niego z daleka i podśmiewali się z pańskiego szyku.

– Hej, Bartek! A to ci się guziki od kapoty świecą jak psu jajca na przednówku! – skomentował jeden z grupki mężczyzn stojących nieopodal pod drzewem. – Ze złota one czy co? Urwałbyś jeden i gorzałki postawił u Żyda.

– Daj spokój, Kazik, nie widzisz, że Bartek do koni przypasować musiał – zarechotał kolejny. – Takie aliganckie one, że ho, ho. Całkiem jak Bartek.

– Ino mu dzwoneczków i wędzidła brakuje! – śmiali się, a biedny woźnica mełł w zębach przekleństwa, powstrzymując się tylko ze względu na dziedzica gramolącego się z karety.

Wiejskie elegantki, w kolorowych zapaskach, falbaniastych spódnicach i haftowanych czerwienią i błękitem koszulach, o mało nie podeptały się na kościelnym podwórcu, wyciągając zdobione koralami szyje na widok „wielkiej damy z obcego miasta”, której sam dziedzic podawał ramię, gdy ostrożnie wysiadała z powozu.

Wątła, ściśnięta gorsetem młodziutka dziewczyna wydała się najpierw zdumiewająco szczupła na tle wiejskich kobiet o rozłożystych biodrach i pełnych piersiach. Nawet żona dziedzica, która z niejakim trudem wysiadła z bryczki w swojej wąskiej, ozdobnej sukni o stalowej barwie, wydawała się przy niej normalną kobietą. Dopiero gdy młoda dama chwiejnie zeszła z ostatniego stopnia powozu i ciekawskie oczy zobaczyły ją w całej okazałości, nastąpiła konsternacja.

Mężczyźni stojący pod kościołem z szacunkiem uchylali czapek przed dziedzicem, który wolnym krokiem zmierzał do wnętrza świątyni. Kobiety zaś przystanęły i ze zdumieniem śledziły płynącą u jego boku, szeleszczącą jedwabiami i aksamitem istotę o wąskich, zaciśniętych ustach i dumnie uniesionym podbródku.

Smukła hrabianka o małej, bladej twarzy ubrana była w kostium koloru jasnej zieleni z brązowymi i złotymi dodatkami. Z przodu prezentowała się godnie i światowo: w spódnicy ozdobionej marszczeniami, z koronkowym żabotem pod szyją, w kapeluszu z piórami i skórkowych rękawiczkach przykrytych częściowo długimi rękawami. Kiedy jednak mijała zgromadzonych ludzi, jej sylwetka zmieniała się raptem w coś zdumiewająco pokracznego.

Z tyłu sunął za nią nie tylko sporej długości ogon sukni zamiatający ze ścieżki wilgotne liście i grudki ziemi. Poniżej talii suto udrapowana spódnica piętrzyła się od plisek, marszczeń, plecionek i podpięć materiału, które układały się w rodzaj ozdobnego garbu i zupełnie deformowały sylwetkę. Osobliwa konstrukcja podrygiwała lekko przy każdym kroku i niejednemu kojarzyła się natychmiast z końskim zadem zakończonym falującym ogonem.

Nadmiar ozdób czynił ten strój nie tylko dziwacznym i niezgrabnym, lecz także przesadnie bogatym, tak że dziedziczka w otoczeniu dzieci postępująca tuż za krewną wyglądała przy niej niemal tak skromnie jak zakonnica.

Kiedy osobliwy orszak zniknął w ciemnym wnętrzu kościoła, zebrani trochę niemrawo ruszyli za nim, bo ksiądz rozpoczynał już nabożeństwo. Dopiero później, gdy kolorowy tłum wysypał się znów na słoneczny dziedziniec, a dworskie powozy odjechały, zaczęła się prawdziwa gadanina.

– Widziałyście to, kobity? Co za dziwadło!

– Toż przecie ona ledwo szła w tej sukni.

– E tam! Paradnie wyglądała. Od razu widać, że ze świata.

– A do czego to z tyłu miała?

– Co?

– No ten garb na tyłku.

– Może coby się jej lepiej siedziało.

– Lepiej? Sztywna ona cała jak ten kij od mietły. Ledwo się w ławkę zmieściła.

– To może na pieska?

– Co?

– No, gadali raz na jarmarku, że paniusie w miastach takie małe pieski trzymają dla zabawy. To może je noszą tam z tyłu na tym garbie, żeby ich nie zgubić.

– Ot, mądra się odezwała!

– Pewnikiem to taka moda ichniejsza.

– Coś nie po bożemu ta moda. Tak kobity Pan Bóg nie stworzył, żeby się na tyłku wypychała jak poduszka. Nieobyczajne to jakieś.

Niewiasty pokiwały potakująco głowami przystrojonymi w odświętne kwieciste chusty i czepki.

– A blada ona! Jak upiór jaki. Spotkać taką w nocy, to i przestraszyć się można.

– E tam! Śliczna jak aniołek z tymi lokami.

– Jej matka, pamiętam, też taką cudną gębusię miała za młodu. Ale ziółko z niej było! Żadnemu paniczykowi nie przepuściła.

– A jeśli niedaleko pada jabłko od jabłoni… Szkoda gadać.

– Powiedzcie!

– Przy niedzieli o grzechach pogadywać nie będziemy! – ucięła stanowczo jedna ze starszych gospodyń.

– A chuda! Jak tyczka do fasoli. Toż przecie żaden chłop na takie kości nie poleci. Chłop to nie pies!

Niektóre z kobiet roześmiały się rubasznie.

– Ichniejsze chłopy głupie są, to może się im takie baby podobają.

– Jakby się im podobały, toby nasz dziedzic za młodu tak po folwarku za dziewuchami nie ganiał. Jaka siostra, taki brat. Niejedną on w stodole zepsuł, jak mu się ino dała. Niejedną!

– No taki już los na służbie.

– A ja wam mówię, że ona chora musiała być, ta hrabianka. Z tego taka blada i chuda jak wiór.

– Chora?

– No przecie jeździł doktór do dworu, nie raz, nie drugi. I to zawsze po kryjomu.

– E tam, po kryjomu. Zwyczajnie.

– Żeby tylko jakiejsik cholery nam nie przywlokła. Bo ona wyjedzie, a my wszyscy pomrzemy.

Kobiety przeżegnały się trwożliwie.

– Dajcie spokój, Pietrowa, nie wywołujcie wilka z lasu.

– One takie są blade te dziedziczki same z siebie. Tak lubią i tyle.

– A jakże! Z parasolkami wszędzie łażą albo po salonach siedzą i prawdziwą herbatę z cukrem se piją od rana do nocy. To od czego mają nie być blade?

– A ja wam mówię, że chora musiała być – upierała się Pietrowa, mrużąc oczy i podejrzliwym spojrzeniem śledząc znikające w oddali powozy.

* * *

Niezwykła krewna dziedzica wyjechała dość szybko. Nastka, która za praczkę we dworze robiła, dowiedziała się, że na hrabiankę oczekiwał ważny narzeczony w jakimś Paryżu czy innym wielkim mieście. Zniknęła więc razem ze swoim powozem, kuframi, opiekunką i pokojówką. Uspokojona wieś pogrążyła się w swoich sprawach.

Październik zbliżał się ku końcowi. Gospodarze przygotowywali pola i obejścia do zimy; gospodynie po swojemu robiły przetwory z tego, co dały pola i sady; komornicy chodzili po lasach, gromadząc zapasy wszystkiego co jadalne. Życie toczyło się starym porządkiem.

Florczakowie nie cieszyli się jednak zbyt długo spokojem. Co rusz ktoś dogadywał w karczmie, jak to się zagrodnicy wynoszą nad prawdziwych gospodarzy.

Bystre oczy sąsiadek wypatrzyły u nich kolejną pierzynę wietrzącą się w słońcu na płocie i dwa święte obrazy, które zawisły nad łóżkiem młodych rodziców. Kobiety podczas prania nad rzeczką wymieniały się kąśliwymi uwagami o nowych trzewikach Karoliny i pięknym podwójnym sznurze korali, a w kuźni dyskutowano o furmance, krowie i koniu, które Florczak kupił na targu.

Im bardziej cichła przyroda, gubiąc krzyk odlatujących ptaków i ryk jeleni wśród szumu żółknących drzew, im więcej opadłych liści czerwieniło się po błotnistych drogach, im zimniejsze i bardziej mgliste były noce, które obejmowały ludzkie zagrody swoim uściskiem, tym więcej docinków i złośliwości powtarzała wiejska biedota o niespodziewanym dobrobycie Florczaków.

Jędrzej wiedział o tym, ale tylko wzruszał ramionami. Coraz częściej jednak sam obchodził zagrodę wieczorem, sprawdzał zamknięcia, a psu wynosił smaczne kąski i mruczał:

– Nie śpij, Burek, pilnuj.

Podpytywany przez Pietrową o te nocne warty, nic nie rzekł. Z niepokojem śledził jedynie zatroskane spojrzenie żony, kiedy wieczorem siadali przy nowej lampie olejnej. Karolina kołysała córeczki do snu i nawet jednym słowem nie przyznała się, że znów spotkała ją jakaś przykrość. Kiedy po wspólnej modlitwie podnosili się z klęczek i układali pod zimną pierzyną, on przygarniał ją do siebie i wzdychał w milczeniu, a ona wtulała się w jego ramię i, marszcząc czoło, patrzyła na majaczący w ciemności zarys kołysek.

– Co teraz będzie, Jędruś? – spytała pewnego wieczora, przerywając nocną ciszę.

– A cóż ma być – odparł cicho, jakby dokładnie wiedział, o co go pyta. – Boisz się?

– Nie o siebie przecież.

– Wiem – stwierdził ponuro. – Nie myślałem, że będzie tak ciężko. Ziemi chciałem dokupić przed wiosną, ale lepiej z tym poczekam. Ludziom w końcu ta zazdrość przejdzie, a Józek jeszcze przez jakiś czas może z nami żyć.

– Mnie tam do gospodarowania niepilno – rozległ się stłumiony głos z przypiecka.

Jędrzej zaszeleścił pierzyną, poprawiając się w łóżku.

– A ty śpij! Rozmów starszych nie podsłuchuj. Obiecałem ci własną ziemię, to ją dostaniesz. Tak, jak żem przysięgał ojcu przed śmiercią.

– Przecie ci wierzę. Ale jeszcze sobie nie umyśliłem, do której panny swatów z wódką poślę – argumentował Józek. – Wszystkie teraz chętnie na mnie patrzą.

– Lataj za dziewuchami, lataj. Przebieraj jak w ulęgałkach, to ci na koniec same brzydactwa zostaną – rozweselony głos Jędrzeja popłynął z ciemności.

Kobieta uniosła głowę, by sprawdzić, czy mąż nie zbudził córek. Spały smacznie w kołyskach, posapując przez maleńkie noski oświetlone słabą poświatą księżyca.

– A ty jak żeś Karolinę zobaczył, toś od razu na żonę ją sobie upatrzył? – Józkowi najwyraźniej zebrało się na nocne pogaduszki, tym bardziej że w ciemności lżej mu było pytać o takie sprawy niż przy dziennym świetle.

Nikomu spać się jeszcze nie chciało, bo do łóżka wleźli głównie po to, żeby się schować przed zimnem i oleju w lampie przyoszczędzić, więc rozbawiony Jędrzej dał się pociągnąć za język.

– Od razu – stwierdził dumnie.

– Akurat – zaprotestowała łagodnie Karolina. – Przez miesiąc w folwarku siedział i różne prace dla dziedzica robił, a na mnie ani spojrzał, choć go często na roboczym podwórku widywałam.

– Spojrzał, spojrzał – szepnął jej mąż, tym razem cicho, bo ciepłe wyznanie tylko dla jej uszu było przeznaczone. – Ale ty posługiwałaś przy dworze, a ja zwykły zagrodnik. Długo się na odwagę zbierałem.

Do Józka docierały tylko niewyraźne szepty. Podniósł się na łokciach i wysunął głowę zza pieca, choć w ciemności i tak niczego nie wypatrzył.

– I co? Nigdyście mi tego nie opowiadali.

– Bo nie twoja to rzecz w sprawy starszych nos wtykać… Ale kiedy już o ożenku myślisz, to trza ci wiedzieć, że posag posagiem, a pannę musisz sobie wziąć pobożną i gospodarną. Żeby przy dobytku cię umacniała i wstydu u ludzi nie przyniosła – pouczał Jędrzej, ziewając od czasu do czasu. – Byleś dobrą kobitę wybrał, to ja wam pobłogosławię. Bacznie się dziewuchom przypatruj, zanim której podarek kupisz, bo nam ona też się musi spodobać.

– Nie ślepym przecie. Swój rozum mam – burknął młody obrażonym tonem.

Karolina, chcąc załagodzić nastrój, odezwała się niepytana.

– Najważniejsze, Józiu, żebyś ją szczerym sercem pokochał, a ona ciebie. Wtedy nawet bieda łatwiejsza. Kiedym za twojego brata szła, niewiele mieliśmy, ale mnie to nie przeszkadzało.

– A skąd wiedzieć, że któraś… no że którejś pannie jestem po sercu? – Józek zaskoczył małżonków nieśmiałym pytaniem.

Jędrzej tylko chrząknął zmieszany, ale Karolina uśmiechnęła się w ciemności.

– Będziesz wiedział, Józiu – odparła. – Tylko przypatruj się uważnie. Ja ciągle szukałam okazji, żeby choć spojrzeć na twego brata, kiedy naprawiał sprzęty we dworze – wyznała trochę bez zastanowienia. – Był pracowity, cichy i tak troskliwie obchodził się z drewnem, że aż dziw brał.

– Szukałaś okazji? – zdumiał się Jędrzej. – Przecie zawsze odwracałaś głowę, kiedyś szła przez podwórzec.

– Na kobiecych zwyczajach nic się nie poznałeś, mój drogi – skwitowała rozbawiona. – Odwracałam, żebyś i ty na mnie mógł bez przeszkód popatrzeć, a potem długo o mnie myśleć. Ja sobie zza węgła zerkałam na ciebie.

– Słyszysz, Józek? Bądź ostrożny, bo cię panny wokół palca okręcą, że ani się spostrzeżesz.

– Nie mów chłopcu takich rzeczy!

– Niech wie. Moja krew! – mruknął z dumą. – A z tobą letko nie miałem. – Osobisty ton rozmowy najwyraźniej rozluźnił Jędrzeja. – Robota się kończyła, wracać na wieś trza mi było, a tyś cięgiem gadać ze mną nie chciała.

– Myślałam, że ty jak inni, dla zabawy i śmiechu zaczepiać mnie chcesz – wtrąciła cicho.

– A ja myślałem, żeś za dumna.

– I co? – poganiał Józek.

– Wtedy umyśliłem odnowić taki stary powóz, żeby dłużej przy dworze zostać i poprosiłem ochmistrzynię o spytanie jaśnie pana. A tu Karolka przyleciała ni z tego, ni z owego na dziedziniec i z krzykiem na mnie wywarła śliczną gębusię, że niepotrzebnie dziedzicowi głowę zawracam. I tak my pierwszy raz sobie pogadali – zaśmiał się.

Na przypiecku rozległo się ciche parsknięcie.

– Po co do tego wracać? – burknęła Karolina. – Stał grat w kącie wozowni przez tyle lat i spokój był, a tobie się nagle uroiło naprawiać to próchno.

– Do dziś nie wiem, czemuś się wtedy tak na mnie wściekła.

– A daj spokój, śpijmy. – Poprawiła się w pościeli.

Jędrzej ziewnął szeroko.

– I tak to było, Józek – podsumował sennie.

– A powóz?

– Dziedzic za pracowitość mnie pochwalił, ale kazał rupiecia porąbać i spalić. Żal było, ale co robić?

– I porąbałeś? – zaciekawił się chłopak.

– Prawie. Koła jeszcze bardzo dobre były, z żelaznymi obręczami, to za pozwoleniem pańskim do chałupy se wziąłem. Przecie pamiętasz, boś mi je sam pomagał zakładać.

– Pamiętam.

Przez chwilę w izbie panowała cisza.

– Jak to: wziąłeś? – spytała nagle Karolina, siadając na łóżku, że aż zaskrzypiało. – Koła od starego powozu?

– A coś taka zdziwiona? To droga rzecz. Naprawić umiałem, ale samemu zrobić trudno. Zwłaszcza takie pańskie, mocne. Jeszcze naszym wnukom posłużą.

– I gdzie one są?

– Przy naszej starej furmance już szósty rok jeżdżą. Toś nie wiedziała?

– Przy naszej…? I ty się dziwisz, że koń ci w zaprzęgu nerwowo chodzi? – szepnęła dziwnie przestraszona.

– Co ci to, Karolciu? – zaniepokoił się.

Kobieta położyła się i nakryła pierzyną.

– Nic, nic – mruknęła. – Stare dzieje. Dobrze, że kupiłeś nowy wóz. Śpijmy.

Długo jednak nie mogła zasnąć, więc tylko wpatrywała się w otulone blaskiem księżyca kołyski i rozmyślała.

* * *

Jędrzej ze stęknięciem przekręcił się na bok i ręką wyczuł, że jest w łóżku sam. Z trudem otworzył oczy. W chałupie panowała jeszcze poranna szarość, ale kogut piał już czwarty raz, a z podwórka dochodziły odgłosy rąbania drzewa.

Mężczyzna zaspanym wzrokiem omiótł izbę. Na zydelku pod oknem siedziała Karolina, okryta wełnianą chustą. Bosą stopą kołysała jedno z niemowląt, naciskając od czasu do czasu na płozę kołyski. Drugie dziecko podtrzymywała sprawnie lewą ręką przy nagiej piersi.

Jędrzej poczuł gorąco. Nabrał ochoty, by wyskoczyć spod pierzyny i wciągnąć pod nią swoją śliczną żonę, ale zamarł, gdy uniósł się na łokciu.

Karolina pisała. Nieduża książeczka oprawiona w ciemną skórę leżała na rogu wysokiej ławy otworzona na ostatniej stronie. Kobieta, pochylając głowę, starannym powolnym ruchem wpisywała coś do niej.

Mężczyzna patrzył zafascynowany. To, że potrafiła w tym samym czasie zajmować się dwójką dzieci i robić coś jeszcze, nie dziwiło go. Lubił sobie jednak przypominać, że ma wykształconą żonę. Sam umiał jedynie nagryzmolić własne nazwisko, co i tak było wielkim osiągnięciem, jako że większość biedoty we wsi podpisywała się znakiem krzyża. Dlatego gdy Karolinie zdarzało się pisać lub czytać, udawał, że to nic takiego, ale w duchu pękał z dumy, że Bóg dał mu taką kobietę. We wsi nawet niewielu mężczyzn to potrafiło. Specjalnie dla niej kupił w miasteczku atrament i niezbędne przybory. Za każdym razem, gdy ktoś wpadał z prośbą o napisanie listu czy przeczytanie pisma, cieszył się w głębi duszy jak dziecko, bo każda taka przysługa wyświadczona proszącemu podnosiła ich pozycję we wsi.

Leżąc w łóżku, niemal z czułością wpatrywał się w końcówki rozpuszczonych kasztanowych włosów dotykające kartek modlitewnika, w dostojny i pewny ruch dłoni kreślącej litery oraz w zmarszczkę na czole, świadczącą o skupieniu. Dopiero gdy żona uniosła głowę i krytycznie przyjrzała się swojemu dziełu, wyskoczył z pościeli.

– Co robisz? – Przysiadł się i z ciekawością zajrzał jej przez ramię.

Uśmiechnęła się łagodnie.

– Nadeszła pora zapisać dziewczynki w modlitewniku mojej matki.

– No tak – przytaknął cicho.

Czuł się nieco onieśmielony uczestniczeniem w tym niezwykłym momencie. Różaniec, modlitewnik i żelazny krzyżyk były dla jego żony najcenniejszymi pamiątkami z przeszłości; z przeszłości, o której mało wiedział, bo ona niechętnie wspominała dawne czasy.

W podniszczonej książeczce na ostatniej niezadrukowanej stronie znajdowały się zapiski, uczynione ręką jego teściowej, o której starsi ze wsi powiadali, że była kimś ważnym we dworze. Żona wyjaśniła mu kiedyś, że drobnym, eleganckim pismem jej matki zanotowano tu najważniejsze wydarzenia od czasu ślubu jej rodziców. Teraz ona podtrzymywała tradycję.

Po raz pierwszy uzupełniła zapiski wkrótce po ich własnych zaślubinach. Jędrzej z dumą patrzył na linijkę, w której znajdowała się data oraz jego imię i nazwisko zaraz obok imienia Karoliny. Poniżej świeży i nieco koślawy ślad atramentu świadczył o tym, że właśnie uwieczniono narodziny jego córek.

– Przeczytaj – poprosił. – Chcę zapamiętać.

– Wrzesień roku Pańskiego tysiąc osiemset osiemdziesiątego czwartego, narodziny córek Jędrzeja i Karoliny Florczaków: Franciszki i Antoniny.

Pokiwał głową na potwierdzenie jej słów.

– Godnie – skonstatował. – Teraz trza nam o synu pomyśleć.

– Inkaust się kończy – odparła na to i położyła do kołyski najedzone niemowlę.

Mąż podniósł się z ławy. Masywnymi dłońmi wziął drugie dziecko i przez chwilę czule na nie spoglądał.

– Kupi się, kupi. Wszystko, czego tobie i dzieciskom trza będzie. Naszym córkom i ptasiego mleka nie zabraknie. – Uśmiechnął się do dziecka, które otworzyło niebieskie oczka i patrzyło na ojca z zainteresowaniem. – Gospodarstwo się z czasem poszerzy, a że ręce do pracy mam sprawne, to jak zechcę, nawet do szkoły dzieciska poślę. Czytać i pisać nauczę. A co! – Chichotał, tańcząc po izbie z niemowlęciem w rękach. – Córki się godnie wywianuje i za porządnych ludzi wyda, a synów na gospodarce zostawi. Na starość będziemy żyć po pańsku.

– Uspokój się! – odburknęła Karolina. – I oddaj mi Franię, ona też jest głodna. – Odebrała mu córkę. – A losem dzieci się nie rządź, skoro jeszcze tych synów nawet bocian nie widział.

– No, gdybym nie musiał do roboty iść, tobyśmy o pierwszym synu prędko pogadali – mruknął niskim głosem, znowu łakomie spoglądając na jej piersi, tylko częściowo ukryte pod lnianą koszulą.

Skrzypnęły drzwi. Karolina odruchowo naciągnęła na ramiona chustę i podreptała z dzieckiem w kąt, tam, gdzie stał kołowrotek.

Do izby wszedł Józek z naręczem szczap drewna. Zwalił je pod piecem i roztarł ręce.

– Będzie jakie śniadanie? – spytał. – Dnieje już, do roboty trza.

– Zaraz – doszedł go głos z kąta. – Napal w piecu i przyjdź za dwa pacierze.

Chłopak posłusznie wykonał polecenie. Jędrzej skończył się ubierać i znowu usiadł przy ławie. Z przyjemnością patrzył, jak żona krząta się po izbie. Po dłuższej chwili przysiadł się do niego Józek i zaciekawiony sięgnął po modlitewnik. Pogładził krzyż wytłoczony na skórzanej oprawie i odruchowo przekartkował stronice.

– A co tu jest napisane? – zapytał, kiedy bratowa stawiała miskę na stole.

– Zostaw – mruknął Jędrzej.

Chciał oddać żonie cenny przedmiot, ale raptem zatrzymał się, także zaciekawiony. Józek przypadkowo otworzył modlitewnik na stronie, na której obok oryginalnych drukowanych wyrazów składających się w modlitwy przeznaczone dla niewiast zapisano coś jeszcze na marginesie. Drobne odręczne pismo nie przypominało zapisków ani nieżyjącej teściowej, ani Karoliny.

– Co to? – spytał, podając jej książeczkę.

Kobieta odłożyła przedmiot na miejsce pod święte obrazy i wróciła do garnków.

– Nie wiem. – Wzruszyła ramionami. – Widocznie ktoś dawno temu to wpisał. Ale nie moja matka. Może ojciec.

– A co tam napisane?

– Mówię, że nie wiem. To nie po polsku. Jedna z guwernantek panicza powiedziała mi dawno temu, że to po francusku, ale tylko się przeżegnała i nie chciała objaśnić, co to znaczy. Pewnie coś pobożnego… No, jedzcie. Idę wydoić krowę.

Rozdział III

AD 1885

Mężczyźni niespiesznie kończyli wieczorny posiłek, a Karolina układała dziewczynki do snu. Od ponad miesiąca sypiały razem w niskim łóżeczku, które ojciec z Józkiem zrobili specjalnie dla nich jeszcze przed pierwszymi urodzinami.

Niektórzy ze wsi trochę się dziwili, że Florczakowie wprowadzają do chałupy miastowe nawyki.

– Jak świat światem, podrosłe dzieciska zawsze spały w nogach u rodziców! – Pietrowa podpuszczała sąsiadki, wystając pod kolejnym płotem i czekając z nadzieją, czy ją któraś do chałupy zaprosi na kromkę ze smalcem i kieliszek wódki.

Jędrzej swoim zwyczajem wzruszał ramionami na takie gadanie, tym bardziej że dzięki plotkom szybko dostał nowe zamówienie, tym razem na meble dla wójta. Chrzestna matka Frani namówiła na to męża, bo już wcześniej widziała artystycznie rzeźbione kołyski dziewczynek, a dodatkowo liczyła na niską cenę jako kuma.

Choć w polu ciągle jeszcze było dużo pracy, Jędrzej nie targował się i obiecał szybko się z robotą uwinąć. Od jakiegoś czasu nie chodził już na folwark i polubił pracę przy chałupie. W każdej wolnej chwili ciosał, obcinał, strugał i zbijał, a spod jego palców wychodziły już nie tylko gospodarskie czy kuchenne sprzęty, naczynia i meble, lecz nawet pięknie zdobione drewniane zabawki, które potem sprzedawał na jarmarku z równym powodzeniem jak inne wyroby.

Nie przejmował się opinią ludzi podśmiewających się z jego nowego zajęcia, które rzekomo bardziej chłopcom niedorosłym przystoi niż mężowi i ojcu. Z przyjemnością siadywał wieczorami przed chałupą i w zachodzącym słońcu zaczynał obrabianie drewna, słuchając pięknego głosu żony wyśpiewującej pieśni nabożne. Kiedy kończyła, a na zewnątrz zapadał zmrok, Jędrzej przenosił się z narzędziami do izby i prosił:

– Zaśpiewaj jeszcze raz Wszystkie nasze dzienne sprawy. Zaśpiewaj, Karolciu.

– Wiecznie to samo. Tyle razy mówiłam, że śpiewam dla Boga, nie dla ciebie – śmiała się, ale w końcu ulegała.

Potem wszyscy siadali do wspólnej wieczerzy. Najpierw zasypiały dzieci, później Józek wychodził na drugą stronę chałupy do swojej izby, wreszcie oni też kładli się spać. Tak spokojnie mijał miesiąc za miesiącem, aż znowu nastał wrzesień i wtedy niespodziewanie pojawił się kłopot z małą Antosią.

Dziecko, które do tej pory nie chorowało, choć było dość wątłe i blade, zaczęło się dziwnie zachowywać. Przez kilka nocy Florczaków budził płacz dziewczynki, która albo spadała z nowego łóżeczka, albo raczkowała gdzieś po nocy, do chwili gdy w ciemności uderzała się w jakiś sprzęt domowy. Przytulana i kołysana przez matkę, zasypiała, ale sytuacja powtarzała się kolejnej nocy. Kiedy po kilku dniach wszystko wróciło do normy, rodzice odetchnęli z ulgą. Jednak miesiąc później dziecko znów zaczęło nocne wędrówki po izbie.

Zaniepokojona Karolina coraz uważniej zaczęła się przyglądać córeczkom, ale swoimi przemyśleniami niechętnie dzieliła się z mężem i szwagrem.

– Śpią? – spytał Józek, obcierając wąsy z kwaśnego mleka, którym popijał wieczorny posiłek.

Karolina usiadła obok mężczyzn.

– Śpią. – Kiwnęła głową z zatroskaną miną. – Ale jak długo? Może by trzeba doktora zawołać?

Jędrzej się skrzywił.

– Zaraz tam doktora – burknął. – Dopiero by we wsi gadali, że cudok nam rośnie w chałupie. Może najpierw sama byś jakich ziół zadała Antośce? Może makowego wywaru na lepszy sen?

– Albo starej kowalichy by zawołać – podpowiedział Józek. – Żeby uroki odczyniła.

– Przestań! Chłop jak dąb, a o urokach prawi – oburzyła się. – To już prędzej na mszę dam za zdrowie dziewczynek. Ale na razie… Makowy wywar nie dla dziecka, ale może lipy albo rumianku przed snem wystarczy, albo chmielowych szyszek pod poduszkę, żeby się nie budziła w nocy tak często.

– Jakby się zwyczajnie budziła, toby po izbie nie wędrowała, ino jak reszta dziecisków, ryczałaby w głos. A ona co? – mruknął cicho Józek.

– Powiedziałeś mu? – Spojrzała na męża z wyrzutem.

Zanim Jędrzej zdążył znaleźć coś na swoją obronę, Józek go uprzedził.

– No przecie w jednej chałupie żyjemy. Mówił, że Antośka otwartymi oczami na człowieka patrzy, a nie widzi, że gada się do niej, a ona nie słyszy. Dopiero jak się ją dotknie. – Zerknął z niepokojem na łóżko bratanic. – Dziwne to jakieś.

