Karolina Otwinowska
Agnieszka Mazur

Dieta (nie)życia
Fragment

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA

Zajrzyj na strony

Zajrzyj na strony:

www.nk.com.pl

Znajdź nas na Facebooku
www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

Sięgnij po inne nasze powieści dla kobiet
www.nk.com.pl/literatura-dla-kobiet/9/kategoria.html

PRZEDMOWA

Książka Karoliny Otwinowskiej i Agnieszki Mazur „Dieta (nie)życia” to nie tylko poruszająca historia młodej dziewczyny, która od wielu lat walczy z chorobą, lecz także bardzo wartościowa publikacja, która może pomóc osobom chorym, ich bliskim oraz terapeutom lepiej zrozumieć bardzo skomplikowaną strukturę zaburzeń odżywiania się. Warto dodać, że nadal brakuje pozycji, które oprócz typowo teoretycznych rozważań pokazują ważne aspekty tej okrutnej choroby z perspektywy cierpiących na nią osób. Jest to szczególnie ważne, ponieważ bez zrozumienia osób chorych, bliscy nie są w stanie im pomóc, a w ostatnich latach wciąż obserwujemy wzrost liczby zachorowań na zaburzenia odżywiania się (w tym przede wszystkim anoreksji, która prowadzi do wyniszczenia organizmu, często nieodwracalnych zmian fizycznych i psychicznych, a nieleczona do śmierci).

Karolina Otwinowska pokazała duży dystans do choroby, który jest bardzo potrzebny do leczenia. Autorka potrafi już oddzielić swoje potrzeby i zachowania zdeterminowane objawami choroby od tego, czego naprawdę pragnie. Jednocześnie ma świadomość, że choroba tak mocno zawładnęła jej życiem, że stała się jakby częścią jej osobowości. Jasno opisuje swoje lęki związane z życiem z anoreksją i strach przed życiem bez choroby. Do takiej postawy trzeba dojrzeć i niestety, czasem trwa to wiele lat (podczas których choroba niszczy ciało i psychikę młodego człowieka).

Anorexia nervosa to znacznie więcej niż tylko przesadne odchudzanie (jak nadal czasem się uważa). Niesprawiedliwy i nieprawdziwy jest również pogląd, że osoby chore to dziewczyny, które za wszelką cenę chcą wyglądać jak modelki i na drodze do kariery zatraciły się w odchudzaniu. Jeśli już można powiedzieć, że osoby chore pragną czegoś bardzo mocno (tak mocno, że są w stanie ryzykować własnym życiem), to nie chodzi im o karierę i sukces, ale miłość, aprobatę, czułość, zainteresowanie. To właśnie na nich mogą zbudować fundament potrzebny do przetrwania w chwilach, gdy życie jest trudniejsze do zniesienia niż dotkliwy głód.

Anoreksja to bardzo poważne zaburzenia jedzenia o podłożu psychicznym. Występuje również pod takimi nazwami jak anoreksja psychiczna, jadłowstręt psychiczny, psychiczny brak łaknienia. Według klasyfikacji Światowej Organizacji Zdrowia definiowana jest jako zaburzenia jedzenia, które charakteryzuje celowa utrata masy ciała wywołana świadomie i podtrzymywana przez pacjenta. Występuje najczęściej u dziewcząt w okresie pokwitania i u młodych kobiet. Zdarza się także u chłopców przed osiągnięciem dojrzałości i młodych mężczyzn oraz u dzieci przed okresem pokwitania oraz u dojrzałych kobiet aż do okresu menopauzy. Zazwyczaj stwierdza się niedożywienie różnego stopnia z wtórnymi zmianami hormonalnymi i metabolicznymi oraz zaburzenia funkcjonowania organizmu¹.

W dużym skrócie można powiedzieć, że osoby chore na anoreksję bardzo ograniczają pożywienie. Najczęściej następuje to stopniowo, więc na początku anoreksja może być traktowana jak dieta nastolatki chcącej stracić kilka kilogramów. Jednak na tym się nie kończy, bo chorzy wciąż eliminują z diety kolejne produkty, ograniczają liczbę dostarczanych kalorii, a ich koncentracja na jedzeniu i wadze ciała staje się obsesyjna. Mimo przerażającego wręcz wychudzenia wciąż się odchudzają i nie akceptują normalnej wagi. W przebiegu tej choroby u niektórych pacjentów można również zaobserwować epizody bulimiczne, stosowanie środków moczopędnych i przeczyszczających oraz intensywne ćwiczenia fizyczne. Szybko prowadzi to do bardzo poważnych zaburzeń funkcjonowania organizmu i czasami nieodwracalnych już zmian fizycznych i psychicznych. Anoreksja, która nie jest właściwie leczona, to choroba śmiertelna. Śmierć spowodowana jest ogólnym wyniszczeniem całego organizmu.

Niestety, mimo licznych badań i opracowań naukowych przyczyny powstawania anoreksji nadal nie są do końca poznane. Najczęściej wymienianie są czynniki kulturowe, czynniki rodzinne i czynniki indywidualne (osobowościowe)².

Czynniki kulturowe:

ideał szczupłej sylwetki;

społeczne oczekiwania atrakcyjności formułowane wobec kobiet.

Czynniki rodzinne:

przecenianie społecznych oczekiwań;

relacje rodzinne, które utrudniają osiąganie autonomii w okresie dorastania;

występowanie zaburzeń jedzenia w rodzinie.

Czynniki indywidualne:

zaburzony obraz siebie;

silna potrzeba osiągnięć;

trudności w autonomicznym funkcjonowaniu.

Warto również zwrócić uwagę na model P. Slade’a, który wyraźnie pokazuje, że ważne są nie tylko czynniki występujące przed pojawieniem się objawów choroby, lecz także konsekwencje wystąpienia objawów (ponieważ mogą utrudniać leczenie). P. Slade wymienia trzy typy czynników, mających ogromne znaczenie na różnych etapach trwania choroby:

Czynniki predysponujące – występujące przed pojawieniem się anoreksji, np. ogólne niezadowolenie z siebie, których źródłem mogą być nieprawidłowe relacje rodzinne czy niepowodzenia w kontaktach społecznych, oraz pewne uwarunkowania biologiczne, jak specyficzna wrażliwość i podatność na zranienie.

Czynniki wyzwalające – mają bezpośredni wpływ na wystąpienie objawów choroby; najczęściej są to krytyczne uwagi na temat wyglądu, ale także trudne sytuacje życiowe, np. separacja od domu rodzinnego, rozwód rodziców itp.

Czynniki podtrzymujące – często niesłusznie pomijane, mimo że stanowią bardzo ważną grupę czynników odpowiedzialnych za trudności w powrocie do zdrowia, np. uczucie przesytu po zjedzeniu małej ilości jedzenia, zmiana pozycji pacjentki w rodzinie na centralną, zmniejszenie konfliktów rodzinnych lub małżeńskich, poczucie sukcesu i kontroli³.

Terapeuci pracujący z osobami cierpiącymi na anoreksję wyróżniają dla tej grupy chorych również pewne cechy charakterystyczne, takie jak: nadmierne poczucie odpowiedzialności, solidność, obowiązkowość, pilność, niskie poczucie wartości, duże wymagania wobec siebie, ambicja i potrzeba odnoszenia sukcesu, trudności w kontaktach z rówieśnikami, kompleksy, trudności w akceptowaniu siebie, zależność emocjonalna od rodziców (wyrażająca się między innymi w małej samodzielności, nasilonej potrzebie uzyskiwania akceptacji z ich strony). Analiza literatury oraz badań specjalistów zajmujących się anoreksją pozwalają stwierdzić, że w rodzinach osób cierpiących na anoreksję istnieją pewne prawidłowości mające ścisły związek z pojawieniem się objawów choroby. Salvador Minuchin zwrócił uwagę na czynniki rodzinne jako ważne dla pojawienia się i rozwoju anoreksji u dziecka. Stworzył model rodziny anorektycznej, w której wyróżnił następujące cechy charakterystyczne: uwikłanie, zmieszanie, nadopiekuńczość, sztywność, nieumiejętność rozwiązywania konfliktów oraz włączenie dziecka w konflikt rodziców.

Na podstawie własnych obserwacji i badań⁴, które prowadzone były w rodzinach osób cierpiących na anoreksję, mogę stwierdzić, że w procesie wychowania w większości badanych rodzin osób cierpiących na anoreksję przed wystąpieniem objawów choroby można zauważyć pewne charakterystyczne prawidłowości, takie jak: brak akceptacji w stosunku do dziecka, nieumiejętność okazywania uczuć i hamowanie zachowań emocjonalnych, stawianie dziecku wysokich wymagań, ograniczanie samodzielności dziecka i utrudnianie osiągnięcia przez nie autonomii, unikanie rozmów o problemach, ograniczanie komunikacji do spraw materialnych, sztywne granice zewnętrzne i zatarte granice wewnętrzne.

Wystąpienie objawów groźnej choroby zmieniło pozycję osób cierpiących na anoreksję w rodzinie na centralną. W odczuciu dziewcząt rodzice znacznie bardziej zaspokajali ich potrzeby w zakresie akceptacji, autonomii, częściej okazywali uczucia i o nich mówili, częściej podejmowali rozmowy o rodzinnych problemach oraz obniżyli swoje wymagania. Zmiany, które nastąpiły w rodzinie po wystąpieniu objawów choroby u córek, są w odczuciu dziewcząt „dobre” dla nich, ale jednocześnie mogą stanowić niebezpieczną grupę czynników podtrzymujących objawy choroby. Zdarza się, że z obawy przed utratą „zysków”, które daje im anoreksja, wykorzystują objawy choroby do manipulowania rodzicami. Anoreksja dotyka tak naprawdę całej rodziny, dlatego bardzo ważna jest postawa wszystkich jej członków oraz pomoc specjalisty, który wskaże właściwe leczenie i uchroni rodziny przed manipulacją chorych (która przecież zawsze ostatecznie przynosi wszystkim szkodę).

Warto również zwrócić uwagę na powtarzające się często aspekty (które z pewnością były ważne dla procesu wychowania w rodzinach osób cierpiących na anoreksję):

przeżywanie przez matki ambiwalentnych uczuć w stosunku do córek;

znaczenie dla funkcjonowania rodziny wzorów, przekazów i wartości zakorzenionych w rodzinach pochodzenia rodziców osób cierpiących na anoreksję;

pojawienie się sytuacji konfliktowych oraz ochłodzenie stosunków między ojcami i córkami w okresie ich dojrzewania.

Z pewnością czynniki rodzinne należy rozumieć jedynie jako jedne z wielu, które mogą przyczyniać się do powstawania anoreksji. Jednak są one istotne i należy o nich pamiętać podczas leczenia, ponieważ dzięki terapii rodzinnej osoby chore mają większe szanse na szybki powrót do zdrowia.

Karolina Otwinowska pisze w swojej książce „Z całą moją rodziną było coś nie tak. Nie potrafiliśmy prosto i kolorowo żyć. Błądziliśmy po ślepych zaułkach nieporozumień i niespełnień. Nawet nie wiedziałam, czy lubimy ze sobą przebywać. Samotność we troje – to nasza specjalność”. Wielokrotnie powtarza też, jak bardzo brakuje jej rodzinnego ciepła i że to nie głód fizjologiczny, ale głód związany z brakiem rodzinnego ciepła doskwiera jej najbardziej. W pewnym momencie dochodzi do wniosku, że woli przebywać w szpitalu niż w domu: „Poczułam, że nie mam domu! (…) Dom to nie kawałek podłogi, dach nad głową i meble. To miłość, którą można się ogrzać mocniej niż przy kominku. (…) U nas jednak zapanowały przeciągi uczuciowe, które skutecznie wietrzyły mieszkanie z zapachu miłości. (…) Ciężko było mieszkać w krainie lodu (…). Pewnie dlatego bez większego żalu tak chętnie mogłam ją opuścić. Nawet na rzecz szpitala… (…) Tu ładowałam akumulatory wyczerpane domową szarpaniną. (…) Szpital stał się moim drugim domem. Czasami nawet miałam wrażenie, że pierwszym (przytulniejszym, spokojniejszym, bezpieczniejszym). A na pewno mniejszym złem niż targany wiecznymi burzami rodzinny dom”.

Ostrzegałabym jednak przed osądzaniem rodzin osób chorych i wyliczaniem rodzicielskich błędów. Rodzice bardzo cierpią, ponieważ codziennie patrzą na swoje głodzące się dziecko i nie mogą pokonać niezrozumiałego dla nich uporu. Jednocześnie boją się mówić o problemach w rodzinie, uciekając od myśli, że mogli przyczynić się do choroby dziecka. Dlatego tak ważne jest zrozumienie istoty problemów rodzinnych bez obwiniania i stawiania rodziców pod ścianą. Zmiany są konieczne, ponieważ wszyscy członkowie rodziny znaleźli się w bardzo trudnej sytuacji i muszą stawić czoła anoreksji. To właśnie rodzice, wyposażeni w odpowiednią wiedzę i narzędzia do działania, mogą stać się najlepszymi sprzymierzeńcami dziecka w codziennej walce z chorobą. Trzeba im tylko pomóc zrozumieć istotę choroby, nauczyć słuchać, wspierać i bardzo często również kochać tak, aby dziecko tę miłość poczuło. Podczas rozmów z dziewczętami często słyszałam, że nie dostrzegały miłości matki i ojca, mimo że rodzice ze łzami w oczach podczas terapii zapewniali o uczuciach, a ich strach o życie dziecka również świadczył o wielkim zaangażowaniu emocjonalnym. W większości przypadków przyczyną tego emocjonalnego zakłócenia (tak bolesnego dla wszystkich członków rodziny) były różnego rodzaju deficyty uczuciowe: nieumiejętność okazywania swoich uczuć, nadmierna kontrola emocji (charakterystyczne dla większości rodziców było wyciszenie, prawie zablokowanie emocji) oraz brak zdolności empatycznych. Zarówno zdrowej komunikacji emocjonalnej, jak również metod wspierania dziecka w walce z chorobą można się nauczyć. Jeśli rodzice nie są przygotowani do walki z zaburzeniami odżywiania, ich działania prowadzą do wojny, która jeszcze bardziej oddala od nich chore dziecko, wszyscy tracą siły, a jedynym zwycięzcą jest anoreksja. Im bardziej matka i ojciec walczą z chorobą, tym mocniej chory walczy z nimi. Potwierdzają to słowa autorki: „Między mną a mamą już otwarta wojna. Mama próbuje krzykiem wypędzić ze mnie anoreksję, ja staram się ocalić ją w sobie sprytem, kłamstwem, buntem…”.

Karolina Otwinowska ma dar opowiadania o rzeczach niezwykle trudnych w obrazowy, zajmujący i jednocześnie czytelny sposób. Osoby chore na anoreksję bardzo często czują postępującą chorobę, która zabiera im nie tylko kolejne kilogramy, lecz także zmienia osobowość. Autorka obrazuje to za pomocą trzech postaci. Pierwszą z nich – spokojną, wesołą, bez problemów z jedzeniem – nazwała Dorotką. Druga, Andżelika, chce wszystko kontrolować, wzbudza wyrzuty sumienia, ale na szczęście ona jeszcze pozwala spożywać posiłki. Jest jednak jeszcze trzecia postać, nazwana Kristin, okrutna, bezwzględna, która zabrania jeść. Te postacie bardzo dobrze symbolizują kolejne etapy charakterystyczne dla anoreksji. Warto pamiętać, że każdy następny etap oznacza rozwijanie się choroby i trudniejszy powrót do zdrowia i życia. Jednak nigdy nie jest za późno na leczenie i wyciągnięcie pomocnej dłoni⁵.

