Wydawnictwo Literackie

Kraków 2013

Tytuł oryginału: LIQUID SURVEILLANCE. A CONVERSATION

Opieka redakcyjna: LUCYNA KOWALIK

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Korekta: ALEKSANDRA SZCZEPAN, ANETA TKACZYK

Projekt okładki i stron tytułowych: WITOLD SIEMASZKIEWICZ

Skład i łamanie: Infomarket

Redaktor techniczny: BOŻENA KORBUT

Copyright © Zygmunt Bauman and David Lyon, 2013
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2013
© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2013

The right of Zygmunt Bauman and David Lyon to by identified as Authors of this Work has been asserted in accordance with the UK Copyright, Design and Patents Act 1988.

First published in 2013 by Polity Press
This edition is published by arrangement with Polity Press Ltd., Cambridge

All rights reserved. Z wyjątkiem krótkich cytatów w pracach krytycznych i recenzjach żaden fragment książki nie może być przedrukowany, umieszczony w systemie gromadzenia i przechowywania danych ani udostępniony za pomocą urządzeń elektronicznych lub mechanicznych, w formie fotokopii lub nagrania, ani w żaden inny sposób bez wcześniejszej zgody wydawcy.

ISBN 978-83-08-05240-2

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Inwigilacja zajmuje coraz więcej miejsca w codziennych doniesieniach medialnych, co odzwierciedla gwałtowny wzrost jej znaczenia w wielu sferach życia. W rzeczywistości jednak rozprzestrzeniała się ona i przybierała na sile od dziesięcioleci, stając się w końcu główną cechą nowoczesnego świata. Tak jak świat zmienia swoje oblicze z nadejściem nowych pokoleń, tak też inwigilacja przybiera wciąż nowe formy. Nowoczesne społeczeństwa wydają się dzisiaj tak amorficzne, że uzasadnione jest określenie obecnej fazy ich rozwoju mianem „płynnej”. Współcześni obywatele, pracownicy, konsumenci, przenoszący się z miejsca na miejsce i żyjący w nieustannym ruchu, często w poczuciu niepewności i braku trwałych więzi, zdają sobie sprawę, że ich ruchy są monitorowane, obserwowane i śledzone. Nawet płynność podlega inwigilacji.

W rozmowach, które złożyły się na tę książkę, staramy się wyjaśnić, w jakim stopniu pojęcie płynnej inwigilacji pomaga zrozumieć procesy zachodzące w świecie poddanym procedurom nadzoru, śledzenia, szpiegowania, kontroli i systematycznej obserwacji, które nazywamy inwigilacją. Jest to nić przewodnia naszych rozmów. Obejmują one jednak zarówno historyczną dyskusję na temat panoptycznego projektu inwigilacji, jak i rozważania nad współczesnym rozwojem globalnych form obserwacji, przed którymi nie sposób już właściwie uciec, co, o dziwo, przyjmuje się na ogół z ukontentowaniem. Wychodzimy jednak także poza tę problematykę, aby poruszyć istotne kwestie, pomijane często w dyskusjach nad inwigilacją. Wkład każdego z nas w rozmowę pozostaje mniej więcej równy.

Nasza znajomość sięga końca lat 70. (albo początku 80. – nie umiemy sobie przypomnieć). Zdarzało nam się przez ten czas rozmawiać o nowych technologiach, inwigilacji, socjologii i teorii społecznej. Zygmunt Bauman, który zajmował się w swoich książkach krytyczną analizą idei panoptikonu i pokrewnymi tematami, zachęcił Davida Lyona do kontynuowania i pogłębiania studiów nad inwigilacją. W 2008 roku przygotowaliśmy powiązane ze sobą tematycznie wystąpienia na konferencję organizowaną przez Survillance Studies Network (referat Baumana trzeba było niestety odczytać in absentia). Tekst Lyona, zatytułowany Liquid surveillance: the contribution of Zygmunt Bauman’s work to surveillance studies (Płynna inwigilacja. Wkład Zygmunta Baumana w studia nad inwigilacją), ukazał się w grudniowym numerze „International Political Sociology” z 2010 roku. Tekst Baumana nie był dotychczas publikowany. Nasze rozmowy prowadziliśmy za pośrednictwem poczty elektronicznej między wrześniem a listopadem 2011 roku.