– Nie gadaj byle czego – burknął zły na siebie Jędrzej. – Samo przyszło, samo przejdzie, jak poprzednio. Nie ma o czym jęzorem mleć. Pora spać.

Dla Józka był to wyraźny sygnał do wyjścia, ale on miał jeszcze jeden problem, z którym zbierał się na odwagę od kilku dni. Chrząknął onieśmielony.

– No czego tam jeszcze? – spytał Jędrzej, zzuwając stare buty.

– Chciałem wam jeszcze rzec o… no, że ja… że…

– Pewnie już sobie jakąś pannę upatrzyłeś. – Sprzątająca po wieczerzy Karolina litościwie przyszła mu z pomocą.

– Ano. O weselisku chciałem pogadać i o gospodarce.

Jędrzeja tak zaskoczyło oświadczenie brata, że aż przestał się rozbierać.

– Już? Przecie żeś w zeszłym roku gadał, że do gospodarzenia ci niepilno. – Dziwił się, jakby z zamierzeń Józka nie podśmiewał się od wielu miesięcy. – Tak szybko pannę wybrałeś i żenić się chcesz? A z którą to?

Speszony chłopak ujrzał zachętę w oczach bratowej, więc wziął głęboki oddech.

– Z Marianną od kowala.

– Maryśka? Przecież ona starsza od ciebie i po szkole. A do tego wielka jak pagórek. Drzewo jej rąbać w lesie, a nie w ślubnym wianku paradować. To już raczej tę młodszą Hankę byś se wziął, śliczna jak z obrazka.

– Jędruś! Dajże spokój! – sapnęła z przyganą Karolina. – Spodobała ci się, Józiu, ta Marianna?

– A tak, mądra jest. Lubię z nią pogwarzyć. Może trochę… duża. Ale cóż stąd? Starsza i stateczna jest, za świecidełkami nie goni jak inne dziewuchy – tłumaczył Józek gorliwie. – Ojcu w gospodarstwie pomaga i siostry są pod jej opieką. A czasem, jak głupim chłopakom na zaczepkę odpowie, to aż im w pięty idzie. – Młodą twarz rozjaśnił mu nagle uśmiech od ucha do ucha.

– No właśnie, niby taka skromnisia, ale jak czasem gębę otworzy, to zła jak jędza. Będzie ci kołki na głowie ciosała.

– Jeśli se nie dam, to nie będzie. – Józek nie tracił dobrego nastroju, bo po roześmianych oczach brata widział, że jego wybór nie napotka sprzeciwu. – A i wiano podobno ma niezgorsze.

– E tam, wiano. U kowala aż cztery córki, dla wszystkich musi nastarczyć. A sobie przecie pola od gęby nie odbierze. Skąpy jak wąż.

– Tym chętniej wyda najstarszą córkę za Józka, który się zadowoli gotowizną i sprzętami. Ziemi będzie miał dosyć własnej – rzuciła niby od niechcenia Karolina.

Cieszył ją wybór szwagra, bo znała Mariannę z bardzo dobrej strony. Jednocześnie uświadomiła sobie, jak duże zmiany czekają ich w najbliższej przyszłości i to ją zaniepokoiło.

– Ziemi, ziemi – burczał Jędrzej. – A skąd ja wam nagle wezmę więcej ziemi? Myślicie, że tak odłogiem leżą morgi do kupienia? Zresztą sama mówiłaś, że znowu będą gadać.

– Z głową trzeba i po cichu rzecz załatwić, to gadać nie będą – ciągnęła Karolina. – Może księdza spytasz? Albo kuma.

– Młynarza?

– Przecież tylu ludzi u niego bywa, może ktoś coś wie.

– Byle nie za daleko, bo Marianna z naszej wsi wynosić się nie chce – zastrzegł Józek. – A przecie nie będę do roboty za dziesiątą górkę leciał.

– I z głową, i blisko – utyskiwał niezadowolony Jędrzej. – Mało to mam zajęć, żeby jeszcze po ludziach biegać i jęzor strzępić?

– Jędruś, sam mówiłeś o tym jeszcze w zeszłym roku – łagodziła żona.

– Z ziemią można by ostatecznie kapkę poczekać – mruknął zamyślony chłopak. – Ale z chałupą…

– Co z chałupą?

– Marianna mówi, że ciasno u nas. I pieca nie ma po mojej stronie. Trza by trochę zmienić, komorę na zapasy dobudować.

– To widzę, żeś już z nią o chałupie gadał – zakpił Jędrzej. – A swatów z wódką do kowala posyłałeś?

– Przecie wiesz, że bez ciebie bym nie posłał – obruszył się chłopak. – Ale Marianna moje zamiary zna i ojcu ma suszyć głowę, żeby zgodę dał. A co? Nie przystojny to ze mnie chłop? Nie zaradny? Dziewuchom się podobam, to i ona na mnie w końcu przyjaźnie popatrzyła.

– No, no. Obrotnyś mi się zrobił, chłopaku. Znak to, że trzeba o sprawie pomyśleć poważnie.

Karolina uśmiechnęła się lekko, słysząc w głosie męża zaskoczenie, ale i dumę. Wiedziała, że Józek wygrał i od dzisiejszego wieczora starszy brat zacznie go traktować jak równego sobie.

Martwiło ją jedno: jak ułoży się im wspólne życie na jednej gospodarce. Przynajmniej do czasu, gdy Józek dorobi się trochę i wybuduje własną chałupę na jakimś kawałku ziemi. Dom Karoliny miał bowiem swoje tajemnice i wolałaby mieć pewność, że Marianna, jeśli kiedyś je pozna, zachowa to dla siebie.

– Tylko o Antosi, żebyś mi języka nie rozpuszczał – napomniała jeszcze szwagra, nim wyszedł. – Ludzie wszystko przeinaczą, a potem kłopot. Domowa to rzecz, pamiętaj.

– No pewnie! Przecież wiesz, że we mnie jak w studnię.

– Mam nadzieję. Ale co będzie dalej? – szepnęła do siebie. – Bóg raczy wiedzieć.

* * *

Babie lato odchodziło już powoli w zapomnienie, ale jesień była nad wyraz piękna i łagodna. Ciepły wiatr przynosił z pól zapach wilgotnej ziemi, gryzącego dymu z ognisk i hałas kraczących wron, które posępnymi czarnymi chmurami przelatywały po niebie, by opaść niespodziewanie w świeżo rozorane bruzdy tuż za oraczami.

Karolina skończyła poranny obrządek i wybrała się do lasu po szyszki i chrust, zostawiając córeczki pod opieką Marianny.

Od kiedy kowal przyjął swatów Józka, a oficjalne zrękowiny potwierdził ksiądz, ogłaszając z ambony pierwsze zapowiedzi, dziewczyna większość wolnego czasu spędzała w chałupie narzeczonego. Karolina nie miała nic przeciwko temu, choć jej mąż trochę burczał na Józka, że chłopak dał się tak szybko owinąć babie wokół palca i pozwala się jej wtrącać we wszystko jeszcze przed ślubem. Marianna była jednak dziewczyną zręczną i nie bała się pracy, a przy niej Józek znacznie szybciej uwijał się z robotą i wieczorem mogli razem szykować swoją część chałupy do zamieszkania.

Zmian było dużo, ale z upływem czasu Józek coraz chętniej spełniał prośby narzeczonej i niecierpliwie liczył dni do wesela. Marianna od chwili zrękowin pokraśniała bowiem jak róża, uśmiechała się bezustannie i wydawała się znacznie ładniejsza niż do tej pory.

Dbając o reputację, nigdy nie pozostawała z nim sam na sam, co doprowadzało Józka do białej gorączki. Przylgnęła za to do Karoliny jak do własnej siostry i chętnie jej pomagała w obejściu, biegając ciągle między własnym domem a chałupą narzeczonego. Nie uszło to uwagi wiejskich plotkarek.

Pietrowa nie raz, nie drugi przystawała pod płotami chałup i sarkała, że u Florczaków wszystko innym torem idzie niż u reszty i że już Mariannę przeciągnęli na swoją stronę. Przyznała jednak, że w sytuacji kowalówny każda by wolała z przyszłą szwagierką siedzieć niż z własnymi siostrami i z marudnym ojcem. Jeszcze podczas żniw wyrzucali dziewczynie, że dwudziesty piąty rok jej idzie i stara jest, a ojcu na karku siedzi i przez nią młodsze nie mogą iść na swoje. Zwłaszcza śliczna Hanka uskarżała się po opłotkach na los niesprawiedliwy, który każe po starszeństwie z domu za mąż iść. Od zrękowin jednak wszystkie trzy siostry prawie na rękach Mariannę nosiły i całą domową robotę przejęły, szczęśliwe, że weselisko już niedługo.

Na wsi podśmiewali się niektórzy z Józka, że, jak brat, piśmienną babę sobie znalazł, ale pewnie musiał tanio ją wziąć albo nawet obiecać coś rodzinie, skoro kowal tak chętnie córkę mu oddał.

– Florczakowe chłopy zawsze mierzyły wyżej, niż ich Pan Bóg postawił – plotkowały kobiety przy źródle.

– Tak, ale jakby tam porządny posag był, to kowal by poczekał na lepszego zięcia. Chytry jest. Pewnie za darmochę pozbył się dziewuchy i ręce zaciera.

– E tam, gadacie byle co, Pietrowa. Maryśka już lata swoje ma, to przebierać nie było w czym. A Florczaki od zeszłego roku już nie takie ostatnie.

– To porządna rodzina.

– A czy ja mówię, że nie?

– Ostatnio nawet z księdzem komitywę mają.

– I młynarzy za kumów. To wcale nie dziw, że się kowalowi taki zięć nadał.

– A Maryśce taki chłop! On chudziutki jak trzcina, a ona wielka jak stóg siana! – zaśmiała się jedna z dziewuch.

Reszta jej zawtórowała.

– Stary pozbył się Maryśki, bo dziewczyna swój rozum ma i przerządza się po chałupie.

– Pewnie miał dość jej ostrego jęzora, kiedy wraca nachlany z karczmy po północku.

– Trza mu było nie posyłać córki do szkół, to by miał owieczkę. A tak to zhardziała.

– Owieczkę? Z Maryśki? – Pietrowa zachichotała.

Kobiety jedna po drugiej napełniały wiadra lodowatą wodą o przejrzystości kryształu, ale nie rozchodziły się, bo trzeba było obgadać jeszcze parę osób ze wsi.

Karolina jak zwykle nie komentowała niczego, Mariannę zaś witała z uśmiechem, tym bardziej że jej córeczki bardzo ją polubiły. Dzięki temu mogła bez strachu zostawić dzieci, obiad i chałupę pod jej opieką i samotnie pójść w las.

Bór przywitał ją zapachem wilgotnej, lekko butwiejącej ściółki, igliwia oraz ziemi okrytej rosą. Pomiędzy drzewami gdzieniegdzie snuła się jeszcze poranna mgła, która jak muślinowym szalem spowijała pnie i krzewy, a napotkawszy promienie słońca prześwitujące między koronami drzew, nabierała złotej i pomarańczowej barwy. Las ustrojony w jaskrawą rudość, przejrzałą zieleń, brąz, czerwień i słoneczną żółć przyodziewał się jeszcze na polankach w niesamowity odcień wrzosów, jakby wabił swym przepychem leśne boginki, by chciały zatańczyć na fioletowym kobiercu.

Karolina szła wąską ścieżką pod górę, a przy każdym podmuchu wiatru pod jej stopy z lekkim szelestem kładły się poskręcane liście spadające z drzew. Nie zwracała jednak uwagi na piękno tak hojnie rozsypane po lesie przez matkę naturę. Pochylając się, zbierała do płachty chrust, a do koszyka grzyby, które jeszcze tu i ówdzie trafiały się pod drzewami. Myślami była daleko. Martwiła ją mała Antosia oraz to, co ona sama czuła chwilami do córki.

Nieobecne, puste spojrzenie dziecka przestraszyło ją za pierwszym razem. Kiedy znów się powtórzyło, wiedziała już, że wystarczy łagodnie dotknąć jej twarzy i przytulić, aby dziewczynka spojrzała przytomnie. Robiła to zatem, bo była matką, ale z jakiegoś powodu czuła dziwny chłód, kładąc Antosię znów do łóżka. Choć nie było powodu do lęku, zawsze w takich chwilach serce biło jej przyspieszonym rytmem. Uspokajała się, obserwując śpiące spokojnie córki, oświetlone nikłym blaskiem lampy olejnej albo poświatą księżyca wpadającą przez okno.

Frania spała zwykle z otwartymi usteczkami, posapując zabawnie. Jej rude włoski, odziedziczone podobno po pradziadku Florczaku, połyskiwały na tle jasnej poduszki, a małe piąstki zaciskały się czasem, jakby dziecko łapało coś we śnie. Pulchna dziewuszka o różowych policzkach była spokojna tylko wtedy, gdy spała. We dnie, od chwili gdy tylko nauczyła się niezgrabnie stawać na nogi, napełniała cały dom radosnymi okrzykami, bezustannie przemieszczając się wokół. Przewracała się, wstawała, chwytała ławy, kufra czy łóżka i znów rozpoczynała wędrówkę, zaśmiewając się w głos. Żadna kura czy gęś nie była przy niej bezpieczna, bo dziewczynka uwielbiała, gdy przestraszone ptaki wzbijały się w powietrze, gubiąc pióra. Pozostawiona przez chwilę na podwórku, kiedy matka szła do obory, potrafiła w ciągu jednej zdrowaśki zniknąć z pola widzenia i odnaleźć się po chwili na przykład w psiej budzie zrobionej ze starej beczki. To z powodu Frani ojciec naprawił w końcu chylący się ze starości płot wokół gospodarstwa, starannie pilnując, aby nie została w nim żadna dziura, przez którą ruchliwy brzdąc mógłby się wydostać. Mruczał przy tym, że normalne dzieci spędzają dnie, siedząc grzecznie na przypiecku albo gdzieś pod stołem w chałupie, a nie rozłażą się po podwórku jak prosięta w szkodzie. Spełnił jednak prośbę żony i był bardzo zadowolony z efektów własnej pracy.

Antosia była przeciwieństwem siostry. Płaczliwe, jasnowłose dziecko lękało się nawet koguta. Tylko kundel, służący w gospodarstwie od pięciu lat, mógł leżeć obok niej na trawie, a nawet lizać ją po bosych stópkach, kiedy w ciszy i skupieniu bawiła się patykami lub tym, co znalazła w pobliżu. Antosi nie trzeba było pilnować. Karolina miała pewność, że nawet gdyby na cały pacierz zostawiła dziecko samo w izbie, to po powrocie zastałaby córkę siedzącą dokładnie w tym samym miejscu i pochłoniętą cichą zabawą. Tym dziwniejsze były jej nocne wędrówki po chałupie.

Od kiedy dziecko po raz pierwszy spadło z łóżka i postawiło rodziców na nogi gromkim płaczem, Karolina zaczęła kłaść ją od ściany. To pomogło tylko na chwilę. Kilka dni później ze zdumieniem znalazła ją rano śpiącą pod stołem, innym razem zobaczyła, jak Antosia raczkuje w ciemności przez izbę.

Jędrzej spał wtedy mocno, więc dopiero rankiem podzieliła się z nim niepokojem. Sama nie mogła jednak usnąć przez całą noc, zerkając co chwilę na łóżko dziewczynek. Miała nieprzyjemne wrażenie, że kiedyś widziała już takie nieruchome oczy, jakie zobaczyła u córeczki. To ulotne wspomnienie, ukryte gdzieś w mrokach podświadomości, przyprawiało ją o szybsze bicie serca i wywoływało uczucia, do których nie chciała się przyznać sama przed sobą.

Choć Karolina nie lubiła lasu, ta samotna wyprawa dała jej chwilę spokoju potrzebną do przemyślenia ostatnich zdarzeń. Nie było to jednak zbyt przyjemne.

Wrzucała drobne gałęzie do płachty, kalecząc do krwi skórę na dłoniach o ostre sęki, czego nawet nie zauważyła. Myślała tylko o wyrzutach sumienia, które ją gnębiły.

„Czy można kochać bardziej jedno dziecko od drugiego? – pytała w myślach, zagryzając wargę. – Czy to moja wina…? Co się dzieje z tym dzieckiem? Jeśli ktoś się o tym dowie, powiedzą, że jest obłąkana, że ktoś rzucił urok… Nie, nie! Trzeba się zająć pracą, a nie głupimi myślami! – przekonywała samą siebie. – Józek, wesele… Tylko to ciągłe gadanie po wsi! Jak tu żyć? Jak ochronić dzieci? – Dotknęła żelaznego krzyżyka schowanego pod materiałem koszuli. – Matko, co robię źle? Gdzie szukać pomocy?”.

Rozmyślania przerwał jej trzask łamanych gałęzi. Rozejrzała się. Na polankę wyszły dwie sąsiadki.

– Niech będzie pochwalony.

– Na wieki wieków, Karolka – odparła Pietrowa.

Szła z wyraźnym trudem, podpierając się dla równowagi długim kosturem. Na chudej piersi miała zawiązany supeł od brudnej płachty, w której dźwigała na plecach długie gałęzie. Druga z kobiet, też starsza, niosła znacznie większy tobół wypełniony szeleszczącymi liśćmi.

– A cóż to, Józek przestał za ciebie do lasu biegać? – W głosie Pietrowej zabrzmiała ironiczna satysfakcja. – No, pora już była chłopakowi babskiego zajęcia odmówić, skoro do żeniaczki się rwie.

Karolina westchnęła.

– Roboty ma dużo – odparła wymijająco. – Ja zresztą też.

– Ale pomocnica nowa już w chałupie. Cosik się szybko zadomowiła.

– Marianna to dobra dziewczyna.

Pietrowa widziała po minie Karoliny, że niewiele z niej wyciągnie, a jednak się nie poddawała.

– Widzę, huk roboty masz, a tu jeszcze dzieciska na głowie. Gadają, że Antośka słabuje. Płacze po nocach.

– Nie, dzieci zdrowe, dzięki Bogu – zaprzeczyła szybko.

– Hmm… Gości weselnych po przenosinach przyjmować będziecie w chałupie?

– Jak to we zwyczaju.

– Czyli weselisko niemałe?

– Tak ustalił kowal z Jędrzejem – odrzekła Karolina zmęczonym tonem.

Stara kobieta zawahała się i przybrała miły wyraz twarzy.

– To może ja bym co pomogła? Świniaka pewnie będziecie bić. – Zapadłe oczy rozbłysły nadzieją.

Karolina dostrzegła ożywienie w pomarszczonej twarzy i choć miała wielką ochotę grzecznie odmówić, instynkt kazał się jej zastanowić. Od tylu lat mieszkała w tej wsi, ale wciąż nie czuła się pewnie. Pomyślała, że bezpieczniej będzie obłaskawić nieco wścibską sąsiadkę.

– A będziemy – powiedziała wolno, z namysłem. – Rąk do pracy nie brakuje, ale… przyjdźcie po niedzieli, Pietrowa. Znajdzie się i dla was robota. – Podniosła swoje tobołki. – Z Bogiem.

Chciała szybko zniknąć im z oczu.

– Przylecę na pewno! – usłyszała za sobą, nim rozdzieliły ich drzewa.

– Widziałaś, jak to nosa zadziera? – wyszeptała druga z kobiet. – Niedługo każe sobie dwoić albo mówić: gospodyni. Od kiedy się im szczęścić zaczęło, to znowu wynosi się nad innych. Dziewka ze dworu!

– Nie gadajcie byle czego.

– Musiał kowal jakieś wiano Maryśce dać, skoro tak dutkami szastają – burczała kobieta. – Sprzęty nowe do chałupy zwożą, płot postawili nowiuśki… Ciekawe, jak suto po przenosinach przyjmować będą?

Pietrowa zmrużonymi oczyma śledziła znikającą sylwetkę Karoliny.

– Tego świniaka, co Jędrych z targu przywiózł, sama widziałam. Tłusty wieprzek. Będą z niego kiełbasy i boczki, że hej! – rzuciła z zadowoleniem i oblizała się mimowolnie. – No, chodźmy, bo moja synowa znowu zacznie wyrzekać, że przeze mnie pod piecem wygasło. I zostawi mnie o skibce chleba na cały dzień.

Podreptały wolno w dół ścieżki.

Karolina pokręciła się jeszcze po lesie i postanowiła dotrzeć do chałupy z drugiej strony wzgórza, od pól. Musiała nadłożyć kawał drogi, ale nie miała ochoty na kolejne spotkanie z wiejskimi plotkarkami. Kiedy mijała przydrożną kapliczkę z figurką Matki Boskiej, z szacunkiem skłoniła głowę, nie zatrzymując się jednak na modlitwę. Bała się tego miejsca, bo przypominało jej, że kiedyś w młodości wśród szumu tych rosłych buków i dębów niespodziewanie usłyszała swoje imię, szeptane jakby przez wiatr na pustej ciemnej polanie.

Przyspieszyła kroku. Z ulgą wyszła spomiędzy drzew na słoneczne pola i od razu usłyszała odgłosy awantury.

Przy drodze zatrzymał się niewielki wózek z towarami. Dookoła z jękiem i wyrzekaniem biegał Żyd i przeganiał jakichś urwisów. Obdarte dzieciaki z wrzaskiem i śmiechem starały się ściągnąć mu z wozu różne przedmioty, a że było ich aż pięcioro, handlarz nie mógł sobie z nimi poradzić.

Pojedyncze sylwetki mężczyzn na polach znieruchomiały na chwilę, przyglądając się temu z daleka, inni nawet nie przerwali orki.

Karolina także skręciła w swoją stronę i nawet nie obejrzała się na wyklinającego Żyda. Czuła dziwne zdenerwowanie, jakby przeczuwała coś złego. Chciała jak najszybciej znaleźć się w chałupie i sprawdzić, czy wszystko w porządku. Dopiero na podwórku uspokoiła się, słysząc dochodzący przez otwarte drzwi śmiech Frani. Zwaliła chrust pod ścianą obory i odruchowo pochyliła się, żeby pogłaskać psa, który przywitał ją gorliwym merdaniem. Raptem kundel wyrwał się spod jej dłoni i rzucił się do płotu z głośnym ujadaniem.

Przy furtce stała Cyganka w krzykliwie kolorowym, choć brudnym odzieniu.

– Powróżyć gospodyni? Powróżyć? – spytała, nie zwracając najmniejszej uwagi na szczekanie.

Karolina skrzywiła się, ale wolnym krokiem podeszła bliżej, zagradzając sobą wejście na podwórko.

– Cicho! Do budy! – krzyknęła na psa. – Nie trzeba – odparła stanowczo. – Idźcie do źródła, tam zawsze pełno bab stoi, to któraś pewnie skusi się na wróżby. Ja nie mam pieniędzy.

– Nie chcecie to gospodyni poznać przyszłości? – kusiła Cyganka.

– Nie.

– To może co innego wam powiem. Za kawałek chleba i kiełbasy zajrzę dla was w przeszłość, bo coś widzę, że mroczna ona. A kto zna błędy przeszłości, mądrzejszy jest i zła się ustrzec może.

Karolina zmarszczyła brwi. Podążyła za jej wzrokiem i zorientowała się, że Cyganka patrzy na krzyżyk, który wysunął się Karolinie spod koszuli i połyskiwał lekko w słońcu. Chwyciła go w dłoń, zazdrośnie ukrywając przed wzrokiem obcej kobiety.

– Dla głodnego zawsze w tej chałupie znajdzie się chleb – powiedziała oschłym tonem. – Ale wróżby mi niepotrzebne. Maryśka, wynieś no chleba z komory! – krzyknęła za siebie, ale nie ruszyła się z miejsca. – I spyrki kawałek – dodała.

Głowa Marianny ukazała się w drzwiach, po czym błyskawicznie zniknęła w chałupie. Kiedy dziewczyna wybiegła na podwórko z jedzeniem, tuż za nią wyszła niezdarnie mała Frania. W rączce trzymała drewnianego kotka, którego kilka dni wcześniej wystrugał jej ojciec.

Cyganka bacznie przyjrzała się roześmianemu dziecku, więc Marianna obronnym gestem uniosła Franię i zasłoniła jej twarzyczkę przed wzrokiem nieznajomej.

Pobrzękując ozdobami, Cyganka wyciągnęła rękę po jedzenie podane nad płotem i skinęła głową obu kobietom. Zanim jednak odeszła, jej przenikliwe spojrzenie zatrzymało się na każdej z nich.

– Ty będziesz tu gospodynią prędzej, niż myślisz – rzekła do zaskoczonej Marianny. – Póki o chłopa dbać będziesz, szczęście cię nie ominie. Ale swoją krowę z ojcowej obory zabierz, i to szybko.

Skrzywiła się nieco kpiąco, widząc, jak oczy dziewczyny rozszerzają się z przestrachem.

– A ty, gospodyni… – zastanowiła się przez chwilę. – Musisz wybaczyć tej, co wybaczenia potrzebuje… A możnego pana wystrzegaj się, bo jedną z twych córek zabierze ci na zatracenie.

Karolina zbladła. Nie mogła się ruszyć z miejsca nawet wtedy, gdy śladem odchodzącej kobiety niespodziewanie pobiegła grupka miejscowych chłopców, wrzeszczących na całą wieś:

– Cyganie! Cyganie rozłożyli się na młynarzowej łące! Zawrzyjcie chałupy!

Rozdział IV

Śmietana w maślniczce chlupotała przyjemnie pod wpływem miarowych ruchów ubijaka. Karolina siedziała na zydelku tuż koło progu i bełtała kolejną porcję masła. W milczeniu obserwowała córki, które tego dnia wyjątkowo zgodnie przeganiały kury i bawiły się z psem, wyrywając mu jakiś patyk.

Nie wtrąciła się, gdy Frania ze śmiechem przewróciła siostrę, wywołując pełen pretensji szloch. Nie odezwała się także, kiedy Antosia w odwecie walnęła kijkiem w rudą głowę Frani. Szczekanie rozochoconego psa szalejącego dookoła dziewczynek niosło się echem między wzgórzami, za którymi znikały kolejne klucze dzikich gęsi odlatujących na zimę.

Przez podwórko bez słowa przebiegła Marianna z naręczem mokrego prania, które przyniosła znad potoku, a po chwili, jakby już była u siebie, zabrała się do skrobania ziemniaków na wieczerzę. Cieniutkie obierzyny spadały jej pod stopy do drewnianego korytka ustawionego tuż obok zydelka przyszłej szwagierki.

Milczały. Nie potrzebowały wiele rozmawiać. Karolina zajmowała się swoimi obowiązkami, a Marianna wyszukiwała sobie kolejne zajęcia, byle tylko doczekać powrotu narzeczonego z pola. Obie czuły się z tym dobrze.

Ich uwagę zwrócił raptem stukot końskich kopyt. Drogą toczyła się wolno dworska bryczka. Kiedy woźnica zatrzymał się na wprost podwórza, zaniepokojona Karolina znieruchomiała.

W powozie siedziała żona dziedzica i przez chwilę ze zmarszczonym czołem lustrowała dom Florczaków. Białą dłonią przyciskała do nosa batystową chusteczkę, jakby zapachy wsi wydawały się jej trudne do zniesienia. Gdy usłyszała śmiech dzieci, wychyliła się lekko, by dojrzeć, skąd dochodzą głosy.

Dziewczynki akurat postanowiły dogonić psa, który przypomniał sobie o powinnościach i zaczął obszczekiwać parskające za płotem konie. Śmiejąc się i przewracając, Frania szybko podreptała w jego kierunku, ale nieśmiała Antosia zrobiła tylko kilka chwiejnych kroków i zatrzymała się z otwartą buzią.

Dziedziczka wolnym ruchem opuściła chusteczkę na suknię. Przenikliwie wpatrzyła się w małą rudą istotę zbliżającą się do płotu. Potem objęła spojrzeniem drugie dziecko: zlustrowała przybrudzoną koszulkę, bose stopy, policzki umorusane mleczną polewką i dopiero wtedy popatrzyła z wyższością w kierunku kobiet siedzących pod ścianą chałupy.

Karolina poczuła nagle irracjonalny strach. Zerwała się ze stołeczka, niemal przewracając maślniczkę, którą zdziwiona Marianna złapała w ostatniej chwili. Wystarczyło kilka długich kroków, a matka już była przy płocie. Złapała na ręce rudego rozczochrańca, a potem zasłoniła sobą Antosię.

Przez chwilę obie kobiety mierzyły się zimnym wzrokiem. Karolina czuła, że powinna coś powiedzieć, ale lęk ścisnął ją za gardło.

– Ruszaj! – rozległ się władczy głos.

Stangret zaciął konie i powóz zniknął za zakrętem.

– Mama. – Antosia pociągnęła za spódnicę Karoliny, ale ona nie zwróciła na to uwagi.

Postawiła drugą córkę na ziemi i podeszła do furtki, jakby chciała się upewnić, że bryczka nie zawraca. Odetchnęła z ulgą.

„Co ja wyprawiam? – skarciła się w myślach. – To tylko głupia wróżba! Oni nie mogą mi już nic zrobić. Ani mnie, ani moim dzieciom. Prawda, matko?”.

Już miała wrócić na zydelek, gdy pod drzewem wśród sterty zeschłych liści dostrzegła Pietrową dźwigającą na plecach tobół z wełną do przędzenia. Stara kobieta wyglądała na równie zdziwioną tym, co zobaczyła, jak Marianna. O ile jednak dziewczyna dyskretnie spuściła głowę, wracając do obierania ziemniaków, o tyle Pietrowa obróciła się na pięcie i raźno powędrowała z powrotem w głąb wsi.

„Tylko tego mi brakowało” – westchnęła ciężko w myślach Karolina, odprowadzając sąsiadkę wzrokiem.