Okres przedanorektyczny. Jest to okres, który poprzedza wystąpienie objawów jadłowstrętu psychicznego. Mimo że typowe dla zaburzeń odżywiania symptomy jeszcze się nie pojawiają, rodzice mogą w tym czasie zauważyć niepokojące zmiany w zachowaniu dziecka: izolację, obniżenie nastroju (zauważalny smutek), kompleksy i niezadowolenie z siebie (szczególnie wyglądu), nasilenie perfekcjonizmu, częste narzekanie na swoja wagę i sylwetkę, zainteresowanie dietami, kalorycznością posiłków itp. Objawy opisane powyżej nie muszą prowadzić do anoreksji, ale rodzice nie powinni ich lekceważyć, ponieważ świadczą o tym, że dziecko cierpi i nie potrafi sobie w danym okresie życia poradzić. Jeśli w tym momencie nie wyciągniemy pomocnej dłoni, istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo wystąpienia różnych zaburzeń psychicznych i uzależnień.

Wystąpienie objawów i początki anoreksji. Początek anoreksji charakteryzują zwykle rygorystyczna dieta i nagły spadek wagi, czasem również intensywne ćwiczenia fizyczne. Dziecko odmawia jedzenia, jest uparte i bardzo konsekwentne w swoim postępowaniu. Reaguje agresywnie na wzmianki o anoreksji, jest przekonane, że to tylko odchudzanie, które kontroluje. W tym czasie pojawia się poczucie satysfakcji, radości z osiąganych celów. Wzrasta poczucie wartości związane z osiąganiem celów – pokonaniem głodu i spadkiem wagi. Jest dumna i szczęśliwa. Zaczyna się sobie podobać i czuje się lepiej niż w okresie poprzedzającym wystąpienie objawów, dlatego w tym czasie bardzo trudno zmotywować ją do leczenia.

Zdominowanie przez objawy i rozwój anoreksji. Anoreksja stopniowo przejmuje kontrolę nad życiem osoby chorej. Natrętne myśli, podporządkowanie diecie, ćwiczeniom czy konieczność wymiotowania stają się najważniejsze i odsuwają na bok inne życiowe sprawy, np. naukę, pracę, kontakty rodzinne, spotkania z przyjaciółmi. Osoba chora chwilami jest już zmęczona swoją chorobą, ale nie umie z nią walczyć. Jest bezradna wobec lęków, więc podporządkowuje się anorektycznym zakazom i nakazom, ponieważ tylko dzięki temu może chwilowo poczuć się lepiej. Nie chce stracić tego, co daje anoreksja – np. możliwości sterowania samopoczuciem, radzenia sobie z cierpieniem, zmiany pozycji w rodzinie, poczucia niezależności w podejmowaniu decyzji itp., więc nadal nie chce podjąć leczenia. W tym okresie często obserwujemy próby leczenia, które zwykle są wynikiem namów rodziców czy przyjaciół i nie wynikają z wewnętrznego przekonania osoby chorej, że powinna podjąć terapię i walczyć z zaburzeniem, które ją niszczy.

Wyniszczenie organizmu. To ostatni okres, który charakteryzuje wyniszczenie organizmu. Osoby chore z powodu wychudzenia mogą być w tym czasie rozdrażnione, apatyczne, wybuchowe czy nawet agresywne. Czują, że coś jest nie tak i są bezradne wobec choroby, która zdominowała ich życie. Nienawidzą anoreksji, która coraz częściej przynosi ból i cierpienie, ale nie potrafią bez niej żyć. Potrzebują pomocy, ale w chwili, gdy pojawia się ktoś, kto chce im pomóc w walce z groźną chorobą, zwracają się przeciwko niemu. Są zagubione i nieszczęśliwe, więc próbują poprawić swoje samopoczucie w jedyny znany i skuteczny wcześniej sposób – nie jedząc, ćwicząc lub pozbywając się pokarmu z organizmu (prowokując wymioty lub stosując środki przeczyszczające). W tym czasie potrzebują już specjalistycznej pomocy medycznej i często hospitalizacji. Nieudzielenie pomocy osobie chorej w tym okresie prowadzi do śmierci.

Na każdym z tych etapów można i trzeba próbować pomóc. Chorzy mają ambiwalentny stosunek do leczenia i często dopiero kolejny pobyt w szpitalu okazuje się tym kluczowym, który jest początkiem powrotu do zdrowia. Trzeba być czujnym, pomocnym i kochać. Anoreksja to choroba bardzo groźna, dlatego rodzice nie powinni zwlekać z wizytą u specjalisty. Na początku może to być jeszcze tylko wizyta u psychologa, na dalszych etapach zawsze najbardziej korzystny jest pobyt w szpitalu, w którym łatwiej będzie zmienić złe nawyki żywieniowe i zadbać również o organizm osoby chorej. Nigdy nie jesteśmy w stanie stwierdzić, jaki potencjał zdrowotny ma osoba chora. Niektórzy chorują latami, inni umierają z wycieńczenia bardzo szybko, zanim ktokolwiek poda im rękę.

Jednocześnie trzeba pamiętać, że anoreksja ma podłoże psychiczne, więc nie powinien to być oddział internistyczny, ponieważ lekarze skupieni wokół wagi, objawów i ratowania życia chorego pomagają tylko doraźnie, a anoreksja nadal niszczy psychikę. U osób z zaburzeniami jedzenia obserwuje się depresję, nadmierny samokrytycyzm, ciągłe niezadowolenie z siebie, bezsilność wobec objawów choroby i lęków przed życiem, które mogą nawet doprowadzić do prób samobójczych. Dlatego leczenie powinno przebiegać w specjalistycznych klinikach pod opieką psychoterapeuty i psychiatry. Badania wykazują, że istnieje związek pomiędzy stopniem śmiertelności a długością trwania choroby. J. Sargent, dyrektor Ośrodka Terapii Psychicznej dla Dzieci i Młodzieży przy Klinice Dziecięcej w Filadelfii, uważa, że rozpoczęcie terapii indywidualnej i rodzinnej u pacjenta z anoreksją w pierwszym roku choroby aż w czterech przypadkach na pięć kończy się powodzeniem. Leczenie pacjentów chorujących dłużej niż rok daje szanse wyzdrowienia jednej osobie na dwie. Po dziesięciu latach (według statystyk, na które powołują się lekarze ze Szpitala Dziecięcego w Filadelfii) 10–15% osób cierpiących na anoreksję, które nie rozpoczęły leczenia po roku trwania choroby (i przyjęła ona postać chroniczną), jest skazanych na śmierć⁶. Te przerażające statystyki uświadamiają nam, jak ważne jest wczesne wykrycie choroby. Anoreksja (która nie jest leczona) sama siebie potęguje, niszczy zarówno organizm, jak i psychikę młodego człowieka, pozostawiając często nieodwracalne zmiany.

Chociaż przebieg i rokowania w anoreksji są różne dla każdego pacjenta, to jednak specjaliści pracujący z osobami chorymi wyodrębnili czynniki korzystnego rokowania w przypadku anorexia nervosa⁷. Należą do nich:

stosunkowo wczesny okres zachorowania;

szybkie rozpoczęcie właściwego leczenia;

korzystna sytuacja rodzinna;

dobre przystosowanie w okresie poprzedzającym zachorowanie (kontakty rówieśnicze, powodzenie w szkole);

brak objawów bulimicznych;

nie jest konieczna hospitalizacja (związana z dużą utratą wagi i zagrożeniem życia).

Wokół zaburzeń odżywiania (szczególnie anoreksji) przez lata narosło wiele mitów, nieprawdziwych opinii i niesprawiedliwych sądów, które warto omówić i „odczarować”.

Pierwszy z nich to pozorne wsparcie, które można otrzymać w internecie (pisze o nim autorka). Zamiast pomocy można znaleźć wsparcie w pogrążaniu się w chorobie (warto pamiętać, że osoby chore są bardzo ambiwalentnie nastawione do leczenia i mimo dobrych chęci mają predyspozycje do szukania takich rozwiązań, które pozwolą im zatrzymać chorobę) lub zetknąć się z wyśmiewaniem, oskarżeniami i piętnowaniem oraz agresją. Tylko profesjonalna pomoc jest skuteczna w leczeniu choroby.

Kolejny pogląd dotyczy stosunku chorych do śmierci, której według opinii społeczeństwa chorzy na anoreksję się nie boją. Ten problem również jest poruszany w książce. Autorka wielokrotnie pisze o tym, że pragnie śmierci; ma również za sobą próby samobójcze. A przecież w końcu przychodzi moment, w którym jest przerażona. Osoby cierpiące na anoreksję lekceważą sygnały płynące z ciała (dotyczące odczuwania głodu, bólu, chłodu itp.). To oczywiście nie oznacza, że ich nie odczuwają, ale są zadowolone i dumne, gdy mają poczucie, że kontrolują swoje ciało i jego potrzeby. Latami balansują na granicy życia i śmierci, dlatego myśl o ostatecznym odejściu wciąż im towarzyszy; bywa nawet sposobem na radzenie sobie w trudnych chwilach. Dziewczęta, które poznałam, często mówiły o tym, że wizja samobójczej śmierci w chwili, gdy życie i cierpienie staną się nie do zniesienia, pomaga im przetrwać – przy swojej potrzebie planowania i kontrolowania wszystkiego dookoła potrzebują również tego rodzaju planu B, który do końca pozwoli im decydować o samej sobie. Nie oznacza to jednak, że nie boją się śmierci. Karolina pisze o tym, jak bardzo się wystraszyła, gdy poczuła ją blisko siebie: „Poczułam pocałunek śmierci na ustach. (…) Czułam śmiertelne zimno wokół siebie, trupi fetor we wnętrzu ciała. Na ramionach ciążyły mi objęcia kostuchy. Byłam przekonana, że koniec nadchodzi. I o dziwo, się przestraszyłam!”. Autorka wspomina o panicznym lęku, który poczuła, mimo że wcześniej próbowała popełnić samobójstwo, a myśl o śmierci wciąż jej towarzyszyła.

Chociaż osoby cierpiące na anoreksję pokonują pierwotne instynkty związane z pożywieniem i rujnują swoje zdrowie, instynkt przeżycia okazuje się silniejszy. Czasem są już tak pogrążone w depresji i zmęczone walką z chorobą, że się poddają, ale nigdy bez lęku przed śmiercią. Nie jest również prawdą, że osoby cierpiące na anoreksję nie odczuwają głodu i nie mają ochoty na jedzenie. Przeciwnie: uczucie głodu jest im potrzebne, a o jedzeniu myślą praktycznie cały czas – planują posiłki, gotują dla najbliższych, analizują nowe przepisy itp. To pomaga im oddalić się od codziennych problemów, a zrealizowany „plan jedzeniowy” pozwala na odczuwanie zadowolenia i satysfakcji.

Książka Karoliny Otwinowskiej i Agnieszki Mazur „Dieta (nie)życia” to pozycja dla każdego czytelnika, która może okazać się bardzo wartościowa dla bliskich osób chorych, szczególnie rodziców, którzy rozumiejąc chorobę, mogą stać się nieocenionym wsparciem dla swojego dziecka. To książka ważna również dla osób chorych, ponieważ autorce udało się opisać różne mechanizmy związane z chorobą. Szczególnie wartościowa jest ich analiza i interpretacja, która w przypadku Karoliny jest wynikiem wieloletniej terapii i pracy nad sobą. Osoby chore, które z pewnością odnajdą w opisach różnych stanów psychicznych i fizycznych siebie, mogą korzystać z tych doświadczeń. I w końcu, to również książka dla terapeutów, szczególnie tych, którzy nie mają jeszcze dużego doświadczenia w pracy z osobami cierpiącymi na zaburzenia odżywiania się. Czytając książkę, nie miałam wątpliwości, że to historia szczera, a to w przypadku osoby chorej jest szczególnie trudne, ponieważ wymagało ogromnej odwagi spotkania z samą sobą – bez maski, a jednocześnie bez uderzania w emocjonalne skrajności.

Karolina nie stara się szokować i straszyć. Dzięki poczuciu humoru, chociaż przeżywa tak charakterystyczne dla anoreksji stany depresyjne, pisze miejscami w sposób uroczy, ciepły, nawet zabawny, np. gdy wspomina spotkania z koleżankami. Autorka nie niesie swojego cierpienia jak sztandaru, a przecież na każdej stronie książki czuć ogromny ból, walkę, szarpaninę z samą sobą, strach i rozpacz. Jest też uśmiech i nadzieja w chwilach, gdy uścisk anoreksji słabnie. A czytelnik wtedy również uśmiecha się i chce wierzyć, że tym razem uda się pokonać chorobę.

W Karolinie bez trudu odnajduję inne dziewczęta cierpiące z powodu zaburzeń odżywiania się, które spotkałam. Były takie jak ona – wrażliwe, ambitne, pewne siebie i wystraszone jednocześnie. Wszystkie szukały ciepła, akceptacji, zrozumienia i miłości. Chwilami zbuntowane i agresywne, stawały do walki z każdym, kto chciał im zabrać anoreksję. Innym razem przybiegały zmęczone, zapłakane, błagające o pomoc w powrocie do zdrowia. Jakie są ich losy? Różne. Niektórym udało się wrócić do życia. Inne niestety nadal cierpią z powodu zaburzeń odżywiania. Pamiętam również dziewczęta, dla których anoreksja okazała się śmiertelna. Choroba stała się dla nich sposobem na życie, które za bardzo bolało, a anorektyczne mechanizmy pozwalały zapomnieć o problemach, lękach, niespełnionych pragnieniach i potrzebach. Niestety okazało się, że anoreksja to nie sposób na życie, ale na umieranie. O tym zapomnieć nie można.

Dlatego tak ważna jest książka Karoliny. Dziękuję jej za tę szczerą opowieść w imieniu wszystkich chorych i ich rodzin. Mam nadzieję, że po jej lekturze ludzie inaczej spojrzą na osoby z zaburzeniami odżywiania i zobaczą w wychudzonym ciele przede wszystkim cierpiącego człowieka, który bardzo potrzebuje pomocy.

dr Beata Szurowska
– pedagog, adiunkt w Instytucie Wspomagania Rozwoju Człowieka i Edukacji Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie, autorka licznych publikacji na temat zaburzeń odżywiania

M. Pecyna, Rodzinne uwarunkowania zachowania dziecka w świetle psychologii klinicznej, Warszawa 1998, s. 116–124. [wróć]

B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się, Kraków 1996, s. 29. [wróć]

Tamże, op. cit., s. 116. [wróć]

Celem badań było ustalenie, na ile wychowanie w rodzinie ma wpływ na występowanie anoreksji u dzieci, a w szczególności: ustalenie, jakie charakterystyczne prawidłowości występują w funkcjonowaniu rodzin osób cierpiących na anoreksję oraz określenie ich znaczenia dla powstawania i rozwoju anoreksji u dzieci oraz określenie sytuacji rodzinnej osoby cierpiącej na anoreksję przed i po wystąpieniu objawów choroby. [wróć]

Więcej na temat wsparcia chorych w poszczególnych etapach choroby można znaleźć w książce B. Szurowskiej, Anoreksja w rodzinie, Difin, Warszawa 2011, s. 52–54. [wróć]

M. Jablow, Anoreksja, bulimia, otyłość, Gdańsk 2000, s. 54. [wróć]

B. Józefik (red.): Anoreksja… op. cit., s. 54. [wróć]

DEDYKACJA

Książkę tą dedykuję mojej Mamie –
która jako pierwsza dała mi ciało.

Dziękuję Towarzyszom,
których obecność sprawiła, że nie zdołałam go sobie odebrać.

