Wydawnictwo Literackie

Kraków 2013

WSTĘP

Rita Gombrowicz

POSŁOWIE

Jerzy Jarzębski

PRZYPISY

Rita Gombrowicz

Jerzy Jarzębski

Klementyna Suchanow

Spis treści

Karta redakcyjna

Na wypadek pożaru (wstęp) – Rita Gombrowicz

Kronos

Polska. maj 1922 – sierpień 1939

1922-1939

Argentyna. sierpień 1939 – kwiecień 1963

[1939]

1940

1941

1942

1943

1944

1945

1946

1947

1948

1949

1950

1951

1952

1953

1954

1955

1956

1957

1958

1959

1960

1961

1962

1963

Europa. kwiecień 1963 – maj 1969

1963

1964

1965

1966

1967

1968

1969

Tableaux

Drzewo genealogiczne Gombrowiczów

Posłowie – Jerzy Jarzębski

Nota wydawnicza

Wykaz cytowanych dzieł

Spis fotografii i planów

Indeks utworów Witolda Gombrowicza

Przypisy

Redakcja naukowa: JERZY JARZĘBSKI

Opieka redakcyjna, redakcja: BARBARA GÓRSKA

Konsultacja redakcyjna: ANNA ZAREMBA-MICHALSKA

Konsultacja: RITA GOMBROWICZ, WOJCIECH KARPIŃSKI, ZDZISŁAW ŁAPIŃSKI, HENRYK MARKIEWICZ

Odczytanie rękopisu: BARBARA GÓRSKA, ANNA ŁABĘDZKA, KLEMENTYNA SUCHANOW, LIDIA TIMOFIEJCZYK

Weryfikacja i uzupełnienia przypisów: MARIA KOTOWSKA-KACHEL

Przekład wstępu: RENATA NIZIOŁEK

Pomoc w ustaleniu genealogii Gombrowiczów i Kotkowskich: DOMINIKA ŚWITKOWSKA, Muzeum Witolda Gombrowicza we Wsoli, oddział Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie

Korekta: EWA KOCHANOWICZ, TERESA PODOSKA, ANNA RUDNICKA, HENRYKA SALAWA, AGNIESZKA STACHURSKA, ANDRZEJ STAŃCZYK, LIDIA TIMOFIEJCZYK

Projekt okładki i opracowanie graficzne: MAREK PAWŁOWSKI

Zdjęcie Witolda Gombrowicza na okładce, fot. BOHDAN PACZOWSKI

Redakcja techniczna: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: Infomarket

Copyright © 2013 Rita Gombrowicz
All rights reserved
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2013

ISBN 978-83-08-05119-1

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Kronos

Argentyna

sierpień 1939 – kwiecień 1963

1940

(...)

XII

Choroba. Muzyka. Zęby. Durand[44]. Nowy Rok z Radeckimi w Miraflores.

Ten rok to rok „inicjacji”. Wchodzę w Argentynę.

Tracę dawniejsze opory. Przeistaczam się w cygana.

Na początku – strach, co będzie, gdy się wyczerpią dolary. Gorąco powoduje zakłócenia nerwowe (kłótnia z Capdevilą). Potem organizuję bazy pobytu (raczej organizują się same).

Szukam jakiejś pracy – może ręcznej. Wzdycham do dobrej kawy rano... Ale ciśnienie wojny podtrzymuje mnie.

Wzrasta oczarowanie… Z początku to spacery po porcie, Retiro... Odkrywam teren na Corrientes[45]. Chodzę dużo. Ale jeszcze mam duże wymagania – i ambicje... Po czym przystosowuję się.

Okres zahamowania w związku z permanencia. A potem już oddaję się całkowicie wzbierającej pasji.

Pierwsza katastrofa... ciężkie... chwile pobytu w Argentynie.

(...)