Jesteśmy wdzięczni za życzliwą pomoc, jaką otrzymaliśmy od naszych nieocenionych koleżanek i kolegów, którzy przeczytali zapis rozmów i zasugerowali zmiany, pozwalające ująć wiele zagadnień w sposób bardziej klarowny i przystępny dla przeciętnego odbiorcy. Dziękujemy Katji Franko Aas, Kirstie Ball, Willowi Katerbergowi i Keithowi Testerowi. Gorące podziękowania należą się także Emily Smith z Centrum Studiów nad Inwigilacją w Queens University w Kanadzie za pomoc w realizacji projektu. Dziękujemy też Andrei Drugan, naszej redaktorce z Polity Press, oraz Ann Bone, naszej korektorce, za to, że służyły nam zawsze wsparciem i poradą.

Zygmunt Bauman i David Lyon

WPROWADZENIE

Inwigilacja jest kluczowym wymiarem nowoczesnego świata i w większości krajów ludzie doskonale zdają sobie sprawę, jak duży wpływ wywiera ona na ich życie. Kamery wideo umieszczone w miejscach publicznych są naturalnym widokiem nie tylko w Londynie i Nowym Jorku, ale także w Delhi, Szanghaju czy Rio de Janeiro. Podróżni na lotniskach całego świata wiedzą, że oprócz kontroli paszportowej czekają na nich jeszcze nowe atrakcje w postaci skanerów prześwietlających ubrania (body scanners) oraz czytników biometrycznych (biometric checks), które zaczęły pojawiać się masowo po 11 września 2001 roku. Te zaostrzone środki kontroli można tłumaczyć względami bezpieczeństwa, lecz coraz bardziej wszechobecne stają się także inne formy inwigilacji, związane z dokonywaniem najprostszych, codziennych zakupów lub dostępem do serwisów społecznościowych. Musimy okazać dowód tożsamości, wprowadzić hasło albo posłużyć się kodem liczbowym w najrozmaitszych sytuacjach, na przykład robiąc zakupy albo wchodząc do budynku. Każdego dnia wyszukiwarka Google zapamiętuje nasze wpisy, pomagając w opracowaniu strategii marketingowych dostosowanych do naszych indywidualnych potrzeb.

Jakie są tego kulturowe, społeczne i polityczne konsekwencje? Jeśli skupimy się tylko na nowych technologiach lub procedurach nadzoru, zyskamy być może pewne pojęcie o rozmiarach samego zjawiska, ale czy zdołamy je zrozumieć? Wiedza o skali i powszechności procesu przetwarzania danych jest oczywiście konieczna, jeśli mamy zdać sobie sprawę z gwałtownego wzrostu poziomu inwigilacji, a świadomość wpływu inwigilacji na nasze życiowe szanse i możliwości może pobudzić nas do prób oparcia się temu zjawisku. W naszych rozmowach chcemy jednak zrobić coś więcej: chcemy sięgnąć głębiej, aby zbadać tkwiące w zachodniej kulturze historyczne korzenie dzisiejszej inwigilacji, a także ukazać etyczne i polityczne skutki jej ekspansji.

Zygmunt Bauman od kilkudziesięciu lat powraca w swoich pracach do problemu inwigilacji, a jego obserwacje powinny zainteresować każdego, kto stara się zrozumieć to zagadnienie i odpowiednio na nie reagować. W pierwszej dekadzie XXI wieku Bauman zasłynął przede wszystkim swoimi rozważaniami nad „płynną nowoczesnością”, dlatego w naszej rozmowie zastanawiamy się także nad tym, jak dalece owa kategoria może pomóc w wyjaśnieniu współczesnej roli inwigilacji. Trzeba jednak pamiętać, że drugim motywem przewodnim Baumanowskich analiz jest etyka, przede wszystkim etyka Innego. Pytamy więc także o możliwość zastosowania refleksji etycznej jako krytycznej perspektywy w studiach nad inwigilacją.

Płynna inwigilacja?

„Płynna inwigilacja” to określenie służące nie tyle ogólnej charakterystyce inwigilacji, ile orientacyjnemu usytuowaniu zachodzących w niej przeobrażeń na tle współczesnej amorficznej i niestabilnej nowoczesności. Miękkie lub płynne formy inwigilacji pojawiają się przeważnie w przestrzeni związanej z konsumpcją. O ich płynności świadczy to, że dane osobowe pozyskiwane w pewnym określonym celu wykorzystuje się coraz łatwiej do realizacji innych zadań. Inwigilacja rozprzestrzenia się w niewyobrażalny wcześniej sposób jako reakcja na płynność i jako forma jej odtwarzania. „Wymogi bezpieczeństwa” i natarczywy marketing nowoczesnych technologii sprawiają, że niczym ciecz pozbawiona naczynia inwigilacja rozlewa się na wszystkie strony. Baumanowskie pojęcie płynnej nowoczesności umieszcza inwigilację w nowym kontekście, który nie tylko pozwala lepiej zrozumieć logikę jej rozwoju, ale także podsuwa praktyczne sposoby przeciwdziałania jej najgorszym skutkom. Jest to oczywiście mój punkt widzenia. Czytelnicy wyrobią sobie własne, dokładniejsze pojęcie na temat poglądów Zygmunta Baumana na podstawie lektury naszych rozmów...