Autorka

***

To już trzecia butelka tego wieczoru. W planach były jeszcze dwie. Nie wiedziałam, czy dam radę. Choć teraz to chyba nie miałam nic do gadania.

Kap… kap… kap…

Nie mogłam spać. Za oknem strugi deszczu stukały o parapet.

Kap… kap… kap…

Niejednokrotnie obiecywałam sobie, że to ostatni raz, że już nigdy więcej nie będę siedzieć sama w tym ciasnym pokoju i patrzeć na białe ściany, z których opada tynk. A tu znów…

Znów kap… kap… kap… Już chyba wolałam tę ciszę w domu.

Chociaż… tam przecież zupełnie nie byłam w stanie zmrużyć oka. Leżąc w łóżku, zastanawiałam się, co czeka mnie kolejnego, szarego dnia. Nigdy nie spodziewałam się niczego miłego. Następna porcja szkolnego stresu poprzedzona awanturą w domu. I tak codziennie. Tam jednak przynajmniej nie czułam mrowienia w dłoni, nie słyszałam tego cholernego kap… kap… kap… Czułam jedynie chłód, pustkę, zimno. Mroźna atmosfera otoczenia wypełniała również moje wnętrze. Sroga zima powoli usypiała życie. Bałam się jej. Zastanawiałam się, czy można umrzeć z głodu we śnie. Zaciskałam pięści, wbijałam paznokcie w nogi, żeby bólem uśmierzyć ból – wycie pustego żołądka. Nic jednak nie było w stanie odwrócić mojej uwagi. Nawet ulubione kołysanki, puszczane co chwila z magnetofonu, nie pozwalały uśpić dręczących myśli o głodzie i cierpieniu.

Teraz bolało inaczej. Dziś tylko ręka. Jutro czekało mnie pobieranie krwi, no i pewnie dostanę drugi wenflon, żeby dalej wsłuchiwać się w nieustające kap… kap… kap…

Otworzyłam oczy i nie byłam pewna, gdzie jestem. W pierwszej chwili zdawało mi się, że nadal męczą mnie koszmary, a zbliżająca się postać w białym fartuchu to tylko senna zjawa. Jednak głos znienawidzonej piguły szybko przypomniał mi wydarzenia zeszłego wieczoru.

– Masz, weź to – powiedziała jak zwykle w ten sam oschły sposób. – To na ból głowy. Wczoraj nieźle narozrabiałaś, choć po tobie wszystkiego już mogę się spodziewać. Ogarnij się, za dwadzieścia minut masz rozmowę z ordynatorem. Hm… POWITALNĄ.

Super, ale tę końcówkę to już mogła sobie darować. Dobra, powinnam się przecież przyzwyczaić. Maryli, pielęgniarki przełożonej, nigdy nie będzie stać na normalne traktowanie anorektyków. Sama, pokaźnej postury, z założenia nie lubiła ludzi wyglądających lepiej od niej. Nie wiedziałam wprawdzie, czy anorektycy dobrze wyglądają, ale co tam, na pewno chudziej niż ona.

„O, właśnie! Ciekawe, na ile mnie dziś wycenili – zastanawiałam się. – Gdzie ta karta? Jest! Trzydzieści dziewięć i osiem kilograma. Ooo! To jednak moje akcje urosły”. Za pierwszym razem było trzydzieści siedem i dziewięć, potem trzydzieści osiem i pięć, a teraz zbliżam się do „czterdziestki”! Jak tak dalej pójdzie, to jeszcze zaczną mnie tu na „otyłość” leczyć. Kochany pan ordynator pewnie będzie dumny.

No i się zaczęło. Stałam się legalnym pacjentem. Program leczenia podpisany, rozmowa z ordynatorkiem odhaczona. Zmierzona i zważona ruszyłam na zwiedzanie szpitalnych korytarzy. Ciekawiło mnie, czy ktoś ze starych skazańców jeszcze „siedzi”? Zuźka miała wyrok na cztery miesiące, więc teoretycznie powinna nadal tu być. No, chyba że ją wywalili za trawkę… Dobrze się kryła, ale ktoś mógł w końcu wyczaić jej zamiłowanie do popalania. Ona chyba leżała na „trójce”, tuż obok Gośki ze schizofrenią. Ta dopiero była niezła. „Pani dokttttor, pani doktorrrr, bo ja dziś na anorekszyn i bulimiszyn zapadłam, pani pomoże…” – zaśmiałam się w duchu. Dotarłam do „trójki”. Zuźka była. Ucieszyłam się. Tylko, niestety, kolejny w fartuchu nadciągał w moją stronę. „Czego chce?” – zastanawiałam się.

– Witam, Karolino! Nazywam się Witold Skręcicki i będę twoim lekarzem prowadzącym. Chciałbym przedstawić ci plan leczenia, zapoznać cię z naszymi wymaganiami, usłyszeć, jak do nas trafiłaś, no i co się wydarzyło zeszłej nocy. W miarę własnych możliwości i przy współpracy z pozostałym personelem chcę zaoferować ci pomoc. Zacznijmy zatem od listy twoich praw, obowiązków i zakazów.

„Yyy… niezły gostek. Albo trenował tę przemowę sto razy przed lustrem, albo jest mistrzem – demagogiem. Cóż, Zuźka poczeka, a teraz kolejna gadka szmatka z doktorkiem” – zamyśliłam się.

– Karolino, możemy iść?! Nie wiem, czy ktoś już cię poinformował, że jako osoba odratowana z próby samobójczej masz bezwzględny obowiązek przebywania tylko i wyłącznie na sali obserwacyjnej! Najlepiej zatem, jeśli natychmiast tam pójdziemy i spokojnie mi wszystko opowiesz.

Boże, jak to brzmiało: ODRATOWANA. Poza tym jaka próba? Co on bredził?! – nie rozumiałam. To, że z nerwów wyszłam na dach wieżowca o godzinie dwunastej w nocy, to chyba jeszcze nie powód, żeby uznać mnie za samobójczynię?! Czułam, że mój pan doktor zbyt wiele filmów się naoglądał.

– Dobrze, już idę, proszę tak na mnie nie patrzeć – powiedziałam i ruszyłam za moim lekarzuniem.

Świetnie! Teraz to sobie Zuźka długo na mnie poczeka. Zostałam totalnie uziemiona. Nie dość, że z kolejną dawką kroplówki nigdzie nie mogłam iść, a moja ręka była już jak balonik, to jeszcze, cholera, IZOLATKA! I to na „ścisłą” mnie wsadzili…

– Karolinko, musimy cię teraz mieć pod stałą kontrolą – zaczął mi tłumaczyć swą beznadziejną decyzję lekarz. – Taka ścisła obserwacja jest zdecydowanie niezbędna. Twoje wczorajsze zachowanie, ten dach, awantura – ktoś musi cię teraz pilnować. Ja rozumiem, że to nerwy i nie planowałaś się zabić, ale większość sytuacji okazuje się nieoczekiwanymi. Równie dobrze mogło ci się coś stać, nawet jeżeli tego nie brałaś pod uwagę. Teraz to my będziemy czuwać, by ci nic nie zagrażało. Możesz oczywiście korzystać z toalety, ale tylko pod nadzorem personelu. Niestety, wszelkie inne wyjścia, zarówno na stołówkę, jak i do innych sal czy też na świetlicę, są zabronione do czasu zakończenia obserwacji. Nie możesz również przyjmować odwiedzin. Myślę, że to nawet z korzyścią dla ciebie – będziesz miała przynajmniej trochę spokoju, żeby odpocząć i wyciszyć się – zakończył z „kojącym” uśmiechem, podczas gdy ja cała gotowałam się ze złości.

„Co to znaczy wyciszyć się? – myślałam. – Już widzę, jak ja się tu wyciszę?! Będę się wsłuchiwać w to cholerne kap… kap… kap… przez najbliższe czterdzieści osiem godzin i chyba tu zwariuję! Jeszcze to okno w ścianie, przez które piguły cały czas się gapią. Aaaaaaaa!!! Trzeba było chyba rzeczywiście skoczyć z tego dachu. Miałabym teraz z głowy”.

Poranek przyniósł na szczęście zmianę. Kroplówkę odłączyli (aczkolwiek wątpiłam, żeby przy moich obecnych niedoborach był to koniec) i zamiast obserwować kapiące „źródło życia”, wpatrywałam się w tarczę zegara. Niestety, potęga mojej podświadomości nie była w stanie przyspieszyć wędrówki czarnych wskazówek.

Zbliżała się 16.30 – pora podwieczorku.

„Ciekawe, co dziś serwują” – zastanawiałam się. Z tego, co widziałam, nadal obowiązywało stałe menu – budyń, kisiel lub jabłko. Nie miałam ochoty nic jeść i mogłam odmówić, bo obejmowała mnie jeszcze dwudziestoczterogodzinna „faza zero”. Zamierzałam w pełni wykorzystać czas na „zaaklimatyzowanie się na oddziale” i nie przełknąć ani okruszka do jutra, ponieważ, jak tylko wybije „anorektyczna faza pierwsza”, zostanę pozbawiona wszelkich przywilejów. Trzeba będzie jeść wszystko, co dadzą. Na początku zaserwują połowy porcji, żeby nie wpędzić mojego żołądka w totalną nerwicę. Po kilku dniach zaś nie ma zmiłuj – pięć normalnych posiłków przygotowanych przez kochane panie kuchenkowe. Zjeść trzeba będzie oczywiście wszystko od A do Z.

Razem z koleżankami „po fachu” siedziałam przy wspólnym pierwszym stoliku. To pozorne wyróżnienie ułatwiało pielęgniarkom kontrolowanie nas i ilości jedzenia, które pochłaniałyśmy. W razie niedojedzenia lub oszukiwania groziła sonda. Kiedyś już ją miałam i na samo wspomnienie plastikowej rurki, która tkwiłaby w moim nosie, dostawałam dreszczy. Jak tylko pomyślałam, że ktoś mógłby jeszcze tamtędy wprowadzać ciapę – jedzenie, to bez najmniejszych zahamowań pochłaniałam wszystko z talerza. System kar i nagród dość dobrze sprawdzał się w zmotywowaniu anorektyczek do przybierania na wadze. Dlatego też miałyśmy tu masę różnych „przywilejów”. Nasz kodeks obejmował na przykład „odsiadki”. Po wspólnym zakończeniu posiłku (na który przypadało dokładnie trzydzieści minut) opuszczałyśmy stołówkę, by przesiąść się na wygodniejsze fotele i rozpocząć proces „zawiązywania sadełka”. Przez kolejne pół godziny byłyśmy obserwowane przez personel. Do toalety mogłyśmy wychodzić w bardzo nagłych sprawach i tylko z odpowiednim strażnikiem. Dużo dziewczyn często wymiotowało tuż po posiłkach. Każda minuta trawienia działała przecież na naszą niekorzyść – kalorie szybko się wchłaniały, a ciałko rosło w mgnieniu oka. Wprawdzie niełatwo usunąć treści żołądkowe, gdy za rogiem czuwa piguła, jednak dla bardziej wprawionych anorektyczek nawet obstawa nie stanowiła problemu w pozbyciu się niechcianego żarcia. Bulimiczki potrafiły wymiotować prawie bezgłośnie i robiły to dosłownie wszędzie. Kiedyś nie mogłam zrozumieć, dlaczego na szpitalnych parapetach nie ma doniczek z kwiatkami. Teraz już wiedziałam…

Poza normalnymi posiłkami obowiązywały nas jeszcze odżywki. Kaloryczny koktajl o smaku wanilii lub truskawki miał pomagać tym najbardziej wychudzonym. Większość anorektyków trafiała do szpitala zazwyczaj w sytuacji zagrożenia życia. Taką diagnozę wyznaczał współczynnik BMI¹. Wynik poniżej 16 oznaczał właśnie fazę skrajnego wyniszczenia. Po przekroczeniu „śmiertelnej szesnastki” rozpoczynał się kolejny etap leczenia.

Mnie brakowało teraz około siedmiu kilogramów, ale wcale nie spieszyło mi się do ich zdobycia. Jedyną korzyścią z owego nabierania ciała były dodatkowe przywileje. Druga faza dawała możliwość wyjścia poza teren oddziału (do kina, teatru czy na weekendową przepustkę do domu). Pozwalano też na własnoręczne przygotowanie posiłków. Wcale jednak o tym nie marzyłam, a na myśl o domu raczej odechciewało mi się przybierania na wadze.

To, jak spędzałam tu czas i z jakimi ludźmi przebywałam, bardzo mi pomagało w oderwaniu się od codziennych trosk. Dużo oczywiście zależało od aktualnych koleżanek, ale zazwyczaj wszystkie się dogadywałyśmy. Nikt przecież lepiej nie zrozumie problemów anorektyczki niż druga anorektyczka… No właśnie! A ja nadal, biedna, tkwiłam w izolatce i nie miałam do kogo się odezwać. Moim jedynym towarzyszem niedoli było zielone jabłko z podwieczorku. Jego też już nikt nie chciał…

Zostałam wypuszczona wcześniej. Nie wróciłam oczywiście do domu, ale przynajmniej trafiłam do normalnej sali. Wszystko zawdzięczałam nowemu terroryście, który zrobił zamach na własne „ja”. Przywieźli go w nocy. To rasowy samobójca, a nie tylko biedny desperat jak ja. Przyjechał w bandażach na rękach, a że dodatkowo zachowywał się agresywnie, to na wejściu dostał kaftan i łóżko w izolatce. Jego uziemili, a ja wreszcie wolna! Chwała ci, samobójco!

Teraz dopiero mogłam odwiedzić starą kumpelę i zapoznać się z sytuacją na oddziale. Okazało się, że było nas wyjątkowo mało – ja i Zuźka byłyśmy jedynymi anorektyczkami, Magda chorowała na bulimię, a pozostałych pięciu pacjentów jeszcze nie zidentyfikowałam. W szpitalu miał być remont i przyjmowali tylko ciężkie przypadki. Właściwie odpowiadało mi to. Mimo że było trochę smutno, cicho i nie czuło się radosnego gwaru ani rodzinnej atmosfery, którą często wspominałam. Wbrew pozorom na myśl o wariatkowie zawsze robiło mi się ciepło na sercu. Żelazne drzwi oddziału odgradzały mnie od codziennego życia, od wyrzutów sumienia związanych z jedzeniem i od ciągłego dążenia do bycia perfekcyjną…

Odkąd pamiętam, zawsze robiłam wszystko idealnie. Jako mała dziewczynka starałam się układać zabawki lub zmywać talerze dokładnie tak, jak pokazywała babcia. Trzy okrężne ruchy ściereczką – w lewo, w prawo i znów w lewo – talerze lśniły na kuchennej suszarce. Chciałam, by była ze mnie dumna i chwaliła się mną przed innymi babciami. W głowie na lata pozostanie mi obraz niezadowolonej staruszki, która musiała poprawić po mnie odkurzanie. Nie mogła wtedy powiedzieć sąsiadkom, że ma dobrą wnuczkę. Pamiętam, jak bardzo było mi smutno. Widząc ukochaną babulkę z zawiedzioną miną, klęczącą z odkurzaczem w ręce, czułam się strasznie. Ze złości nazwałam ją babą-jagą i szybko pobiegłam do pokoju. Płacząc, tuliłam misia, a w głowie kotłowały się wyrzuty sumienia. Nie powinnam była tak jej nazywać. Wiedziałam, że mnie bardzo kocha, tylko ja po prostu ją zawiodłam. To była moja wina. Obiecałam sobie, że już nigdy nikogo nie rozczaruję. Wręcz przeciwnie – udowodnię, że jestem najlepsza.