Europa

kwiecień 1963 – maj 1969

1964

I

Kiepskie samopoczucie (serce). Poleruję Kosmos. List z głupimi pretensjami Nowaka (że w „Kulturze” mam zamiar odpowiadać). Spacery po Tiergarten[1] 45 min. 6-go rata Free Europe, mam razem 14 000 dls! Składam na książeczkę oszczędnościową. Lornetka[2], pejzaż: Charlottenburg Schloss[3]. Willy Brandt[4]. Bacha suity na orkiestrę. Z Joachimidesem w Filharmonii: Debussy, Faune[5], Weber, uwertura, Liszt, 2 Koncert (Clifford[6]), 4 Brahmsa, dyryguje Barbirolli[7]. U Benrathów w Zehlendorf[8], dyskusja ze Scottem na taśmie. 15-go dopiero list Arlety[9] i recenzja z „Le Monde”[10] (dramat, 8 premiera[11]), potem Giedroyc, że sukces, recenzja w „Combat”[12]. W Akademie der Künste. Nabokov i in., słodycz, sukces. Tajemniczy głos w telefonie[13]. Spaceruję czasem ½ godz. po śniadaniu. Likwiduję Zuntza (20-go). Dalsze recenzje o Ślubie – coraz większy sukces. Współpraca z Ernesto[14]. Bondy o Verführung[15]. Neske, że sprzedał 776 egz. – mało! Przysyła prasę (2 art.), Lavelli tryumfalnie, że publiczność dopisuje. List Pancho Romero[16]. 26-go wycieczka z Schilym, Joachimidesem i Lissą po Berlinie. Kolacja u Osadczuków, przekomarzam się z Günterem Grassem. Dalsze głosy pomyślne o Ślubie.

II

Pogoda się psuje, odwilż, wiatry. Serce nie boli, ale źle się miewam, przygnębienie może wskazywać zmiany ciśnień. Kot, że załagodził z Nowakiem. Mój chłodny list do Nowaka. List Szwejsa[17] i wygłupienie Casimiro Kupczyńskiego. Kosmos prawie wykończyłem, zaczynam szkicować dziennik transatlantycki o Berlinie (od 29 I). Nowa rata, mam 15 000 DLS! Grocholski, że wydrukowano w „Kurierze”[18] mój list! Wizyta Rudolfa Hartunga. Recenzja Kliemanna w „Deutsche Zeitung”[19]. Polemika Goldmanna (Ślub[20]), Lavelli, że dostał Prix International de la Jeune Critique[21]. Wizyta Bachlera (wariat). Już 19 dni odwilży, źle się miewam, oddech, serce (pisane 10 II). Fatalne samopoczucie. 37,1 . Idę do Mertensa: nic. Recenzja głupia Palestra o Ślubie w Free Europe. 15 II osłabienie, wymioty, grypa. 37,2. Dopiero w poniedziałek Mertens: grypa. Tydzień w łóżku i szwendanie się. 22.2[22] Mertens namówił mnie na klinikę Hygiea[23]. Temperatura spadła. Po 3 dniach nowa grypa. Serce zaatakowane. Ruth[24], Ilda. Drzemię oszołomiony luminalem. Zastrzyki strofantinu przerwane. Prof. von Kres – operacja migdałków. (Śmierć). (Śmierć).

(...)

X

Rita zaziębiona. Szukanie mieszkania[70]. Szachy z Mariną Skriabine[71]. Brodski z żoną. Odkrywają mnie. Staruszek muzykolog. Bóle żołądkowe. Mistral rozpędza chmury. Piszę wciąż dzienniki niemieckie i korespondencje. Ferdy holenderska[72]. Sztuki teatralne w Niemczech, w Szwecji, w Paryżu[73]. Wciąż nerwy i bóle żołądka. Boże wielki, dni monotonne, słoneczne, lornetka, widok, rozczarowanie Rity. Byłem raz w Cannes z Brodskimi, potem w Vence.

Vence.

Wynajmuję mieszkanie na placu[74]. Wyznanie Rity. Jan. Po strachu. Regina (rzeźbiarka)[75]. Przenoszę się do pokoju Gide’a[76]. 22-go Rita jedzie urządzać mieszkanie. 25-go samochodem z Patrickiem[77] przyjeżdżam. Porządkowanie. Coraz lepsze wrażenia z Vence. Zaczynam podszczypywać Ritę. 26-go włazi mi do łóżka. Erotyzm. Coraz lepiej się czuję. Bóle żołądka folgują. Neske przysyła Transatlantik. Dziennik w „Die Welt” – zatarg z Giedroyciem[78]. Słońce, śniadania, Ferdy argentyńska, przedmowa Ernesta.