* * *

Jędrzej od kilku dni wysłuchiwał coraz dziwniejszych narzekań swojej żony. Zdawało się, że wszystko jest w porządku, a jednak zachowywała się inaczej.

Najpierw myślał, że znowu spotykają ją przykrości z powodu jakiegoś gadania sąsiadek, więc tylko po swojemu wzruszał ramionami. Dawno zauważył, że jest zbyt wrażliwa na wszelkie docinki, które na wsi były rzeczą zwyczajną. Według niego nie było się czym przejmować.

Potem spostrzegł, że Karolina wciąż wodzi oczyma za dziećmi, zamyśla się przy pracy, wieczorami długo się modli w ciszy. Był jednak tak zmęczony robotą, że zasypiał, nim zdążył z nią o tym porozmawiać.

Martwić zaczął się dopiero wtedy, gdy nagle w piątek pod wieczór żona przyodziała się w niedzielne spódnice i bez słowa wyjaśnienia pobiegła do kościoła. Tak długo nie wracała, że Marianna musiała sama podać mężczyznom kolację i położyć dzieci spać. Kiedy Józek cicho protestował, że nie powinna tego robić, wzruszyła ramionami.

– Pomóc przyszłej szwagierce to nie grzech. Widać ma ważne sprawy do pozałatwiania z niebem. A ludzkich ozorów ja się nie boję, skoro nie mam nic na sumieniu.

Po powrocie Karolina była milcząca, zamyślona. Nagabywana przez męża, mruknęła tylko coś o potrzebie oczyszczenia duszy i wybaczenia krzywd.

Dopiero w niedzielę na mszy Jędrzej pomyślał, że już wie, co dolegało jego żonie.

– I powiadam, grzech to śmiertelny w gusła i wróżby wierzyć! – grzmiał ksiądz z ambony. – Bliźniemu pomóc w potrzebie, wesprzeć głodnego czy spragnionego cnotą jest. Ale ostatni grosz obracać na oszukańcze przepowiednie, zamiast żebrakowi oddać? Po głupie bajdy do Cyganek biegać i nadzieję swą w czytaniu z ręki pokładać, a nie w modlitwie, to grzech! I głupota ostatnia! – Karcąco uniesiony palec trząsł się, jakby za chwilę miał wycelować prosto w winowajcę.

Po męskiej stronie kościoła rozległy się przytakujące chrząknięcia, po kobiecej zalegała grobowa cisza. Najpierw ze skruchą zaczęły opuszczać wzrok młode dziewczyny, skubiąc końce warkoczy związanych kolorowymi wstążkami. Później, jak kłosy poruszone wiatrem, pochylały się głowy mężatek w czepcach i kwiecistych chustkach, a na koniec ze wstydem przygarbiło się kilka niewiast przyodzianych we wdowią czerń.

Zgorszony ksiądz rozejrzał się z wysokości ambony. Niemal połowa kobiet w kościele wpatrywała się w czubki swoich trzewików i drewniaków, nie mając śmiałości patrzeć w oczy proboszczowi, który aż poczerwieniał na twarzy.

– A jeśli grzechu na spowiedzi się nie wyzna i pokuty nie odbędzie, zło wślizgnie się między was i już zostanie, by gnębić wszystkich! Powtarzam, wiara w gusła i wróżby to grzech śmiertelny! – zakończył ostrzegawczo, po czym zmienił ton i dodał rzeczowo: – Jutro od południa czekam w konfesjonale. A niech mi któraś nie przyjdzie od razu, ino zwleka do adwentu, to taką pokutę zadam, że mnie popamiętacie!

Po niedzielnym obiedzie Jędrzej usiadł z milczącą żoną na ławie przed domem. Z uśmiechem patrzył na córki wspinające się na psią budę.

– To co ci, żono, te Cyganki nagadały? – spytał nagle żartobliwym tonem.

Kątem oka złowił zaskoczone spojrzenie.

– Nic – burknęła. – Przecież ty nie ksiądz, żebym ci się spowiadała.

Zabolała go ta uwaga. Zmarszczył brew.

– Ale mąż twój. Skoro od tygodnia miotasz mi się po chałupie jak zając we wnykach, to chyba mam prawo wiedzieć, co ci na sercu leży.

Westchnęła.

– Nie gniewaj się, Jędruś. Ja tylko… martwię się o przyszłość.

– Czemu?

– A to nie wiesz, czemu? – Spojrzała na niego tak znacząco, że aż się zawstydził. – Ludzie znowu o nas gadają. A im więcej gadają, tym więcej wypatrzą. Obiecałeś mi kiedyś, że wszystko będzie dobrze. A ja widzę, że może być gorzej – mówiła do męża, ale patrzyła na córki. – Jesteśmy za nie odpowiedzialni. Trzeba coś poradzić.

Podążył za jej spojrzeniem.

– Złych języków nie utniesz – stwierdził zniecierpliwiony. – Zrobiliśmy, co zrobiliśmy. Każdy przysiągł przed krzyżem tajemnicy dochować, tak jak żeś chciała. Co tu jeszcze radzić?

– Dziewczynki rosną – mruknęła.

– I co?

– A tyś taki ślepy, że sam nie widzisz? – zirytowała się.

– Czego?

– Niczego – burknęła i odsunęła się kawałek.

Rozdrażniony Jędrzej sięgnął odruchowo do koszyka stojącego na ziemi. Wyciągnął stamtąd kawałek nieobrobionego drewna i kozik.

– Przestań – w głosie żony usłyszał łagodny ton.

Położyła dłoń na jego ręce, powstrzymując go przed zagłębieniem ostrza w drewnie.

– Niedziela przecież – dodała.

Pokiwał głową, udobruchany.

– No nie martw się, Karolciu. Przejdzie wesele Józkowe i ludzie zostawią nas w spokoju.

– A jeśli nie? Ciężko tak żyć. Nie masz pojęcia, Jędruś, do czego może prowadzić złe ludzkie gadanie – mówiła wolno, dziwnie drżącym głosem. – Zazdrość potrafi zabić człowieka, jak wódka.

– A cóż ci to…? – chciał spytać, zaskoczony, ale umilkł.

Patrząc na pochmurne oblicze żony, przypomniał sobie strzępy opowieści sprzed lat.

Kiedy zaczął się dopytywać o śliczną dziewczynę z dworskiej kuchni, ktoś, już nie pamiętał kto, ostrzegał go przed Karoliną.

– Tej nie bierz, Jędrychu. To chodzące nieszczęście. Ze świata przybyła z rodzicami po wielkich bitwach, a potem sierotą została, gdy oni jednego lata pomarli. Matkę koń stratował, a ojciec zapił się i w stawie utopił. Jej matka chodziła w sukniach i umiała po obcemu gadać, a ona posługuje w kuchni i biedna jest jak mysz kościelna. Do tego mruk, że i gęby do nikogo nie otworzy. Miejsca swojego na świecie nie ma, obyczajów naszych niezwyczajna. Lepiej tutejszą dziewuchę sobie weź. Spokojne życie mieć będziesz.

Wtedy nawet słuchać takich rad nie chciał. Potem uwierzył, że właśnie sierota do nowej rodziny się przywiąże, tym bardziej że i on wcześnie utracił swoich rodziców. I choć dzieci długo na świat nie przychodziły, dobrze się im żyło. Do czasu, gdy on sam zeszłego roku poprosił żonę o coś, co zniszczyło ich spokój. Niczego jednak nie żałował.

„Będzie, co ma być. Pan Bóg dał mi je obie – pomyślał, patrząc na córeczki. – I przysiągłem, że nikt się nigdy nie dowie, która z nich…” – urwał, jakby nawet w myślach nie chciał wypowiedzieć prawdy.

Chrząknął, by ukryć niepokój.

– Przestań jojczyć, kobieto – mruknął. – Dawne dzieje trza zostawić w spokoju. O jutrze pomyśl. Do miasteczka trza nam pojechać i przyodziewek na wesele sprawić godny. Niech cała wieś gada o tym, jak to Florczaki świętują!

– Jędruś…

– A tak! Niech zazdroszczą i oczy wypatrują! U nas nie ma nic złego do ukrycia.

Karolina skrzywiła się w odpowiedzi, ale nic nie rzekła.

* * *

Wicher szalał przez całą noc. Tak wył, dudnił, świstał i jęczał między wzgórzami, że aż niektórym ze strachu chwilami dech zapierało. Ci, których chałupy schowane były nieco pod lasem, w zagłębieniach terenu albo przytulone do wzniesień, pokornie oddali się w opiekę świętym patronom i poszli spać, zatykając uszy od łoskotu wściekłej natury. Ci zaś, którzy mieszkali na drodze wiatru, jak co roku o tej porze nasłuchiwali z niepokojem trzeszczenia belek, stawiali w oknach święte obrazy i zapalone gromnice albo czujnie drzemali w oborach i stajniach, uspokajając przestraszone zwierzęta.

U Florczaków wichura nie była zbyt dokuczliwa, mimo to jedynie dzieci przespały noc spokojnym snem beztroskich istot.

Józek po swojej stronie miotał się jak w gorączce, nie mogąc doczekać się rana. Najchętniej od razu włożyłby strój pana młodego, który czekał na niego w malowanym kufrze.

Wicher, deszcz czy śnieg – było mu wszystko jedno, byleby już mógł wziąć w ramiona swoją cudowną Mariannę, przycisnąć ją do siebie do utraty tchu i zatańczyć na weselu tak, że aż wióry z podłogi polecą.

W izbie Karoliny i Jędrzeja chrapanie rozlegało się tylko chwilami. Przez pół nocy oboje wiercili się, wzdychali, nasłuchiwali zaciekłego wycia wichru, ale myśleli o czymś zupełnie innym.

Jeszcze z wieczora pochmurny nastrój męża zwrócił uwagę Karoliny.

– Cóżeś ty dzisiaj taki markotny? – spytała. – Weselisko jutro, chałupa przystrojona, komory pełne i z pola wszystko zwiezione na czas. A ty jak chmura gradowa.

– A co tam – mruknął smętnie, machając ręką.

– No powiedz, co ci po głowie chodzi?

Wahał się przez chwilę.

– Dziedzic mnie dzisiaj przy robocie zaczepił.

Karolina drgnęła. Odstawiła brudne miski na piec i przysiadła się do męża.

– Czego chciał?

– A tak zagadywał. Jak się nam wiedzie, pytał. Czy wszyscy zdrowi, czym z roboty zadowolony… Nigdy tego nie robił – dodał ponuro.

– Wiedziałam, czułam! – stwierdziła z goryczą. – Ja łaskę pańską znam. Aż za dobrze. Drogo za nią każą sobie płacić. Jedną ręką cię wesprą, a drugą zaraz wyciągają do całowania. A jeśli przy tym karku zginać nisko nie będziesz… Mieli zostawić nas w spokoju!

– Karolciu…

– Niepotrzebnie pojechałeś na folwark – przerwała mu zdenerwowana. – Z tego będą tylko kłopoty.

– Trafiło się, tom wziął. Wesele darmo nie przyjdzie.

– Mówię, co myślę. Mało to innej roboty? A i tego, co w komorze schowane…

– Cicho! – syknął. – Szepniesz co na ucho, a tu zaraz bojcory rozniesą po wsi, aż nas bandyci we śnie pomordują. Nawet się człowiek nie spostrzeże.

Markotna Karolina tylko pokręciła głową.

– Dość mam tego rozglądania się, czy ktoś w kącie nie stoi i nie słucha. Dość mam ciągłego uważania na słowa. Chciałabym…

– Czego byś chciała?

– Chciałabym znowu żyć zwyczajnie, jak inni. Nie bać się, że któregoś dnia… A tu wszyscy wszystko wiedzą. I pamiętają. – Zagryzła wargę.

– Po kiego czorta o tym myślisz? – najeżył się.

– Jakże nie myśleć? – Spojrzała na dwie dziecięce główki przytulone do siebie w łóżku. – A jeśli ona będzie do kogoś podobna? – szepnęła przejęta.

Jędrzej odruchowo spojrzał na przymknięte drzwi izby.

– Dałabyś spokój, kobieto – burknął gniewnie.

– Sam dobrze wiesz, że jeśli ktoś się domyśli prawdy, wtedy i nam, i jej żyć we wsi nie dadzą. Mnie przyjęli między siebie, bo choć obca, to byłam biedna. Mogli kpinkować z ciebie, żeś taką dziwną żonę sobie znalazł. Ale tym, co się wzbogacili, sekretów nie darują. Rozszarpią nas jak wilki owcę w zimową porę.

– Wiem! – rzucił zły na siebie i wlazł pod pierzynę.

Gdy szara jasność świtu zajrzała do okien, Karolina miała już dość bezsennego wiercenia się w łóżku. W samej koszuli, mimo chłodu, uklękła przed świętymi obrazami i pogrążyła się w modlitwie. Obok na ławie czekało na nią mieniące się żywymi barwami odświętne ubranie, które miała włożyć na późniejszą uroczystość. Jędrzej zadbał o to, by w dzień wesela brata cała rodzina wystąpiła godnie.

Mężczyzna też nie próżnował. Tym razem nie czekał na śniadanie – szarpany cichnącym wiatrem, ze złością wziął się do rąbania drewna. Każde uderzenie siekiery przynosiło mu ulgę i pomagało uspokoić myśli. Był prostym człowiekiem, nie lubił marnować czasu na zbędne rozmyślania, ale od kilku dni męczyło go przeczucie, że wydarzy się coś, co mu się nie spodoba. Poranny wysiłek mięśni był dla niego dobrym lekiem na strapienia.

Po modlitwie, choć dzieci jeszcze spały, Karolina zaczęła szykować posiłek. Niespokojnie zerkała od czasu do czasu przez okno na męża i wracała do garnków. Nie zdążyła jeszcze skończyć polewki, kiedy do drzwi chałupy ktoś zastukał. Zdziwiona wpuściła do środka przemarzniętą Pietrową.

– Wejdźcie i zagrzejcie się przy piecu. Co się stało?

Pietrowa rozcierała kościste dłonie nad ogniem i łakomym wzrokiem spoglądała na gotującą się strawę.

– Przyleciałam spytać, czy jeszcze co pomóc nie trza – zaczęła wymijająco. – Ale Jędrych tak wartko macha siekierą, że aż strach podejść.

Karolina w lot pojęła jej intencje.

– Siadajcie i zjedzcie co. – Podsunęła jej chleb. – Dopiero jutro nad ranem przenosiny, wtedy wasze ręce się tu przydadzą.

Ostatnie słowa usłyszał spocony z wysiłku Jędrzej, który właśnie wchodził do środka. Pietrowa szybko podniosła się na jego widok z ławy i podreptała z miską w kąt na zydelek.

– Dobrze, żeście przyszli, Pietrowa – mruknął, rozsiadając się i biorąc chleb. – Dzieciska zostaną dzisiaj z moją siestrzenicą, bo za młoda na hulanki, ale i drugie oczy przydać się mogą. Jeśli innej roboty nie macie, zostańcie do jutra w chałupie i miejcie baczenie na zagrodę – dodał z pełnymi ustami. – Pomożecie jutro Maryśce przy częstowaniu gości, to sobie moja trochę oddychnie. A i wy coś z miski weselnej skubniecie przy okazji.

W oczach starej kobiety odbił się zachwyt i niedowierzanie. Gorliwie pokiwała głową, nie przerywając jedzenia. Wydawało się, że starą pomarszczoną twarz kobiety rozjaśniło światło, jakby padł na nią anielski blask.

Karolina spojrzała na męża ze zdumieniem. Najwyraźniej nie była rada, że wścibska sąsiadka zostanie w jej chałupie przez całą noc, jednak się nie sprzeciwiła. Zawołała Józka na śniadanie. Gdy chłopak wszedł, Pietrowa otarła rękawem ubrudzone usta.

– A dla ciebie mam nowinę, ino niewesołą – powiedziała.

– A co tam?

– Gadały dziś baby przy źródle, że kowalowa obora na wióry rozwalona przez wiater.

Ucieszyło ją zaskoczenie, które wywołała.

– Jak to rozwalona? – spytała Karolina.

– Poleciałam sama zobaczyć i prawda. Ten stary świerk, co rósł po drugiej stronie, gruchnął prosto w oborę. Bydlątka pono z rykiem na drogę powyskakiwały i kowal musiał je po nocy gonić. Wojciechowa gadała, że klął, mało krew go nie zalała. A Maryśka cała we łzach.

Józek zerwał się z ławy.

– We łzach?!

– Ano. W dzień ślubu to nie najlepsza wróżba.

– Dajcie spokój z wróżbami – mruknął Jędrzej, którego ta nowina zbytnio nie poruszyła. – Grunt, że chałupa stoi. Nie byłoby gdzie weseliska odprawić.

– No wiesz! – rzuciła w jego stronę Karolina. – Nie martw się Józek. Już ty dzisiaj narzeczoną rozweselisz. W końcu to ojcowa obora, nie jej.

– Ino że dla Józka to też strata – mówiła dalej Pietrowa.

– Jak to?

– Bo jak się dach w połowie zawalił, to krowę Maryścyną zabiło. Kowalowe jakoś się uchowały, ale jej nie. Belka na nią spadła czy cosik takiego.

W izbie zrobiło się zamieszanie. Przejęty Józek dopytywał Pietrową o szczegóły i prawie chciał lecieć do narzeczonej, tylko brat go hamował, że nie wypada w dzień ślubu panny młodej zawczasu oglądać. Dzieci się obudziły i pokrzykiwały na matkę, nie wychodząc z łóżka, jak były przyuczone. Uradowana rozgardiaszem Pietrowa sięgnęła ukradkiem po następny kawał grubej pajdy z pachnącym od czosnku i ziół smalcem i gryzła ją tak łapczywie, jakby ktoś za chwilę miał jej wyrwać chleb z ręki.

Nikt nie zwrócił uwagi na zastygłą przy piecu Karolinę.

„Zabiło krowę Maryśki? – pomyślała wstrząśnięta. – To niemożliwe! Ta Cyganka… Jeśli wiedziała o krowie, to może reszta wróżby… Ale przecież ksiądz mówił, że to bzdury – przeżegnała się ze strachem. – Co ja mam teraz robić, matko? Co robić?”.

Rozdział V

Śpijże już, kobieto – mruczał sennie Jędrzej. – Utrudzonym jak wół.

– Trzeba było więcej gorzałki w siebie wlać, tobyś nie był taki zmęczony – burczała gniewnie Karolina. – Wiesz, że tego nie lubię!

– Czego?

– Pijaństwa. Od tego tylko nieszczęścia.

Mężczyzna otworzył jedno oko, uśmiechnął się krzywo i zaczął się tulić do protestującej żony.

– Przecie wesele było. I udane jak rzadko które.

– Przestań! – Odpychała jego ręce błądzące pod pierzyną. – Podobno ci sił brak.

– Do tego nigdy, moje ty śliczności. – Owionął ją śmierdzący weselną gorzałką oddech męża.

Odsunęła się stanowczo.

– Jeszcze ci mało? Całą noc tylko do kieliszka i do tańca cię nosiło. A z księdzem gadałeś?

– Z księdzem? – Ziewnął półprzytomnie. – O czym?

– Mówiłam ci przecież jeszcze przed ocepinami Maryśki.

– Coś mówiła?

– Że chciał z tobą pogadać. Miałeś wyjść do niego przed chałupę, bo ksiądz ścisku nie lubi.

– Tak?

– Więc nie gadałeś?

– Cosik mi się widzi, że nie. – Ziewnął.

Karolina uniosła się na łokciu. Wiedziała, że w tym stanie niewiele z niego wyciągnie.

– Obiecaj, że pójdziesz jutro na plebanię – poprosiła miękko. – Może to ważne, dobrodziej mówił, że ważne. Słyszysz mnie? Jędruś!

Otworzył szerzej przekrwione oczy.

– Co? Ano słyszę.

– Obiecaj.

– Dobrze, obiecuję. A teraz chodź tu! – Przyciągnął ją do siebie, aż łóżko skrzypnęło.

Zwinnie wysunęła się z mężowskich objęć.

– Uspokój się. Zmęczony jesteś, sam rzekłeś. Prześpię się dzisiaj z dziewczynkami. – W ciemnej izbie rozległo się tupanie bosych stóp i skrzypienie drugiego łóżka.

– Żono? Wracaj mi tu zaraz… ja, twój mąż, ci mówię… wracaj… – wymamrotał jeszcze mężczyzna i zachrapał w głos.

* * *

Długi ciemny korytarz przecinała na pół smuga białego światła księżyca. Z obrazów na ścianach patrzyły niewyraźne, ale posępne twarze ludzi, którzy już dawno umarli. Miękki dywan tłumił kroki.

Z trudem niosła na srebrnej tacy karafkę z winem i porcelanową miseczkę wypełnioną po brzegi konfiturami. Ostrożnie stawiała drobne stopy, ściskając w dłoniach zimne metalowe uchwyty. Starała się z całych sił, by łyżeczka w konfiturach i kryształowy kieliszek nie pobrzękiwały, ale w mroku korytarza niełatwo było jej iść. Nie miała już wolnej ręki, by zabrać ze sobą świecę.

Kiedy stanęła przed wysokimi drzwiami, usłyszała gardłowe pokrzykiwania. Z wielkim trudem ułożyła tacę na jednej ręce i ostrożnie zapukała, by hałasem nie pobudzić innych domowników.

Drzwi otworzyły się, na korytarz wypadła plama światła, zbyt nikłego by ją oślepić. Uniosła głowę. Wysoka ciemna sylwetka mężczyzny odcinała się na tle jasnego wnętrza.

– Jesteś nareszcie! – syknął, pochylając się nad nią. – Przez twoje guzdranie będę musiał siedzieć z tym opojem do późnej nocy, nim się wreszcie położy. Gruby żarłoczny knur! – szeptał ze złością.

– Wincenty, co z tym winem? – z głębi pomieszczenia rozległo się zachrypnięte wołanie.

– Już niosę, jaśnie panie – odparł mężczyzna ze sztucznym spokojem.

Niemal wyszarpnął tacę z jej małych dłoni. Kieliszek zabrzęczał ostrzegawczo.

– A ty znikaj! Miejsce kuchty nie jest na pańskich pokojach – mruknął ze złością i zamknął drzwi.

Została sama w ciemnościach. Pozbawiona ciężaru, szybkim krokiem ruszyła w stronę schodów. Raptem z drugiego końca korytarza rozległo się skrzypienie. Ktoś niemal bezszelestnie wyszedł z odległego pokoju. Poruszał się w zupełnej ciemności, wolno, ale pewnie.

Najpierw poczuła zapach perfum, potem zobaczyła w księżycowym blasku wysoką postać w peniuarze.

– Przepraszam, panienko – wyszeptała zalękniona, odsuwając się na bok pod stolik z bibelotami. – Ja tylko przyniosłam tacę – bąkała cichutko.

Bardziej niż zwiewnej postaci w bieli przestraszyła się myśli, że zostanie posądzona o kradzież. Jako pomoc kuchenna nie miała prawa zjawiać się na pokojach.

Pachnąca jaśminem młoda kobieta przystanęła, jakby usłyszała jej cichy głosik. Nie spojrzała na nią jednak. Szeroko otwartymi oczyma wpatrywała się w odległe okno przed sobą. Jej powieki nawet nie drgnęły.

Oświetlona srebrem księżyca, wyglądała jak kunsztowna porcelanowa figurka. Tylko miarowy oddech unoszący na piersiach haftowaną koszulę świadczył o tym, że to żywa istota.

– Panienko? To ja, Karolka. Czy panience czegoś trzeba?

Kobieta nadal stała bez ruchu. Nagle drgnęła. Bardzo wolno opuściła głowę w kierunku dziecięcego głosu. Serce Karolki podskoczyło z przerażenia.

Otwarte oczy kobiety sprawiały wrażenie martwych. Świdrowały ją na wylot, a jednocześnie ich nieruchome spojrzenie było zimne i nieobecne.

– Matko Boża! – wyszeptała dziewczynka, wciskając się plecami w ścianę.

Blade usta kobiety poruszyły się nieznacznie. Z gardła wydobył się dziwnie głęboki szept.

– Zabiłam ich… oboje… Moja wina… Przeze mnie…

W głębi korytarza szczęknęły drzwi. Migotliwe światło świecy przybliżyło się szybko.

– Panno Heleno, co pani tu robi? – Pokojówka łagodnie otoczyła ramieniem białą postać. – Panienko?

Kobieta zamrugała oczyma, jakby zbudziła się ze snu.

– Co się stało? – spytała słabym głosem.

– Nic, nic. Chodźmy. Dam panience kropli od doktora i położymy się spać. Tak?

Młoda kobieta bezwolnie pozwoliła się zaprowadzić do pokoju. Na korytarzu znów zapadła cisza.

– Mamo, ratuj mnie. Ratuj! – szepnęła w ciemności skostniała z przerażenia dziewczynka. – Już dłużej tu nie wytrzymam!

W ręce tak mocno ściskała żelazny krzyżyk, że spomiędzy drobnych palców pociekła krew.

– Jezus Maria! – Karolina z jękiem poderwała się z poduszki.

Serce waliło jej jak szalone.

– A co tam, Karolciu? – z drugiego łóżka usłyszała zaspany głos męża.

Złapała głęboki oddech.

– Nic, nic. Śpij, Jędruś.

Otarła czoło drżącą, spoconą dłonią.

– Boże, te oczy… – jęknęła cichutko.

Sprawdziła, czy dzieci śpią, delikatnie odgarnęła rudy kosmyk z policzka Frani, pogładziła po twarzy Antosię i wyczerpana opadła na poduszkę obok nich.

– Nie, nie. To tylko sen – szeptała do siebie, nie mogąc uspokoić bicia serca. – Tylko sen.

* * *

– Krucafuks! Toś po to mnie do proboszcza wysyłała? – zagniewany głos Jędrzeja słychać było w całej zagrodzie. – Za moimi plecami o takich sprawach z obcymi gadasz?!

– Ksiądz nie obcy. – Karolina bynajmniej nie przestraszyła się wściekłego męża. – Do spowiedzi poszłam i o radę prosiłam. On potem sam resztę obmyślił.

– Najpierwej mnie, swojemu mężowi, opowiadać się masz i mnie o radę prosić! A nie tak, żebym ja się na ostatku dowiadywał!

– Przecież mówiłam zaraz po weselu, że dobrodziej chciał z tobą o czymś ważnym porozmawiać. Aleś ty czasu dla niego nie znalazł, więc sama poszłam spytać.

– Mało to mam roboty, żeby biegać na plebanię, kiedy ino palcem kiwną?! W niedzielę po sumie miałem zajrzeć, ale ciebie zaraz poniosło, jakby cię zły jakiś opętał.

– Tylko nie zły!

– To czemu w chałupie nie możesz usiedzieć, ino w mężowskie sprawy nos wtykasz?

– Troska o dzieci i przyszłość tak samo moja, jak i twoja rzecz. Przecież ty dobrze wiesz, co mi sen spędza z powiek, ale zamiast coś robić, tylko wzruszasz ramionami.

– A co ja mogę poradzić na twoje sny, kobieto?!

Zmartwiona Marianna uchyliła drzwi od swojej izby. Przez sień zobaczyła miotającego się od ściany do ściany szwagra. Nie mogła się wtrącać, ale na wszelki wypadek wolała przysłuchiwać się tej osobliwie donośnej kłótni. Pierwszy raz na własne uszy się przekonała, że prawdę ludzie gadali: spokojni i opanowani zazwyczaj Florczakowie, kiedy już się sprzeczać zaczynają, to aż na pół wsi ich słychać, ku uciesze gawiedzi.

Skrzywiła się, gdy Józek złapał ją nagle od tyłu i przyciągnął do siebie.

– Chodź do łóżka, Maryś, moja złota! – szepnął jej do ucha, nie zwracając najmniejszej uwagi na krzyki dochodzące z drugiej strony chałupy.

– Czekajże! – mitygowała go, wyciągając szyję w stronę drzwi. – Chcę posłuchać, o co im się rozchodzi… No przestań!

– A mało to zmartwień na twojej głowie? – tłumaczyła w tym czasie Karolina mężowi. – Sama się gryzłam i czekałam na jakiś znak, na odmianę losu. I stało się.

– Co?

– Ksiądz powiedział, że wie, jak zaradzić naszym kłopotom. Jakbyś tak za gorzałką nie biegał, to już na weselu Józka rzekłby ci, w czym rzecz.

– A więc teraz jeszcze na pijaka wychodzę?!

– Przecież nic takiego nie rzekłam.

– Aleś pomyślała!

– Jędrzeju Florczaku! Uspokój mi się w tej chwili! – Groźnie chwyciła się pod boki i tupnęła nogą. – Dość tej awantury. Dzieci mi straszysz!

Mężczyzna momentalnie stracił rezon. Wiedział, że gdy żona wołała go po nazwisku, lepiej było jej wysłuchać. Usiadł na ławie i tylko patrzył spode łba, obrażony.

– Ja o nic pretensji do ciebie nie mam. Proszę tylko, abyś przemyślał propozycję księdza – powiedziała wyraźnie, bez ludowego akcentu. – Kiedyś ostrzegałam cię, że nasze życie się zmieni na zawsze, i tak właśnie się stało, czy tego chcesz, czy nie. Teraz wiem już na pewno, że tak, jak jest, zostać nie może. Coś trzeba zrobić.

– A czemu nie może?

– Bo nie i już!

– Jak każda baba ino byś zmieniała! – burczał gniewnie. – Przez twoje wymysły stałem przed księdzem jak ten głupi, boś mi nawet słówkiem nie napomknęła, w czym rzecz. A to w końcu ja w tej chałupie portki noszę – mówił cicho, jednak urażoną dumę słychać było w jego głosie nawet po drugiej stronie chałupy.