Pierwszą rywalką stała się starsza siostra cioteczna. Zaczęłam we wszystkim porównywać się do niej i chciałam być równie solidna i rzetelna. W moich oczach Paulina bezwzględnie była jednak lepsza. Zazdrościłam jej wszystkiego – lalek, zdolności, wyglądu. Czułam się gorsza od kuzynki także dlatego, że jej nikt nie przezywał. Żadna sąsiadka nie mówiła o Paulinie „pączuś” ani „pulpecik”, a mnie wszyscy łapali za policzki i tarmosili jak zabawkę. Wiedziałam, że dziadek uwielbiał moje okrągłe „pyjorki”, ale pewnego dnia stwierdziłam, że ja mam ich już dość. Teraz wstydziłam się dziadkowi pokazać. Na jego twarzy pojawiłby się nie tylko smutek, ale wręcz przerażenie. Patrząc w lustro, widziałam jedynie ostro zaznaczone kości policzkowe pokryte napiętą skórą. Takie wydanie Karoliny w niczym nie przypominało „pączusia” sprzed dwunastu lat. Nie wiedziałam zatem, czy dziadkowie jeszcze kiedykolwiek będą ze mnie dumni. Tym bardziej że ostatnio miewałam ciągle bałagan w pokoju i dawno nie odkurzałam dywanów.

O 7.15 do sali wbiegła wściekła Zuźka. Wrzeszcząc w niebogłosy, kopała wszystko, co leżało na podłodze. Obudziłaby zaćpanego narkomana z detoksu obok, a co dopiero mnie – cierpiącą na bezsenność biedną dziewczynkę. Nie czekając nawet na moje pytanie, Zuźka zaczęła wyjaśniać:

– Pieprzone sto gramów, rozumiesz?! Te pieprzone sto gramów ma decydować o mojej wolności?!

No tak. Wszystko jasne. Nie weszła do fazy trzeciej i nie dostanie wypisu do domu. Przerabiałam to już tyle razy, że jej histeria nie zrobiła na mnie wrażenia. Znudzona „cierpieniami młodego Wertera” w anorektycznym wydaniu naciągnęłam koc na głowę i próbowałam dalej spać. Po chwili usłyszałam jednak, że Zuźka płacze i poczułam wyrzuty sumienia. Zaczęłam jej tłumaczyć, że może to znak, iż nie jest jeszcze gotowa wrócić do domu i jakaś tam „Boska opatrzność” czy wszyscy święci załatwili jej dłuższe wakacje. Moje argumenty nie przekonały jednak Zuźki. Nadal przeklinała i smarkała w niebogłosy.

– To ta rura Maryla! Wiesz, wyczaiła, że chcę już do domu i mnie przeszukała. Wszystko wyjęła, krowa jedna! Nawet te najmniejsze grosiki, co miałam za poduszkami stanika…

Tak, to stały numer wszystkich anorektyczek. Oszukać wagę, jak tylko się da. Musiałam przyznać, że Zuźka była jedną z najlepszych kolaborantek. Ja zazwyczaj bazowałam na płynach, ale to amatorstwo. Wypić kilka kubków mineralnej to przecież każdy potrafi, nie sikać przed wagą – też dziecinna robota, ale już doczepienie odważnika do warkocza uważałam za mistrzostwo.

Mój pierwszy raz… Byłam przerażona. Zawstydzona trochę. Bardzo. Kompletnie nie wiedziałam, jak to będzie wyglądać. Domyślałam się, że raczej bez ubrania, ale że tak kompletnie nago?! Dziewczyny mówiły mi, że z reguły tak właśnie bywa. Bałam się, że nie dam rady. Jakoś tak głupio, krępująco… Ktoś może wejść i co wtedy? Co miałabym niby powiedzieć? Zakryć się nagle? Ostatecznie zostałam w bieliźnie. Stwierdzili pewnie, że nowa, to nie będzie numerów.

Stanęłam na tej wielkiej, metalowej wyroczni, a pani Agnieszka skrupulatnie nakładała odważniki. Zanim jednak podała mi moją wagę, dotknęła mojego biustonosza i wytłumaczyła, że musiała sprawdzić, czy nie był nasiąknięty wodą. To też jeden z genialnych pomysłów na dodanie sobie kilogramów, choć ja bałabym się wykonać taki ryzykowny ruch. I to za pierwszym razem. Jednak przy późniejszym mierzeniu mojego nowo nabytego ciałka planowałam trochę oszukać. Do głowy przyszedł mi pomysł zmoczenia warkoczyków. Ostatecznie zrezygnowałam. Stwierdziłam, że z cieknącymi włosami wzbudzałabym pewnie sporo podejrzeń. Poza tym nie czułam potrzeby oszukiwania. Nie w szpitalu.

W misternie ułożony program leczenia nas wpisane były nie tylko punkty związane z jedzeniem. Wiadomo, że szpital psychiatryczny ma pomagać w dojściu do zdrowia psychicznego, a nie tylko wyrwać nas ze szponów kostuchy. Anoreksja to choroba duszy i ciała. Skoro panie kuchenkowe walczyły już o nasze kilogramy, lekarze też powinni mieć coś do roboty.

Każdego dnia w okolicach południa zbieraliśmy się więc wraz z psychologiem w sali telewizyjnej, by pogadać sobie o tym, co te nasze biedne dusze trapi. Wygodne foteliki ustawialiśmy w kształt okręgu, by stworzyć bardziej intymną i przyjazną atmosferę. W budowaniu jej pomagały też kolorowe ściany oraz ozdoby porozwieszane w różnych miejscach. Zazwyczaj to terapeuta narzucał temat rozmowy, czasem jednak i pacjenci sami wychodzili z jakąś inicjatywą. Lubiłam te terapie. Często dużo na nich mówiłam. Wierzyłam, że pracując nad sobą, będę mogła zacząć zdrowieć.

Początkowo zdawało mi się wprawdzie, że takie „koło różańcowe anonimowych anorektyków” to jedna wielka ściema. Ostatecznie jednak to w szpitalu właśnie nauczyłam się rozmawiać. Dzięki terapeutom nawiązałam również nić porozumienia z moim tatą, któremu niegdyś kojarzyłam się chyba tylko z koniecznością płacenia alimentów. Stosunki z mamą też się poprawiły, od kiedy mnie tu leczyli. Między nami często było wiele nieporozumień, a w mej pamięci już chyba na zawsze pozostaną przykre doświadczenia z przeszłości. Dziś, jako nowy uczestnik grupy, musiałam przedstawić się pozostałym chorym, by wiedzieli, że jam równy wariat i można przy mnie śmiało wylewać swe smutki.

Jaki był początek tego wszystkiego? Nie wiedziałam. Nie miałam pojęcia, kiedy dokładnie zaczęłam chorować. Etykietkę rasowej anorektyczki dostałam, ważąc jeszcze pięćdziesiąt osiem kilogramów, ale moje problemy rozpoczęły się dużo wcześniej. Gruba czułam się, od kiedy pamiętam, ale nie zawsze mi to przeszkadzało. Na szkolnych fotografiach zajmowałam najwięcej miejsca, ale to głównie dlatego, że byłam dość wysoka. Z biegiem czasu i rozwojem firmy McDonald’s rosłam nie tylko w pionie, ale przede wszystkim na boki. Nigdy jednak nie potrafiłam odmówić sobie smażonego kurczaka z frytkami i buraczkami na zasmażce, które babcia przygotowywała specjalnie dla mnie. Przykro robiło mi się, jedynie gdy obserwowałam szczupłe sylwetki koleżanek z podwórka. Zazdrościłam, że są takie zwinne i świetnie udaje im się kręcić hula-hoopem. Mimo wszystko nikt mnie nie odtrącał, a ja dzielnie obracałam tę plastykową obręcz na mojej nieco grubszej talii. Ewentualne porażki i smutki zawsze mogłam utopić w kubku gorącej czekolady czy zajeść batonikami. Na tym samym podwórku babcia często pojawiała się z hot dogiem i sernikiem w ręce.

Sytuacja nieco odmieniła się po przeprowadzce do Warszawy. Ze względu na pracę moich rodziców nieraz musiałam zmieniać miejsce zamieszkania, znajomych, otoczenie. W stolicy zaczęły spotykać mnie nieprzyjemności. Dzieci z tutejszego podwórka nie były już tak wyrozumiałe. Często zamiast pytania: „Jak masz na imię?” słyszałam: „Ile ważysz?”. Te słowa bardzo raniły. Tym bardziej że na warszawskim podwórku brakowało też babci z pocieszającymi smakołykami. Podobnie reagowali na moje gabaryty znajomi w szkole. Kiedyś na lekcji WF-u odbywały się zawody w rzucaniu piłką lekarską. Nie chciałam brać w nich udziału, ale koleżanki stwierdziły, że będę idealną zawodniczką. „Jesteś gruba, to i silna – wygramy!” – zadecydowały. Pomimo lęku spróbowałam. Dziewczyny dopingowały Karolinę-grubaskę. Niestety, na marne… Przegrałyśmy. To upokorzenie niczym film odtwarzało się w mojej pamięci za każdym razem, gdy próbowałam coś zjeść. Moją głowę wypełniały czerwone lampki, które włączały się w obecności przekąsek. Radary przypominały, że bycie grubą nie sprzyja lekcjom WF-u i pozyskiwaniu nowych znajomych. Pamiętałam wciąż śmiech i wypowiadane szyderstwa, gdy piłka lekarska, którą rzucałam, poleciała w zupełnie innym kierunku. „Taka beka, a nawet piłki nie podrzuci dobrze! Straciłyśmy punkty przez ciebie, baryło!” – krzyczały wtedy koleżanki z klasy. Później zaś krzyczała choroba: „Wara od czekolady! Chcesz się zataczać jak beczka? Mało piłek w życiu widziałaś? Patrz na swój brzuch! I co, pierdoło, gdzie twoje żebra? Nie ma?! Znów się nażarłaś, ty gnoju! Nawet do głodzenia się nie nadajesz. Nic dziwnego, że zawsze przegrywasz, śmierdzielu”…

Trudne relacje z rówieśnikami to był jedynie początek piekła. Prawdziwy koszmar przeżywałam w domu. Sprzeczki, wyzwiska, groźby, policja, alkohol. Co chwilę wysłuchiwałam krzyków rodziców, obserwowałam ich walkę na małżeńskim ringu. Wtedy doszło do próby „S”. Chcąc przerwać jedną z awantur, połknęłam garstkę pigułek i zapłakana poprosiłam rodziców o pomoc. Obyło się bez szpitala. Byłam zbyt mała. Dziesięciolatków nie przyjmują na oddziały psychiatryczne. Lekarz z pogotowia jednym ruchem ręki w białej rękawiczce sprowokował mnie do wymiotów. Jego wielka łapa w mojej małej dziecięcej buzi stała się przestrogą przed łykaniem zbyt dużej liczby leków. Przynajmniej na jakiś czas.

Rozwód rodziców miał położyć kres tym wszystkim problemom. Zanim jednak do niego doszło, minęło parę miesięcy, a ja musiałam nauczyć się, która część lodówki należy do mamy, a które produkty wolno mi brać od taty. Czarną linią rysowaną przez moją wyobraźnię, odgradzałam serki, parówki, margarynę. Najłatwiej jednak było nie brać nic. Wtedy miałam pewność, że się nie pomylę i nie sprowokuję kolejnej sprzeczki rodziców.

W głowie często kołatały się dziwne myśli. Nie wiedziałam, co się ze mną dzieje. Odtrącona przez koleżanki, nie mogłam liczyć na niczyje wsparcie. Byłam sama. Bez przyjaciół, bez prawdziwej rodziny, ciepła domowego ogniska, bez smakołyków moich dziadków. Miałam tylko dużego misia i dużo kilogramów. W moich fałdkach tłuszczu można by było pewnie rozgrzać niejedną samotną duszę. Ja jednak nie zamierzałam być dla siebie pocieszycielką. Postanowiłam się zmienić. Skoro Karolina-grubaska nie mogła być szczęśliwa, to Karolina-odchudzona poczuje radość świata – uznałam.

Każda z nas, anorektyczek, jest inna. Ta choroba nie zawsze polega na totalnym jadłowstręcie. Są oczywiście dziewczyny, które rękami i nogami bronią się przed talerzem, nie przełknęłyby ani kęsa, gdyby nie został w nie wmuszony. Ja jadałam, ale w ściśle kontrolowany sposób: porcje jak dla wróbelka, tylko produkty o znikomej kaloryczności i wyłącznie z zegarkiem w ręku. Połowę każdego dnia poświęcałam na układanie jedzeniowych schematów, a połowę na ich chorobliwie precyzyjną realizację. Moja anoreksja polegała bardziej na obsesyjności jedzenia niż na jego unikaniu.

Kiedyś wybrałam się do kina na film, który według moich obliczeń miał się skończyć przed szóstą. Zaplanowany na 18.00 posiłek musiał jednak poczekać dodatkowe piętnaście minut, bo nie uwzględniłam reklam. W jednej chwili opanowała mnie panika. O mało nie wywierciłam dziury w siedzeniu. Po zapaleniu świateł zaczęłam wrzeszczeć na tatę, żeby szybciej przebierał nogami. Chciałam wreszcie dobiec do pobliskiej kawiarenki i pochłonąć zaplanowany rogalik. Potem całą noc smakołyk stał mi gardle. Nie zmrużyłam oka, bo bez końca przeżywałam opóźnioną o kwadrans kolację.

To była lekcja, której nigdy nie zapomniałam! Od tamtego czasu skończyłam z oporami przed spożywaniem posiłków w miejscach publicznych. Wszędzie zaczęłam chodzić z kanapkami czy jogurtem w torebce. Gdy wybijała odpowiednia godzina, wyciągałam kolację, nawet w teatrze. Nieraz odwijałam prowiant z szeleszczącej folii i oddawałam się rytuałowi jedzenia. Nie słyszałam wymownych cmoknięć, nie widziałam pełnych wyrzutów spojrzeń. W nosie miałam, że brukam świątynię sztuki! Dla mnie święty był mój schemat. Jedzenie stało się celem mojego życia. Było jedyną wartością, dla której żyłam. Celebrowałam każdy kęs wkładany do ust. Wszystko musiałam przygotować tak, by było smacznie i by nie przekroczyć ustalonej przez siebie dawki kalorii. Z uporem maniaka pilnowałam dziennych racji. Z aptekarską dokładnością odliczałam każdą łyżkę ryżu, kaszy czy surówki i mierzyłam linijką naleśniki, ryby, kotlety…

W domowej kuchni w przegródce obok noży, łyżek i widelców leżały ekierka, linijka i kątomierz. Najtrudniej bywało na szkolnych obiadach. Przecież głupio tak wyciągnąć linijkę i rozpocząć pomiary na oczach całej szkoły. Dopiero mieliby używanie. Do końca moich szkolnych dni wytykaliby mnie palcami: „Ooo, to ta, co zjada sześć centymetrów naleśnika!”. Dlatego pod obstrzałem spojrzeń stosowałam specjalny kamuflaż: dyskretnie odmierzałam jedzenie palcami, a potem, gdy nikt nie patrzył, przekładałam to na linijkę.

Oczywiście równie skrupulatnie pilnowałam ustaleń co do jakości menu. Jadałam tylko rzeczy wcześniej zaplanowane. Przynajmniej na dwa dni do przodu obmyślałam sobie jakiś jadłospis. Jego przestrzeganie było dla mnie świętością. Czasem zapisywałam plan posiłku na kartce – by przypadkiem nic nie pomieszać i być pewną swych ustaleń. Niestety, napotykane często przeszkody burzyły nieraz moje schematy. Czułam narastającą frustrację.