XI

Pożycie z Ritą. Obawy o serce. Pogody. Kończę dziennik transatlantycki, zabieram się do Kosmosu. List Nadeau o dziennikach paryskich krytyczny[79]. Odpowiadam. Rita: zadowolenie, przyznaje mi się. U Papazoffa[80]. Quilombo daję 100 dls. Pierwsze obrazy z Ritą. 13-go u dr. w Nice, kardiogram dobrze, trochę ciśnienia (16 ½). Z Ritą rzadziej, raz na 3 dni, bóle żołądka trwają, choć słabsze, natomiast od 15-go doskonale oddycham, zmniejsza się katar (zażywam z 10 dni po 3 triaminole dziennie). Nagle – spacery, w słońcu, w południe, wspaniałe... Przerabiam finał Kosmosu. Spacery i zdrowie tylko 3 dni trwało. W Saint-Paul[81] byliśmy... Potem, po dłuższym seansie, katar, ból żołądka – znowu, katar opadł na oskrzela, kaszel, prawie nie wychodzę, z Ritą prawie nic, tylko belladonal pomaga (nie całkiem), znów zaczynam brać equanil. Ostatnie poprawki Kosmosu – sporo tego. Ach, gdyby nie bóle...

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Argentyna

1940

[44] Szpital Carlosa D. Duranda, w którym Gombrowicz leczył syfilis.

[45] Prawdopodobnie chodzi o miejsce spotkań homoseksualistów.

Europa

1964

[1] Park w centrum Berlina.

[2] Lornetka, pożyczona przez Lissę Bauer, służyła Gombrowiczowi do obserwacji Berlina Wschodniego. Młodzi berlińscy przyjaciele, gdy wyjeżdżał do Francji, ofiarowali mu inną, która leżała w Vence na jego biurku (por. wspomnienia Zuzanny Fels w: Gombrowicz w Europie, s. 266).

[3] Pałac w zachodniej części centrum Berlina.

[4] Willy Brandt (właśc. Karl Herbert Frahm, 1913–1992) – polityk partii socjaldemokratycznej, w 1957–1966 burmistrz Berlina Zachodniego, w 1966–1969 wicekanclerz i minister spraw zagranicznych Niemiec Zachodnich, w 1969–1974 kanclerz.

[5] Chodzi o preludium Claude’a Debussy’ego do Popołudnia Fauna (L’après-midi d’un faune).

[6] Clifford Curzon (1907–1982) – pianista angielski; wykonywał II Koncert A-dur Franciszka Liszta.

[7] John Barbirolli (1899–1970) – angielski dyrygent i wiolonczelista.

[8] Okręg dzielnicy Berlina Steglitz-Zehlendorf.

[9] Arleta – tak Gombrowicz nazywał Suzanne Arlet.

[10] Bertrand Poirot-Delpech, „Le Mariage” de Witold Gombrowicz, „Le Monde”, 12 I 1964.

[11] Premiera Ślubu w reżyserii Jorge Lavellego w Théâtre Récamier.

[12] Jean Paget, „Le Mariage”, „Combat”, 13 I 1964.

[13] Dr Otto Mertens opowiadał Ricie Gombrowicz, że Witold był nękany przez nocne anonimowe telefony. Skarżył się, że jest śledzony. Było to związane z nagonką prasową w kraju. Widząc, jak Gombrowicz pogrąża się w chorobie i depresji, dr Mertens zasugerował mu pobyt w prywatnej klinice Hygiea, gdzie mógł go leczyć i stworzyć mu poczucie bezpieczeństwa.

[14] Ernesto Sábato napisał wstęp do argentyńskiego wydania Ferdydurke, Gombrowicz – do francuskiego tłumaczenia Sábato O bohaterach i grobach.

[15] François Bondy, Ausgeklügeltes Spiel mit Menschen. Witold Gombrowicz’ dritter Roman, „Die Welt”, 11 I 1964.

[16] Pancho Romero – wydawca, który zajmował się edycją Ferdydurke w Argentynie w Argos (Buenos Aires 1947).

[17] Stanisław Szwejs publikował liczne artykuły i wywiady z Gombrowiczem na łamach polonijnej prasy argentyńskiej, głównie „Kuriera Polskiego”.

[18] Zygmunt Grocholski donosić mógł raczej o wydrukowaniu listu Gombrowicza w „Głosie Polskim” (z 7 II 1964), bo tam, według Klementyny Suchanow, list ten się ukazał.

[19] Być może pomyłka. W tym roku ukazała się recenzja Petera Kliemanna z Dziennika pt. Ein ungeformter Sohn Polens w „Christ und Welt”, ale 18 XII 1964.