Istnieje powszechna zgoda co do tego, że inwigilacja jest podstawowym wymiarem nowoczesności. Ale nowoczesność przybiera rozmaite formy. Dlatego musimy zapytać, jaki typ nowoczesności mamy na myśli. Jej dzisiejszą fazę możemy nazwać późną nowoczesnością, ponowoczesnością lub, nieco barwniej, nowoczesnością płynną. Zygmunt Bauman twierdzi, że nowoczesność  u p ł y n n i ł a  s i ę  w pewien nowy i nieznany wcześniej sposób (wykraczający poza obserwację Marksa, który we wczesnej fazie nowoczesności stwierdzał, że „wszystko, co stałe,  r o z p ł y w a  s i ę  w powietrzu”). Dwa zjawiska zasługują tu na szczególną uwagę.

Po pierwsze, wszystkie formy społeczne rozpływają się, zanim jeszcze skrystalizują się formy nowe. Nie mogą one nabrać właściwego kształtu ani stworzyć stałych ram odniesienia dla ludzkich działań i strategii życiowych, ponieważ trwają zbyt krótko. Czy dotyczy to także inwigilacji? Wielu badaczy zauważa, że inwigilacja, niegdyś solidna i niewzruszona, stała się obecnie znacznie bardziej mobilna i elastyczna, przenikając do wielu sfer życia, w których dawniej odgrywała marginalną rolę.

Gilles Deleuze wprowadził pojęcie „społeczeństwa kontroli”, mając na myśli taki układ społeczny, w którym inwigilacja rozrasta się nie jak drzewo – w kierunku wertykalnym i w sposób stosunkowo uporządkowany jak w panoptikonie – ale raczej jak rozpleniające się chwasty[1]. Haggerty i Ericson twierdzą natomiast, że „inwigilacyjny asamblaż” przechwytuje strumień body data, przekształcając je w płynne i mobilne „dane typu double” (data doubles)[2]. William Staples zauważa z kolei, że dzisiejsza inwigilacja dotyczy kultur, które cechuje „fragmentaryzacja i niepewność, ponieważ wiele oczywistych niegdyś znaczeń, symboli i instytucji nowoczesnego życia  r o z p u s z c z a  s i ę  na naszych oczach”[3]. To, co posiadało dawniej granice, strukturę i trwałość, upłynnia się i przechodzi w stan ciekły.

Bauman potwierdza, że panoptikon był głównym nowoczesnym modelem sprawowania kontroli; uniemożliwiał zmianę miejsca nadzorowanym, pozwalając na nią nadzorcom. Więzienie zaprojektowano tak, aby ułatwić kontrolę nad półkolistą konstrukcją cel więziennych, które nadzorca, znajdujący się w samym środku budowli, mógł mieć pod stałą kontrolą. Panoptyczne więzienie było zresztą dość kosztownym przedsięwzięciem.

Dzisiejszy świat, zdaniem Baumana, jest już postpanoptyczny[4]. Funkcjonowanie panoptikonu wymagało jeszcze obecności nadzorców. Dziś nadzorcy mogą się w każdej chwili ulotnić i oddalić w niedostępne rejony. Obustronne zaangażowanie to już przeszłość. W cenie są mobilność i nomadyzm (chyba że jesteś biedny lub bezdomny). Dobre jest to, co małe, lekkie i szybkie – przynajmniej w świecie iPhone’ów i iPadów.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

Wprowadzenie

[1] Deleuze, Postscript on the societies of control, „October” 59 (Winter 1992), s. 3–7.

[2] K.D. Haggerty, R.V. Ericson, The surveillant assemblage, „British Journal of Sociology” 2000, nr 4 (51), s. 605–622.

[3] W.G. Staples, Everyday Surveillance: Vigilance and Visibility in Postmodern Life, Lanham 2000, s. 8 (podkreśl. – D.L.).

[4] Z. Bauman, Płynna nowoczesność, przeł. T. Kunz, Kraków 2006, s. 19.