Na przykład gdy przewidziana na śniadanie szynka zepsuła się, nic nie było w stanie jej zastąpić. Wiele razy dostawałam napadu szału, że mój misternie ułożony jadłospis legł w gruzach. Z płaczem liczyłam wszystko kolejny raz i na nowo układałam rozpiskę. A gdy, cudem, dałam się mamie namówić na zjedzenie w miejsce ustalonej szynki jakiejś polędwicy czy pasztetu, natychmiast ogarniał mnie niepokój, targała mną furia. W takich chwilach nie mogłam sobie znaleźć miejsca, miotałam się po mieszkaniu, czułam dziwny lęk. Zazwyczaj też zmniejszałam następny posiłek – ze złości, że ten poprzedni się nie udał.

Jeśli więc cokolwiek z jakiegoś powodu zostało w moim schemacie żywieniowym zachwiane, cała „zabawa” zaczynała się od początku – ponownie wielogodzinne przeliczanie kalorii, komponowanie ich ze sobą, sprawdzanie. Zresztą gdyby ktoś w dowolnym momencie zapytał mnie: „O czym myślisz?”, odpowiedź byłaby tylko jedna: „O jedzeniu!”. Rozmyślanie o nim wypełniało niemal każdą minutę mojego dnia. Gdy czesałam włosy, pakowałam książki do szkoły, wyprowadzałam psa na spacer. Nawet kiedy spałam, myślałam o nim. Śniłam jogurtowo, bananowo, marchewkowo…

– To jak, co obstawiasz? – Zuźka po raz kolejny mnie obudziła. – Słuchaj, na oddziale prawie żadnych zmian, więc jako weteranka masz duże szanse wygrać.

Pomimo tej uroczej perspektywy nie zamierzałam przyłączać się do tutejszego anorektoturnieju. Zgadywanki typu: „Co dziś serwuje kuchnia?” przestały mnie bawić. Chciałam odpocząć od ciągłego planowania jedzenia i choć na trochę zapomnieć, że muszę cokolwiek ustalać. Dla większości chorych na zaburzenia jedzenia to ono jest jednak tematem przewodnim, dlatego Zuźka nie dawała za wygraną:

– Dla ułatwienia dodam, że wczoraj na śniadanie były kanapki z jajkiem, a na obiad żurek z jajkiem. Dziewczyny postawiły dwie paczki fajek, że dadzą nam na śniadanie jajeczną pastę, a ty jak, potwierdzasz?

– Taaak… – dla świętego spokoju przytaknęłam. Szpitalny recykling jedzenia był dość powszechny. Nic się przecież nie może zmarnować. Usatysfakcjonowana Zuźka poszła dalej zbierać zakłady, a mnie pochłonęły myśli o moim życiu przed anoreksją.

Z tym czasem kojarzyło mi się tylko jedno słowo: GRUBASKA! W najgorszym okresie szalka na wadze wskazywała nienawistne sześćdziesiąt trzy kilogramy (przy wzroście sto sześćdziesiąt sześć centymetrów). Może nie byłam jeszcze Miss Piggy, ale niewiele mi przecież brakowało. Nie przejmowałam się jednak tak bardzo swoimi kilogramami, dopóki inni nie zaczęli ich zauważać. Pierwszy kubeł zimnej wody przyniosły słowa mojej przyjaciółki. Któregoś razu ważyłyśmy się u szkolnej pielęgniarki i mój tonaż otworzył jej szeroko oczy. Okrzyk niedowierzania: „Ty ważysz aż pięćdziesiąt cztery kilo?!” przewierca mi uszy do dziś. Choć była moją przyjaciółką, nie potrafiła ukryć zdziwienia. Miałam wtedy dziesięć lat. Od tamtej pory kompleks rósł razem ze mną. Zwłaszcza że pewien złośliwy małpolud ze szkoły nie pozwalał mi o nim zapomnieć. Cały czas odświeżał mi pamięć słowami: „No, Karolina, powiedz, ile ważysz?! Zdradź nam tajemnicę swojej wagi!”. Moją obroną był atak. „A ile ty miałeś operacji plastycznych?” – odrzucałam kamień obelgi w stronę, pożal się Boże, kolegi. Jednak odwet nie przynosił ulgi. Moje ciało nie robiło się przez to lżejsze. Świadomość, że inni widzą je wielkim, nie malała. Kolejne dowody „uznania” dla moich gabarytów pogłębiały tylko kompleks. Najdotkliwiej raniło przezwisko „Sumo!”. Powoli zaczęłam się z nim utożsamiać. Ja stałam się nim, ono mną. Zsumowaliśmy się!

Dzieci potrafiły być okrutne. To fakt. Doświadczyłam ich słownej krwiożerczości nieraz. Czy jednak nie były takie dlatego, że stanowiły przedłużenie języków swych rodziców? Gdyby w domu nie słyszały obelg rzucanych pod czyimś adresem, może same nie generowałyby tych inwektyw. Wiedziałam coś o tym. Mama dziewczyny chodzącej z chłopakiem, który mi się podobał, nazywała mnie „głupim pączkiem”. Co prawda nie miała odwagi napluć mi prosto w twarz i przypięła mi szyderczą łatkę za plecami, ale zrobiła to przy świadkach. Chyba po to, żeby za ich pośrednictwem obelga dotarła do mnie. Nie wiedziałam, czy zrobiła to, aby zniechęcić do mnie chłopaka jej córki, który ostatecznie wcale nie przestał spoglądać na mnie przychylnym okiem. Wiedziałam natomiast, że moje poczucie atrakcyjności po raz kolejny zostało podeptane! Tym razem ze zdwojoną siłą, bo osoba, która wytarła sobie o mnie buty, była dorosła. Nie tylko większa, nie tylko starsza, ale i podwójnie zobligowana do szanowania godności młodego (nawet jeśli zbyt grubego!) człowieka.

Nie zamierzałam już więcej kusić losu. Postanowiłam, że nigdy, przenigdy nie dam ludziom najmniejszego powodu do obrażania mnie. Po wakacjach rozpoczynałam nową szkołę i nie chciałam, by w gimnazjum znów spotkało mnie tyle nieprzyjemności. Zdecydowałam na zawsze zapomnieć o wszelkich tuczących produktach… O słodyczach bałam się nawet myśleć, a co dopiero pisać. Wszystko, co najsmaczniejsze, co najczulej łechtało moje podniebienie, zostało spisane na straty. Absolutnie wyeliminowałam uwielbiane smażone kotlety, ziemniaki, sosy… Kolację zastępowałam jabłkiem. Stosowałam się do żelaznej zasady: „Zjadam tylko jedną trzecią tego, co mam na talerzu!”. W końcu Francuzi twierdzą, że powinno się odchodzić od stołu z lekkim niedosytem. Uznałam to za sekret ich szczupłych sylwetek. W tej kwestii stałam się bardziej francuska niż wszyscy Francuzi razem wzięci.

W metamorfozie pomagała mi… czarna linia, która samoistnie rysowała się na moim talerzu, tak jak niegdyś w lodówce rodziców. Nawet nie wiedziałam, od kiedy zaczęłam ją „widzieć”. Była realna i wyraźna, jakby nakreślona grubym mazakiem. Czy zaczynałam wariować?! Nie wiedziałam. Liczyło się tylko to, że ułatwiała mi jedzeniową eliminację. Oddzielała to, co dozwolone, od tego, co zabronione. Linia nie miała litości. Nie było tak, że „odkrajała” po kawałku z każdego składnika obiadu: z warzyw, mięsa czy ryby, kaszy czy ziemniaków. Eliminowała całość, tak że na aucie lądowało wszystko, co sprawiało mi największe trudności pomiarowe. Przecież dużo trudniej określić ilość ziemniaków niż wielkość rybnego fileta, dlatego niemierzalne kartofle znajdowały się zawsze na cenzurowanym. Czarną linię napędzał mój umysł. Z mojej głowy czerpała informacje o kłopotliwych produktach i według nich odwzorowywała się na talerzu. Dzięki naszej udanej współpracy miałam ułatwione zadanie – od razu wiedziałam, co jest dla mnie, a co dla pana śmietnika.

Czarna linia była nie tylko moją przyjaciółką. W szpitalu każda z osób siedzących przy anorektycznym stole kreśliła grube kreski na talerzu. Jednym spojrzeniem potrafiliśmy odgrodzić kawałek tłustego kotleta czy ziemniaki polane sosem. Oczywiście pielęgniarki uważnie śledziły działanie naszych „czarnoskórych przyjaciółek” i zmuszały do dokładnego czyszczenia talerzy. Czasami jednak dochodziło do buntu – nieoczekiwanej próby przechytrzenia pielęgniarek. Kiedyś Ola przed oddaniem naczyń do kuchni rozmazała kartofle po talerzu i szybko nakryła sztućcami i kubeczkiem. Biedna niewprawiona dziewczyna nie wiedziała, co robi. Nie z tymi pielęgniarami takie numery! Nie dość, że musiała później łyżką zebrać sos z talerza i go wylizać, to jeszcze dostała bonus – dodatkową porcję ziemniaków. Następnym razem będzie z pewnością bardziej pomysłowa…

Tymczasem ja z moją dobrą znajomą – czarną kreską – widywałam się już prawie wszędzie – w domu, sklepie, kinie. Na szkolnej stołówce spotykałyśmy się w czasie każdej przerwy obiadowej. Odwalałyśmy razem kawał dobrej roboty. Utwierdziłam się co do tego, gdy w jednym z czasopism przeczytałam, że nie należy łączyć węglowodanów i białek, za to jedno i drugie można jeść razem z warzywami. Czyli mięso lub ryba z jakąś surówką to jeden z możliwych zestawów; makaron, ryż czy ziemniaki z jarzynami – to już oddzielna propozycja. Tylko takie połączenia gwarantowały prawidłową przemianę materii i regularną eliminację toksyn z organizmu.

Cieszyłam się do kwadratu! Po pierwsze, że istniały jakieś skuteczne sposoby na to, by złogi żarcia nie zalegały w moich kiszkach. Po drugie, że od pewnego czasu sama nieświadomie stosowałam się do tych dobroczynnych (święcie w to wierzyłam!) wskazówek. Czyli, że czarna linia, za delikatnym podszeptem mojego umysłu, oddzielała dokładnie to, co powinna oddzielać! To się nazywa żywieniowa intuicja!

Jedzenie coraz bardziej przesłaniało mi oczy. Położyło się kalorycznym cieniem na moim umyśle. Skupiałam się tylko na nim. Me myśli nie potrafiły odstąpić go ani na krok. Na przykład kiedyś w wypełnionym po brzegi wagonie metra widziałam tylko jednego współpasażera – chłopaka, który… jadł hamburgera! Nie dość, że pałaszował go z takim smakiem, to w drugiej ręce trzymał kolejną porcję tego tuczącego smakołyku! Nie zwróciłam uwagi, czy chłopak był przystojny, czy niski, ale dokładnie widziałam, że po brodzie pociekła mu musztarda. Nie interesowały mnie jego oczy, bo całą moją uwagę pochłaniała wysypująca się z bułki prażona cebulka, którą kiedyś tak uwielbiałam. Nie zastanawiałam się nad tym, ile ten chłopak może mieć lat, ale co zrobi z drugim hamburgerem: „Zje od razu czy zostawi na później? A może wiezie go komuś innemu?”. Tak właśnie go zapamiętałam – z hamburgerem zamiast twarzy.

Podczas gdy inni zwracali uwagę na ludzi z powodu zgrabnego tyłka, ekstrawaganckich ciuchów, głośnego śmiechu, ja „wyławiałam” tylko tych z jedzeniowymi znakami szczególnymi: dostawcę pizzy na skuterze, dziewczyny łuskające ziarna słonecznika, staruszka karmiącego chlebem gołębie, dziecko, które właśnie płacze nad upuszczonym lodem… Reszta jakby nie istniała.

„Poproszę dwieście pięćdziesiąt gramów chudego twarogu” – zwróciłam się kiedyś w sklepie do kobiety za ladą. Potrzebowałam tyle i ani dekagrama więcej. Tego, niestety, sprzedawczyni nie była w stanie zrozumieć i nieopatrznie ukroiła o… cztery(!) gramy za dużo. Na wadze wybiło dwieście pięćdziesiąt cztery! To tylko okruszki, ale we mnie wstąpiła rozwścieczona lwica! Wrzeszczała moimi ustami: „Ja chciałam dwieście pięćdziesiąt, a nie dwieście pięćdziesiąt cztery gramy! Nie obchodzi mnie, że nie umie pani tak precyzyjnie ukroić! Proszę natychmiast odkroić naddatek!”. Sprzedawczyni odjęło ze zdziwienia mowę, za to sklep coraz głośniej szeptał po kątach. Dobrze, że była ze mną mama. Próbowała załagodzić sytuację. Mówiła: „Może być, weźmiemy te dwieście pięćdziesiąt cztery gramy!” i ciągnęła mnie za rękaw do wyjścia, rozsyłając naokoło przepraszające uśmiechy. Gdyby nie ona, pewnie do tej pory tupałabym tam nogą jak rozpieszczony bachor… Wprawdzie nikt nie powiedział, że trzeba być ułożonym jak tresowany piesek, ale takie sceny w miejscu publicznym?! Co się ze mną działo? Z każdym dniem stawałam się coraz chudszą wariatką!

Gdy szłam ulicą, wołały mnie wszystkie wystawy sklepowe. Jedna przez drugą zapraszały w swoje progi. Na wystawach wdzięczyły się beztłuszczowe manekiny ubrane w kuse ciuszki i mamiły obietnicą idealnego ciała. Zdawały się szeptać mi do ucha: „Ty też możesz tak wyglądać. Wystarczy tylko być głuchą na wołanie żołądka”. Jeszcze gorsze były jednak nachalne witryny z wystawioną żywnością: piekarnie, cukierenki, lodziarnie, kebaby… Gdy mijałam na przykład którąś z cukierni, eklerki, napoleonki, makowczyki i inne słodkości machały do mnie zachęcająco. Prężyły się i tłoczyły, by jak najapetyczniej zaprezentować swoje smaki. Nie mogłam przejść koło nich obojętnie. Stałam z nosem przyklejonym do szyby i pożerałam wszystko oczami. I tak codziennie. Pięć minut przed jedną wystawą, pięć przed następną, a czas, którego nie miałam nigdy zbyt wiele, uciekał. Anoreksja okradała mnie nie tylko ze zdrowia, ale i z cennych minut. Czy kiedyś uda mi się wystawić jej rachunek za zmarnowane lata?

Moja szpitalna współlokatorka postanowiła dziś zrobić imprezę. Początkowo chciało mi się śmiać, że Zuźka pała takim optymizmem i tu – w wariatkowie – zamierza skakać w rytm muzyki. Szybko jednak zdałam sobie sprawę, jaki podstęp szykuje koleżanka. Taniec jest po prostu świetną formą spalenia tego, co pochłonęłyśmy w czasie obiadu czy kolacji. Dodatkowo jeszcze można zyskać punkty w oczach personelu. Chęć zabawy, słuchanie muzyki czy wspólne pląsy mogą świadczyć, że odzyskujemy radość życia. Ja jednak nie zamierzałam niczego udawać. Taniec kojarzył mi się z dyskotekami czy pubami, w których czułam się bardzo źle. W głowie na zawsze zostały mi koszmarne wspomnienia szkolnych imprez. Zwłaszcza jedno.