– Maryś, słodkości ty moje, no chodźże! – Dyszący z podniecenia Józek zagłębił dłoń w dekolt żony, przeszkadzając jej słuchać. – Bo nie wytrzymam.

Przyjemnie zniewolona Marianna pozwoliła się przez chwilę obściskiwać pod ścianą, poddając się coraz bardziej natarczywym gestom męża. Kiedy, dysząc jej do ucha, zaczął podciągać spódnicę, otrzeźwiła się. Stanowczym ruchem odepchnęła go od siebie, aż się zatoczył i oparł o stół.

– A dajżesz mi spokój, zbereźniku jeden! – Złapała oddech i poprawiła odzienie. – Słońce jeszcze wysoko, a tobie ino jedno w głowie. Drewna narąb! – Podała mu siekierę. – Wieczerzę czas szykować.

– Maryś!

– Ino już! Bo będziesz spał przy koniach – zagroziła.

Gdy z ociąganiem wyszedł z chałupy, Marianna znów stanęła w progu.

Teraz głos szwagra był pełen niedowierzania.

– Czy ty wiesz kobieto, co mówisz?

– Wiem.

– Ino przez grzeczność rzekłem księdzu, że się zastanowię. Do głowy mi nie przyszło, że ty… Chłop się rodzi i umiera w jednym miejscu!

– Jędruś, mnie też to przeraża, ale sam pomyśl. To jak znak z nieba.

– Dla kogo?!

– Dla nas, dla dzieci i nawet dla Józka. Zawsze chciałeś mieć dużą gospodarkę, a dla dziewczynek między obcymi bezpieczniej. Antosi może trzeba będzie jakiegoś doktora znaleźć, a tutaj jak to uczynić w sekrecie? Ja wszystkie przykrości już ludziom wybaczyłam, ale…

– Co ty gadasz? – wtrącił Jędrzej ze zgrozą. – Przez jakieś głupie babskie strachy mam ojcowiznę zostawić? Iść między obcych z dzieciskami?

– To nie są strachy, ale nasze życie. Ty sam to zacząłeś tamtego dnia, kiedyś mnie do dworu zabrał. – Sapnęła gniewnie, ale zaraz się opanowała i mówiła spokojnie: – Tak się czasem ludziom układa, że wybrać trzeba, co lepsze. Moi rodzice z Królestwa tu przyszli też nie z własnej woli. Może naszym dzieciom inny los pisany, niż ci się zdawało. Może ich miejsce nie tutaj?

Przez chwilę w chałupie zalegała cisza.

– Długoś to obmyślała? – spytał w końcu z wyrzutem.

Przez szczelinę w drzwiach Marianna zobaczyła, jak szwagierka podchodzi do męża i gładzi go po ramieniu.

– Nic bym bez ciebie nie obmyślała – powiedziała łagodnym tonem. – Ty jesteś naszym opiekunem i dobrze mi tu było jak nigdzie.

– To po co te wymysły?

– Proboszcz sam z siebie na to wpadł. I jemu, i nam trosk to oszczędzi.

– Jemu na pewno.

– Nam też. Myślę Jędruś, że ja…

– Że co?

– Że wymodliłam tę pomoc.

Rozdarty wewnętrznie mężczyzna potarł ręką zmarszczone czoło. Oferta księdza zaskoczyła go, pragnienia żony wręcz przestraszyły. Musiał jednak przyznać, że taka sposobność mogła się im już nigdy więcej nie trafić.

– Proboszcz zawsze dobrze nam życzył. To mądry człowiek – dodała Karolina, widząc wahanie męża.

– I obiecał poczekać, aż całość spłacimy po kawałku – mruknął, ale zaraz potem potrząsnął głową. – Co ja gadam? To jakieś wariactwo! Nic z tego nie będzie – stwierdził stanowczo. – Nie ruszymy się stąd.

– No to przyjdzie nam każdego dnia wypatrywać nieszczęścia.

– Nie kracz, kobieto!

– Bez twojej zgody nic się nie zmieni – powiedziała przymilnie. – Ale…

– Ale co?

Sięgnęła po jego rękę i położyła ją sobie na brzuchu.

– Skoro nie chcesz dla mnie i dla dziewczynek, to może zrobisz to dla syna? – spytała tak cicho, że Marianna raczej domyśliła się jej słów, niż je usłyszała.

Jędrzej drgnął. Popatrzył na nią z niedowierzaniem.

– Syna?

– Tak.

– Karolciu!

– Nie chciałbyś zostawić mu kiedyś pięknej gospodarki i ludzkiego szacunku, zamiast swarów, zazdrości i kłopotów?

– Ale ojcowizna – zaprotestował odruchowo.

– To, co zostawisz swemu synowi, będzie jego ojcowizną. Będzie ją kochał, tak jak ty swoją.

– Zostawię mojemu synowi! – Oczy Jędrzeja rozbłysły. – Naprawdę? Pewna jesteś tego dziecka?

– Naprawdę i pewna. Dlatego właśnie teraz działać nam trzeba.

Drzwi w sieni zaskrzypiały. Czerwony z wysiłku Józek wszedł do chałupy z naręczem szczap, zrzucił je u siebie pod piecem i otrzepał ręce. Później sprawnym ruchem zatrzasnął drzwi do izby.

– No, Maryś, słońce się właśnie schowało za oborą – oznajmił wesoło, ale stanowczo. – Wieczerzę dasz mi później. Dużo później.

Rozdział VI

Dwa dni po Zaduszkach gruchnęła wieść, że Jędrych zostawia gospodarkę bratu, a sam z rodziną wynosi się ze wsi, gdzie oczy poniosą.

Stara Pietrowa usłyszała nowinę dopiero późnym wieczorem od syna, który wrócił z karczmy w takim stanie, że niewiele szczegółów można było z niego wyciągnąć. Rozeźlona tym, że nie może w te pędy polecieć do sąsiadów dowiedzieć się prawdy, tłukła się całą noc po chałupie jak marek po piekle, aż ją synowa sklęła o szarym świcie, że pobudziła dzieci. Pietrowa nie pozostała jej dłużna. Zaraz po skończonych pacierzach wydarła się i na nią, i na skacowanego syna, po czym chwyciwszy połataną chustkę, podreptała błotnistą ścieżką prosto do chałupy Florczaków.

Zimna mżawka niesiona porywistym wiatrem osiadała na pomarszczonej twarzy, ale w duszy grzała Pietrową gorączka złości. Jeśli nie ona pierwsza dopadnie nowiny, to kto inny rozniesie ją po wsi i kogo innego będą częstować gorzałką i smakołykami, jakich we własnej chałupie nigdy nie uświadczy.

Mrucząc pod nosem przekleństwa na skąpą synową, wpadła w obejście Florczaków mocno zdyszana. Tupnęła ze złością na szczekającego psa, a widząc otwarte drzwi do obory, nie szła już do chałupy, tylko od razu wbiegła do ciemnego wnętrza pachnącego krowim nawozem. Zmrużyła oczy, szukając w półmroku Karoliny albo Marianny.

– Niech będzie pochwalony, Pietrowa – usłyszała stłumiony głos kobiety. – A cóż to tak z rana?

Karolina siedziała na niskim stołeczku i, opierając głowę o brudny brzuch krowy, rytmicznie ciągnęła za wymiona. Biały płyn strzykał wprost do drewnianego wiaderka, chlupocząc cicho.

– Na wieki wieków – sapnęła. – Przy obrządku to już? – zagadała, starając się nadać głosowi beztroskie brzmienie.

– Jak zwykle. Coś się stało? Pomóc w czymś? – Karolina podniosła wzrok na sąsiadkę.

Była zupełnie spokojna, jakby dokładnie wiedziała, czemu zawdzięcza te wczesne odwiedziny.

– A cóż by się miało stać? – odparła stara kobieta, podchodząc bliżej. – Tak żem wpadła zapytać… czy Jędrych by mi nie wystrugał nowego koromysła, bo moje już do niczego. Ino patrzeć jak trzaśnie, takie próchno – powiedziała szybko, wpadłszy na ten pomysł w ostatniej chwili. – Zima idzie, to i czasu mu przecie nie braknie. Ino zapłacić teraz nie mam czym.

Karolina skrzywiła się lekko, ale nic nie rzekła, udając, że jest bardzo zajęta wiaderkiem wypełnionym ciepłym mlekiem. Podniosła się ostrożnie ze stołeczka i przyjaźnie poklepała krowę po zadzie.

Zniecierpliwiona Pietrowa nie była w stanie zachować pozorów. Ponagliła młodą kobietę.

– To jak będzie, Karolka? Weźmie Jędrych tę robotę? No chyba że prawdę gadali w karczmie, że wynosicie się hetki na jaką drugą wieś, jeszcze przed Godami.

– O koromysło to trzeba mojego zapytać, w chałupie jest. – Karolina usiłowała się w pierwszej chwili wykręcić, ale mina sąsiadki nie pozostawiała wątpliwości, że Pietrowa nie odpuści. – A co do wyjazdu… To prawda. Lepsza gospodarka nam się trafiła gdzie indziej, grzech byłoby nie brać. O dzieciach trzeba nam myśleć, o ich przyszłości – mówiła, ostrożnie dobierając słowa. – A Józek z Maryśką ojcowizny dopilnują.

Podniosła wiadro i chciała wyminąć rozmówczynię, ale sąsiadka nie dała się zbyć tak łatwo.

– Jak to trafiła się? – Zastąpiła jej drogę. – Z nieba wam nakapało? Ciekawe, że innym takie cuda się nie zdarzają.

Karolina przez krótką chwilę ważyła w sobie jakąś decyzję, po czym spokojnym, choć chłodnym tonem odparła:

– Dobrodziej namówił Jędrycha, żeby w dzierżawę wziął gospodarkę po księdzowym bracie, tym co go odumarł we wrześniu i dzieci nie zostawił. Żal księdzu, że taki majątek się marnuje. Póki co w dobre ręce chciał oddać, nim zdecyduje, co robić.

W pierwszej chwili Pietrowa aż zaniemówiła. Przestąpiła niepewnie z nogi na nogę jak ktoś, komu pozwolono tylko powąchać kiełbasę, a on miał ochotę na spory kęs.

– Dzierżawę? Jędrychowi daje? – wyjąkała. – A czemuż to właśnie jemu?

– Bo gospodarz jest przedni i na robocie się zna – odparowała Karolina z pewnym zniecierpliwieniem. – Dobrodziej ma do nas zaufanie.

– Pewnie! Do niektórych… – ledwie powstrzymała jakąś złośliwość. – I chcecie ojcowiznę porzucić?

– Nie na zawsze przecież. A zresztą, ja robię, co mąż zdecydował. Taka jego wola.

– A ty co? Języka w gębie nie masz? Na poniewierkę w świat z dzieckami pójdziesz jak ten baranek pokorny? – judziła, chcąc się koniecznie dowiedzieć czegoś więcej.

– Ziemia tam lepsza. Dziesięć morgów z łąką, chałupa wielka ze wszystkimi sprzętami. I bydło czeka. Głupi by nie brał.

– Dziesięć morgów? Jezusie!

– Trzeba się szybko przenieść, żeby marnacji nie było albo żeby złodzieje nie rozkradli. – Karolina nie chciała okazać starszej kobiecie braku szacunku, ale postanowiła skończyć rozmowę czym prędzej.

Doskonale wiedziała, że za kilka zdrowasiek wszystko, co tu powiedziała, wieś będzie obgadywać na prawo i lewo. I uznała, że to już dość. Resztę należało ukryć.

– Darujcie, ale pora mi dzieci nakarmić i chłopu jedzenie uszykować. Ma teraz dużo na głowie, więc się raczej waszym koromysłem nie zajmie. – Trochę bezceremonialnie przepchnęła się obok niej i zniknęła za drzwiami chałupy.

Pietrowa postała jeszcze chwilę w oborze, przetrawiając to, co usłyszała. Choć czuła niedosyt, machnęła ręką i szybkim truchtem pobiegła do wsi.

Zdenerwowana Karolina zerknęła za nią przez okno.

– A co tam, Karolciu? – usłyszała głos męża.

Wygrzebywał się właśnie z pościeli.

– A co by zaś? – burknęła ze złością. – Dzień już. Robota czeka, a tu wszyscy w łóżkach się wylegują jak dziedzice.

– Józkowie jeszcze nie wstali?

– Ano nie wstali. Musisz ty, Jędruś, z bratem pogadać, żeby z tej miłości do żony gospodarki całkiem nie zmarnował. Bo zgłupiał do szczętu.

Dmuchnęła w palenisko pod kuchnią i roznieciła ogień. Jędrzej zwlókł się z łóżka, słysząc sarkanie żony, ale nie spieszył się z przyodziewaniem.

– Był tu kto? – Przeciągnął się leniwie przy ciepłym piecu.

– A był! – sapnęła. – Pietrowa przyleciała z językiem na brodzie, żeby się wywiedzieć nowin.

– I tak by się rozniesło. Papiery u rejenta już podpisane i dobytek trza pakować. Po niedzieli już nam nikt głowy suszyć nie będzie. Wiesz co, Karolciu?

– No?

– Pewnie rację miałaś, że to łaska dla nas. Mnie też obrzydły już te ciągłe tajemnice. A tam człek będzie spokojniejszy.

– No właśnie.

– I coś mi się widzi, że z Józkiem gospodarowanie takie łatwe by już nie było co dawniej.

– W końcu teraz to chłop, nie dzieciuch. Słuchać już by cię nie chciał.

– Prawda – mruknął. – A ty coś taka zła? Przecie jest, jak chciałaś.

– Nakłamać musiałam. Znowu. – Mina Karoliny nie świadczyła o dobrym nastroju.

– Ale rzekłaś tak, jak my ustalili?

– Tak. O dzierżawie powiedziałam.

– Dobrze. Jakby się dowiedzieli, żeśmy kupili tę gospodarkę od księdza, żyć by tu Józkowi nie dali. Zaraz by w głowę zachodzili, skąd my taki grosz wzięli.

– I dla nas to lepiej, kiedy w odwiedziny się do Józków przyjedzie.

Jędrzej spochmurniał.

– W odwiedziny. Mój Jezu! Kiedy to będzie? Taki szmat drogi.

– Przecież ten jakiś tam Tarnów to nie koniec świata. I tu, i tam pod cesarzem.

– Niby prawda, ale sama wiesz, jak to jest. Kiedy już raz człowiek w świat pójdzie, to ciężko się od obowiązków wyrwać.

– Nie frasuj się. Na chrzciny naszego syna oni zjadą do nas, a na Maryśki pierwsze dziecko my do nich. Jeszcze nieraz będziemy razem świętowali.

– Daj Boże! – szepnął pod nosem.

* * *

– Powiedziałam już. Tą furmanką nie pojadę! – oświadczyła stanowczo Karolina. – I dzieciom jechać nie pozwolę. Na kolej pieniądze nam dasz. Pytałam księdza, tam kolej do miasta dochodzi.

Jędrzej z Józkiem stali obok zapakowanego do połowy wozu. Patrzyli po sobie zdziwieni.

– Zgłupiałaś? Na kolej? – spytał Jędrzej niepewnie.

– A tak! – Chwyciła się pod boki. – Skoro chcesz tą starą furmanką po wertepach się tłuc, to my pojedziemy osobno.

Mężczyzna przez chwilę patrzył na zacięty wyraz twarzy swojej żony. To, że jej ostatnio prawie nie poznawał, to jedno, ale że nosiła pod sercem jego syna, to drugie. Zaczął się już przyzwyczajać, że w tym stanie jej rozsądek gdzieś znika. Uśmiechnął się przymilnie.

– Dałabyś spokój, Karolciu. Jeśli chcesz parowóz obejrzeć, to ja ci go kiedyś pokażę. Ale rano jedziemy tak, jak było postanowione.

– Nic z tego! – Okręciła się na pięcie i zniknęła w chałupie.

Mężczyzna powlókł się za nią do środka, zmęczonym ruchem usiadł na ławie i powiedział:

– No, słucham.

– A co tu słuchać? Przecież już rzekłam.

– A jam nie głupi. Cóżeś znowu wymyśliła?

– Czemu zabieramy stary wóz, a nie nowy? – Ton Karoliny był wyraźnie zaczepny.

Zdziwił się.

– Przecie Józkowi zostawiamy nowy. Gospodarka nie może zostać bez konia i wozu.

– Ale czemu nowy?

– Bo tam czeka na nas całe wyposażenie, przecie wiesz. Specjalnie z księdzem jeździłem oglądać – tłumaczył coraz bardziej zaskoczony zdenerwowaniem żony. – Rupiecia mam bratu zostawiać, kiedy tam będziemy mieć wszystko, co trzeba?

Wiele rzeczy mógł zarzucić Karolinie, ale jednego był zawsze pewny – w odróżnieniu od innych ona na bogactwo nie była łasa. Trudno mu było zrozumieć niespodziewane pretensje o nową furmankę.

Kobieta ze złością hałasowała, przestawiając zimne garnki po piecu.

– Ale tym rupieciem chcesz wieźć swoją rodzinę! – sapnęła. – Wystarczy, że w drodze koło się urwie…

Jędrzej otworzył szerzej oczy.

– No dałabyś wreszcie spokój, Karolciu, z tymi strachami. Wszystko będzie w porządku. Ty ino usiądziesz z dzieciskami wygodnie jak hrabina i o nic cię głowa nie zaboli.

– Akurat! Wygodnie! A gdzie zmieścisz resztę? Przyodziewek, statki, obrazy, pierzyny – wyliczała zirytowana.

Podszedł i wziął ją za ręce, choć się wyrywała.

– Karolciu, nic nam się w drodze nie przydarzy. Wiem, że wstyd to wiejskiej kobicie bać się koni, ale w moich rękach łagodne są one jak baranki i niczym się frasować nie musisz.

– Gadanie! – mruknęła. – Zamień furmanki, Jędruś – poprosiła nagle.

– A rzekniesz mi, o co ci naprawdę chodzi?

– No o to, że… że tak chcę i już!

Mężczyzna skrzywił się i odsunął.

– Nie. Dość tych pańskich kaprysów. Pojedziesz tym, czym ja, twój mąż, ci każę. Jeśli nie chcesz, to dzieciska do wozu wsadzę, a ty możesz piechotą iść obok – oznajmił stanowczo. – Ale jak mi przez to syna zmarnujesz, grzech będziesz miała śmiertelny, pamiętaj! – Nie oglądając się na nią, wyszedł.

W oczach Karoliny zamigotały łzy, lecz powstrzymała je. Pociągnęła nosem. Nie mogła wytłumaczyć się mężowi z dziwnego strachu, który ogarniał ją zawsze, kiedy wsiadała na wóz. Szczególnie na ten wóz.

„Nie rozumie, bo nie wie – pomyślała z żałością. – Ale lepiej, żeby nie wiedział, co się przed laty we dworze wyprawiało. Jeszcze by pomyślał, że wariatkę wziął za żonę. Trzeba się pomodlić do patrona podróżnych”.

Upadła na kolana przed świętymi obrazami. Kiedy do izby zajrzała Marianna z zaproszeniem na wieczerzę, zastała ją pogrążoną w modlitwie. Dziewczynki drzemały grzecznie w kącie małżeńskiego łoża.

Maryśka cicho i sprawnie wzięła zmęczone dzieci na ręce i wyszła na palcach. Przyzwyczaiła się już, że modlitwy szwagierki mogą trwać bardzo długo.

Rozdział VII

AD 1885, Galicja Zachodnia, wieś pod Tarnowem

Zziębnięta Karolina rozglądała się po izbie, przyciskając do siebie drzemiące w jej ramionach córki. Szarość zapadającego wieczora odkrywała przed jej wzrokiem jedynie niewyraźne kształty bogatego wyposażenia: stół, ławy, kilka prawdziwych krzeseł z oparciami, wysoka komoda z fajansowymi talerzami, łóżko, piec. Wszędzie zalegał kurz, a dojmujący chłód i wilgoć przenikały przez brudne okna. Na zewnątrz wył listopadowy wicher, ale w środku było dość cicho i przytulnie.

– Nie stójcie w progu. Jesteśmy u siebie – popędził ją mąż. Przepchnął się do środka z tłumoczkami. – Trza izbę wyrychtować przed snem. Jutro obejrzysz resztę.

Zniknął w sieni.

Kobieta weszła głębiej i postawiła na wpół rozbudzone dzieci na podłodze. Zmęczone dziewczynki bez pytania wspięły się na szerokie łóżko zasłane tylko siennikiem i zwinęły się w dwa przytulone do siebie kłębuszki.

Przykryła je szybko własną chustą i roztarła zmarznięte dłonie. W ciemnej sieni rozległ się chrobot i szuranie.

– Zaraz rozpalę w piecu, tylko jeszcze nie wiem, gdzie znajdę suche drewno. – Jędrzej stękał, ciągnąc za sobą wypakowany kufer. – Dzisiaj już późno. Jakoś się przebiduje, a od jutra zrobisz porządki po swojemu. Tam w drugiej izbie jest więcej sprzętów gospodarskich i piec chlebowy. – Uśmiechał się zadowolony.

– Nowe sienniki trzeba uszykować, bo nie wiadomo, jakie robactwo w tym siedzi – mruknęła.

Przygarnął ją do siebie opiekuńczym gestem.

– Tyś tu teraz gospodyni, żono. Kontenta jesteś?

– Tak, Jędruś. Tylko…

– Co?

Spojrzała przez brudne okno w zapadającą ciemność.

– Płasko tu jakoś.

– Płasko? – zaśmiał się. – Przecie wzgórze z okien widać.

– Niby widać. Ale daleko.

– Za to w polu łatwiej na płaskim. I sama zobacz, chałupa jak smok: dwie wielkie izby, dwie komory, sień, strych i przybudówka. A do tego osobny kurnik, stodoła i obora. I własna studnia! Nie będziesz już musiała dźwigać wody ze strumienia. – Cieszył się jak dziecko, aż mu oczy błyszczały z radości. – Gdyby nie wieczór, zaraz bym w pole poleciał. Ale zwierzętami trza się zająć i parobka muszę dopilnować.

– Zatrzymamy go?

– Tak żem się z naszym proboszczem umówił. To duże gospodarstwo, sami nie damy rady, póki dzieci nie podrosną. A on ponoć uczciwy i od lat tu służył.

– A ten drugi?

– Drugiego jeszcze latem do wojska cysorskiego wzięli.

Sięgnął do jednego z tłumoczków, wyjął krzesiwo i zapalił stojącą na stole ozdobną lampę naftową.

Chybotliwe światło rozjaśniło izbę, ukazując malowane na błękitno ściany ozdobione białymi roślinnymi wzorami.

– Trza sprawdzić, czy w komorze jest zapas nafty. Z wydatkami teraz będzie krucho, bo gotowizny nie mamy ani halerza.

– Brat proboszcza był bogatym człowiekiem. – Spojrzała na drewnianą podłogę z pięknych grubych desek, na której zostały ślady ubłoconych butów Jędrzeja. – Chałupa jak u młynarzy albo i miastowych jakich.

Kiwnął głową.

– Zamożny był gospodarz. Ale dzieci mu do Ameryki pouciekały, chyba przez jakieś polityczne sprawy, bo ksiądz o tym gadać nie chciał. I tam słuch po nich zaginął.

Z zadowoleniem rozejrzał się wokół.

– Aż mi dziw, że nasz proboszcz tak się na interesach nie zna! – wyrwało mu się z satysfakcją.

– Czemu?

– Za to, co ode mnie wziął, nawet pół takiej gospodarki kupić bym nie mógł. A tu proszę! Prawie jak dziedzice teraz jesteśmy.

– Mnie powiedział, że chciał w dobre ręce oddać i pomóc nam w potrzebie.

– To wszystko będzie dla naszego syna. Albo synów. – Uśmiechał się rozradowany.

– Idź już po to drewno – poprosiła zmęczonym głosem, myśląc jednocześnie o tym, że koniecznie musi się za dobrego proboszcza pomodlić.

W sieni rozległy się kroki.

– Gospodyni… – Niemłody parobek skłonił się lekko w progu. – Przyniosłem drewno do pieca. Ziąb tu, bom nie wiedział, kiedy zjedziecie. – Postawił na podłodze kosz wypełniony szczapami. – I mleko dla dzieci.

– Dziękuję, Pawle. – Karolina z wdzięcznością wzięła z jego rąk drewniany skopek. – Do krów to ja już sama zajrzę po wieczerzy.

– Wziąłeś konia do stajni? – spytał Jędrzej.

– Tak. Już go oporządziłem, gospodarzu, i uspokoił się, kiedy go przy drugich uwiązałem.

– Daj mu tam więcej źreć przez parę dni. Niech odpocznie, chudzina, bo nie dość, że z drogi, to jeszcze przy mojej żonie zawsze taki nerwowy, jakby go rozpalonym żelazem dźgali. – Jędrzej był w doskonałym nastroju i mówił bez zastanowienia. – Ledwie my dojechali w całości.

Parobek uśmiechnął się, myśląc, że to żart.

– Wóz zaraz przeciągnę do stodoły. A może byście, gospodarzu, zajrzeli do zwierząt? – Po oczach mężczyzny widać było, że chciał się przed nowymi właścicielami pochwalić swoją zaradnością.

– Idź, Jędruś. Ja się tu uwinę i za dwa pacierze na kolację was zawołam.

– Bóg zapłać, gospodyni, ale ja ino w niedzielę miałem we zwyczaju z gospodarzem w chałupie jadać. I przy święcie.

– To od dzisiaj będzie inaczej – stwierdziła stanowczo. – Przy robocie różnie bywa, ale wieczerzę jadamy razem. Tu nie dwór pański, żeby każdy przy innym stole siedział. Kto pracuje, ten je godnie, więc niech mi Paweł na posiłek zajdzie. A sypiasz gdzie?

– Przy koniach mam swoje legowisko, w stajni.

– Dobrze. Jutro obejrzę, jak ci tam jest, bo może trzeba będzie coś poprawić – mówiła rzeczowym tonem, a Jędrzejowi aż się oczy śmiały, że jego małżonka tak szybko się odnalazła w nowej roli.

– No idźcie już! – popędziła ich.

Kiedy wyszli, zakrzątnęła się po izbie. Rozpaliła ogień, zajrzała do komory, wyniosła trochę zapasów i we własnych garnkach wyciągniętych z tłumoczków szybko przygotowała jedzenie. Kończyła właśnie obcierać z kurzu stół i ławy, kiedy smakowity zapach rozchodzący się po izbie poruszył Antosię.

Dziewczynka usiadła sztywno. Przycisnęła do piersi drewnianego pieska i nieruchomymi oczyma patrzyła przed siebie. Tylko skrzydełka jej malutkiego nosa drżały, jakby coś węszyły.

Karolina westchnęła. Cicho podeszła do córki i delikatnie pogładziła ją po twarzy.

– Antosiu, zbudź się – szepnęła. – Zbudź się dziecko, dostaniesz zacierek z mlekiem… No już, popatrz na mnie.

Drzemiąca obok Frania potarła zaspane oczy piąstkami.

– Mamo! Ciepło! Jeść! – krzyknęła zachwycona widokiem ognia buzującego pod garnkami.

Szturchnięta przez siostrę Antosia zamrugała powiekami i spojrzała przytomnie na matkę.

– Mniam! – oświadczyła.

Uspokojona Karolina wróciła do stołu, a dziewczynki podreptały za nią. Niezgrabnie wdrapały się na ławę i wyciągnęły rączki do miski. Ciepłe mleko spływało im po brodach, gdy matka drewnianą łyżką podawała im polewkę. Jadły, mruczały coś po swojemu i rozglądały się wokół z radosnymi minami.

– Cieszcie się, skrzaty – szeptała do nich Karolina. – Tu nam będzie dobrze. Dobrodziej mówił, że ludzie tu życzliwi. Sąsiadów się obłaskawi, ziemia jest. Nawet miasto pod bokiem, gdzie o doktora nietrudno w razie czego. I nikt się dziwić nie będzie. Jeśli Bóg pozwoli, w maju będziecie mieć braciszka, który się kiedyś wami zaopiekuje.

Zamyśliła się. Mimowolnie sięgnęła do szyi i objęła palcami krzyżyk.

„Może wreszcie znalazłam swoje miejsce na tym świecie? Może tu już będzie mój dom? Co o tym myślisz, matko?”.

Część II Zimowe dramaty

Część II

Zimowe dramaty

Rozdział I

AD 1903

W zimny dzień targowy przez rynek miasta i brudne place handlowe przetaczały się tłumy ludzi poszturchujących się bez żadnego skrępowania. Biedniejsi Żydzi, chłopi i gromady przytupujących na mrozie wiejskich bab okrytych szczelnie kraciastymi chustami – każdy na swój sposób starał się przyciągnąć kupujących. Sprzedawali, kupowali, kłócili się i załatwiali interesy wśród furmanek, bud, straganów, beczek, ręcznych wózków i drewnianych skrzynek, z których dochodziło kwiczenie prosiąt, gdakanie ściśniętych niemiłosiernie kur lub gulgotanie indyków.

Nawet na główną ulicę miasta dobiegała wrzawa ludzkich głosów: pokrzykiwania straganiarek, śpiewne i nieco zachrypnięte wołania żebrzących o jałmużnę dziadów, nawoływanie obdartego kataryniarza, uparcie kręcącego korbą rozstrojonej skrzyni, a także ordynarne wyzwiska ubłoconych po kolana uliczników i złodziejaszków, którzy często nie mieli więcej niż po kilka lat.