[20] Lucien Goldmann (1913–1970) – filozof strukturalista i marksista, opublikował artykuł na temat Ślubu Gombrowicza: La critique n’a rien compris (Krytyka niczego nie zrozumiała), „France Observateur”, 6 II 1964. Goldmann wprawdzie zbyt jednoznacznie odczytał Ślub jako dramat o stalinizmie, ale swym entuzjazmem (oglądał spektakl kilkakrotnie) pomógł przedstawieniu. Por. też: W. Gombrowicz, Quel est le sens du Mariage?, „France Observateur”, 20 II 1964. Obydwa artykuły po polsku w tomie: Varia III, s. 24–32.

[21] Mowa o pierwszej nagrodzie w Concours des Jeunes Compagnies w 1963 za Ślub.

[22] Daty: 15 lutego (początek grypy) i 22 lutego (początek pobytu w klinice) traktowane są odtąd przez Gombrowicza jako daty znaczące.

[23] Istniejąca do dziś w Berlinie klinika Hygiea mieści się przy Fuggerstrasse 23.

[24] Ruth Francken-Steinreich (1924–2006) – malarka francuska pochodzenia czeskiego, zaproszona do Berlina przez Fundację Forda.

[70] Po powrocie z Włoch Rita zamieszkała z Gombrowiczem w La Messuguière.

[71] Marina Skriabine (1911–1998) – muzykolożka, córka kompozytora Aleksandra Skriabina.

[72] W. Gombrowicz, Ferdydurke, tłum. Willem A. Maijer, Herman van der Klei, Chris de Ruig, Amsterdam 1962.

[73] Yvonne, Die Trauung. Zwei Dramen, tłum. Heinrich Kunstmann, Walter Tiel, Frankfurt am Main 1964; Théâtre, tłum. Constantin Jeleński, Geneviève Serreau, Paris 1965. Za tłumaczeniami poszły liczne i głośne przedstawienia teatralne. Tom zawierający szwedzkie przekłady dramatów Gombrowicza ukazał się dopiero w 1968, ale już w 1965 Królewski Teatr Dramatyczny w Sztokholmie wystawił Iwonę, a w rok później Ślub.

[74] Chodzi o mieszkanie na drugim piętrze willi Alexandrine, w narożniku placu Grand-Jardin, w centrum Vence.

[75] Régine Petit – rzeźbiarka, z którą Gombrowicz zaprzyjaźnił się we wrześniu 1964 w La Messuguière.

[76] W La Messuguière Gombrowicz mieszkał w tym samym pokoju, w którym wcześniej gościł André Gide.

[77] Patrick – pracownik centrum w La Messuguière.

[78] Redaktor „Kultury” bez porozumienia z pisarzem podał do druku w „Die Welt” fragment Dziennika Gombrowicza, przeznaczony do publikacji w „Der Monat”. Por. listy Gombrowicza z 26 X i 30 X oraz Giedroycia z 29 X i 2 XI 1964 (J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy 1950–1969).

[79] List Maurice’a Nadeau z 4 XI 1964: „[…] Wydaje mi się, że co się tyczy Paryża i paryżan, pozostaje Pan wśród idei zużytych i komunałów. Nie znosi Pan Paryża […]. Między nami mówiąc, nieścisłości, które Pan popełnia, każąc mnie wraz z Geneviève Serreau smakować wystawne menu w małej restauracyjce przy rue de Verneuil, kładą cień wątpliwości na to, z czym Pan występuje”. Odpowiedź Gombrowicza z 8 XI 1964: „[…] Jeszcze jedno: potwór zanadto się nadął – i pękł. My, ludzie z przedmieść świata (Polska, Argentyna albo np. Kanada), wiemy dobrze, co znaczy być zdanym na łaskę Paryża. […] Mówi Pan, że nie znoszę Paryża. Ach, mój drogi, zaczynam właśnie lubić Francję i jest całkiem możliwe, że tu zostanę na dobre. PS. Nasze menu z małej restauracyjki przy rue de Verneuil. To całkiem niewinne. Jeśli Pan chce, niech Pan usunie to menu lub cały ustęp. (Napisałem go, ponieważ potrzebny mi był gastronomiczny leitmotiv w całym moim tekście)”. (Listy z archiwum Rity Gombrowicz, tłum. Jerzy Jarzębski).

[80] Georges Papazoff (1894–1972) – malarz bułgarski, mieszkający we Francji od 1924, związany z kubizmem i surrealizmem. Ostatnie lata życia spędził w Vence.

[81] Saint-Paul-de-Vence – stare miasteczko w pobliżu Vence, na zboczach Alpes-Maritimes.