Gorączka piątkowej nocy, sala tętniła radością, luzem, świetną zabawą! Ja jednak – spięta po koniuszki palców – z każdym kolejnym tańcem przekonywałam się, że to wieczór bolesnej prawdy. Choć przez pół godziny podrygiwałam niezrażona na środku sali, rozglądając się na boki zapraszająco, nikt do mnie nie podchodził. Już, już wydawało mi się, że przystojniak w sztruksowej marynarce zmierza w moim kierunku, ale jego: „Zatańczysz?” minęło moje ucho. Adresatką zaproszenia była dziewczyna obok. Nawet go nie przyjęła – miała w kim przebierać. Tymczasem ja nadal czekałam choćby na jedno łaskawe spojrzenie. Kąciki moich ust coraz bardziej opadały, a do głowy natarczywie dobijały się pytania: „Dlaczego?”, „Czy to przez to, że wyglądam jak sumo!?”, „Jak taki facet miałby mnie objąć? Rąk by mu nie starczyło!”. Policzki paliło mi upokorzenie. Zawód i żal kurczyły serce. Czułam się jak trędowata. Oblepiona wielkimi, nabrzmiałymi tłuszczem wrzodami, które powiększały i zohydzały moje ciało.

To wieczór klęski! Jak przekuć go w zwycięstwo? Odpowiedź mogła być tylko jedna: jeszcze bardziej schudnąć! Marzyłam o talii osy. Pomyślałam, że tylko wtedy chłopcy będą mogli obejmować mnie i kiedyś poproszą do tańca. To stało się kolejnym potwierdzeniem konieczności zaciśnięcia jedzeniowego pasa!

Nie ma przecież nic za darmo. Zwycięstwo zawsze okupione musi być ciężką pracą – powtarzałam sobie w drodze na aerobik. Zapisałam się nazajutrz, zaraz po feralnej dyskotece. Początkowa godzina tygodniowo urosła do dwóch dziennie. Gdy lenistwo próbowało przykuć mnie do kanapy, przywoływałam w pamięci tamto dyskotekowe upokorzenie. Wystarczyło pytanie: „Chcesz, by już nikt nigdy z tobą nie zatańczył?” i od razu pozbywam się ołowiu z tyłka. Gnałam na aerobik szybciej niż pociąg Intercity. Nie od razu Pałac Kultury zbudowano, więc efekty przychodziły stopniowo. Żeby je przyśpieszyć, piłam litrami czerwoną herbatę, bo przeczytałam gdzieś, że podobno wspomaga przemianę materii. Pochłaniałam też herbatki przeczyszczające, a także tabletki na odchudzanie z ananasem. Z siłą wodospadu pomagały pozbyć się zalegającego we mnie ścierwa!

Kiedyś wydawało mi się, że ściany czy szafki oklejone zdjęciami atrakcyjnych, roznegliżowanych panienek można zobaczyć tylko w pokojach czy pomieszczeniach typowo męskich. W szpitalu przekonałam się, że nie zawsze. Zuźka co chwilę znosiła do naszej sali plakaty modelek w bikini. Jeszcze trochę i dostałybyśmy reprymendę za szerzenie pornografii w miejscach publicznych. Zuźka mówiła jednak, że to jej pomaga, i właściwie chyba ją rozumiałam. Ciało modelki było wzorem do naśladowania, ale nie dlatego, by jeszcze bardziej chudnąć, lecz przytyć… Chodziło o to, aby będąc zgrabną i szczupłą, mieć zarazem zdrowy wygląd. Patrząc na Angelinę Jolie czy Nicole Kidman, marzyłyśmy, by wyglądać jak one. Marzyłyśmy, by przytyć do takiego wizerunku! Tak, ale to tylko marzenie, bo przecież nasze wystające obojczyki czy łopatki, nasze choroby mimo bólu i cierpień, paradoksalnie, bo to chyba jedyny ratunek, cieszyły nas. Chude jest piękne! – to dla mnie jedyna prawda. Czułam szczęście, gdy „dogładzałam się”, aby uzyskać trzydzieści osiem kilo, i gdy słyszałam na ulicy: „Ooo, idzie anorektyczka!”. Tak, to był dla mnie najcudowniejszy komplement. Miód na moje wyposzczone serce. Podobnie jak: kostucha, Oświęcim, szkapiszcze, truposz, szkieletor, kij, śmierć na łańcuchu. Zamiast ranić – łechtały mnie. Melodia dla moich uszu.

Weekend był czasem szpitalnych odwiedzin. Oddział zaczynał wtedy tętnić gwarem rodzinnych rozmów. Zuźka mieszka czterysta kilometrów od Warszawy i rodzina przyjeżdżała do niej rzadko, ale za to w komplecie. Mój pokój obsiadła właśnie wesoła zgraja składająca się z jej dwóch małych braci i trzech sióstr. Ale im musiało być radośnie w domu!

Na wieczornej odsiadce Zuźka opowiadała, jak bardzo tęskni za domem i ma dość szpitala. Nie dziwiłam się jej. Fajnie byłoby wrócić do miejsca, w którym wciąż słychać śmiech dzieci i rozmowy bliskich. Co lepsze, sprzedała mi też superwiadomość. Mimo i tak już licznej rodziny jej mama spodziewała się kolejnego dzidziusia! Kurczę, Zuźka to ma fajnie.

Naszej rodzinie też kiedyś przybył nowy członek, a dokładniej członkini. Potwornie się cieszyłam! Przyniósł ją tata. Była mała i zgrabna. Zamieszkała w łazience. Na imię miała… WAGA! Ważyła z dokładnością do setnych części kilograma! Nic się przed nią nie dało ukryć, ani jedna kaloria. Chociaż ja miałam na nią sposób. Stawałam na niej tylko rano. Na czczo. Bez zbędnych odważników w kieszeniach ciała. Zauważyłam, że wieczorem, po całym dniu ładowania do brzuchopieca wzrastała nie tylko ciepłota mojego ciała, ale i jego ciężar. Moja metalowa przyjaciółka obnażała to bezlitośnie. Starałam się więc zataić przed nią ten tłuszczowy dorobek. Nieważne, że przy okazji oszukiwałam samą siebie!

A więc wagę wprowadził do naszej rodziny tata, ale ja zaprzyjaźniłam się z nią najserdeczniej. Mimo że to on całe życie się odchudzał, tylko ja potrafiłam schudnąć. Niezadowolenie z naszej tuszy łączyło mnie z tatą jak innych ojców łączy z córkami hobby takie jak żeglarstwo czy miłość do filmów science fiction. Niechęć do własnego ciała to było nasze braterstwo dusz (czy raczej brzuchów)!

Pip… pip… pip…

Już drugą godzinę słuchałam tego pip… pip… pip… Mój doktorek wymyślił kolejną serię badań i teraz, bez możliwości ruszenia się z łóżka, obserwowałam na małym monitorze bicie własnego serca. Wiedziałam, że w moim organizmie wszystko już się rozstroiło, i nie obchodziło mnie to. Wolałabym poczytać książkę czy obejrzeć telewizję na świetlicy, a nie gapić się w to ustrojstwo. „Jak mam umrzeć, to umrę i tak” – myślałam. Po co sprawdzać, ile jeszcze pociągnie ten mój mięsień sercowy. Nuda…

Chwała Bogu, przerwa. Poszłam na siusiu. Wystarczyłoby jeszcze parę minut, a umarłabym od eksplozji pęcherza, a nie na niewydolność serca. W drodze do WC minęłam pokój chłopaków. Tomka odwiedziła babcia. Przyniosła mu zdjęcia ze studniówki – ciekawe, czy da potem obejrzeć?

Choć od dwóch lat nie otworzyłam albumu, doskonale pamiętałam, co czułam, kiedy oglądałam swoje zdjęcia z „grubego” okresu. Moje tłuste uda grały pierwszoplanową rolę na każdej fotce. Trudno ich było nie zauważyć! To było okropne… Mama zawsze broniła mnie przed złym zdaniem na własny temat. Przeganiała cudze obelgi i moje kompleksy swoim dobrym słowem. Gdy płakałam nad zbędnymi kilogramami, ona tłumaczyła, że przy moim wzroście posiadana waga nie odbiega od normy. Nigdy nie powiedziała, że jestem ZA GRUBA. Ani razu nie usłyszałam z jej ust takich przygniatających, tęgich słów. Ale nie wierzyłam jej! Wiedziałam swoje. Uważałam, że kłamie w dobrej wierze, że nie chce kopać leżącego. Nie mogła wbić gwoździa do trumny mojej wiary w siebie. Widziała przecież, jak bolą mnie rany zadane ostrzem koleżeńskiego języka. Nie domyślała się jednak, że zamiast jej pocieszających słów wolałam okrucieństwo przytyków znajomych. Czułam się gruba i chciałam to usłyszeć także od niej. Potrzebowałam potwierdzenia u kogoś, kto jest dla mnie ważny. Wtedy miałabym jeszcze silniejszą motywację, żeby schudnąć. A tak, zamiast spalać kalorie, spalałam się w złości na nią. Im bardziej szła w zaparte, tym mocniej byłam na nią wściekła. Wiedziałam przecież, że mama nie mówi tego, co myśli. Że jej słowa to kłamstwo. Tak czułam. Wierzyłam w to. Musiałam działać dalej…

„Wodopój” stało się moim drugim imieniem. Od początków odchudzania właściwie niczego innego nie piłam oprócz wody mineralnej. Mogłabym być jej żywą reklamą. Byłam jej wierna, bo ma nie tylko właściwości oczyszczające i przyspieszające przemianę materii, ale jest wyjątkowo mało kaloryczna, a do tego zawsze przychodziła mi z pomocą, gdy trzeba było oszukać wagę. Inne napoje miały liczne wady. Herbata zmniejszała uczucie głodu, które ja uwielbiałam „mieć przy sobie”. Mleko zawierało za dużo tłuszczu, a soki były zazwyczaj dosładzane. Z kolei kawa bez śmietanki i cukru nie smakowała mi, a z taką wkładką stawała się zabójcza energetycznie. W dobie ścisłej diety próbowałam jeszcze herbatek odchudzających, które aż miło mobilizowały przemarsz jelitowych wojsk. Woda była jednak bezkonkurencyjna. Naturalne źródło życia. Mokra i chuda. Doskonały przyjaciel niedoli w mojej obsesji – jedzeniu.

Wszystko wciąż kręciło się wokół niego. Myślenie o nim było już nie tylko chęcią zrzucenia kilogramów, ale także ucieczką od problemów, odreagowaniem nerwów, receptą na całe zło świata. Przy podwyższonym stresie częściej nurkowałam myślami w świat lodówki. Na przykład gdy miałam konkurs humanistyczny, zamiast powtarzać wiadomości, pół nocy zachodziłam w głowę: „Co wrzucić na ruszt, jak wstanę? Kawę, muesli, jogurt, a może jajko na miękko?”. Obsesyjne myślenie o posiłkach, planowanie ich i przeliczanie na kalorie pełniło funkcję antystresanta, zapychacza. Dzięki niemu w moim umyśle brakowało już miejsca na szkolne zmartwienia czy rodzinne troski. Jedzeniowa zatyczka szczelnie odgrodziła mnie od stresującej codzienności. Stworzyłam własny, pozornie lepszy świat z jedzeniem na pierwszym miejscu. O nim myślałam, gdy zasypiałam. O nim myślałam, gdy się budziłam. Czasami wydawało mi się, że zamiast mózgu mam wielki kartofel.

Wciąż podejmowałam nowe postanowienia. Na przykład kiedyś w wakacje pozwoliłam sobie zjeść jedynie dwa lody. Wyjątek mogła stanowić randka. Kto miałby mnie jednak zaprosić? To było sprytne. W końcu nie zjadłam nawet tych dwóch dozwolonych lodów. Puszyłam się z dumy. Okazałam silną wolę, dyscyplinę, miałam kontrolę nad sobą. Takie trzymanie na baczność swojego żołądka coraz bardziej mi się podobało. Czułam, że panuję nad tym, co się ze mną dzieje, że mogę zdecydować o wszystkim, co mnie otacza. Myśl, że przestrzegam diety układanej jak pod nadzorem więziennego klawisza, dodawała mi siły, energii i pewności siebie. Z czasem okazało się, że kraty, za którymi się znalazłam, zatrzasnęła anoreksja. Wakacje mijały, a z anoreksją „zaprzyjaźniałam się” z każdym dniem coraz bardziej. Nasz uścisk stawał się tym silniejszy, im bliżej w kalendarzu widniała data rozpoczęcia roku szkolnego. Pamiętam, jak nadszedł ten dzień…

Do gimnazjum szłam ze strachem pod rękę. „Czy nie będzie tam moim jedynym towarzyszem? Czy zostanę zaakceptowana, przyjęta do gimnazjalnej społeczności? A może inni uznają, że jestem jeszcze za gruba i brakuje dla mnie miejsca?” – myśli gnały jak stado spłoszonych antylop. Nie mogłam ich zatrzymać. Udało mi się to dopiero na miejscu. W szkole okazało się, że strach ma wielkie oczy. Nikt nie wytykał mnie palcami, nie rzucał zniesmaczonych spojrzeń, nie uważał, że jestem za wielka. Wręcz przeciwnie – w oczach rówieśników wyczytałam akceptację i sympatię. Chyba wydawałam im się fajna (bo chuda?). Dziewczyny garnęły się do mnie, powtarzając z uznaniem: „Dobrze ci, nie masz kłopotów z wagą”. Rzeczywiście, przed rozpoczęciem roku szkolnego mocno zaciskałam jedzeniowy pas i sporo schudłam, ale ciągle jeszcze daleko mi było do samozadowolenia. A jednak… chyba zrobiłam się podobna do ludzi, bo nie wyrzucali mnie już poza nawias. Przestali widzieć we mnie górę mięsa. Dostrzegli człowieka. Mnie to jednak jakoś nie cieszyło.

Czułam irytację. Drażniły mnie zwłaszcza chichoczące bez przerwy dziewczyny. Blondynki, chociaż z ciemnymi włosami. Nie byłam przekonana, czy chcę mieć z nimi coś wspólnego. W ich głośnym, infantylnym świecie nie rozpoznawałam swojej ziemi obiecanej. Tak długo marzyłam, by być jedną z nich, a potem (kiedy w końcu mogłam) nie chciałam należeć do ich grona. Alienowałam się. Odgradzałam murem obojętności. W swoim świecie czułam się lepsza, dojrzalsza. A może tylko bezpieczna? W nim nikt mnie nie mógł skrzywdzić ani odrzucić, nie wykorzystałby mojego zaufania, nie wyśmiał słabych stron. Moja koleżanka anoreksja zawsze wiedziała, jak ze mną rozmawiać. Okazała się lepsza niż ta banda dzieciaków. A może przyczynę alienacji stanowił żal do rówieśników? Żal za to, że nie akceptowali mnie takiej, jaką byłam kiedyś. Trochę za masywna, trochę za mało zwinna, ale przecież w środku ta sama. Tak, chyba właśnie to rozgoryczenie odgradzało mnie od innych najbardziej.

Bez względu na powody wiedziałam, że skoro już wybudowałam wokół siebie mur, to będę za niego wpuszczała tylko mile widzianych gości. Bratnie dusze warte mojej przyjaźni. Tym niepożądanym, niegodnym zaufania zamknę furtkę przed nosem. To stało się silniejsze ode mnie. Nie umiałam już być otwarta i ufna. Dałam sobie prawo do tego wybiórczego podejścia do ludzi. Skoro oni kiedyś wzgardzili mną, teraz ja mogłam niektórych z nich nie dostrzegać. Za to anoreksja nie opuszczała mnie ani na krok.