Składy i sklepy przy ulicach wypełniała nieco wytworniejsza klientela, choć gdzieniegdzie można było spotkać zabłąkaną babinę z koszykiem czy chłopa w baraniej czapce.

W księgarni nie było ścisku, ale sporo klientów stało przy ladzie, oglądając podawane im towary. Sezon gwiazdkowy zaczynał się na dobre, więc mieszczanie, zachęceni anonsami w tygodnikach i pismach codziennych, rozpoczęli wędrówki po sklepach, gdy tylko słońce nieśmiało wychyliło zza śniegowych chmur swoje blade oblicze.

W ciemnym kącie sklepu niski, łysawy mężczyzna w okularach wertował jakieś pismo medyczne. Tuż za nim, ze śmiertelnie znudzoną miną, stał szczupły elegancik o bladej twarzy z wypomadowanym wąsem i wyraźnymi śladami po przebytej ospie. Od czasu do czasu niecierpliwym gestem przebierał palcami po rondzie kapelusza, który trzymał w dłoni.

W pewnej chwili między sylwetkami kupujących wypatrzył kobietę w kożuchu i długiej do ziemi, czarnej spódnicy. Ożywił się. Dojrzale wyglądającej niewieście towarzyszyła śliczna dziewczyna o miedzianych włosach splecionych w gruby warkocz, na którym wciąż lśniły krople rozpuszczonego śniegu spadające z dachów kamienic na głowy przechodniów. Obie pochylały się nad jakimś czasopismem, które sprzedawca położył przed nimi.

– Dobrze, niech zapakuje – oświadczyła kobieta. – I jeszcze mi trzeba inkaustu, piór i papieru listowego.

Sprzedawca z usłużną miną zakrzątnął się wśród półek.

– Matko, a może by tak korespondentkę wysłać do stryja i ciotki na święta? – spytała nagle dziewczyna. – Teraz w miastach wszyscy tak robią.

– Tylko osiemdziesiąt halerzy. – Sprzedawca momentalnie podsunął im kolorowe pocztówki z widokami miasta. – Doskonały wyrób!

– Nie trzeba – burknęła kobieta. – Niech zapakuje resztę i zapłacę.

Młody mężczyzna z wąsikiem dopiero teraz skojarzył, na kogo patrzy.

– Ojcze, zobacz! – szepnął i dyskretnie wskazał kierunek. – Czy to nie Florczakowa od tej małej lunatyczki? Ta, od której matka bierze czasem wiktuały. Postarzała się, ale zdaje mi się, że to ona.

Zaczytany starszy mężczyzna podniósł wzrok i poprawił opadające okulary.

– Rzeczywiście – mruknął.

– Ale ta cudna dziewczyna to chyba nie jest jej córka? Niepodobna do tamtej – szeptał syn, spoglądając z coraz większą ciekawością. – Taka krągła, zdrowa, prawdziwe dziecko wsi – zachwycał się cicho.

– Co wy, młodzi, macie z tą wsią? – sapnął ojciec, ale w tym momencie coś przyszło mu do głowy.

Rzucił szybkie spojrzenie na rumianą, lekko piegowatą dziewczynę. Właśnie uśmiechnęła się do sprzedawcy, ukazując białe jak perełki zęby. Szturchnięta przez matkę, spuściła skromnie wzrok i zasłoniła oczy długimi rzęsami.

– To też jej córka. Zdaje mi się, że miała na imię Franciszka. – Zerknął ukradkiem na zapatrzonego syna.

Był wyraźnie zdziwiony jego reakcją, choć jednocześnie wyglądał na dziwnie ucieszonego.

– Ale tej nie leczyłeś, ojcze?

– Nie, na niej nic nie zarobiłem. Zresztą nie wypytuj mnie o sprawy zawodowe. Dobrze wiesz, że to tajemnica – szepnął niby z oburzeniem. – Ładne stworzenie – dodał mimochodem.

– Prawda? Jak na kobietę to ciekawy okaz wiejskiej urody. Gdybym mógł ją zobaczyć w ludowym stroju…

– Okaz? Ciszej, Hieronimie. Chodź! – Mężczyzna podjął szybką decyzję.

Złapał podniszczony kapelusz leżący na ladzie i przecisnął się przez ludzi, bo kobiety zmierzały już do drzwi. Kiedy wyszli na plac, ogarnął ich hałas ulicy i zimne, wilgotne powietrze pomieszane z zapachem dymu z kominów i smrodem końskiego nawozu zawalającego ulicę.

– Pani Florczakowa! Cóż za spotkanie! – podniesiony głos mężczyzny zwrócił uwagę Karoliny.

Odwróciła się.

– Pan doktór tutaj? – Była wyraźnie zaskoczona głośnym i bezceremonialnym powitaniem.

Rozmowa z mężczyzną na ulicy nie była według niej tym, co powinna robić uczciwa kobieta w obcym miejscu. Nie wypadało jednak zignorować znajomej osoby, której wiele zawdzięczała.

– Miło mi panie powitać. To mój syn, Hieronim. Pamięta pani? – Doktor dokonał formalnej prezentacji, jakby rozmawiał z kimś ważnym. – Właśnie wrócił z Krakowa, gdzie… hmm… studiował medycynę. Teraz mi pomaga.

– Witaj, młody człowieku – Karolina przybrała oficjalny ton. – Wyrosłeś widzę na pociechę ojcu. To moja córka, Franciszka.

Dziewczyna dygnęła zza pleców matki, która celowo zasłoniła ją ochronnym gestem.

– A gdzież to panna Antonina? – spytał starszy mężczyzna. – Już kilka lat jej nie widziałem, sądzę zatem, że zdrowie jej dopisuje.

– Owszem, tamte… tamta choroba już nie powróciła, dzięki Bogu. – Karolina zawahała się tylko ułamek sekundy. – Wyleczył mi pan dziecko, za co do grobu będę panu wdzięczna, doktorze.

– To tylko moja powinność, szanowna pani. – Okrągła twarz mężczyzny rozpłynęła się w uśmiechu zadowolenia. – Cóż więc słychać u mojej małej pacjentki?

– Już nie takiej małej. Moje córki mają lat dziewiętnaście.

– Doprawdy? Jak ten czas płynie!

– Antosia jest teraz w szkole.

– Kształci się? To dobrze – pochwalił.

– Ja też się miałam się dalej uczyć, ale wolę pracować u ojca, niż siedzieć nad książkami – odezwała się nagle Franciszka, rzucając zaciekawione spojrzenie młodemu człowiekowi.

Chciała jeszcze coś powiedzieć, ale matka zgromiła ją wzrokiem, więc umilkła. Spod spuszczonych powiek uważnie obserwowała przystojnego młodzieńca, który stał w nieco nonszalancki sposób, zagradzając sobą niemal połowę brudnego trotuaru, tak że przechodnie musieli schodzić na ulicę, aby go ominąć.

Ciekawił ją, bo u siebie na wsi takich nie widywała. Był co prawda chudy jak patyk, ale za to elegancki, gładko ogolony i na dodatek przyglądał się jej z tajemniczym, nieco cwaniackim uśmiechem, wcale nie ukrywając swojego zainteresowania.

– A cóż panie sprowadza do miasta? Czy nie zakupy? – Doktor wskazał ręką na paczki, które Franciszka przyciskała do piersi, chcąc ochronić je przed brudnym śniegiem pryskającym spod końskich kopyt.

– Owszem, sprawunki. Mój syn je zabrał. Tu tylko Kalendarz Mariański i gazety kupiłam mężowi. On lubi, gdy syn czyta mu wieczorem, co we świecie słychać.

– No tak, młodzi mają lepsze oczy – zażartował, pokazując w uśmiechu pożółkłe zęby. – A jakże plony w tym roku? Udane zbiory?

Karolina zdębiała. Osobliwe pytania człowieka, którego ostatnio widziała kilka lat temu, zaskoczyły ją i zmieszały. Nie uszło także jej uwagi, w jaki sposób fircykowaty syn doktora spogląda na Franciszkę.

– Dziękuję, udane. Pan Bóg pobłogosławił – stwierdziła sucho. – Pan wybaczy, doktorze, ale mąż i syn czekają na nas przy saniach. – Chciała jak najszybciej zniknąć sprzed księgarni i nie wystawiać się na ciekawskie spojrzenia przechodniów. – Mieli tylko zrobić sprawunki w sklepie żelaznym, a nam trzeba jeszcze do drogerii Bracha.

– W takim razie nie zatrzymuję – oświadczył. – Miło było panie spotkać i upewnić się, że moja pacjentka nadal ma się dobrze. Czy żona może jak zwykle przysłać po ryby na wiliję?

Karolina zmrużyła oczy. Czuła wyraźnie, że mężczyzna chętnie przedłużyłby tę dziwną rozmowę, i nie spodobało jej się to. Wolałaby, żeby doktor i jego rodzina zapomnieli o tym, iż jedna z jej córek była kiedyś jego pacjentką. Nie miała powodów, by wątpić w jego dyskrecję zawodową, jednak sama także nie chciała już do tego wracać. Przypominało jej to zbyt niespokojne czasy.

– Oczywiście – odparła wolno. – Niech doktorowa przyśle służącą. Jak co roku znajdzie się co nieco w naszej spiżarni specjalnie dla pana doktora.

Franciszka zacisnęła różowe usta, by nie parsknąć śmiechem. Już prawie dziesięć lat minęło, od kiedy doktor leczył jej siostrę, ale tak się przyzwyczaił do darmowych podarków na święta, że bezwstydnie nadużywał uprzejmości jej matki. Prosty gest wdzięczności przerodził się w osobliwą tradycję i Franciszka podejrzewała, że doktor miał więcej takich pacjentów w okolicy, od których nie wstydził się czerpać pełnymi garściami, licząc na to, że nikt nie będzie miał śmiałości mu odmówić.

– Dziękuję w imieniu małżonki – oświadczył zadowolony mężczyzna. – Ach, i proszę uważać na siebie – dorzucił, jakby przypomniał sobie o roli lekarza. – Tyfus w okolicy już co prawda wygasa, ale po waszej stronie ciągle jeszcze panuje dyfteria. W razie potrzeby proszę tylko dać mi znać.

– Dziękuję doktorze za dobre słowo. Chodźmy, Franiu. – Pociągnęła za sobą córkę.

– Do widzenia pani.

Dziewczyna obejrzała się jeszcze dyskretnie na wysoką postać młodzieńca, który jakby czekał na to, nie ruszając się z miejsca. W tym czasie doktor wrócił do księgarni.

– Interesujące! – szepnął do siebie, przecierając szkła okularów końcem nieświeżego szalika.

Trudno jednak było odgadnąć, czy mówi o spotkaniu z Florczakową, czy raczej o piśmie medycznym, które kazał sobie znowu podać.

– Każe pan zapakować? – spytał sztywno sprzedawca.

– Nie. Obejrzę dokładnie i zastanowię się – odparł z wyższością doktor. – „Może to dziwny pomysł, a jednak… – pomyślał z zadowoleniem. – Coś mi się zdaje, że tam ciągle jest nie najgorszy majątek. Można by upiec dwie pieczenie przy jednym ogniu. W naszej sytuacji nie należy wybrzydzać”.

* * *

Namoczone w cebrach pranie czekało pod ścianą izby. Spocona i czerwona z wysiłku Franciszka raz po raz zginała się przy wielkiej balii pełnej mydlin. Energicznie pocierała różne części garderoby o chropowatą powierzchnię tary, wyżymała je i wrzucała do osobnego cebrzyka. Jej duże, jędrne piersi falowały przy tym nieprzyzwoicie, ale tradycyjnie w dzień prania nie miał tu wstępu żaden mężczyzna, nawet siedemnastoletni brat Michał. Nie musiała się zatem krępować, podwinęła wysoko zarówno rękawy koszuli, jak i rąbek spódnicy, by się nieco ochłodzić.

Powietrze w izbie było nagrzane i wilgotne od parującej w kotle wody, w której gotowała się bielizna stołowa oraz pościel. Po szybach od środka izby spływały krople pary, a zapach mydlin mieszał się z aromatem kapusty gotowanej przez Antoninę. Wysoka, szczupła dziewczyna zręcznie mieszała ją w garnku, przygotowując postną wieczerzę dla rodziny.

W kącie izby obok okna siedziała Karolina. Nadzorowała pracę córek, a sama płynnymi ruchami haftowała kolorowy wzór na kołnierzu białej koszuli syna. Każda z nich skupiona była na swoim zajęciu, ale wszystkie spojrzały równocześnie na przymknięte drzwi, kiedy z sieni dobiegł je niezadowolony głos Jędrzeja.

– Pelentasz się po wsi jak smród po gaciach, a w stodole robota czeka! Gdzieś był od południa? Zniknąłeś, inom cię z oczu spuścił.

– W kościele byłem, pomagałem sprzątać – chłopięcy głos nie wydawał się przestraszony.

– Ty mi się kościołem nie zasłaniaj! Do sprzątania to niech sobie proboszcz baby weźmie.

– Baby też były – zaśmiał się chłopak. – I dziewuchy! A śliczne jedna w drugą!

– Czekaj, wezmę ja rzemienia, to ci głupoty wybiję ze łba. Przez tyłek.

Karolina spuściła rozbawiony wzrok na robótkę, ale nadal uważnie słuchała.

– Zupełnie jak jego stryj Józek – stwierdziła cicho.

– Za dziewuchami to se w zapusty będziesz latał, jak się zabawy zaczną. Teraz masz się roboty chycić. Młócenia od cholery czeka! – napominał Jędrzej. – Wynieśże Pawłowi kwasu z kapusty do omaszczenia sieczki dla krów. A potem przyjdź do stodoły mi pomóc. Ino migiem!

Głosy przeniosły się na podwórko.

– A czemu jak stryj Józef? – zainteresowała się Antonina.

Igła ciągnąca za sobą czerwoną nitkę znieruchomiała. Przeoraną zmarszczkami twarz Karoliny rozjaśnił uśmiech.

– A taki już był za młodu wasz stryj – odparła. – Dziewuchy go lubiły, tak jak naszego Michasia. Ale Józef głowę miał na karku, żonę wybrał sobie bardzo dobrą.

– Bo stryj jak ojciec, pomyślunek swój ma – zaśmiała się Franciszka, ocierając spocone czoło. – Stryjnę ino dwa razy widziałam, ale to mocna kobita. Krzywdy stryjowi ani dzieciskom zrobić by nie pozwoliła.

Karolina pokiwała głową i wróciła do haftu.

– Marianna to skarb. U nich też już dzieci powyrastały. Najstarszy Janek przecież rok po naszym Michasiu przyszedł na świat.

– A czemu my ich nigdy nie odwiedziłyśmy? – spytała Antonina. – Ty jeździłaś z Michasiem na groby, ojciec bywał na chrzcinach i na święta, a my nigdy.

– Racja – poparła ją Franciszka. – Aż dziwne mieć rodzinę, której się nie zna.

Matka przygryzła wargę i dłuższą chwilę z uwagą oceniała dokładność haftu na koszuli.

– Tak się złożyło – odparła w końcu wymijająco. – Na gospodarce przecież ktoś musiał zostać. Od roboty wywczasów nie ma.

– Gospodarka! – Antonina westchnęła z taką niechęcią, że matka aż spojrzała na nią zdziwiona. – W mieście to jest spokojne życie, a nie tu.

– Nie martwcie się, córki. Kiedy was w przyszłości za mąż wydamy, wszyscy oni tu zjadą. Florczakówny będą miały weseliska jak trzeba.

– To najpierw Franka, bo już ma zalotnika, że pozazdrościć! – zaśmiała się Antonina, odgarniając z czoła jasne włosy. – Bycor z niego i mruk, ale zawsze to chłop. Portki w końcu nosi, choć połatane.

Karolina skrzywiła się, słysząc córkę, ale nawet nie oderwała wzroku od robótki.

– Połatane, ale własne! – odparowała Franciszka. – Własnymi rękami zapracowane. A tyś wściekła, bo żaden młody za tobą nie lata i oczami jak Kazik za mną nie przewraca. Gdybym ino chciała, przysłałby z wódką w try miga. On albo paru innych.

– Ale nie chcesz.

– Ano nie chcę. Mnie niepilno.

– Myślałby kto, że takie powodzenie masz!

– A mam!

– Więc czemu przez tydzień gęby do mnie nie otwarłaś, kiedy mnie, a nie tobie, mąż się pokazał we wróżbie andrzejkowej, co?

– Pleciesz trzy po trzy!

– Nieprawda to może? Wymawiasz mi te wróżby, jakbyś w nie wierzyła. Wiejskie gusła! – parsknęła Antonina.

– A ty co, nie ze wsi? Myślisz, że za księcia pójdziesz czy co? Pewnie przyjedzie na koniu, w lesie cię zobaczy przy zbieraniu malin i rozmiłuje się w tobie od pierwszego wejrzenia. Jak w tych historiach, co je czytasz po kątach. Głupia! – kpiła gniewnie Franciszka, chlapiąc wodą na deski podłogi.

– Nie twoja rzecz!

– Nie bój się. Ani na tych, ani na jakich innych Gumniskach panią nie zostaniesz. Co najwyżej kuchtą.

Matka drgnęła, ale znów się nie odezwała. Słuchała sprzeczki córek w zupełnym milczeniu, spokojnymi ruchami migając igłą raz po raz. Nigdy nie wtrącała się w ich kłótnie. Zawsze powstrzymywała ją myśl, że nie może stanąć po niczyjej stronie.

Nie spodobał się jej natomiast temat sprzeczki i lekceważenie Kazimierza. Pomyślała, że musi kiedyś córkom zwrócić na to uwagę.

Karolina szanowała młodego mężczyznę, który mieszkał po drugiej stronie drogi w biednej chacie krytej strzechą, z klepiskiem w środku. Jeszcze będąc młodym chłopakiem, został sam na malutkim gospodarstwie z szóstką rodzeństwa na głowie. Ich rodzice ciężko pracowali całe życie, a pomarli pewnego roku od gruźlicy czy innej choroby płuc. Nie tylko oni ze wsi odeszli wtedy do drugiego życia, ale za prawdziwy cud Karolina uznała, że żadne z siódemki ich dzieci nie zapadło wtedy na zdrowiu.

Sama w owym czasie roznosiła po chałupach zioła, leki i jedzenie dla potrzebujących, bo wieś – za namową wójta, proboszcza i miejscowego nauczyciela – solidarnie wsparła niedożywionych biedaków.

Napatrzyła się wtedy na ludzkie nieszczęście i robiła, co mogła, żeby pomóc, ale nie wszystkich udało się uratować. Ludzie jednak nie zapomnieli jej wsparcia i od tamtej pory otaczali Florczaków coraz większym poważaniem, tym bardziej że Jędrzej ze wszystkimi żył dobrze i ceniono go jako rzemieślnika.

Gdy życie wróciło do normy, osierocony Kazimierz został sam z rodzeństwem. Starał się zastąpić siostrom i bratu zmarłych rodziców, ale ciężko mu było wyżywić ich z dwóch morgów. Wtedy Karolina poprosiła męża, żeby brał go do roboty w polu, a za odrobek przez całą zimę i przednówek podsyłała do biednej chałupy, co się dało. Jędrzej chętnie spełnił jej prośbę. Karolina nie pomyślała tylko o jednym: że z młodego chłopaka w ciągu kilku lat wyrośnie pokaźny mężczyzna, który niespodziewanie zakocha się w wesołej, hałaśliwej Frani.

Wszędobylski Michał szybko odkrył sekret Kazimierza i podzielił się tą wieścią z Antoniną. Od tej pory, ilekroć mężczyzna zjawiał się w ich gospodarstwie, dokuczali siostrze, że takiego dziwnego konkurenta sobie znalazła, który ani do tańców, ani do ładnych słówek i komplementów smykałki nie ma, o majątku i pozycji we wsi nie wspominając.

Franciszka, przebojowa z natury, nie brała sobie tego do serca. Potrafiła się obronić przed rodzeństwem i nie pozostawała im dłużna w docinkach, ale ku cichemu zadowoleniu rodziców wydawała się nie reagować na niezdarne umizgi Kazimierza.

Jędrzej lubił pracowitego młodego mężczyznę, dlatego powiedział żonie, że nie chciałby sprawić mu przykrości, dając wprost do zrozumienia, by nie robił sobie żadnych nadziei na małżeństwo z Florczakówną. Karolina zaś wciąż myślała o swoich córkach jak o dzieciach, którym nawet do głowy żadne miłowanie nie powinno jeszcze przychodzić. Czuwała nad nimi, nie wtrącając się zbytnio w ich sprawy, ale w głębi ducha pragnęła mieć je na oku jak najdłużej.

– Cicho, dziewczyny! Za młode jesteście, aby o takich sprawach gadać. Kiedy przyjdzie pora, to już ja wam powiem, na czyją wódkę odpić wypada. Antośka, zostawże tę kapustę i krochmalu ukręć z żytniej mąki, a żywo! – poleciła Karolina stanowczym tonem, ucinając w końcu sprzeczkę córek. – Obrusy i pościele trzeba w nim namoczyć. I farbkę do białego przynieś. Kupiłam dzisiaj w mieście.

Dziewczyna minęła się w progu z bratem.

– Matulu!

– A czego tu chcesz? Zmykaj i to szybko.

– Wykopyrtnąłem się w śnieg za oborą, a tam chlapa, rozdeptane błocko.

– I cóż?

Chłopak z przymilnym uśmiechem przestępował z nogi na nogę, ściskając w rękach czapkę.

– Kapotę sam wyczyszczę, bo się trochę uflojdała. Ale…

– No co tam?

– Mogę się zagrzać przy piecu? Matulu!

– Przecież pranie dzisiaj.

– Ale w paradnej izbie nienapalone, a ja uświerkłem na amen.

– Parobek z ciebie jak smok, a grzałbyś się przy piecu jak dzieciuch – mruknęła z uśmiechem.

Chłopak zakaszlał pokazowo. Karolina odłożyła koszulę na stół i podeszła do drzwi. Ciepłą ręką dotknęła czoła chłopca.

– Zimne.

– Bo cały ja zimny, matulu. Jak sopel.

– A gdzie ojciec?

– Zaraz przyjdzie. Matulu, mogę?

– Oj, synek, synek! No chodź – zgodziła się dobrotliwie, łamiąc własną zasadę i wpuszczając go do środka.

Z czułością patrzyła, jak chłopiec grzeje ręce przy ogniu.

– Głodnym.

– A to nic nowego. Jeszcze nie pora na wieczerzę.

– Chleba z miodem nie dalibyście, matulu? – zaryzykował proszącym tonem. – Na gardło.

– Czego to się w adwencie zachciewa, łakomczuchu jeden? – oburzyła się, więc chłopiec szybko zakaszlał znowu. – Zaraz naparzę ci macierzanki z kwiatem lipowym na wszelki wypadek. A chleba to sobie z czosnkiem weź – złagodziła ton, odcięła główkę czosnku z wianka wiszącego na gwoździu i podała mu. – Franka, popraw odzienie, boś taka rozmemłana przy bracie, że wstyd! – burknęła do córki. – I kończże tę robotę. Niedługo wieczór, a ty ciągle w lesie.

Kiedy Antonina wróciła z krochmalem, zagoniła ją do pomocy siostrze. Odmierzała właśnie słodko pachnący kwiat lipy, gdy z sieni dobiegł ją głos parobka.

– Gospodyni!

– A cóż tam?

– Kazimierz wpadł po ogień, bo mu w piecu wygasło. Ale wejść nie chce.

– Zapałek trza mu kupić, bo tak będzie latać do nas przez pół zimy – zachichotał nastolatek, patrząc, jak Franciszka się czerwieni, nie wiadomo, czy z wysiłku, czy z emocji.

– Daj spokój, synek. Franka… Nie, Antośka, tyś lepiej odziana. Wygarnij trochę żaru i wynieś Kazikowi – poleciła. – Tylko bez głupich min!

Franciszka wyraźnie zmarkotniała, ale z tym większą zawziętością utopiła kolejną pościel w gęstym krochmalu.

Siostra najpierw posłała jej kpiące spojrzenie, a potem ostrożnie nabrała do glinianego garnka czerwonych węgielków. Zanim wyszła, matka zatrzymała ją w progu.

– Spytaj Kazika, czy ojciec z nim o rybach rozmawiał. I niech mi tu od jutra którąś siostrę przyśle do pomocy, bo same z tą robotą przed Godami nie zdążymy. Grzebiecie się obie jak muchy w smole!

– Dobrze, matko.

– Powiedz mu, że w zamian mąki, kaszy i kiełbasy na święta dostaną.

– Dobrze, matko.

– I nie guzdraj się! Potrzebna jesteś.

– Dobrze, matko – mruknęła po raz trzeci dziewczyna, znikając za drzwiami.

Karolina wyjrzała za nią przez zaparowane okno. Potarła dłonią szybę i zdziwiona zmarszczyła brwi. Nie patrzyła na młodego sąsiada, który w podzięce za węgielki skinął głową, rozejrzał się, jakby kogoś szukał, a potem szybko zniknął z podwórka. Patrzyła na swojego męża. Stał przy furtce i rozmawiał z jakimś furmanem. Wreszcie trzasnął bicz, zabrzęczały dzwoneczki uprzęży i sanie odjechały.

Wyszła do sieni w chwili, gdy Jędrzej zamykał za sobą drzwi.

– Z kim rozmawiałeś? Nie poznałam.

Mężczyzna otrzepał kapotę ze śniegu, stuknął butami o ścianę i wszedł do paradnej izby, w której panował już mrok.

– To nikt ważny. Muszę jutro pojechać do miasta. Za interesem.

Karolina stała bez słowa, czekając na ciąg dalszy. Nie doczekała się jednak. Mężczyzna zapalił lampę i rozsiadł się za stołem.

– Dasz to dzisiaj jaką wieczerzę? – spytał.

– Znowu do miasta? W taki śnieg? Ledwośmy dzisiaj wrócili bezpiecznie. – Nie dała się zbić z tropu. – Zresztą jutro ma chodzić organista.

– Zdążę. Dacie to dzisiaj jeść? – zniecierpliwił się. – Trzy baby w domu, a człowiek głodny jak pies na mrozie! – marudził. – Rozpuściłem was jak dziadowskie bicze, to i szacunku za grosz we własnej chałupie człowiek nie ma.

Karolina niechętnie poszła na drugą stronę. Nie lubiła, kiedy ją tak zbywał, bo to oznaczało, że miał coś do ukrycia. W progu obejrzała się jeszcze.

„Za interesem? Tuż przed Godami? – pomyślała zaniepokojona. – Dziwne”.

Rozdział II

W paradnej izbie Karolina kończyła zastawiać stół skromnym poczęstunkiem. Zerkała przy tym w okno, wyczekując zarówno organisty, który tego dnia jeździł po wsi z opłatkami, jak i męża. Niecierpliwiła się, bo trawił ją niepokój. Na dodatek wstyd byłoby przyjmować organistę bez gospodarza w chałupie.

Jędrzej zaraz z rana zlecił robotę parobkowi i Michałowi, a sam zaprzągł siwka do sań i pojechał do miasta. Zły był, bo mu żona od rana marudziła, a on nie mógł pojąć, o co jej chodzi. Pokrzykiwała na córki, hałasowała garnkami i miotała się z kąta w kąt. Nawet zgromiła syna, że żłoby w oborze puste i że tylko o koniach pamięta, podsypując im co najlepsze, a o krowach, żywicielkach rodziny, zapomina.

Jędrzej chciał najpierw wziąć chłopaka w obronę, ale zniechęcony machnął ręką i pojechał.

Gdy tylko brzękadełka uprzęży zadźwięczały wreszcie na podwórzu, Karolina pobiegła do zimnej sieni. Odetchnęła, widząc męża. Jędrzej rzucił lejce parobkowi i uśmiechając się od ucha do ucha spod wielkiej baraniej czapy, wyciągnął z sań pakunek.

– Cóżeś to przytargał? – spytała, wpuszczając go do środka.

Zaciekawione dzieci porzuciły robotę i w milczeniu zaglądały matce przez ramię. Jędrzej ostrożnie postawił przedmiot na stole. Zdjął papier. W świetle lampy błysnęło mosiężne naczynie.

– Co to? Samowar? – zdumiała się, podchodząc bliżej.

Delikatnie dotknęła lodowatej powierzchni metalu. W pękatych wybrzuszeniach naczynia odbiła się jej niewyraźna i zniekształcona twarz.

– Samowar – potwierdził z dumą Jędrzej. – To dla ciebie, Karolciu, niespodziankę na święta chciałem ci zrobić. Prawdziwej herbaty też kupiłem. I cukru.

– Jędruś, no coś ty? Samowar w naszej chacie?

– A co, my gorsze niż te miastowe? – tłumaczył, ciesząc się z zachwytu w oczach córek. – Interesy się udały w tym roku, chwalić Pana Boga, to i herbaty możemy się jak miastowi napić. Ty przecie umiesz to obsłużyć.

Karolina nie bardzo wiedziała, jak zareagować na ten osobliwy prezent.

– Umieć, to kiedyś umiałam – odparła cicho, obracając samowar na wszystkie strony. – We dworze był jeden, wysoki i cały srebrny. Dziedzic sprowadził go aż z Królestwa, bo tam ponoć największy wybór. Alem nigdy takiej herbaty nie piła, państwu tylko nosiłam na pokoje.

– Tutaj ty jesteś panią i przy święcie będziemy sobie pić, ile zechcemy.

Zadowolony klapnął na ławę.

Skinął na syna, żeby pomógł mu zdjąć buty ubrudzone śniegiem.

– Postaw go, Karolciu, na kredensie, niech wszyscy widzą – dodał.

Uśmiechnęła się wyrozumiale.

– To znaczy, niech organista widzi.

– A co? U księdza samowar jest, to i u mnie też.

– Ale ksiądz nie z naszych stron i inne ma przyzwyczajenia, to się mu nikt nie dziwi. Zresztą po co taki wydatek?

– Zarobiłem uczciwie, to wydać mogę, na co mi się podoba. Niech ludzie wiedzą, że Florczaki nie byle kto. Jeśli zechcę, to w następnym roku nawet zegar ci kupię. A co?

Karolina nie wydawała się przekonana.

– Oj, Jędruś. Znowu będą wydziwiać, że się wynosimy nad miejscowych.

– Teraz i my już miejscowi. – Wzruszył ramionami. – Zresztą z każdym, kto się liczy w tej wsi, ja interesy mam. Nikt ci złego słowa nie powie… Nie podoba ci się?

– Podoba, śliczny jest – przyznała szybko, uśmiechając się łagodnie. – Dziękuję, mężu.

Ostrożnie ustawiła mosiężne naczynie obok ręcznie malowanych talerzy, które zdobiły dębowy kredens.

– No to chwała Bogu. Wyjdź no, Michaś, na drogę i zobacz, przy której chałupie stoją organistowe konie. Pewnie zaraz tu będzie – polecił Jędrzej synowi.

Karolina się ocknęła. Zaskoczona niezwykłym podarunkiem przez chwilę zapomniała o gościu. Niezadowolona spojrzała na córki.

– Dość tego oglądania. Antośka, podłogę wytrzeć do czysta! Potem idźcie się trochę przyodziać, bo wyglądacie jak nieboskie stworzenia – nakazała. – Kiedy organista przyjdzie, weźmiecie pająka i siądziecie do roboty tu pod ścianą. Uczciwa dziewczyna z założonymi rękami nie siedzi. I do rozmowy mi się nie wtrącać! Słyszysz, Franka?

– Tak, matko.

Siostry posłusznie zniknęły w głębi chałupy.

– Ach, jeszcze… zapomniałbym – powiedział Jędrzej, kiedy zostali sami. – List przywiozłem. Przeczytaj.

Sięgnęła po złożony papier, który mąż wyciągnął zza pazuchy.

– Pewnie od Marianny – ucieszyła się i przebiegła oczyma zapiski.

Od wielu lat jedną z przyjemności, której wyglądała niecierpliwie przy świątecznych okazjach, były listy od szwagierki.

– Nie, to raczej od Józefa – poprawiła się, widząc niezdarny podpis na dole.

– Tak żem myślał. Co pisze mój brat?

Karolina przez chwilę zagłębiała się w treść, poruszając bezgłośnie ustami.

– Przesyłają życzenia, piszą, że wszyscy u nich zdrowi i że dostali mój… nasz list – mówiła, nachylając kartkę do okna, aby lepiej widzieć. – Coś takiego!

– A co tam?

– Józek chce nas odwiedzić po świętym Szczepanie – oznajmiła zdziwionym tonem. – Pisze, że jeśli tylko śnieg nie zawali drogi, to przyjedzie ze swoim najstarszym i z… – umilkła.

– No z kim tam? Weźmie też Maryśkę?

– Nie – odparła wolno. – Pisze, że przywiezie do nas Gienka.

– Kogo?

– Oj, Jędruś, siostrzeńca Marianny. Tego pogrobowca, który się Hance urodził – zniecierpliwiła się trochę.

Znała tę historię tylko z listów szwagierki i z opowiadań męża, więc on lepiej od niej powinien wiedzieć, o kogo chodzi. Jeździł przecież na wszystkie ważne uroczystości do rodzinnej wsi i to od niego pierwszego usłyszała historię wcześnie owdowiałej Hanny.

Niedługo po tym, jak Marianna wydała się za ich Józefa, jedna z jej sióstr – śliczna Hanna – szybko poszła za mąż za bogatego kmiecia ze wsi nad Czarnym Potokiem. Marianna dobrze wiedziała, że młodsze siostry tylko czekały, by ona opuściła chałupę, bo same już dawno miały upatrzonych kawalerów, ale młodsze przed starszą za mąż iść nie mogły.

Nie poszczęściło się jednak Hannie, bo w rok po ślubie została młodą wdową i wróciła czym prędzej do ojca, który w tym czasie został już sam i po całych dniach upijał się, zaniedbując warsztat i gospodarstwo.

Żalu po nieboszczyku mężu nie okazywała zbyt wielkiego, bo kiedy na chrzciny pierworodnego syna Marianny przyszła, jak opowiadał Jędrzej, radosna była i śliczna mimo wdowiej czerni, jak mało która kobieta we wsi.

Dopiero po pewnym czasie wieść się rozniosła, że Hanna miała powód, by w żałobie nie tkwić: nosiła pod sercem dziecko zmarłego męża. Na chrzestnego ojca wybrała swojego szwagra – Józefa; na drugiego męża nie wybrała jednak nikogo, choć chętnych do ręki pięknej zamożnej wdowy nie brakowało. Mówiła, że na razie woli sama chować dziecko i pomagać ojcu.

– Ach, ten mały Gienek Podlaski! – przypomniał sobie Jędrzej. – Syn Hanki.

Na jego twarzy zagościł nagle osobliwy, tajemniczy uśmiech, jakby wspominał coś miłego. Szybko jednak zmienił minę pod wpływem wymownego i pełnego przygany spojrzenia żony. Odchrząknął.

– Przepraszam, Karolciu. Ciekawe, po co Józek tak zimą ciągnie do nas z chłopakami? – zastanowił się na głos. – Nie napisał?

– Ano nie.

Zaszeleścił odkładany na komodę list. Z podwórza dobiegło nagle parskanie koni i pokrzykiwania woźnicy.

– Organista, matulu! – zasapany Michał wpadł do izby.

Tuż za bratem cicho wsunęły się przebrane odświętnie dziewczyny. Usiadły na zydelkach pod ścianą i zajęły się ozdabianiem słomianego pająka, który na Gody miał przystroić izbę.

– Sanie ma już prawie pełne – relacjonował półgłosem chłopak, kiedy ojciec wyszedł przywitać gościa. – Kosz na koszu. Zdaje mi się, że i ziemniaki, i jaja, i kapustę, i zboże nawet wiezie. Nachapał się w tym roku.

Karolina pokręciła głową z przyganą.

– Cicho, synek! Idź, powiedz Pawłowi, żeby przyniósł tamtą kurę, com mu pokazywała. A z drugiej komory wynieś jeszcze połeć słoniny i tuzin jaj.

– Nie za dużo to będzie? Jeszcze księdzu trza dać – przypomniał cicho chłopak, jakby odezwała się w nim nagle gospodarska natura.

Matka uśmiechnęła się pobłażliwie.

– Nie strzęp języka po próżnicy. Idźże zrobić, jak kazałam – szepnęła, bo gruby organista już stał w progu.

– Pokój temu domowi – przywitał się gromko, sięgając ręką do metalowej kropielniczki wiszącej tuż przy drzwiach.

Przeżegnał się szybkim gestem, jakby odganiał muchę.

– Gość w dom, Bóg w dom. Powitać sąsiada. – Karolina podsunęła mu najlepsze krzesło, które aż zatrzeszczało pod ciężarem mężczyzny.

– O, czuję, że żurek dojrzewa na zapiecku – zaśmiał się głośno, pociągając nosem. – Pięknie pachnie!

– Ano Wilija już za progiem.

– Racja, Jędrzeju. Roboty dużo, a czasu mało. Już drugi dzień opłatki rozwożę, tak gościnnie w chałupach witają. – Łakomym wzrokiem rozejrzał się po stole. – Urodzaj był, to i komory pełne.

– Zjedzcie co. Postne, jak to w adwencie, ale z serca zapraszamy – Karolina podsunęła gościowi pełną miskę, metalową łyżkę i kubek z parującą kawą zbożową. – Czym chata bogata, tym rada.

Organista przycichł, napchawszy usta jedzeniem, ale z ciekawością rozglądał się po wnętrzu. Przebiegł wzrokiem po ścianach ozdobionych makatkami i świętymi obrazami w grubych rzeźbionych ramach; przyjrzał się uważnie sprzętom, o których wiedział, że są w większości dziełem gospodarza; popatrzył na świeżo zmytą podłogę, schludnie ułożoną górę pierzyn na małżeńskim łożu i haftowany obrus przed sobą. Nie odpuścił nawet stojącym na parapecie pelargoniom w glinianych doniczkach. Kiedy dojrzał niewielki prosty samowar, a obok niego kilka starych gazet, na ułamek sekundy zamarł, ale natychmiast wziął słuszny łyk popitki i z zapałem jadł dalej.

– Godni gospodarze, to i godny dom – stwierdził, ocierając w końcu usta wierzchem dłoni. – Ale najlepiej to wam się udały dziewuchy, Jędrzeju. Syn też niezgorszy, ino niedorostek jeszcze. Za to córki… Pora by je wydać z chałupy. – Uśmiechnął się nieco lubieżnie, patrząc bez skrępowania na pochylone nad robotą siostry. – Śliczne jak z obrazka, a każda inna. I gospodarne ponoć. Jakbyście tak córek nie pilnowali, to od konkurentów już by się nie opędziły.

Karolina wyprostowała się na ławie jak ukłuta igłą.

– Za młode jeszcze. Na posag u matki i ojca nie zapracowały – rzuciła szybko, zanim Jędrzej zdążył otworzyć usta.

– Młode? Pewnie, że kilka lat mogłyby jeszcze zostać w chałupie, ale przebierać nie ma co. O porządnego chłopa dzisiaj nie tak łatwo. Kiedy uczciwi gospodarze z wódką zaczną do was przysyłać, lepiej wam będzie wydać córki, gospodyni, póki czas – mówił organista protekcjonalnym tonem. – Tak już w Piśmie Świętym stoi napisane. Sam ksiądz wam to powie.

– Ja sprzeciwiać się nie myślę, ale na razie są za młode – stwierdziła stanowczo.

Kątem oka złowiła kwaśne miny córek i uśmieszek organisty. Zachmurzone czoło męża umknęło jednak jej uwadze.

– Nie bójcie się, nie na swaty ja tu dzisiaj przyjechałem, a po służbie. Opłatki z czystej pszenicy. – Położył na stole pakunek w śnieżnobiałym lnianym płótnie. – Na zgodę w rodzinie i na pożytek w zagrodzie, żeby się darzyło przez cały rok. – Podniósł się z trudem. – Za Bóg zapłać jeno, jak we zwyczaju.

– Już tam żona kazała wynieść do sań podziękowanie. Niech wam idzie na zdrowie, sąsiedzie. – Jędrzej wstał także i odprowadził gościa.

Z podwórza jeszcze przez chwilę dobiegał szmer męskiej rozmowy. Karolina dyskretnie stanęła przy oknie.

– Z opłatkiem niby, a przy okazji każdą chałupę przepatrzył, czy jakaś dziewucha na nową żonę mu się uwidzi – dobiegł ją rozbawiony szept Franciszki.

– A która by chciała za takiego starego iść? – mruknęła Antonina. – Piątka cudzych dzieci w domu i roboty po łokcie przy takim obżarłoku. A i w kościele pomóc trzeba, i w polu. Nie dziw, że biedna organiścina na niebieskie łąki tak szybko trafiła.

– Antośka! – fuknęła na nią matka. – Młode jesteście, życia i biedy nie znacie – stwierdziła. – Niejedna by za niego poszła i to z pocałowaniem ręki. Tak, tak! Za taką pozycję we wsi niejedna by harowała od świtu do nocy. A że cudze dzieci… – Zmarszczyła czoło i w zapadającej szarości przyglądała się córkom z dziwnym wyrazem twarzy. – Własne czy cudze to wszystko jedno. Skoro się pod dach przygarnęło, to chować trzeba jak swoje, bo przed Bogiem zda się kiedyś sprawę z tej opieki – mówiła wolno. – Nie każdy ma szczęście u własnego ojca rosnąć i troski matczynej zaznać. Ale każdy zasługuje na dobre słowo i chleb niewymawiany. Tylko tyle, a tak dużo – dodała zamyślona, wywołując konsternację córek, które nie do końca zrozumiały osobliwą naukę.

Karolina odwróciła się szybko do okna, by ukryć nagłe wzruszenie. Drżącymi palcami objęła żelazny krzyżyk. Jej spojrzenie prześlizgnęło się ukradkiem po modlitewniku leżącym na komodzie.

– Dobrze, żeś Karolciu o godnym podarunku pomyślała – rozległ się zadowolony głos Jędrzeja.

Zarzucił mokry od śniegu kożuch na drąg przy piecu.

– Lepiej żyć z nim w zgodzie. Może jeszcze coś więcej z tego będzie. – Z uśmiechem spojrzał na córki.

– Daj spokój, Jędruś – mruknęła.

Mężczyzna wyraźnie chciał jeszcze coś powiedzieć, ale widząc chmurną minę żony, powstrzymał się.

– Jutro ksiądz od południa wzywa do konfesjonału – oznajmił tylko. – Organista mówił.

– Słyszałyście ojca?

– Tak, matko.

– Żebyście mi się dobrze przygotowały. A ty, Antośka… – Niezadowolone spojrzenie matki padło na dziewczynę. – O sąsiadach nie zapomnij. Jutro przed spowiedzią razem z Michasiem pójdziesz Kazimierza o wybaczenie prosić, bo masz za co.

– Ale matko! Przecież to żarty były.

– Słowem można rany zadać jak kamieniem – burknęła. – I czasem ciężej się goją niż prawdziwe.

– Żarty, nie żarty, słuchaj matki. – Jędrzej poparł ją, choć nie wiedział dokładnie, o czym była mowa.

– Idźcie do obrządku. Zaraz wieczerza. – Podenerwowana Karolina pozbyła się córek z izby.

Kiedy przymknęła za nimi skrzypiące drzwi, Jędrzej wyraźnie się zaniepokoił.

– A co tam, żono?

– Nic, spytać chciałam, co ci tam organista mówił jeszcze na podwórzu.

Mężczyzna przygarbił się. Wyraźnie nie miał ochoty się tłumaczyć.

– Nic ważnego.

– Widziałam, jak klepałeś go po ramieniu i ściskałeś mu rękę. Jakbyście się w czymś dogadali.

– Dałabyś spokój tym przepytankom. Zmachany jestem i głodny.

– Jędrzeju Florczaku!

Surowy ton żony oznaczał tylko jedno – mętne wyjaśnienia nie pomogą. Jeśli nie chciał mieć piekła w domu, i to przed Wigilią, lepiej było powiedzieć prawdę.

– Tak po męsku my gadali – mruknął.

– A o czym?

– Że dzieci nam się udały.

– I?

– No, pytał, czy w posagu jakąś ziemię dawać będę. I czy za wdowca wydałbym córkę, gdyby to ktoś godny był.

Karolina aż się zaczerwieniła. Ściszyła głos.

– Przecież już mu rzekłam, że na swaty za wcześnie.

– Oj, żono! Kiedy taki gospodarz jak on mógłby się nam trafić na zięcia, to kaprysić nie ma co – burknął niezadowolony. – U niego małe dzieci w chałupie, to długo żony szukać nie będzie, bo mu od zaraz potrzebna. Żal byłoby taką okazję zmarnować.

– To niech sobie służącą najmie do pracy! – zdenerwowała się. – A nie za moimi dziewczętami się ogląda. Młode są, niech sobie życia trochę użyją.

– Tyś też młodo za mnie poszła.

– Poszłam za ciebie młodo, bom już ścierpieć nie mogła w tym dworze! Zwłaszcza kiedy panicz…! – wybuchła, ale szybko się opanowała. – Poza tym rozmiłowałam się w tobie – wyznała cicho, a Jędrzej zobaczył przed sobą dawną łagodną Karolcię. – A że nie dla majątku mnie brałeś, to czekać nie było na co. Wiedziałam, że uczciwe masz zamiary.

Ośmielony mężczyzna wziął ją za rękę.

– Przecie ja też chcę szczęścia naszych córek. I jednej, i drugiej. A że o wiano pytają, to nic dziwnego.

– To niech sobie pytają, na zdrowie – mruknęła. – I żebyś mi dziewuchom takim gadaniem głowy nie zawracał. Jeszcze pomyślą, że to na poważnie.

– Przecie czasu nie zatrzymasz. A organista to dobra partia.

– Znajdą się lepsze. Za kilka lat.

– A jeśli właśnie taki mąż im pisany?

– Obu? – zaśmiała się, jakby usłyszała żart.

Jędrzej się zamyślił.

– Pewnie i drugi porządny kawaler nam się trafi. Florczakówny warte i wysokich progów – powiedział takim tonem, jakby miał coś konkretnego na myśli. – Przymuszać ich nie będę, ale one młode, trza im radą służyć i dobry los obmyślić. Do której swaty przyślą, ta będzie decydować. A jeśli nie odpije, to już do ojca i matki pretensji mieć nie będzie, ino do siebie.

– Kiedyś na pewno, ale jeszcze nie teraz.

– Oj, żono, żono. Tak już jest na tym świecie.

Karolina niespodziewanie przytuliła się do szerokiej piersi męża.

– Wiem, Jędruś – szepnęła mu w koszulę. – Tylko tak się boję.

– Czego?

„Nie wiem” – pomyślała, ale na głos rzekła:

– Że bogactwo im szczęścia nie przyniesie.

– Organista bogaty, ale to swój chłop przecie. Pan Bóg bogacić się nie zabrania. Idzie o to, żeby uczciwie z pracy rąk było i na pożytek ludziom obrócone. A żaden z nich z wyzysku ludzi nie żyje.

– Żaden?

Zaskoczona Karolina poderwała głowę i spojrzała mężowi w oczy. Speszył się, wypuścił ją z objęć i chrząkając, jakby go coś za gardło złapało, stanął przy ciepłym piecu.

– Późno już. Wieczerzy dzisiaj nie dasz?

– Zawsze, kiedy o ważnych sprawach rozmawiamy, ty mi z pustym brzuchem wyskakujesz.

– Bom głodny od tego patrzenia, jak się organista moim nażerał – wyrzekał. – A to już we własnej chałupie nikt o mnie nie dba, choć wszyscy z mojej ręki chleb mają! – Naburmuszył się cały. – Prezenty przynoszę, staranie mam o was, przyszłość chcę zapewnić!

– No już niosę, niosę! – przerwała mu wypominania i ruszyła do drzwi.

Nie zauważyła, że w cienkiej strużce światła padającej przez szparę niedomkniętych drzwi mignął rąbek spódnicy i błyszczące z emocji oczy.

* * *

Łańcuch w studni pobrzękiwał głucho. Antonina z trudem kręciła korbą, ciągnąc w górę pełne wiadro. Drżała z zimna, okryta tylko wełnianą chustą. Z jej ust unosiła się para, a ręce grabiały na mrozie. Kiedy wiadro znalazło się przy cembrowinie, ze stęknięciem szarpnęła za kabłąk. Lodowata woda chlapnęła na jej bose stopy ukryte w drewniakach.

Gdzieś w oddali rozległo się wycie wilka. Natychmiast odpowiedziało mu ujadanie psów we wsi.

Zaniepokojona Antonina spojrzała w dal. Pola i drogi okryte śniegiem odbijały się jasną plamą od ciemnego horyzontu. Księżyc nie wychylał się zza chmur, ale i tak widoczność w ten zimowy wieczór była dobra.

Choć wycie się nie powtórzyło, dziewczyna czym prędzej przelała wodę do drugiego wiadra. Miała już wracać do chałupy, gdy zza obory dobiegły ją głosy. Lodowate powietrze niosło ze sobą stłumione szepty i cichy kobiecy śmiech.

„Znowu Michaś urwał się z chałupy do jakiejś dziewuchy – pomyślała i uśmiechnęła się pobłażliwie. – Tylko która by się odważyła przyjść tu po nocy ze wsi? A może stary Paweł wreszcie przygruchał sobie jakąś?”.

Mijając budę, uciszyła psy, które radośnie przyskoczyły do niej, i stanęła tuż za rogiem obory. Nie musiała się wychylać, by rozpoznać głosy.

– Przestań, Kazik – szeptała Franciszka, dysząc jak po biegu przez las. – Jeszcze kto zobaczy… Przestań!

– A kto nas zobaczy w taką ciemnicę? – niski głos Kazimierza rozległ się dopiero po chwili. – Tak żem się stęsknił, dziewczyno moja, żem nie mógł zdzierżyć w chałupie. Cały dzień cię nie widziałem.

– Roboty przecie dużo. Gody za parę dni.

– Wiem, ale dnia bez ciebie wytrzymać nie mogę. Caluśką zimę mam po krzakach wystawać, żeby na ciebie zerknąć? A pogwarzyć chwilę to jak? Wścieknę się do wiosny!

– Cóż ja mogę? – w głosie Franciszki dało się słyszeć rozżalenie. – Matka nas pilnuje, na podwórku parobek, Michał ciągle się pelenta pod nogami. Antośka też ino patrzy, żeby na mnie swoją robotę zwalić.

– A bo przysłałbym po ciebie z wódką w zapusty i wreszcie bylibyśmy razem.

– Nie, jeszcze za wcześnie. Matka nawet gadać o ślubie nie pozwala. Dzisiaj wściekła się na ojca… – szept urwał się z lękiem.

– O co?

– Podsłuchałam, jak ojciec gadał matce, że poszuka dla nas godnych mężów.

– Co?!

– Ciii! Jeszcze kto posłyszy.

– Jakich mężów? – spytał rozeźlony.

– Kaziczku, to nic. Matka nie zezwoli.

– Ale o kim gadał?

– Organista dzisiaj był – westchnęła. – Oczami biegał po chałupie jak mysz po komorze, bogactwu naszemu się przypatrywał. A przecie wszyscy we wsi wiedzą, że drugiej żony wypatruje, coby mu gospodarki i dzieci doglądała. Czeka ino na koniec żałoby.

– I co?

– Tak mi się zdaje, że ojcu ta myśl przypadła do serca.

Przez dłuższą chwilę za oborą panowała cisza, przerywana odległym szczekaniem psów.

– No nie martw się, Franiu – mruknął w końcu Kazimierz. – A nuż ino tak ci się zdaje?

– Przecie słyszałam, co gadał. Ale nie pójdę ani za organistę, ani za innego! – pełen buntu szept popłynął w ciemność. – Gdziesik mam ojcowe wiano i ambicje. Matkę tak zbuntuję, że mi nie da za starego pójść. Będziesz ty albo żaden.

– To pogadaj z matką choćby jutro.

– Oj, Kaziu, Kaziu! Nie takie to proste, jak ci się zdaje. Ino tak se gadam ze złości. Matka cię szanuje, ale gdyby przyszło co do czego, to ani ona, ani ja ojcowej woli się nie sprzeciwimy. Trza by jakoś inaczej go przekonać.

– Ale jak?

– Żebyś ty choć ze cztery morgi więcej miał.

– Ano nie mam – burknął ze złością. – Ino własne ręce i przysięgę małżeńską mogę ci ofiarować.

– Kaziczku! Nie gniewaj się. Wiesz, że ino ciebie chcę.

– Tak? To chodź do stogu – mężczyzna błyskawicznie zmienił ton.

Franciszka zaśmiała się cicho.

– A ty ciągle o jednym.

– To co mam robić? Uciec z tobą w świat nie mogę, choćbym i chciał. W chałupie mam tyle gąb do wykarmienia.

– W końcu przecie coś się wymyśli. Byle matka na razie wybiła ojcu z głowy te swaty, to będzie dobrze.

– A skąd wiesz, że do ciebie organista swatów przyśle, a nie do Antośki?

– Tego nie wiem. I cała nadzieja w tym, że Antośka, jak ojciec, ambicje swoje ma. Lubi ładne rzeczy, do szkół chodzi, książki czyta i ciągle o mieście gada. Jej by się taki mąż nadał, któren jej w kapeluszu paradować pozwoli zamiast w chustce. – Zaśmiała się kpiąco. – A przecie organiścina kapeluszy do grobu nie zabrała.

– Obieście w tym samym dniu urodzone, to żadna ze starszeństwa nie korzysta – mruknął zamyślony Kazimierz. – Trza by tak urządzić, żeby w razie czego to o nią organista zaczął się starać. Wymyśl co. Przecie… mądra… jesteś… – Cmokania i gwałtowne szelesty połączyły się z sapnięciem dziewczyny.

– Kazik! Olaboga, przestań! – szeptała rozgorączkowana. – Daj tchu złapać…! No przestań. Florczakówna jestem, to po bożemu ma być, przed ołtarzem.

W tej chwili stojąca za rogiem Antonina usłyszała skrzypnięcie drzwi. Rozluźniła zaciśnięte z gniewu pięści i błyskawicznym ruchem porwała wiadra z ziemi. Zachlupotała woda. Kiedy w oświetlonym progu chałupy stanęła matka, Antonina była już w połowie podwórka.

– Antośka, Franka! Skaranie boskie z tymi dziewuchami! Ileż można czekać na wodę i mleko? Ojciec głodny, a zacierek nie ma z czego zrobić.

Zdyszana Antonina dopadła drzwi.

– Przepraszam, matko. Ślizgawica taka, a korba przy studni prawie zamarzła – tłumaczyła się. – Franki nie widziałam. Pewnie jeszcze w oborze grzeje się przy krowach – mruknęła z niechęcią i zniknęła w głębi sieni.

* * *

W ciemności izby słychać było równe oddechy śpiących. Michał kręcił się nieco na swoim łóżku, Franciszka prawie cała zniknęła pod grubą pierzyną.

Antonina stała w samej koszuli przy oknie. Wpatrywała się w księżyc wiszący nisko nad odległym wzgórzem. Lodowaty wiatr za szybą rozwiewał lśniące zaspy, nagłymi podmuchami unosił w powietrze miękki śnieżny pył, wirował z nim przez chwilę bezładnie, szamocząc się to w prawo, to w lewo, a potem cichł nagle i opuszczał go na ciemne nagie drzewa w sadzie jak znudzony łatwymi zalotami parobek, który za chwilę poszuka innej dziewuchy do tańca.

W nocnym świetle twarz Antoniny nabierała śnieżnej białości, a rozpuszczone jasne włosy połyskiwały czystym srebrem. Tylko wąskie, zaciśnięte ze złością usta i zmarszczka na czole psuły ten niemal anielski wygląd.

„Ja? Organiściną? Niedoczekanie! – myślała z gniewem. – Wołem roboczym przy tym starym pijaku być nie zamierzam. Choćby mnie ojciec miał kijem sprać, nie pójdę za niego i już!… Ksiądz mówił, że każdy ma wolną wolę. A co to ja gorsza niż Franka? Też chcę, żeby się ktoś we mnie rozmiłował. I żeby delikatny był, miły, w rozmowie gładki… – Spojrzała z ukosa na śpiącą siostrę. – Taka głupia jak ty nie będę. – Zaciśnięte usta drgnęły ze złością. – Za gołodupca nie pójdę! Biednemu zawsze wiatr w oczy, a ja chcę ciepłego domu, prawdziwej sukni i dziewki do posług. Dość mam roboty w polu. Teraz wszyscy do miast się przenoszą, do fabryk. Jeżdżą koleją, chodzą każdego dnia w butach i nie martwią się, czy deszcz, czy pogoda – rozmyślała, odwracając się na powrót do okna. – Czy ja chcę czego złego? Niech się Franka wyda za Kazika, ale mnie niech zostawią w spokoju. Dla rodziców i tak ważny tylko Michaś – westchnęła, po czym zmrużyła oczy. – Ale wszystkie twoje pomysły, siostro, nie zdadzą się na nic. Dla twoich głupich amorów ja nie dam się sprzedać organiście!”. Tupnęła nogą.

W głębi izby skrzypnęło łóżko. Franciszka uniosła głowę.

– Antosia? Co ci to? – szepnęła zaniepokojona, widząc siostrę zastygłą przy oknie.

Dziewczyna nie odpowiedziała. Franciszka cicho wygrzebała się z pościeli i na palcach podeszła bliżej.

– Siostrzyczko? Śpisz? – spytała przestraszona.

Antonina drgnęła. Zamrugała powiekami.

– Co? Nie, nie śpię, rozmyślam.

– Teraz, po nocy? – Nie wydawała się przekonana. – Chodź do łóżka. Zimno. – Ujęła ją pod ramię i lekko pociągnęła za sobą.

Antonina ułożyła się pod pierzyną obok siostry.

„A może by tak poudawać? Tyle się w dzieciństwie nasłuchałam, jaka to ja dziwna jestem. Po doktorach mnie włóczyli. Teraz nikt już nie pamięta, ale… Ciekawe, czy chorą żonę chciałby wziąć ten staruch?” – pomyślała i uspokojona zamknęła oczy.

Rozdział III

Nad ranem wiatr ustał całkowicie i przyroda zamilkła. Szary świt z ociąganiem budził się wśród padającego cicho śniegu. Lekkie, zimne piórka sypały się z nieba jak z rozdartej przypadkiem pierzyny i osiadały grubą warstwą na drzewach, dachach, drogach i nawet na płotach, dając każdej sztachecie grubą śniegową czapę.

Michał pierwszy usłyszał krzyk starego Pawła. Wyskoczył z łóżka, ziewnął, złapał w przelocie kapotę i wybiegł z chałupy.

– Matko! – po dłuższej chwili w sieni rozległ się jego głos.

– A co tam się dzieje?

– Pawłowi cosik się w nogę stało.

Podpierając kuśtykającego parobka, z trudem wszedł z nim do rodzicielskiej izby. Tuż za nimi pojawiły się zaspane siostry.

– A cóż to? – gruby głos ojca rozległ się jeszcze z pościeli.