To ona spędzała ze mną szkolne przerwy, to ona trzymała za rękę w czasie odpowiedzi przy tablicy. Dzięki niej czułam się pewna siebie i nie bałam się innych. Miałam świadomość, że przy mojej „przyjaciółce od serca” już nie jestem tą grubaską z podstawówki. Robiłam zatem wszystko, by być jeszcze bliżej niej. Ustalanie diet, rozpisywanie posiłków, planowanie i wymierzanie kalorii zajmowało dziewięćdziesiąt procent mojego dnia. Cena, jaką musiałam płacić za mą „bratnią duszę”, była wysoka. Z czasem polubiłam nawet te wielogodzinne, anorektyczne rytuały. Po ich odprawieniu pozostawało mi jakieś dziewięć procent dnia, które spędzałam na uczeniu się. Ostatni procent doby przeznaczałam na inne czynności – mycie zębów, ścielenie łóżka i sen.

Wkrótce okazało się jednak, że na dłuższą metę ten system się nie sprawdza. Jedzeniowa obsesja szybko nakręciła korbę stresu. Rozpisywanie diet miało mi pomagać, a zaczęło przeszkadzać. Stawałam się coraz bardziej nerwowa, wszystko mnie drażniło i irytowało. W szkole nie potrafiłam się w pełni skoncentrować na lekcjach. Wciąż miałam poczucie, że muszę zaplanować jedzenie! Zamiast notować informacje o Władysławie Łokietku, kalkulowałam wartości odżywcze mojego śniadania. Egzaminy sprawiały coraz większe trudności. Nie potrafiłam przypomnieć sobie podstawowych terminów czy wydarzeń. W pustą lukę obok „data bitwy pod Grunwaldem” umiałam wpisać jedynie dziewięćset kalorii…

Najgorsza jednak była walka z mamą. Ona błyskawicznie zauważyła, że dzieje się ze mną coś niedobrego i początkowo na siłę starała się mi pomóc. Nasz poranny wyścig do kuchni przypominał zawody na śmierć i życie. Jednocześnie kroiłyśmy chleb (ja byle cieńsze kromki), jednocześnie łapałyśmy za drzwiczki lodówki, by wyjąć jakieś dodatki (ja byle serek light). Ostatecznie zjadałam i tak tylko połowę z przygotowanych kanapek. Ten początkowo niegroźny (ale jak nerwowy!) wyścig zamienił się szybko w ewidentną walkę o życie. Na ringu stanęła mama i anoreksja.

Trzeba przyznać, że dość szybko stałam się „legalną anorektyczką”, którą oficjalnie zaliczono w poczet zaburzonych jedzeniowo. Założono mi kartę pacjenta. Przystemplowano na czole niewidzialną pieczątkę z napisem: anorexia nervosa. Wszystko to w warszawskim Centrum Psychoterapii, gdzie zabrała mnie właśnie mama. Najpierw jednak miałam trafić do gabinetu prywatnego. Sprytnie znalazłam pretekst, by dać nogę. Z udaną troską rzuciłam, że nie chcę, by mama wydała ciężko zarobione sto złotych na urojenia bez pokrycia. I tyle mnie widzieli… Nie do przyjęcia było dla mnie twierdzenie, że moje diety to choroba. Mama nie dała za wygraną i szybko znalazła poradnię państwową. Nie miałam wyjścia. Brakowało mi argumentów, a może sama zaczęłam powoli czuć, że rzeczywiście mam problem. Choć nie potrafiłam okazać mamie wdzięczności, cieszyłam się, że próbuje mi pomóc, bo anoreksja coraz bardziej zaczynała męczyć.

Wysysała ze mnie nie tylko tłuszcz, ale i siły witalne, chęć do życia. Z jednej strony kochałam ją za nowe ciało, dodawanie pewności siebie i odwagi. Z drugiej – nienawidziłam i miałam dość myśli krążących obsesyjnie wokół kalorii. Brakowało mi oddechu. Mocny, zaborczy uścisk anoreksji dusił. Nie chciałam z nią rozwodu, ale separacji owszem. Nie za długiej, ale takiej, by nabrać sił do dalszego wspólnego życia. Wcale nie zamierzam jej zdradzać, wydawać na pastwę medycyny. Chciałam ją tylko prosić, by dała mi trochę od siebie odpocząć. Przerażały mnie chwile płaczu po zakończonym posiłku i maniakalny strach, że jestem wciąż zbyt gruba. Nie mogłam patrzeć na siebie, bo moje uda rosły, nie mogłam patrzeć na jedzenie, bo ono też stawało się coraz ogromniejsze. Często kanapki leżące na talerzu postrzegałam jako dużo większe niż normalnie. Zdawało mi się po prostu, że pęczniały – tuż przed włożeniem do ust. Bałam się, że rozsadzą mój przełyk w czasie trawienia. Właśnie dlatego zgodziłam się pójść do lekarza. Łudziłam się, że kuracja pokaże mi, jak koegzystować z nienawistną ukochaną chorobą. Chciałam umieć oddalać się i zbliżać. Tak wedle potrzeby. Zwiększać dystans, gdy tylko ona zabiera zbyt dużo powietrza, wracać, gdy staje się powietrzem niezbędnym do życia.

Mama chyba wyczuła ten moment. Ona wyraźniej ode mnie widziała, jak się męczę sama ze sobą. Wizyta w poradni była jednak tylko zdarciem kurtyny z mojego schorzenia, nazwaniem go po imieniu. Od wielu miesięcy miałam świadomość choroby. Czułam ją w sobie coraz bardziej. Nie było jednak takiej jednej, konkretnej chwili, wyraźnego olśnienia, że ona już jest. Wkradła się do mojego ciała niepostrzeżenie, chyłkiem, cichutko jak myszka i po prostu w nim zamieszkała. Zanim zdążyłam się zorientować, już się zadomowiła. Stopiła się ze mną w JEDNOŚĆ. Stała się mną.

Ta pierwsza wizyta u psychiatry przypominała przesłuchanie. Lekarka zadawała coraz to nowe pytania: „Co i ile jem?”, „Z kim mieszkam?”, „Jakie mam relacje z członkami rodziny?”, „Jakie stosunki panują między nimi?”, „Jakie mam problemy?”, „Co mnie niepokoi?”, „Czego pragnę?” itp., itd. Gdy mówiłam, ona skrobała ołówkiem na kartkach dużego zeszytu. Nawet lampa, która rozświetlała mroki zimowego popołudnia, dawała mi po oczach. Jak było do przewidzenia, moje zeznania dowiodły winy. Zapadł wyrok: anoreksja! Kara to szpital z odroczeniem. Jeśli dalej będę dokonywała przestępstw na własnym ciele, trafię za szpitalne kraty! Póki co pozostawiono mnie pod kuratelą psychologa i psychiatry. U pierwszego miałam się meldować co tydzień, u drugiego – co miesiąc.

Z reguły wyrok zamyka perspektywy, pozbawia szans, nie daje widoków na przyszłość. Jest końcem, a nie początkiem. To standard, ale nie w moim przypadku! Dla mnie wyrok był początkiem wszystkiego: chudego, lepszego ciała; przyjemniejszego, pozbawionego lęku patrzenia w lustro; przychylności otoczenia; nowego, lżejszego życia… Mój wyrok niósł wszystko, co najlepsze, dawał nadzieję na polubienie siebie. Kiedy zapadł, wreszcie mogłam pomyśleć o sobie jak o chudej osobie. Pierwszy raz w życiu. Skoro jakaś wyższa (fachowa) instancja to potwierdzała, to chyba rzeczywiście byłam chuda?! Wcześniej tylko o tym marzyłam, teraz w to NAPRAWDĘ uwierzyłam. Anoreksja wydała mi się obietnicą. Zwiastunem szczęścia. Nadzieją. Zapowiedzią nowej mnie. Jeżeli już coś kończyła, to tylko okres niezadowolenia, antypatii, odrazy do siebie.

Wciąż jednak pozostawała kwestia zmęczenia. Mocny uścisk anoreksji coraz bardziej przeszkadzał w normalnym życiu. Powoli obserwowałam, jak paraliżowała mnie w każdej sytuacji. Zabraniała mi chodzić do kina czy na zakupy, zabraniała spędzać czas ze znajomymi. Przypominała o istniejącym zagrożeniu – niewykonaniu ułożonego wcześniej planu dnia czy menu. Jak niby miałabym iść spokojnie z koleżanką na spacer? A gdy koleżance zachce się siąść na ławce w parku? Ja nie mogę siedzieć – muszę chodzić i spalać. Jeśli poszłabym do kina, to znów istnieje ryzyko, że źle wyznaczę godzinę zakończenia seansu i nie zdążę na posiłek. Duże nadzieje na poprawę sytuacji pokładałam w umówionych sesjach terapeutycznych. Liczyłam jednak na zbyt wiele. Szybko przestałam się łudzić, że spotkania z lekarzami pomogą w rozerwaniu anorektycznego uścisku. Nie pomagały. Walka okazała się trudniejsza, niż myślałam. Z bezsilności zaczęłam się jeszcze bardziej izolować. Nikt nie potrafił mnie zrozumieć. Pogrążałam się w smutku, melancholii. Traciłam znajomych, zyskiwałam jednak przyjaciółkę na całe życie.

Była ze mną wszędzie. Chodziłyśmy razem na spacery, razem oglądałyśmy filmy, razem zasiadałyśmy do świątecznego stołu. Kiedyś u babci w Pińczowie przygotowywałam wydmuszki na pisanki. Wystarczyło, że wzięłam jajko do ręki, a w oczach stawały łzy. Drenowałam jajo jak anoreksja drążyła moje ciało. Czułam powinowactwo z wydmuszkami. Nasze zawartości były tak samo sukcesywnie uszczuplane. Miałam wrażenie, że moja zrogowaciała skóra niczym wapienna skorupka obejmuje tylko powietrze. Fajnie było myśleć, że jestem pusta w środku i lekka jak wydmuszka. Nieważne, że groziło to pogruchotaniem. Może to i dziwne, ale anorektyczek nigdy nie przestraszy widmo śmierci, osteoporozy czy bezdzietności. Nie jedząc, nie myślimy o skutkach ubocznych. Liczy się jedynie to, by być chudą, szalenie chudą, ponieważ to daje poczucie wyjątkowości i tego, że jesteśmy w stanie zapanować nad własnym organizmem, że wykonujemy nadludzką rzecz. Stajemy się niezależne, stajemy się paniami samych siebie. Władamy swoim życiem, swoim organizmem, potrafimy go ustawiać jak w zegarku. Chudnąc, jesteśmy coraz silniejsze…

Dziś na oddział trafiła nowa anorektyczka. Była w strasznym stanie. Nie pozwolili jej ruszać się z łóżka. Już od paru godzin leży pod kroplówką, a do toalety wożą ją na wózku inwalidzkim. Nawet bałam się zapytać, ile ona waży. Bałam się z dwóch powodów. Jej wygląd był przerażający, ale jednocześnie nęcił. W głębi serca czułam się przy niej przegraną. Ona osiągnęła niższą wagę – była lepsza. Pokazała światu, że cierpienie niczym widmo odbiło się na jej skórze. Udowodniła, że bez jedzenia można długo wytrzymać. Zazdrościłam jej tej siły.

Wieczorem myślałam sobie, że chyba należałoby urządzić akademię ku czci mojej głupoty. Jakieś resztki świadomości podpowiadały mi, że nowej nie ma czego zazdrościć. Anoreksja mówiła jednak co innego. Ona od dawna szeptała do mojego ucha dziwaczne pomysły.

Kiedyś wydawało mi się, że guma do żucia tuczy. Nawet ta bez cukru. Unikałam jej z założenia. Ewentualnie traktowałam jak posiłek. Żułam na przykład na podwieczorek. Podobnie myślałam o tabletkach. W moim przekonaniu też tuczyły! Pigułki miały przecież te swoje kilka kalorii! Nie chciałam więc słyszeć o żadnych witaminach poprawiających jakość moich nadszarpniętych anoreksją paznokci, włosów czy cery! Gorzej z lekami na stan ducha, który przy anoreksji szalenie podupada. Bez proszków odbijałam się od ściany do ściany, wpadałam w histerię albo leżałam godzinami na tapczanie jak kłoda. Nie miałam wyjścia – musiałam zacząć wspomagać się cholerną chemią, którą zaproponowała mi nowa pani psychiatra. Każda tabletka wywoływała we mnie kaloryczne przerażenie. Dlatego odliczałam sobie po te kilka kalorii (przypadające na każdą pigułkę) od najbliższego posiłku. Jeśli na przykład zjadłam przed śniadaniem trzy tabletki, śniadanie musiałam zmniejszyć o dziewięć kalorii (zakładając, że tabletkom przyznałam po trzy kalorie). Zaczynałam coraz bardziej wariować.

Dopiero rozmowy z lekarzami powoli uświadamiały mi, co się ze mną działo. Terapeuci podsuwali różne pomysły, by wytłumaczyć, skąd wzięła się u mnie choroba. Jedną z przyczyn miała być chęć zwrócenia na siebie uwagi. Początkowo brzmiało to negatywnie i nawet czułam się lekko urażona, bo wydawało mi się, że znaczy to, iż chcę zyskać sławę jako anorektyczka. Potem zrozumiałam, że tu chodzi o potrzebę bliskości, uznania i akceptacji. Fakt, choroba może zdziałać w tym zakresie wiele. Ludzie stają się milsi, zaczynają się nami opiekować, troszczyć. Chyba po części właśnie tego zazdrościłam chudzinie przywiezionej na oddział parę dni temu. Jej niska waga zmuszała prawie cały personel do ogromnej troski. Każda pielęgniarka czuwała nad dziewczyną i sprawdzała, czy chora oddycha, czy ma odpowiedni puls. Patrząc na nią, zdałam sobie sprawę, jak bardzo mi brakuje takiego zainteresowania, ciepła, dotyku. Mnie wystarczyłoby choć muśnięcie pielęgniarki w białych rękawiczkach, która trzy razy na dobę musi zmieniać kroplówkę…

Weekend to czas odwiedzin. Teraz przyszła kolej i na mnie. Na pierwsze posiedzenie przybyła do mnie siostra cioteczna. Moje relacje z Pauliną nie zawsze układały się pomyślnie. To przecież jej zazdrościłam idealnej figury i to ją stawiałam sobie za wzór do naśladowania. Polubiłam ją jednak znacznie bardziej, gdy nasze role, a właściwie gabaryty, się zmieniły. Od jakiegoś czasu to wreszcie JA byłam chudsza i to JA mogłam jeść więcej i bezkarnie tyć! Przynajmniej teoretycznie… Tak czy siak Paulina często okazywała się „przydatna”, ponieważ, jak każda anorektyczka, uwielbiałam patrzeć, jak jedzą inni. W szpitalu nie przywiązywałam do tego wagi, ale „na wolności” uwielbiałam wszelkie jedzeniowe obserwacje. Aż serce mi rosło na widok cudzego apetytu.

Kiedyś na przykład po szkole wpadła do mnie właśnie Paulina. Nie zdążyła jeszcze dobrze zamknąć drzwi, a ja już popędziłam do kuchni. Postanowiłam porządnie zadbać o jej brzuch. Nie mogłam przecież poczęstować jej kompotem i paluszkami. O gościa trzeba dbać, a o kuzynkę tym bardziej! Stanęło na naleśnikach. Przy nich mogłam się wyżyć! Ładowałam w nie tyle kalorii, ile się tylko dało. Nadzienie: oczywiście tłusty twaróg z trzydziestodwuprocentową śmietaną! Na wierzch: karmelowy syrop i wiórki czekoladowe! Całość podgrzałam raz jeszcze na maśle (oczywiście nie LIGHT) i z satysfakcją nałożyłam kopę naleśników na talerz.

Widząc potem, jak siostra ze smakiem pałaszuje tę wielką bombę kaloryczną, sama czułam się lepiej. Byłam o połowę lżejsza. Miałam wrażenie, że im bardziej jej idzie w boki, tym mnie – dla odmiany – ubywa. Zawsze było tak samo – nieważne, czy to kuzynka, koleżanka czy mama – tuczyłam wszystkich dla własnego lepszego samopoczucia. Anoreksja brała górę nad lojalnością wobec bliskich.