– Wybaczcie, gospodarzu – syknął parobek. – Odwalałem śnieg z podwórka i rymnąłem nagle jak długi. Chyba cosik mi w kostce chrupło.

– Nasermater! Jakżeś to zrobił, chłopie?

– A koło obory jakiś lód był pod śniegiem. Jak żem poleeciał! Aż mnie zamroczyło.

„Koło obory?” – zmartwiła się w duchu Antonina, przypominając sobie wczorajsze wiadra z wodą.

Karolina, obejrzawszy nogę parobka, wyprostowała się ze stęknięciem.

– No, nie ma co. Trzeba zrobić okład i dzisiaj jakoś sobie bez Pawła poradzicie. Może to nic takiego i wystarczy poczekać – oznajmiła. – Michaś, przynieś lodu spod studni. Franka, zagotuj wodę, trzeba będzie zaparzyć ziół na okład – zarządziła, oglądając się na dzieci. – Antośka, a ty co z taką głupią miną stoisz? Ruszże się! Do obrządku! Zwierzęta głodne czekają.

Wszyscy rozbiegli się do przydzielonych zajęć, ale dzień, który zaczął się od złej nowiny, toczył się już jak zauroczony.

Antonina ze smętną miną kręciła się wokół Pawła, którego jej matka umieściła w codziennej izbie koło pieca i kazała mu wypoczywać z nogą ułożoną na ławie. Franciszka co chwilę ukradkiem zerkała przez okno, jakby kogoś wypatrywała. Gryzło ją jakieś zmartwienie i wszystko jej leciało z rąk. Michał zżymał się w duchu, bo chętnie urwałby się na wieś, ale musiał zostać i całą robotę za siebie i za parobka zrobić bez szemrania, tym bardziej że ojciec pilnie go doglądał i nawet przy koniach nie dał mu spokojnie posiedzieć.

– Zostaw już to zgrzebło. Ino byś się w stajni chował – utyskiwał Jędrzej, także bez humoru. – Sam to zrobię. Ty idź, narąb drewna dla matki, bo już tam wyrzeka, że gaśnie pod kuchnią. Ja nie mam dziś głowy do babskiego tondrania.

Niewyspana Karolina po nocy spędzonej na rozmyślaniu o losie dzieci starała się, jak mogła, trzymać nerwy na wodzy, skoro wybierała się do spowiedzi. Pilnowała pracy córek, a sama naprawiała rozdarcie w spodniach męża, ale co chwilę rzucała robotę i niespokojnie wyglądała na podwórko. Czekała na obiecaną do pomocy siostrę Kazimierza, bo czas był już najwyższy brać się do pieczenia chleba, lecz robota jakoś nie szła tego dnia.

Franciszka, która lubiła sama miesić ciasto i nie pozwalała się w tym wyręczać, niemrawo plątała się między komorą a dzieżą, to dosypując mąki, to dolewając wody, to znów zamyślając się bez przyczyny, że aż matka traciła cierpliwość, siłą powstrzymując się od przygany.

Tylko parobek, choć noga rwała go z bólu i puchła w oczach, nie martwił się o nic. Siedział niby gospodarz koło ciepłego pieca, rozanielony jak rzadko kiedy, w milczeniu pogryzał chleb z cebulą, pił ciepłą kawę zbożową i wpatrywał się w monotonnie padający za oknem śnieg.

Do spowiedzi poszli wszyscy razem, zostawiając tylko Pawła. Antonina przed wyjściem przepraszała go za swoje przewiny znacznie gorliwiej, niż to nakazywał zwyczaj, ale nikt na to nie zwrócił uwagi, zajęty rozmyślaniem o swoich własnych grzechach.

Kiedy wrócili, zastali w chałupie śpiącego na ławie parobka i małą Kaśkę od Kazimierza. Skromna, cicha dziewczynka siedziała nad cebrzykiem z wodą i sprawiała ryby, które jej brat złowił dla Florczaków na święta.

– No nareszcie! – Karolina się ucieszyła, rozgrzewając ręce nad płomieniem. – Może w końcu robota pójdzie lepiej. Zostaw te ryby, dziecko, Franka je później dokończy. Najpierw coś zjesz, boś pewnie bez śniadania przyszła, a tu już południe, co?

Dziewczynka uśmiechnęła się nieśmiało i skinęła głową.

– Od razu trzeba ci było iść do komory i wziąć sobie chleba ze smalcem, a nie czekać na nas. – Ciepłym gestem położyła jej dłoń na ramieniu. – Siadaj.

– Gdzieżbym śmiała, gospodyni, po cudzej komorze szperać – odparła chudziutka dziesięciolatka.

W Karolinie zawsze budziła uczucia opiekuńcze, więc i tym razem dostała szybko ciepłego mleka i grubą pajdę chleba.

– Michaś, wynieś no białego sera dla Kasi. I tę chustkę czerwoną, co na kołku wisi w mojej izbie. Będzie w sam raz dla niej.

– Dziękuję, gospodyni. – W oczach dziecka błysnął zachwyt.

– Nie ma za co, no jedz.

– Ja też jestem głodny, matko! – krzyknął chłopak z głębi pomieszczenia. – Kuśnąłbym co nieco przed robotą.

– Wy z Franką to chyba po dwa brzuchy macie, nigdy wam dosyć – mruknęła rozbawiona Karolina. – Weź sobie kawałek chleba i wracaj do ojca, do stajni. Nie marnuj czasu po próżnicy.

Zaraz też pogoniła Franciszkę do dzieży, by sprawdziła, jak ciasto chlebowe wyrosło. Pachnące piernikowe ciasteczka upiekła już z córkami dzień wcześniej, ale większość potraw świątecznych wciąż czekała na przygotowanie.

Antonina miała skończyć porządki i przystrajanie paradnej izby, ale nie zdążyła nawet zdjąć kościelnego ubrania, gdy usłyszała stamtąd okrzyk matki:

– Antośka, sanie od doktora przyjechały! Weź no ten koszyk, który dla nich naszykowałam i… – raptem ucichła.

Stała przy oknie i pocierała dłonią zamarzniętą szybkę. Rozpoznała sanie z miasta, gdy tylko na drodze rozległo się brzęczenie dzwoneczków przy uprzęży. Jednak osoba, która się z nich gramoliła, nie wyglądała na znaną jej służącą. Zmrużyła oczy, by przez białą zasłonę padającego śniegu dojrzeć tajemniczego gościa.

– Matko Przenajświętsza! Doktorowa? – szepnęła zdumiona.

Zobaczyła, że ze stajni wybiega Jędrzej, a tuż za nim Michał. Obaj pomogli wysiąść z sań kobiecie w ciemnym, długim płaszczu i futrzanej czapce.

– Jeszcze mi gości brakowało. Cóż to za dzień dzisiaj? – sapnęła niezadowolona Karolina. – Same kłody pod nogi.

– Matko?

– No nie stój jak copa, idź drzwi odewrzeć! – rzuciła do Antoniny i odruchowo poprawiła chustkę na włosach.

Zdążyła jeszcze zapalić lampę, by rozjaśnić szarość dnia, gdy doktorowa, strząsając z siebie śnieg, weszła do środka.

– Prosimy, prosimy – rozległ się zadowolony głos Jędrzeja. – Gość w dom, Bóg w dom. U nas skromnie, ale zagrzeje się pani doktorowa przy piecu i ciepłej herbaty napije. Nastaw no, Karolciu, samowara. – Mrugnął z uśmiechem na żonę. – Pani doktorowa sama po prowiant przyjechała, ale że niezwyczajna jest takiej drogi, to przemarzła.

– Nie trzeba samowaru, panie Florczak, wystarczy coś ciepłego dla przepłukania gardła – odparła starsza kobieta.

Rozpięła płaszcz, poprawiła suknię i sztywno usiadła na krześle, które usłużnie podsunął jej Michał.

– Służąca mi zaniemogła i sama musiałam się sprawunkami zająć. A mój małżonek żadnych ryb na Wiliję jeść nie chce, tylko te od państwa – tłumaczyła wolno, rozglądając się z ciekawością po izbie.

Schludne, czyste pomieszczenie, przyozdobione po wiejsku, ale gustownie, najwyraźniej zyskało jej aprobatę. Z wdzięcznością przyjęła z rąk Karoliny kubek z gorącą kawą zbożową.

– A to nieszczęście jak i u nas. – Jędrzej przysiadł się do gościa. – Nasz parobek dzisiaj nogę obtłukł na lodzie.

– Tak? – mruknęła kobieta niezbyt zainteresowana. – To przykre.

– Antośka, wynieś do sań koszyk dla pani doktorowej – poleciła w tym czasie Karolina, wychylając się do sieni.

Ta wizyta zupełnie ją zaskoczyła. Jeszcze bardziej dziwiła ją radosna mina męża, który niemal nadskakiwał gościowi i nawet zaproponował poczęstunek. Kiedy usłyszał odmowę, zaczął się chwalić pełną komorą, urodzajem, gospodarką i dobrymi dziećmi, a nadymał się przy tym jak indor w zalotach.

Karolinie przyszło raptem do głowy, że mogłaby być zazdrosna, gdyby nie fakt, że doktorowa była od niej znacznie starsza, pomarszczona i chuda jak tyczka do fasoli.

– A gdzież to córki, pani Florczakowa?

– A gdzie by? Pracą zajęte po drugiej stronie chałupy.

– O, to widzę, Antosia. Wyrosła. – Doktorowa przywołała gestem dziewczynę, która właśnie wróciła z podwórka i tupała w sieni butami, otrzepując z nich śnieg. – Chodź tu, dziecko, pokaż się.

Antonina posłusznie weszła w krąg ciepłego światła i dygnęła. Wciąż miała na sobie trzewiki, których nie zdążyła zdjąć, gdy wróciła z kościoła, bielusieńki, haftowany kaftan przykryty wełnianą chustą mokrą od płatków śniegu oraz odświętną, długą niemal do ziemi spódnicę, którą uszyła matka. W uszach kołysały się jej złote kolczyki z bursztynowym oczkiem, jasne włosy związane były w długi, schludny warkocz, a na szyi błyskał medalik powieszony na rzemyku. Stanęła w tak pokornej pozie, skromnie spuszczając oczy, że Michał kryjący się w kącie z trudem powstrzymał parsknięcie.

– Wyładniałaś dziecko. I słyszałam, że się kształcisz.

– Tak, proszę pani. Skoro rodzice zezwalają, staram się ich nie zawieść – odparła cichym głosem.

Doktorowa pokiwała głową z uznaniem.

– A zdrowie ci dopisuje?

– Tak, proszę pani.

– Wszystkie dzieci posłałem do szkół, bo mnie stać. Tylko Frania do nauki nie ma serca, więc jej nie przymuszałem – wtrącił się dumny ojciec. – Za to obie córki są gospodarne i uczciwe, bo tak je matka wychowała – dodał chełpliwie. – A moja żona wie, co to dworskie chowanie.

Karolina uniosła brwi na taką niespodziewaną pochwałę, która zresztą nie sprawiła jej przyjemności. Na dodatek bystre spojrzenie doktorowej oceniającej Antoninę jak krowę na targu wcale się jej nie spodobało.

– Zaniosłaś? – spytała cicho.

– Tak, matko.

– To idź pomóc siostrze.

Doktorowa podniosła się, jakby nagle straciła zainteresowanie wizytą.

– Bóg wam zapłać, pani Florczakowa. Jaka zapłata się należy za towar? – spytała.

Jędrzejowi aż uśmiech zamarł na ustach. Spojrzał na żonę, równie zaskoczoną co on.

– A gdzież byśmy za świąteczne podarki mogli brać zapłatę? Niech idzie na zdrowie – odparł zamiast Karoliny i ruszył w ślad za gościem do wyjścia.

Doktorowa przystanęła jeszcze przed uchylonymi drzwiami do drugiej izby. Szły stamtąd smakowite zapachy, ale nie to ją zatrzymało. Krytycznie przyjrzała się Franciszce, która pochylała się właśnie nad dzieżą, formując kolejny bochenek. Była czerwona z wysiłku, bosa, w codziennej koszuli i krótkiej domowej spódnicy. Ręce aż po łokcie umazane miała burym ciastem.

Ucieszona wieścią od Kasi, że Kazimierz przyjdzie do nich wieczorem po swoją małą siostrę, zajęła się pracą tak gorliwie, że nawet nie zwróciła uwagi na niecodziennego gościa. Cóż ją zresztą mogła obchodzić jakaś obca kobieta? Musiała uporać się z mnóstwem pracy, żeby choć na chwilę wyjść wieczorem przed chałupę i niby przypadkiem porozmawiać z ukochanym.

Doktorowa, serdecznie żegnana przez Jędrzeja, wsiadła do sań, ale zanim odjechała, nachyliła się jeszcze do niego.

– Gdyby waszemu parobkowi po świętach się nie poprawiło, panie Florczak, to może przywiezie go pan do męża? Lepiej, żeby lekarz na to spojrzał. Niech pan przyjedzie do nas po świętach. Koniecznie – powiedziała z naciskiem.

Mężczyzna się uśmiechnął.

– Dobrze, przyjadę na pewno. Paweł jest dla nas prawie jak rodzina, nie będę grosza skąpił na jego zdrowie. – Skinął głową. – Wesołych świąt.

Wracając do chałupy, pomyślał, że Karolina na pewno weźmie go na spytki. Postanowił zadziałać pierwszy.

– Ot widzisz, żono, to się nam po latach trafiło, że doktor chciał raz zapłacić. Cóżeś im tam zapakowała?

– To co zawsze. – Wzruszyła ramionami. – Kiełbas, jajek, masła i ryb. Pobożniej byłoby to Kazimierzowi do chałupy zanieść niż temu bogaczowi, ale cóż… z ludźmi trzeba jakoś żyć.

– I dobrze. – Jędrzej zatarł ręce, ale szybko się zreflektował. – No, do roboty, dziewczyny! Michaś! Chodź ze mną do lasu, póki ciemnica nie idzie. Podłaźniczkę trza znaleźć i chojary do przystrojenia obrazów. Ruszaj się!

Karolina nie zdążyła o nic spytać, bo zanim się obejrzała, mąż z synem zniknęli z chałupy.

„Dziwne to wszystko jakieś w tym roku – pomyślała zaniepokojona. – Co to będzie dalej?”.

* * *

W wigilijny poranek każdy wstał wcześnie, żeby się potem przez cały rok nie lenić i nie zasypiać przy pracy. Wszyscy pilnowali też języka i zachowania, bo nikt sobie kłótni i swarów na nowy rok nie życzył, więc dom już od świtu trwał w podniosłym nastroju.

Przyroda także znieruchomiała z wyczekiwaniem: wiatr zgubił się w lesie, śnieg przestał sypać, chmury na niebie prawie zastygły. Tylko hałaśliwe stadka wróbli rozweselały zimną ciszę, skacząc po gałęziach krzewów, świergocząc na dachach i opadając chmarami na podwórka, by wydziobać ze śniegu to, co gospodarze zgubili, niosąc jedzenie do obór i kurników.

Jędrzej zgodnie ze zwyczajem nalał trochę lodowatej wody do miednicy ustawionej na zydelku. Potem z powagą sięgnął do sakiewki, wygrzebał z niej kilka monet, w tym jedną złotą, i wrzucił je z pluskiem. Jako gospodarz pierwszy obmył sobie twarz, szyję i ręce, potem ustąpił miejsca żonie, wreszcie dopilnował, by dzieci i nawet parobek zrobili to samo.

– By nas z łaski Boga dostatek i zdrowie nie opuszczały przez cały rok, na pożytek nasz i innych ludzi – powiedział donośnie, potem starannie wytarł wszystkie monety.

Ponieważ śniadania tego dnia nie było, zabrali się do swoich powinności, starając się wszystko wykonywać niespiesznie i z godnością. Dopiero w południe, kiedy dzwon kościelny wydzwonił na Anioł Pański, po wspólnej modlitwie Karolina odkroiła każdemu grubą kromkę chleba, którą mogli popić czystą wodą.

Do wieczora już wszystkim burczało w brzuchach, tym bardziej że chałupa pełna była smakowitych aromatów: placków pachnących miodem i orzechami; gęstej doprawionej kminkiem kapusty z mięciutkim małym grochem; wywaru z prawdziwków zebranych jesienią, który czekał na dolanie żurowego zakwasu; klusek z makiem sprawiedliwie ukręconym przez dziewczyny na zmianę, aby każdą z nich spotkało szczęście w małżeństwie. Na piecu gotowały się też pierogi z kapustą, pyrkał wolno barszcz z czerwonych buraków, czekając, aż zanurzy się w nim duży biały groch, a mdląco słodki aromat wędzonych gruszek i śliwek unosił się z parującego garnka z ciemną od owoców wodą.

Karolina osobiście pilnowała dań. Zostawiła w rękach Franciszki smażenie ryb na oleju lnianym, a sama odlała połowę owocowego wywaru na kompot. Do pozostałej części dodała kaszy jęczmiennej i mieszała ją wolno, by się nie przypaliła na ogniu.

– Frania, kiedy już skończyłaś z rybami, przynieś miodu do siuśpaja. A potem idź się przebrać i pomóż Antosi ozdabiać izbę – poprosiła łagodnym tonem. – Niedługo pierwsza gwiazdka. Niech Michaś zerknie na niebo.

Franciszka podała jej garniec i przez chwilę patrzyła, jak matka zagęszcza kaszę z owocami ciemnym, gęstym miodem. Odetchnęła głęboko, z przyjemnością – ten zapach pamiętała z dzieciństwa. Zawsze wywoływał uśmiech na jej twarzy i nawet teraz pozwolił jej zapomnieć o tęsknocie za Kazimierzem, o którym myślała przez cały dzień, bojąc się jednocześnie, że z tego powodu tęsknić tak będzie za nim przez kolejny rok.

– Idźże, córuś – ponagliła ją matka.

W paradnej izbie Franciszka zastała przyodzianego już odświętnie ojca. Tego dnia pozwolił zapalić aż dwie lampy, by wydobyły z cienia przystrojone pomieszczenie.

Za święte obrazy wetknięto pachnące lasem zielone gałązki jedliny, na ścianach złociły się słomiane gwiazdy i kolorowe wycinanki, a w kącie pod oknem stał wielki snopek zboża. U powały na belce zawisł pająk ze słomy, piór i grochu oraz pachnąca igliwiem podłaźniczka ustrojona gwiazdami wyciętymi z kolorowych opłatków, pachnącymi korzennie aniołkami z piernika, orzechami, jabłkami i niebieskimi wstążkami, które zwisały tuż nad stołem. Prawie wszystkie ozdoby wykonała Antonina, która miała do tego szczególny talent.

Zanim córki rozłożyły śnieżnobiały, mocno wykrochmalony obrus, Jędrzej rozsypał na stole sporą garść zboża i ułożył siano. Misy z parującymi potrawami zaczęto wnosić dopiero, gdy zziębnięty, ale zadowolony Michał przyniósł nowinę, że zobaczył pierwszą gwiazdę.

Przy stole każdy zajął należne mu miejsce, ale zostawiono jedno puste dla zmarłych przodków. Na końcu przykuśtykał gładko zaczesany Paweł, który mimo ułomności zadbał jeszcze o pełne żłoby w stajni i oborze oraz o suty posiłek dla psów stróżujących.

Wzruszona Karolina trochę drżącym głosem przeczytała fragment Ewangelii z modlitewnika swojej matki, jak co roku z trudem powstrzymując łzy, później Jędrzej przełamał się bielutkim opłatkiem z żoną. Córki i syn z pewnym onieśmieleniem wysłuchali rodzicielskich życzeń i z szacunkiem ucałowali ręce ojca i matki. Do stołu zasiedli dopiero po modlitwach. Choć pościli cały dzień, czekali, aż pierwszy z każdej miski nałoży sobie Jędrzej, po czym jedli wolno, w milczeniu.

Do końca wieczerzy, zgodnie ze zwyczajem, nikt nie odkładał łyżki, nikt też nie podnosił się od stołu, aż wszystkie potrawy zostały spróbowane, by nie zabrakło im przez cały rok tego, co dają pola, lasy, woda i ogród.

Gdy pierwsza kolęda zabrzmiała pięknymi głosami żony i córek, roztkliwiony Jędrzej nieco fałszywie dołączył do śpiewu. Michał z parobkiem, najedzeni do syta, lekko przysypiający na krzesłach od ciepła bijącego z pieca, mamrotali tylko coś pod nosem.

– No kochani, w tę świętą noc trza nam jeszcze do bydlątek zajrzeć z anielskim chlebem – obudził ich gromki głos Jędrzeja. – I to zanim północ wybije, żebyśmy ich głosów nie posłyszeli.

Na te słowa dziewczyny spojrzały na siebie porozumiewawczo. Zanim wstały, każda z nich sięgnęła nieznacznie pod obrus, a potem szybko schowała ręce za siebie i usunęła się do kąta. Michał pomagał w tym czasie ojcu wyciągnąć spod obrusa trochę siana, które wraz z pokruszonym chlebem i kolorowymi opłatkami dla zwierząt ułożyli w misce trzymanej przez Karolinę.

– I co? – szepnęła cichutko Franciszka do siostry. – Która pierwsza?

– Razem – odparła równie cicho Antonina.

Stojąc bokiem do zajętych domowników, wyciągnęły ręce zza pleców. Obie trzymały w dłoniach proste, zielone źdźbła ususzonej trawy.

– Jeszcze w tym roku wyjdziemy za mąż – wyszeptała Franciszka, jednak w jej głosie było słychać raczej niepokój niż radość.

– Ale twoje siano jest dłuższe i mniej pokręcone. Będziesz żyć długo w tym małżeństwie. – Antonina była równie poważna.

– Dziewczyny, co wy tam szepczecie? Idziemy. – Drgnęły na głos matki.

Przyodziali się nieco i jak z procesją obeszli zagrodę. Karolina wrzuciła najpierw okruchy opłatków do studni, by woda zawsze była w niej czysta i przynosiła zdrowie domownikom, potem z pomocą córek nakarmiła krowy, konie i owieczki, sprawiedliwie rozdzielając to, co miała w misce, na koniec rozrzuciła resztki w kurniku, wśród gdakania i gęgania cisnącego się jej do rąk ptactwa.

Na pasterkę poszli razem, zamknąwszy starannie wszystkie drzwi. Szli powoli, wśród skrzypiącego pod butami śniegu, taktownie pilnując, by stary Paweł, podpierający się wystruganym dla niego kosturem, nadążał za nimi bez wstydu. W drodze spotykali sąsiadów i znajomych, więc pozdrawiali się gromko imieniem Bożym.

Z każdej chałupy wychodziła grupka ludzi z przenośną latarenką, bardziej dla odstraszenia dzikich zwierząt niż dla słabego światła. Niektórzy szli z bliska, podchodząc tylko do drogi rozjeżdżonej saniami, inni z daleka przedzierali się przez zaspy, zagajniki i skuty lodem strumień. Nim dotarli do odnowionego kościoła, stali się drżącym od małych światełek tłumem widocznym w ciemności i znikającym dopiero w szeroko otwartych drzwiach świątyni. Rozświetlony kościół przyjął ich dźwiękiem organów, a wierni, upadając na kolana, powierzali Dzieciątku prośby i marzenia o szczęśliwej przyszłości, wierząc, że mogą stać się lepsi i że wytrwają w swych postanowieniach przez cały rok.

Po powrocie Florczakowie przekąsili jeszcze co nieco z wigilijnego stołu, a potem, zostawiając wszystkie resztki w misach dla dusz zmarłych przodków, poszli spać do codziennej izby. Tam na podłodze Michał rozścielił już grubą warstwę słomy i siana, więc nie rozbierali się nawet ze świątecznego odzienia, tylko kładli pokotem do snu, jeden obok drugiego, przykrywając się kożuchami.

Jędrzej, Antonina i Michał zasnęli w okamgnieniu. Karolina leżała jednak długą chwilę w ciemności, myśląc o swoich rodzicach i o tych kilku Wigiliach spędzonych z nimi, które już dawno zniknęły jej sprzed oczu we mgle zapomnienia. W końcu jednak zwróciły jej uwagę westchnienia, które wyraźnie dało się słyszeć w izbie, mimo pochrapywania męża. Franciszka wierciła się, szeleszcząc słomą, jakby leżała na grochu albo na kamieniach.

Ona także nie mogła zasnąć. Myślała o Kazimierzu, którego udało się jej zobaczyć w kościele po męskiej stronie. Myślała o tym, jaka to szkoda, że on nie umie czytać, bo mogłaby ukradkiem wetknąć liścik dla niego do ręki małej Kasi stojącej wraz z siostrami z tyłu. Myślała o ognistym spojrzeniu młodego mężczyzny, które posłał jej, gdy go mijała, wychodząc po mszy za rodzicami. I gorąco przepraszała Dzieciątko, że zamiast złożyć swe myśli u Jego stóp przy żłobku, ona wciąż czuła na sobie wzrok ukochanego i serce wyrywało się jej nie do ołtarza, ale do ciemnego kąta pod chórem.

„Co się dzieje z tą dziewczyną? – troskała się w myślach Karolina, słysząc kolejne westchnięcie. – Na niczym nie może się skupić, zamyśla się, robota jej leci z rąk. Czy ona się przypadkiem nie zakochała? Ale w kim?”.

* * *

Karolinę obudził ból pleców. Nienawykła do spania na twardej podłodze z trudem podniosła się i otrzepała słomę ze spódnicy. Świt ledwie szarzał na horyzoncie, choć piał już trzeci kur. Spojrzała na męża zagrzebanego wśród siana. Uśmiechnęła się z czułością.

„Święto dzisiaj. Niech pośpi sobie do woli” – pomyślała, wybierając źdźbła z siwiejących włosów.

Zdziwił ją brak syna na posłaniu, bo on jak ojciec lubił długo spać; nieobecność Franciszki nie zwróciła jej uwagi. Krowy cicho porykiwały w oborze, więc pomyślała, że córka już tam pobiegła z samego rana. W odróżnieniu od siostry Franciszka lubiła pracę w gospodarstwie, a krowy były jej bliższe niż Michałowi konie i psy, o które dbał razem z parobkiem bardziej niż o siebie.

Odmawiając w myśli pacierz, cicho poszła na drugą stronę, by zacząć oporządzać izbę po wczorajszej wieczerzy.

– Matulu.

Głos syna przestraszył ją, bo dobiegał gdzieś z góry.

Odwróciła się. Chłopak siedział na zimnym przypiecku i pogryzał piernikowego ludzika.

– A co ty tu robisz? Jużeś się za frykasy złapał? – Nawet jeśli chciała zabrzmieć karcąco, nie udało się. – Źle spałeś, synuś?

– Nie, ino mi się całą noc kiełbasa śniła, ta mocno czosnkiem pachnąca, co w komorze czeka. – Mlasnął i się oblizał. – Aż mnie skręciło z głodu.

– No już dobrze, dobrze. Dzisiaj święto, to dostaniesz i kiełbasy, i mięsa. – Oczy śmiały się jej do tego młodzika, po którym już widać było, że wyrośnie na przystojnego mężczyznę. – Złaź z pieca, pomożesz mi.

Chłopak zeskoczył raźno.

– Matulu?

– No co tam?

– Myślicie, że przyszli w nocy?

– Kto?

– Zmarli. Siedziałem tu od pierwszego piania i myślałem, czy coś ze stołu zniknęło, ale nie pamiętam, co żeśmy wczoraj na misach zostawili. Śpiący byłem.

– Oj synuś, synuś. – Karolina pogłaskała go po jasnych włosach. – To Panajezusowa sprawa, czy wypuszcza dusze, by odwiedziły bliskich. Powiadają, że zmarli mogą czuwać nad nami z nieba. A misy na stole tylko dla tradycji zostawiamy, bo tak robili twoi przodkowie. Twój ojciec mnie tego nauczył, bo ja… we dworze tak się nie robiło. – Spochmurniała trochę.

– Matulu.

– No?

– Opowiedzcie o moim dziadku – poprosił ośmielony tym, że jest z matką sam na sam, co się rzadko trafiało.

– O Florczaku? Nie znałam go, umarł dwa lata przed naszym ślubem – zaczęła, ale chłopiec pokręcił głową.

– Nie, to już mi ojciec opowiadali. O dziadku Ludwiku mi powiedzcie. Zastanawiałem się, co by zjadł z naszego stołu, gdyby przyszedł, ale nie wiem, co lubił.

Karolina zamarła. Prośba syna przestraszyła ją.

– Jezus Maria, dziecko! Co to za dziwne myśli przychodzą ci do głowy? – Przeżegnała się szybko.

– Zwyczajne. Gadaliśmy o tym z chłopakami na dziady jesienią, bo ten Piotrek od komorników zza strumienia mówił, że ksiądz ma rację i zmarłym z jedzenia na cmentarzu nic nie przychodzi. Ale on zawsze głodny, to i nie dziwota, że mu było żal wtykać między groby.

Mówił coś jeszcze, jednak Karolina nie słyszała. Serce zaczęło jej walić jak młotem. Niespodziewanie przyszła jej do głowy osobliwa myśl: uświadomiła sobie, że wpatrujące się w nią bystre szare oczy chłopca są żywym odbiciem spojrzenia kogoś zupełnie innego.

„Boże mój! – pomyślała z lękiem. – To znikanie Michasia z chałupy, kiedy się go tylko z oczu spuści, to latanie za dziewuchami, te pogaduszki i śmiechy z każdą młodą we wsi i te konie, które kocha… To nie po stryju Józefie on to ma. To po moim ojcu!”.