Był jeszcze jeden powód, dla którego kochałam przygotowywać potrawy – najadałam się wtedy oczami! Nic się od tamtego czasu nie zmieniło. Teraz także karmiłam zmysły bez wypychania ciała. Wąchałam, dotykałam, podziwiałam… To najbardziej uchodzące na sucho obżarstwo na świecie – organoleptyczne pochłanianie posiłków umożliwiające zachowanie lekkości ciała i zapewniające doskonały nastrój.

Dzisiaj Paulinka jak zwykle wpadła na oddział uśmiechnięta od ucha do ucha. Z ogromną życzliwością przywitała mnie, biedną chorą. Ona nigdy przecież nie wyczuła moich podłych intryg w stosunku do swojej osoby i chyba nadal mnie lubiła. Ja ją jednak już nieco mniej, szczególnie gdy na samym wstępie zauważyłam ślady zbrodni na jej twarzy… Byłam przekonana, że Paulina tuż przed wejściem na (anorektyczny!) oddział zjadła wuzetkę z bitą śmietaną. Mój sokoli wzrok od razu wychwycił resztki kremu na jej nosie. Jedno spojrzenie, jedna myśl o pysznym i kalorycznym ciastku, a już byłam wściekła na kuzynkę. Jakim prawem ona zjadła?! Przecież była taka gruba! Jej nogi to serdelki, brzuch wylewał się na wszystkie strony! Ona zdawała się jednak tym nie przejmować i spokojnie zaczęła rozmowę. We mnie zaś nie przestawało kipieć. Nawyki żywieniowe innych osób przyprawiały mnie o mdłości. Prawie każdy normalnie odżywiający się człowiek powodował w mojej głowie lawinę złowrogich myśli. To, co dla nieanorektyków było naturalne, mnie wydawało się karygodne. Wystarczyło wybrać się na zwykłe zakupy spożywcze.

Kiedyś koleżanka przygotowywała urodziny dla swojej babci. Chciałam jej pomóc, a zaszkodziłam sobie… Po włożeniu do koszyka niezbędnych artykułów do przygotowania ciasta poszłyśmy znaleźć coś dla siebie. Stałyśmy przed chłodziarką i wybierałyśmy jogurty. Każda do swojego koszyka. W miarę jak kosz koleżanki zapełniał się nabiałem, mnie zalewała fala przerażenia. Nie z powodu liczby, ale jakości jogurtów. Koleżanka miała ochotę na poziomkowy, więc najzwyczajniej w świecie sięgała po niego, chociaż był najbardziej tłusty! Kierowała się smakiem, a nie zawartością kaloryczną. A przecież powinna – tak jak ja – udać się do półki z produktami light i dopiero tam ewentualnie się zastanowić: „Wolę zero procent tłuszczu o smaku wiśni czy zero procent tłuszczu o smaku brzoskwini?”. To, co robiła, było dla mnie niedopuszczalne! Oburzenie walczyło we mnie z zazdrością. Choć udzielałam koleżance w myślach nagany za jedzeniową lekkomyślność, z drugiej strony skręcała mnie zazdrość, że ona je to, na co ma apetyt… o urodzinowych smakołykach na przyjęcie dla babci nawet nie wspomnę.

Wreszcie dostałam prezenty. Mama przyszła z torbą pełną nowych rzeczy. Wśród świeżych ręczników i przyborów do mycia znalazłam aparat. Super! Uwielbiałam robić fotki, nawet tu, w szpitalu. Zdjęcia to nie tylko pamiątki, ale również forma terapii. To dzięki nim przekonałam się o tym, jak rzeczywiście wyglądałam. Spojrzenie anorektyków na własne ciało nijak ma się do tego, jak jest naprawdę. Nigdy nie sądziłam, że moje oczy mogą mnie okłamać. Przekonałam się o tym dopiero na jednej z terapii.

Kiedyś dostałam od psycholożki duży karton i miałam narysować własną sylwetkę. Tak jak ją widzę. „Nie ma sprawy – pomyślałam – przecież wiem, jak wyglądam”. Zajęło mi to pół minuty. Jednym machnięciem markera nakreśliłam obraz minisłonia. Kiedy jednak terapeutka zawiesiła zarys mojej sylwetki na tablicy i kazała mi się do niego przymierzyć, okazało się, że wypełniam sobą tylko jedną drugą naszkicowanej przestrzeni. W rzeczywistości byłam o połowę mniejsza, niż mi się wydawało.

Podobnie było ze zdjęciami. One odkryły przede mną prawdę. Pierwsze fotki zrobiłam tuż przed przyjściem do szpitala. Po wywołaniu kliszy zdałam sobie sprawę, że trzydzieści siedem kilogramów przy wzroście sto siedemdziesiąt dwa centymetry rzeczywiście nie kreśli miłego wizerunku… To był fakt, do którego jednak wciąż musieli przekonywać mnie inni.

Moje wizyty u psychiatry i spotkania z psychologiem to był rewers i awers. Różniły się zasadniczo, ale wzajemnie dopełniały. U psychologa zajmowałam się emocjonalną stroną choroby. Rozkładałam na czynniki pierwsze swoje stresy, relacje z otoczeniem, wydarzenia z dalszej i bliższej przeszłości. Otwierałam wszystkie rany skalpelem pamięci. Potem próbowałam znaleźć odpowiedź na pytanie: „Jaki to ma wpływ na moje życie?”. U psychiatry natomiast wszystko kręciło się wokół ciała. Schudłam czy nie? Jakie jest moje podejście do jedzenia? Dlaczego nie mam miesiączki? Czy moje serce ma jeszcze siłę bić? W jakiej kondycji są moje kości, paznokcie, zęby? Zazwyczaj opuszczałam gabinet z plikiem zleceń na badania. Nie widziałam jednak poprawy… Dalej chciałam i nie chciałam być anorektyczką. Nie miałam już siły iść przez życie z anoreksją pod rękę, ale też nie potrafiłam bez niej żyć. Ona zaważyła na wszystkim, skrzywiła moje spojrzenie nie tylko na siebie, ale i na jedzenie. Przede wszystkim na jedzenie.

Zazwyczaj wydawało mi się, że minimalna ilość pożywienia spowoduje maksymalny wzrost wagi. Miałam silne przekonanie, że od miligramowej nadwyżki jedzenia mogę przytyć do megarozmiarów. Dlatego zawsze kurczowo trzymałam się swoich schematów. Każdy okruszek wykraczający poza zaplanowaną dzienną rację stawał się bochenkiem rozpychającym moje ciało. Jeden nadprogramowy gryz mógł wpakować we mnie kalorie z całej lodówki. Jeden jogurt upodabniał mnie do beczki. Czułam, że to wszystko jest złudne, że to wszystko dzieje się w mojej głowie, a kilogramy przeze mnie odczuwane nie przekładają się tak naprawdę na te posiadane. W rzeczywistości nikt przecież nie tyje od listka sałaty… Z drugiej strony jednak myślałam – listek do listka… i dlatego z reguły nakładając na talerz troszkę mniej niż normalnie (lub po prostu wybierając mniejszą rzodkiewkę), byłam przekonana, że momentalnie staję się lżejsza. Waga już niejednokrotnie to potwierdziła. Chudłam szybko nawet po zrezygnowaniu z jednej przekąski dziennie. To chyba wynik braku wyściółki tłuszczowej. Nieanorektyk ma co spalać i nawet jeśli nie dostarczy swojemu ciału energii pokarmowej, czerpie ją z zapasów. U mnie zapasów brakowało, więc waga leciała na łeb, na szyję.

Mimo że czasem nie widziałam już sensu w traceniu kilogramów, nie potrafiłam wyjść poza mój ścisły schemat jedzeniowy. Raz ustalone śniadanie – na dwieście kalorii – było rutyną, którą praktykowałam z największą dokładnością. Dwieście to dwieście, i ani grama więcej! Anoreksja niczym srogi oficer wyznaczała reguły mojego odżywiania się. Tworzyła kodeks – praw i nakazów. Ja natomiast perfekcyjnie się podporządkowałam. Chciałam być jej najlepszym żołnierzem, choć prawdziwe zmagania wojenne odbywały się poza mną, w moim domu. Tam walki toczyły się prawie zawsze. Rodzice rzucali w siebie ciężkimi słowami. Mimo że mierzyli we własnym kierunku, kamienie nienawiści dolatywały przede wszystkim do mnie. Siniaczyły moje serce, roztrzaskiwały poczucie bezpieczeństwa. TRACH… kolejne ofiary padły tuż po słowach mamy. TRZASK… teraz zawinił tata. W tych trudnych chwilach odgradzałam się drzwiami swojego pokoju. One były jednak nieskuteczną tarczą. Ręce też stanowiły kiepskie zatyczki do uszu.

Jednego wieczoru nie miałam już siły. Wolałam polec bez bólu. „Może wieczny sen da upragnioną ciszę…?”. Sięgnęłam po antydepresanty, bo tylko takie piguły miałam w pokoju. Bałam się. Ręce mi dygotały z nerwów, ale czułam, że nie mam wyjścia…

Jedna tabletka, druga, trzecia, czwarta i piąta… Wystarczy? Powinno! Jedna minuta, dwie, trzy, cztery, pięć… Wolność. Spokój. Cisza… Cisz… Ci… Nagle wrzask! Pisk! Szloch! To mama. Niedługo potem usłyszałam głos lekarza: „Albo zwymiotujesz w domu, albo zabieramy cię na płukanie żołądka”. Miałam w nosie, co ten biały kitel ględził. Nie chciałam wymiotować. Nie mogłam. On jednak zadecydował za mnie. Włożył rękawiczkę i… na moje nieszczęście znów żyłam.

Czy wtedy naprawdę chciałam umrzeć? Nie wiedziałam. Może to był tylko krzyk rozpaczy? Wołanie o pomoc? Potrząśnięcie rodzicami? Przesłonięcie ich wzajemnej nienawiści? Moja karta przetargowa w grze o rodzinny spokój? Trudno odtworzyć tamtą motywację i tok myślenia, ale teraz sądziłam, że chyba żal byłoby mi się żegnać ze światem na zawsze. Niemniej jednak owa nieudana próba „S” na zawsze trafiła do lekarskiej kartoteki. Już na drugi dzień znalazłam się w gabinecie psychiatry, a moja karta została specjalnie oznakowana.

Podczas jednej z wizyt u lekarza uchyliłam rąbka swojej mrocznej tajemnicy – przyznałam, że KONIEC chodził mi po głowie dość często, że kostucha niejednokrotnie oplatała moje myśli, że chciała na zawsze rozwiązać moje problemy. Mówiąc to, czułam, iż zdradzam anoreksję. Podświadomie chciałam, by lekarka na zawsze wyperswadowała z mojej głowy myśli samobójcze. Pragnęłam, by zachęciła mnie do życia. Liczyłam, że mi pomoże i że nie będę musiała się zabijać… To chyba jednak przekraczało jej możliwości. Nie wiedziałam, czy ktokolwiek będzie w stanie wyciągnąć mnie z krainy lodu, w której tkwiłam niczym sopel.

Coraz częściej czułam, że jestem dziwnie podzielona. Zdawało mi się nawet, że mam rozstrojenie jaźni! Odkryłam, że jest nas trzy. Pierwsza, która nie ma problemów z jedzeniem i umie się śmiać. Druga, która pozwala mi wprawdzie jeść, ale wzbudza wyrzuty sumienia i każe wszystko kontrolować. No i trzecia, która całkowicie zabrania mi się odżywiać. Zawiązuje mój żołądek na supeł, przez co wcale nie bywam głodna i szybko tracę na wadze. Wszystkie trzy w moim jednym chudym ciele. Zjawisko podzielenia zauważałam w wielu sytuacjach. Najczęściej odczuwałam je u psychiatry lub psychologa. Podczas terapii łapałam się na słowach: „To nie ja wyrzuciłam jogurt”, „To nie ja oszukałam mamę”. Zwalałam winę na kogoś, kogo czułam w sobie. Kto sterował moimi myślami i moim ciałem. Cały czas wyczuwałam tę obcą obecność w sobie, ale nigdy nie potrafiłam jej zidentyfikować, nazwać. Dopiero „lekarka od świrów” pomogła mi to wszystko zrozumieć.

Dała mi kiedyś zadanie, by pobyć każdą z mych części z osobna, zamiast być wszystkimi naraz. Ustawiła trzy fotele i kazała przesiadać się z fotela na fotel, zostawiając na poprzednim kolejną z mych części. Najpierw tę najlepszą, najspokojniejszą, najzdrowszą. Nazwałam ją Dorotką. Za chwilę znów zmieniając miejsce, opuściłam tę średnio dokuczliwą, niezdecydowaną, o naturze „i chciałabym, i boję się”. Nadałam jej wtedy imię Andżelika. W ten sposób na trzecim fotelu wyodrębniła się ostatnia z mych części – restrykcyjna, skąpa, ta, co żywi się własną złością. Ochrzciłam ją oschłym imieniem Kristin. Przez dłuższą chwilę „przyglądałam się” każdemu swojemu wcieleniu z osobna. Opowiadałam lekarce – i sobie jednocześnie – o każdym z nich. Rysowałam je. Najstraszniejsza była Kristin. Nie wiedziałam dlaczego, ale od początku jej postać kojarzyła mi się z prostytutką. Podła strażniczka jedzenia była w mej wyobraźni ubrana w krótką, czerwoną mini z błyszczącego materiału oraz skąpy czarny top z lśniącym suwakiem. Jej obfity biust wylewał się przez szczeliny gorsetu. Buty to megaszpile. Wysokie, czerwone kozaki o ostrych czubach. Podobnie paznokcie to długie szpony, które drapały moje sumienie, ilekroć pomyślałam o zjedzeniu czegokolwiek. Kristin miała też przeraźliwe zębiska. Niczym wampir wgryzała się czasem w moją szyję. Wysysała krew, namawiała do śmierci. Tak jak ostatnio…

BMI (ang. Body Mass Index) – wskaźnik masy ciała. Współczynnik ten oblicza się, dzieląc masę ciała podaną w kilogramach przez wzrost podniesiony do kwadratu (podany w metrach). Dla osób dorosłych wartość BMI wskazuje na: <15 – wygłodzenie; 15,1–17,4 – wychudzenie (spowodowane zwykle przez ciężką chorobę lub anoreksję); 17,5–18,4 – niedowagę; 18,5–24,9 – wartość prawidłową; 25,0–29,9 – nadwagę; 30,0–34,9 – I stopień otyłości; 35,0–39,9 – II stopień otyłości; 40,0 – III stopień otyłości (otyłość skrajna). [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

© Copyright by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, 2016

Tekst © copyright by Karolina Otwinowska & Agnieszka Mazur, 2016

Projekt okładki Anna Damasiewicz

Na okładce wykorzystano zdjęcie Grzegorza Klatki

Zdjęcia wykorzystane w książce pochodzą z archiwum domowego Karoliny Otwinowskiej.

Redaktor prowadzący Katarzyna Piętka, Katarzyna Lajborek

Opieka redakcyjna Joanna Kończak

Korekta Ewa Mościcka, Anna Skowrońska

Korekta pliku po konwersji Irmina Garlej

ISBN 978-83-10-13056-3

Plik wyprodukowany na podstawie Dieta (nie)życia, Warszawa 2016

www.naszaksiegarnia.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.
02-868 Warszawa, ul. Sarabandy 24c
tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,
faks 22 643 70 28
e-mail: naszaksiegarnia@nk.com.pl

Konwersję wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.