Nigdy tego nie zauważyła, a może po prostu nie skojarzyła, bo obrazy przeszłości zatarły się we wspomnieniach. Jednak teraz nie mogła się wprost oderwać od zawadiackiego szarego spojrzenia. Jakby czas się cofnął, a ona bała się spłoszyć tę przerażającą, ale wytęsknioną chwilę, gdy znów mogła spojrzeć na swego ojca.

– Matulu?

Otrząsnęła się.

– Coś ty chciał? – bąknęła półprzytomnie.

– No o dziadku Ludwiku…

– A, o dziadku.

Błyskawicą przemknęło jej przez głowę kilka niewesołych myśli.

„Jeśli on będzie podobny do mojego ojca…”. Postanowiła zadziałać póki czas.

– Twój dziadek był dobrym człowiekiem i bardzo kochał swoją rodzinę, ale… Widzisz, czasem trzeba się na cudzych grzechach uczyć, żeby siebie od biedy wyratować. Pamięć o przodkach jest święta, ale oni byli tylko ludźmi. Twój dziadek też miał… słabości. Niedobre słabości, które go przywiodły do zguby.

– Nie rozumiem.

– Bo z dziadkiem Ludwikiem to było tak, że… – zaczęła, poczuła suchość w gardle i stchórzyła. – Że ja mało pamiętam.

– Matulu!

– Mówię prawdę. Sześć lat miałam, kiedy rodzice pomarli, jedno za drugim w ciągu tygodnia – tłumaczyła przejęta. – Zapomniałam, co ojciec lubił jeść.

Gdyby Michał był starszy lub bardziej na cudze smutki czuły, zrozumiałby, że jego prośba rani ją do głębi. Ale jak to młody, żyjący beztroską wypieszczonego dziecka, nie zauważył ani zmarszczki na czole matki, ani jej przyspieszonego oddechu. Patrzył za to z ciekawością. Chciał usłyszeć historię jak ze starej książki, którą czytywała im w dzieciństwie – o czasach tak dawnych, że nieprawdziwych, ale jakże ciekawych, kiedy to po świecie chodzili polscy królowie, a piękne panny ze dworów zakochiwały się bez pamięci w odważnych młodzieńcach.

– Biedna byliście, matulu – mruknął tylko. – Ale opowiedzcie, jaki był. Czemu tak szybko pomarł?

– Czemu? – zastanowiła się zdenerwowana. – Tak się czasem nieszczęście przytrafia człowiekowi. Jak u Kazimierza – dodała szybko. – Jego też rodzice osierocili.

– To od zwykłej choroby dziadek pomarł? Jak inni? – Wydawał się rozczarowany.

– Nie… – mruknęła, zerkając na święte obrazy i myśląc, jak by tu prawdę ominąć, a nie zgrzeszyć. – Moja matka pracowała we dworze jako bona, opiekunka chorej panienki – zaczęła wolno. – Ojca dziedzic do koni przyjął, by nad stajennymi miał dozór. Słuchały się go konie jak rzadko kogo – szepnęła, niespodziewanie dając się porwać wspomnieniom. – Do ludzi zresztą też miał serce. Z każdym umiał zagadać, czy to dziedzic był, czy chłop w polu. Lubili go. A że przystojnym był mężczyzną, to najbardziej kobiety się za nim oglądały – mówiła cicho, zapatrzona gdzieś w dal, jakby zapomniała, dla kogo snuje opowieść. – Nie raz, nie drugi matka mu o to awantury robiła, ale że się kochali żarliwie, to zawsze mu przebaczała. A on dobrym ojcem był, na kolanach mnie sadzał, legendy różne opowiadał, z miasteczka zawsze cukierków mi przywiózł… Jedno, nad czym panować nie potrafił, to że go do kieliszka ciągnęło – powiedziała zamyślona. – I z tego całe nieszczęście. Pamiętam, jak mówił, że po trzeźwemu za dużo smutków mu się przypomina, za dużo przyjaciół, co w jakichś walkach poginęli, i że kajdany jakieś go gniotą niby więźnia. A po gorzałce było mu na duszy lekko.

– I co, matulu?

Zaskoczona Karolina wróciła do rzeczywistości.

– No, jak to co? – bąknęła zdenerwowana, że sekrety z przeszłości same jej na wierzch wyszły. – O zmarłych nigdy źle się nie mówi, ale zapamiętaj sobie na całe życie, synuś, że od wódki tylko zło w małżeństwie idzie. Gdyby mój ojciec do karczmy nie biegał, tylko w domu z matką został… – przerwała, bo czuła, że nie może powiedzieć na głos tego, co od dziecka dusiła w sobie. – Więc jak cię kiedyś złapię w karczmie albo w cudzej chałupie przy kieliszku, to pamiętaj, że sama ojcowego rzemienia wezmę i spiorę cię na kwaśne jabłko!

– Oj, matulu!

– Dość już tego bajania! – Podniosła się stanowczo. – Świt już dawno, a tu nawet w piecu nienapalone.

Odwróciła się do kosza z drewnem i dopiero wtedy zobaczyła w drzwiach stojącą nieruchomo Antoninę.

– Niech będzie pochwalony, matko – bąknęła speszona. – Ojciec jeszcze śpi, to może ja do obrządku?

– Na wieki wieków, córuś. Nie, dziś święto, wypocznij sobie. Ja pójdę. – Zmieszana kobieta poczuła, że musi natychmiast wyjść z chałupy. – Sprzątnijcie z Michasiem ze stołu i strawę zacznij gotować. Zaraz wrócę.

– Matulu, ale nie dokończyliście – upomniał się chłopak tonem rozkapryszonego dziecka.

Karolina spojrzała na niego surowo, ale wczas przypomniawszy sobie, że w święty dzień nie wypada głosu podnosić, rzekła oschłym tonem:

– Co jeszcze chcesz wiedzieć o moich świętej pamięci rodzicach? Byli dobrymi ludźmi, ale żyli za krótko. I kochali się zbyt mocno. Moją matkę poniósł koń w lesie, bo się pewnie burzy przestraszył, a ojciec, świeć Panie nad jego duszą, nie mógł się z jej śmiercią pogodzić i w karczmie zalewał swoje żale. Potem, wracając do domu, wpadł do stawu i utonął – stwierdziła zimno. – Więc zanim ty kiedyś sięgniesz po kieliszek, synu, przypomnij sobie, że wódka może ci odebrać i rozum, i życie. Na nieszczęście twojej rodziny.

– Rozum?

Nie słuchała już jego pytań. Choć w izbie panował chłód, zrobiło się jej duszno i gorąco. Bez słowa zostawiła dzieci i wypadła z chałupy wprost na mróz. Stanęła przy oborze, w miejscu, którego nie było widać z okien żadnej izby, i oparła się o ścianę, czując słabość w nogach. Oddychała szybko. Mleczna para unosiła się z jej ust, osiadając drobniutkim szronem na rzęsach, rozognionych policzkach i włosach nieokrytych chustką. Spojrzała w szare, zasnute ciemnymi chmurami niebo.

„Wybacz mi, ojcze, że im powiedziałam – myślała gorączkowo. – Ale musiałam to zrobić. Dla dobra mojego syna… To twój wnuk! Chroń go, jeśli Pan Jezus pozwoli. Nie pozwól mu nigdy szukać pocieszenia w gorzałce! Oni muszą mieć zwykłe, dobre życie, bez lęku i czarnych myśli”.

Spuściła głowę. Zacisnęła powieki, by zatrzymać łzy, które napłynęły wbrew jej woli i piekły lodowatym zimnem na policzkach.

„Tobie już wybaczyłam, ojcze. Zapomniałam. Nie twoja to wina, żeś mnie samą na świecie zostawił. Ani matki – odruchowo poszukała zimną dłonią krzyżyka na piersi. – Własnego losu człowiek nie przemoże”.

Poczuła zawrót głowy. Dawno zapomniane obrazy napłynęły do niej raptem wbrew jej woli jak rzeka, która po wiosennych roztopach wyrywa się z brzegów bez opanowania: katafalk, a na nim spoczywające ciało matki w najlepszej sukni; duże, wolno spływające po świecy krople wosku, które chciała zatrzymać wzrokiem, by nie ubrudziły białych dłoni splecionych wokół gromnicy na martwej piersi; zawodzące tony pieśni śpiewanej przez klęczących wokół katafalku; drżące plecy ojca, który raptem podrywa się i wypada z oficyny.

Otworzyła oczy, wstrzymując oddech, ale obrazy nie zniknęły. Przyspieszyły tylko, jak przerażone zające gonione przez lisa: oto dworski podwórzec i koń obok stajni, wciąż zaprzęgnięty do uszkodzonego powozu; oto złamany dyszel linijki pozbawionej jednego koła; to ręka ojca, w której błyska siekiera wyrwana z pniaka przy drewutni; biegnący za nim z krzykiem stajenni; to kopyta przerażonego konia uniesione tak wysoko, że widać podkowy; a to czerwona, mazista krew spływająca po siekierze i po twarzy ojca. Stoi z bezsilnie opuszczonymi rękoma nad ciepłym końskim truchłem. I płacze.

– Nie! Nie chcę! – Gwałtownie potrząsnęła głową. – To wszystko przeszłość. Tego już nie ma. Nie jestem już sama, nie muszę się niczego bać! – szeptała, a skrzekliwa kłótnia srok przy kominie chałupy zagłuszała jej słowa.

Uspokajała się powoli. Serce odzyskało rytm, a ciało poczuło wreszcie lodowaty uścisk mrozu. Objęła się ramionami. Gdy zdecydowała się w końcu wrócić do chałupy, przez okienko obory dobiegł ją szloch. Nadstawiła uszu.

„Frania?” – zdziwiła się w myślach.

Uchyliła drzwi i zamrugała, usiłując w ciemności pachnącej wilgotną słomą i krowim nawozem odszukać sylwetkę córki.

– Córciu? Co się stało?

Zaskoczyła ją. Dziewczyna oderwała głowę przytuloną do ciepłego krowiego boku i gwałtownym ruchem otarła policzki.

– Matko? Ja zaraz… Zaraz skończę dojenie – tłumaczyła się nieco chaotycznie. – I przyjdę pomóc przy śniadaniu. – Pociągnęła nosem.

– Pytam, co się stało? Czemu tak chlipiesz, że aż krasule ci się przyglądają?

– Ja nic. Tak mnie jakoś naszło.

– Franiu, ja nie jestem głupia. Patrz, żebyś przy święcie kłamstwem nie zgrzeszyła – ostrzegła łagodnym tonem. – Przecież widzę, co się ostatnio z tobą dzieje. Przyznaj się matce, cóżeś zrobiła.

– Ja naprawdę nic, matko!

Umilkła. Nie mogła powiedzieć, że wyleciała z chałupy jeszcze przed świtem, licząc, że Kazimierz, jak to często bywało, będzie czekał na nią za oborą. Wypatrywała go tęsknie prawie pięć zdrowasiek, przebierając nogami w śniegu, aż w końcu musiała pójść do krów, żeby ją parobek ze stajni nie przyłapał.

– Oj, dziecko, dziecko – westchnęła Karolina. – No nic, przyjdzie czas, sama matce powiesz. Daj, pomogę ci przy tym dojeniu.

Przez chwilę w oborze słychać było tylko ciurkanie mleka do skopków i mlaskanie krów, przeżuwających wolno resztki ze żłobów.

– Trzeba pogonić Michała, bydlątka głodne czekają – Karolina przerwała ciszę.

Powolny ruch dłoni ciągnących wymiona i ciepło bijące od zwierząt uspokajały ją. Znów poczuła, że jest u siebie, bezpieczna; jest dorosłą kobietą i gospodynią, a nie małą, przerażoną dziewczynką. Teraz miała zupełnie inne kłopoty na głowie i to o nich powinna myśleć.

– Matko?

– Co, Franiu?

– Kiedyście matko szli za mąż za ojca, to z miłości?

Nieśmiałe pytanie córki zaskoczyło ją.

„Co się dzisiaj dzieje z tymi dziećmi?” – pomyślała i szybko odparła:

– Ja? Tak, chyba tak. Wiedziałam, że jest uczciwy, pracowity, łagodny w obejściu i pochodzi z dobrej rodziny. Biegał za mną oczyma, kiedym się tylko przy nim pojawiła. – Delikatny uśmiech zagościł na jej twarzy, tworząc sieć drobniutkich zmarszczek wokół oczu. – Kiedy się zdeklarował i nie wystraszył mojego ubóstwa, wiedziałam, że będzie dobrym mężem.

– Ale czy go kochałaś? – Podenerwowana dziewczyna aż zapomniała o odpowiedniej formie pytania. – Czy tęskniłaś za nim po nocach, że aż brakowało tchu? Czy myślałaś o nim we dnie, czekając niecierpliwie na spotkanie?

Zdumiona Karolina spojrzała uważniej na córkę. Zaczerwienione rozbiegane oczy i wilgotny nos, który dziewczyna ocierała ukradkiem brzegiem wełnianej chusty zarzuconej na ramiona, niepokoiły ją. Nie poznawała córki, a te dziwne pytania tylko utwierdziły ją w podejrzeniach – Franciszka musiała się w kimś zakochać.

– To nie twoja rzecz, córko – odparła, starając się zachować spokój. – Ale jeśli chcesz wiedzieć, często bywa tak, że miłowanie przychodzi dopiero po ślubie, kiedy widzisz, jak dobry jest człowiek, który ofiarował ci swój dom i opiekę.

– A czy nie lepiej pójść za tego, którego już się miłuje?

– Tak, jeśli to będzie ktoś godny. Ktoś, kto zadba o ciebie, kto zapewni ci dostatek i szacunek u ludzi, ochroni przed złem, wspomoże w utrapieniu – wymieniała, usiłując z miny córki wywnioskować, czy Franciszka myśli o konkretnej osobie, czy tylko o zamążpójściu jako takim.

– Ale mnie nie trzeba ojca, tylko męża – burknęła dziewczyna, bo nie wszystkie słowa matki się jej spodobały.

– No męża… wiadomo przecież… ojca już masz. – Zmieszana Karolina przez chwilę nie wiedziała, co odpowiedzieć. – Ale czasem lepiej nie miłować zbyt gorąco, bo i z tego są nieszczęścia – wyrwało się jej.

– Jakie?

Kobieta poczuła, że nie ma już więcej siły na kolejne wspomnienia.

– Teraz nie pora o tym rozmawiać, a i ty jeszcze za młoda na te sprawy jesteś. Weź mleko do przecedzenia. Idziemy.

Ruszyła za dziewczyną, bo nie chciała, by córka widziała jej minę. Był początek dnia, a ona już czuła się zmęczona.

„Michaś miał rację. Zmarli przychodzą do nas ostatnio, tylko że nie na wieczerzę, lecz do mojej głowy – pomyślała zmartwiona. – Tyle lat żyłam w spokoju, a tu nagle wszystko wraca… Po co znowu przyszliście? Czego chcecie?”.

Rozdział IV

Sprzeciw parobka na nic się nie zdał. W dzień świętego Szczepana, kiedy Florczakowie wrócili z kościoła, przynosząc ze sobą we włosach i w zakamarkach ubrania poświęcony owies, którym obrzucano się po mszy dla szczęścia i urodzaju, Jędrzej oświadczył staremu Pawłowi, że jutro jadą do doktora. Parobek wykręcał się, jak mógł, oczami prosił gospodynię o pomoc, ale Jędrzej się zaciął. Karolina, obejrzawszy nogę parobka, rzekła spokojnie, że opuchlizna zniknęła i zostały tylko zasinienia, ale mąż zdania nie zmienił. Minę miał przy tym nieco tajemniczą i dopiero kolejnego wieczora Karolina zrozumiała dlaczego. Nie o parobka mu chodziło.

– Jak to doktór chce wyswatać synowi naszą Antośkę? – spytała wstrząśnięta.

– Zwyczajnie. Pan Hieronim lata już swoje ma i czas mu do żeniaczki. Ponoć znowu do Krakowa chciałby uciekać. Dlatego mu ojciec żony szuka tutejszej, żeby się osiedlił przy rodzicach.

– A co nam, uczciwym ludziom, do tego? Niech sobie pannę w mieście znajdzie, kapeluszową.

– Antośka nie gorsza od tych, co na pensjach siedzą. Widać miastowi zrozumieli, że uczciwej i pobożnej dziewczyny lepiej na wsi szukać – tłumaczył. – Przecie po to grosza na szkoły nie skąpiłem, żeby dzieciom los zapewnić. I nareszcie to, com dawno zaplanował, zaczyna się spełniać z nawiązką. – Aż zatarł ręce z radości. – Na starość wszyscy nam się będą w pas kłaniali, zobaczysz.

– Mnie tam pokłony niepotrzebne – stwierdziła oszołomiona zdumiewającą wieścią. – A dzieciom wystarczy spokojny los i ludzkie poważanie.

– Toż właśnie mówię – cieszył się. – Nawet se wcześniej nie pomyślałem, że takie szczęście może się nam trafić.

– Zaraz, zaraz, spokojnie! – Karolina złapała się za głowę. – Jędrzeju Florczaku, czyś tyś rozum do cna postradał?

Przez chwilę panowała cisza.

– Co znowu, kobieto? – burknął. – To ja córkę na doktorową chcę ci wykierować, szacunek ludzki i dostatek jej zapewnić, a ty narzekasz? Ot, wdzięczność babska!

– Nie narzekam, tylko dlaczego ja o tym nic nie wiem? Po toś jeździł do miasta? Kryłeś wszystko przede mną!

– Przecie nie wiedziałem na początku w czym rzecz. Doktór kazał mnie prosić, że niby stare biurko mu trza naprawić. Mebel obejrzałem, powiedziałem, co myślę i że po Trzech Królach za robotę się wezmę. Potem dopiero, kiedy herbaty dali, posadzili w salonie i wypytywać mnie zaczęli o córki, coś mnie tknęło. Doktór ciągle mówił, że godniejszej rodziny od nas w okolicy nie zna, choć w różne strony do pacjentów jeździ – tłumaczył szybko, chcąc uspokoić żonę. – Na koniec zaczął się synem chwalić, jaki to zdolny, jak mu przy chorych pomaga i takie tam.

– I nic żeś nie podejrzewał?

– Niby nic. Dopiero kiedy doktorowa sama po ryby do nas przyjechała i nasze gospodarstwo przepatrzyła, nabrałem pewności.

– To czemuś mi nic nie rzekł?

– Żeby nadziei niepotrzebnych zawczasu nie budzić. Wiadomo to do końca, co w głowie takich miastowych siedzi? Raz im się podoba to, raz sio.

– Ale gdybym wiedziała, doradzić coś bym mogła! – denerwowała się. – Ostrzec.

– Przed czym? – zdziwił się zupełnie szczerze. – To przecie uczciwa rzecz. Dzisiaj mi wprost rzekli, że im się Antośka na synową nadaje i przyjadą o jej rękę prosić, tak po miastowemu. Jeśli wiano okaże się takie, jakiego szukają, to weselisko będzie można szykować już na wiosnę.

Karolina patrzyła na niego z niedowierzaniem.

– I obiecałeś?

– Po Trzech Królach do chałupy zaprosiłem, żeby było jak trzeba, przy matce i ojcu – potwierdził z uśmiechem.

– Coś ty narobił! – szepnęła z niedowierzaniem i zaczęła krążyć po izbie. – Mam oddać Antośkę? Za tego chudego wymoczka? Do miasta między obcych? Nie zgadzam się! – Stanęła przed mężem i wzięła się pod boki. – Mówiłam już, że dziewuchy do swatania za młode są. Na zmarnowanie ich nie oddam, żeby ktoś nimi pomiatał.

– Jakie zmarnowanie, kobieto? – zdumiał się, bo dawno już nie widział Karoliny w takich nerwach. – I to ja niby straciłem rozum?

Przerzucali się słówkami przez dobre dwa pacierze, żadne z nich nie chciało ustąpić, a już zwłaszcza Jędrzej, który protestów żony nie mógł pojąć. Z trudem hamowali się od krzyku, bo noc już była, a poza tym w świąteczny czas nie wypadało się kłócić. Raz jedno, raz drugie miotało się po izbie, aż wreszcie Jędrzej wypomniał żonie, że ona kiedyś też za jego plecami sprawy z księdzem załatwiała i choć przez to między obcych poszli żyć, to na dobre się dla nich obróciło.

Karolina broniła się jeszcze, sarkała, że takich wnuków, co się chustkowej babki wstydzić będą, ona nie chce, ale w końcu, widząc upór męża, oklapła. Usiadła zrezygnowana na ławie.

– Już postanowiłeś – stwierdziła ponuro. – A zdanie matki twoich dzieci nic cię nie obchodzi.

– Do mnie należy rozporządzać waszym losem, a skoro takie szczęście się trafia, babskiego wydziwiania słuchał nie będę – stwierdził oschle. – W innej chałupie skakałyby pod powałę z radości, że taka partia się trafia, a u nas jak zwykle wszystko na opak.

Cisza, która zawisła między nimi, aż pęczniała od niewypowiedzianych wyrzutów.

– Kiedyś inaczej było między nami, zgodni byliśmy – powiedziała wreszcie z żalem. – Patrzyliśmy zawsze w tę samą stronę. A teraz? Zmieniłeś się.

– Nicem się nie zmienił. Normalna rzecz, że człowiek w latach mądrości nabiera i inaczej na życie patrzy. Tyś też nie młódka, więc swój rozum masz – odburknął, poruszony trochę cichym wyznaniem żony. – Pojąć ci chyba nietrudno, że ino dobra naszych dzieci chcę.

– A skąd wiesz, jakie to dobro?

– Los im zabezpieczam. Wywianuje się Antośkę gotowizną, Frani da kawałek ziemi i parę krowich ogonów, a Michał zostanie sam na całej gospodarce. Nie będzie się musiał martwić o spłatę rodzeństwa, jak ja kiedyś. One będą miały dosyć swojego majątku.

Karolina niby słuchała, ale cały czas dręczyły ją niedobre przeczucia.

– Jędruś – zaczęła miękko. – No sam pomyśl, czy to nie dziwne? Taki bogaty pan, doktór, syna z chłopską córką chce żenić?

– Ani trochę dziwne. Nie pamiętasz, co kilka lat temu czytał nam Michaś w gazecie?

– Co?

– Że jakiś poeta z Krakowa z córką włościanina z Bronowic się ożenił. Sama mi wtedy zabroniłaś się naśmiewać z niego. Gadałaś, że nie pogubił on wszystkich klepek, tylko widać rozmiłował się w dziewusze i uczciwe życie na wsi ceni. Skoro może literat, to może i doktór.

– Ale to nie w gazecie jest, tylko w twojej własnej chałupie! O dziecko nasze chodzi.

– No właśnie. Antośka słabowita jest i do roboty mało zdatna, to kto dla niej lepszy, jak nie miastowy i doktór? Książki jej będzie kupował, w ciepłym domu trzymał, dziewkę służącą do kuchni przynajmie. Panią se będzie. A Frani i Michałowi takich koligacji wszyscy pozazdroszczą.

– To za kogo ty myślisz wydać Frankę, skoroś taki ambitny? Za urzędnika cesarskiego? – spytała złośliwym tonem.

– Czy ja głupi? Oni chcą Antośkę, bo łagodna, kształcona lepiej i nie obca całkiem. A Frania robotna jest i między swoimi lubi. Przecie nieszczęścia dla własnego dziecka bym nie chciał.

Karolina zmrużyła oczy podejrzliwie.

– Tylko mi nie mów, żeś dla niej też coś umyślił.

– A tak. Dla niej lepszą partię mam, tutejszą. Będziesz mieć córkę pod bokiem i na wnuki napatrzysz się do woli.

– Chyba nie organistę?

– Nawet gdyby, to co? Niedobry on? Stateczny, bogaty, ludzki szacunek ma.

Karolina już otwierała usta, by zaprotestować, ale jej przerwał.

– Zresztą może i kto drugi z wódką przyśle – dodał z zadowoleniem. – Młode do młodego ciągnie, to za wdowca przymuszać jej nie będę.

– A za kogo?

– Noo… Jeszcze w adwencie brat wójta zwiady do mnie czynił o Frankę. Kawaler jak się patrzy, rodowy. Ale o tym za wcześnie, pilić nie trzeba – mówił dalej, zadowolony, że go wreszcie żona słucha w spokoju. – Z Antośką teraz rzecz jest.

– To coś zdecydował? – spytała bez emocji, przytłoczona stanowczością męża.

– Przyjadą w zapusty o wianie pogadać, wtedy się rozstrzygnie. Ty z Antośką rzecz musisz załatwić, bo jeśli się sprzeciwiać będzie… trza ją namówić – skończył ugodowo. – Ślub ma być jeszcze przed postem.

– Tak szybko? Nie lepiej poczekać?

– A na cóż? Aż się doktorostwo rozmyślą? Zrękowiny trza urządzić od razu, żeby im co do łba nie strzeliło.

– Mówię ci Jędruś, nie podoba mi się to – rzekła zgnębiona. – Musi coś być nie tak z tym chłopakiem, kiedy go na chybcika do żeniaczki pchają. Może on pijak jest i żadna z miasta go nie chciała?

– Pijak? Ten paniczyk? – Zaśmiał się. – Miastowe gorzałki nie lubią. Mnie się zdaje, że tam raczej o majątek się rozchodzi, a to zwykła rzecz.

– O majątek?

– Byłem przecie u nich, i dawniej, i ostatnio. Doktór albo zbiedniał, albo syc się z niego zrobił na starość, że hej. W piecach nienapalone, graty stare, ino synek wystrojony paradnie.

– I chcesz im córkę oddać?

– Przecie młodzi pójdą na swoje, takie są w mieście obyczaje. To co, Karolciu? – teraz on wpadł w dawny miękki ton.

– Tak mnie skołowałeś, że już nie wiem, co o tym myśleć – jęknęła. – Po co ten pośpiech? Chciałabym jeszcze długo mieć je przy sobie. Czuwać, między obcych nie wydawać, by ich kto nie skrzywdził.

– E tam, zdziwiasz. Przecie tak już świat urządzony, że na swoje muszą iść.

– Wiem. Tylko nie myślałam, że tak szybko – westchnęła.

– To co?

Karolina zastanawiała się przez chwilę.

– Kiedyś już ich zaprosił, to odwrotu nie ma – stwierdziła w końcu. – Ale zobaczymy, co powie Antośka. To mój warunek! Jeśli nie zechce, tknąć ci jej nie pozwolę, to pewne. – Spojrzała groźnie. – A o Frani na razie rozmawiać nie będziemy. Z nią mam inny kłopot i tobie nic do tego. – Powstrzymała gestem jego pytanie. – Mężczyzną jesteś, nie pojmiesz.

– A niech tam. – Uspokojony machnął ręką i z ulgą wlazł pod pierzynę, Karolina zaś swoim zwyczajem uklękła pod obrazami.

Po drugiej stronie ciemnej sieni w uchylonych drzwiach izby stały w milczeniu bose dziewczyny. Obu serca biły tak mocno, że niemal można było usłyszeć je w nocnej ciszy.

„Żona Hieronima! Doktorowa!” – radowała się w duchu Antonina, z trudem się powstrzymując, by nie podskoczyć z radości.

Z całej siły zaciskała splecione jak do modlitwy dłonie.

„Zamieszkam w mieście! Będę chodzić do teatru i na koncerty orkiestry wojskowej! Koniec martwienia się o urodzaj, o chore zwierzęta, o pogodę! Boże mój!” – cieszyła się bezgłośnie.

Jej siostra także drżała, ale nie z radości. Serce tłukło się jej w piersi jak kuropatwa złapana w sidła.

„Jezu kochany! Dzieciątko Przenajświętsze! Ratujże mnie! – modliła się w myślach, przerażona. – Jeśli ojciec każe mi wyjść za któregoś z nich, umrę. Umrę z tęsknoty!”.

Antonina usłyszała cichutki jęk siostry. Choć wciąż miała do niej żal o te kpiny za oborą, objęła ją współczująco.

– Nie martw się – szepnęła. – Chodź do łóżka. Jeśli obudzimy Michasia, on zaraz matce wylapta, że podsłuchujemy. Może organista pośle z wódką do innej chałupy? No, chodź, Franiu.

* * *

– Niedoczekanie! Poślę ci swatów choćby jutro, a ty przecie odpijesz i będziesz moja – zdesperowany męski głos dobiegł zza obory.

Parobek, który właśnie czyścił konia, wyprostował się. Przez chwilę nic nie było słychać, ale to go nie uspokoiło. Wiedział, kto znów spotyka się na uboczu. Choć nigdy wcześniej tego nie robił, dyskretnie pokuśtykał bliżej i nastawił uszu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

© Copyright by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, Warszawa 2015
Text © by Anna J. Szepielak 2015

Projekt okładki Krzysztof Kibart, designpartners.pl
Zdjęcia na okładce:
© avgustin/depositphotos
© mythja/depositphotos
© Ratatos/depositphotos
© yura_fx/depositphotos
© Dionisvera/depositphotos

Wszystkie postaci i wydarzenia przedstawione w tej powieści są fikcyjne.

Redaktor prowadzący Anna Garbal
Opieka redakcyjna Joanna Kończak
Redakcja Bogumiła Widła
Redakcja techniczna Joanna Piotrowska
Korekta Ewa Mościcka, Magdalena Szroeder, Katarzyna Sobiepanek-Szczęsna
Korekta plików po konwersji Irmina Garlej

ISBN 978-83-10-13002-0

Plik wyprodukowany na podstawie Znów nadejdzie świt, Warszawa 2015

www.naszaksiegarnia.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.
02-868 Warszawa, ul. Sarabandy 24c
tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,
faks 22 643 70 28
e-mail: naszaksiegarnia@nk.com.pl

Konwersję wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.