Opieka redakcyjna: KRZYSZTOF LISOWSKI

Redakcja: ALINA DOBOSZEWSKA

Korekta: ETELKA KAMOCKI, ANNA RUDNICKA

Projekt okładki i opracowanie graficzne: MAREK PAWŁOWSKI

Skład i łamanie: Infomarket

Na okładce: Julia Hartwig z Arturem Międzyrzeckim, Stony Brook, USA, 1973

Fotografie, których autorstwa nie wskazano, pochodzą z archiwum rodzinnego Julii Hartwig.

© Copyright by Julia Hartwig
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2011

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05688-2

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

OD AUTORKI

To już trzeci dziennik, jaki wydaję. Pierwszy nosił tytuł Dziennik amerykański, ukazał się w roku 1980 i stanowił zapis pobytu w Ameryce w latach 1971–1974. Następny, Zawsze powroty, który wyszedł w roku 2001, obejmował okres sześciu lat, od 1986 do 1992. Część najobszerniejsza dotyczyła pobytów w Paryżu i w Nowym Jorku.

Tym razem tematem jest moje życie osiadłe, a więc Warszawa, gdzie mieszkam od lat i skąd w opisanym czasie kilkakrotnie wyprawiałam się za granicę, do Rzymu, Sieny, Udine i Triestu.

Dziennik ten mówi obszerniej niż poprzednie o mojej pracy i ważnych wydarzeniach w życiu politycznym i społecznym, ale chyba najwięcej jest w nim wspomnień o niezapisanych dotąd kolejach mojego losu, o przyjaciołach, również tych, którzy już odeszli. Wiele uwagi poświęcam w tym tomie lekturom, bo zajmują one w moim życiu, obok pisania, miejsce najważniejsze.

Powierzając swój dziennik czytelnikowi, autor wiele ryzykuje; zawsze musi się liczyć się z tym, że zostanie niezrozumiany lub odepchnięty. Ufa jednak, że dostanie się on w dobre ręce.

Rozpocznę nie od Lublina, gdzie się urodziłam, ale od wyjazdu w roku 1947 do Francji, na stypendium przyznane mi przez rząd francuski. Spędziłam wówczas w Paryżu, w kręgu tamtejszego życia i obyczaju, trzy lata poświęcone studiowaniu klasycznej i współczesnej poezji francuskiej. Były to trzy lata intensywnego zżywania się z tą kulturą, nauki innego życia; gwałtowny skok w sztukę, muzea, koncerty, wystawy, czas dzielony między codzienne studia w Bibliotheque Nationale, między lektury domowe i pełne wrażeń wędrówki po odległych czasem dzielnicach Paryża ze stałym powrotem do „szóstki”, gdzie mieszkałam na rue de Tournon, w pobliżu Senatu, Ogrodu Luksemburskiego i Bulwaru Saint Germain des Prés. 

Ten szczęśliwy przypadek, jakim było przyznanie mi stypendium, który tak wpłynął na ukształtowanie moich późniejszych zajęć, gustów i upodobań, dawał szansę na zmianę, na wydobycie się z atmosfery przyduszenia. Nagle wolna, do niczego nie zobowiązana, mogąca rozporządzać swoim czasem, niekontrolowana przez nikogo, zwolniona z obowiązku lektury krajowych gazet obrażających poczucie rozsądku, odrywających nas od świata, opływających mazią propagandy i brakiem poszanowania dla najlepszych tradycji i najlepszych ludzi.

Myślę, że ten skok w nieznane, w porządek, co tu mówić, bardziej ucywilizowany, to była najcenniejsza zdobycz, jaką przyniósł mi ówczesny wyjazd. A dopiero potem, ale bardzo blisko potem, było sensualne wprost poczucie otaczającego mnie piękna, architektura tego zachowanego bez uszczerbku miasta, urzekający wdzięk ulic, nostalgiczne mosty nadsekwańskie, wnętrza muzeów, pałaców, instytutów i kościołów; barwność dzielnicowych targów pod gołym niebem ze stoiskami pełnymi spiętrzonych owoców, jarzyn, mięs i serów; setki kawiarni i bistr z krzesłami wystawionymi na ulicę lub tych bardziej zasobnych, z miękkimi kanapami odbijającymi się w lustrach, i malutkich lokalików, w których nie ma gdzie usiąść, ale zawsze można zatrzymać się przy barze – tu najchętniej przychodzą zaprzyjaźnieni mieszkańcy z sąsiedztwa, żeby popolitykować przy kieliszku.

Do Paryża wyjeżdżałam w marcu 1947 roku z Łodzi, gdzie mieszkałam w domu przy ulicy Bandurskiego, zajmowanym przez literatów. Dziś trudno mi już wyobrazić sobie tamtą kamienicę, w której mieszkało się na jednym piętrze z Mieczysławem Jastrunem, a wychodząc można było spotkać, zależnie od pory i okoliczności, Kazimierza Brandysa, Seweryna Pollaka, Pawła Hertza, Stanisława Piętaka, Adama Ważyka czy Stanisława Brucza. Gdyby jakiś złoczyńca chciał dokonać zamachu na taki dom, mógłby wysadzić w powietrze całą niemal ówczesną literaturę polską.

Łódź to były same początki mojego terminowania w literaturze. Debiutowałam już w Lublinie w roku 1945 – jeżeli nie liczyć publikacji pierwszych wierszy piętnastoletniej uczennicy w międzyszkolnym piśmie „W słońce” i w malutkiej książeczce zatytułowanej Wybór wierszy poetów lubelskich, gdzie znaleźli się również: Anna Kamieńska, Stanisława Zakrzewska, Zygmunt Mikulski, Zbigniew Piotrowski, Jerzy Pleśniarowicz i Igor Sikirycki. We wstępie pisano o nas „młodzież” i chwalono, że stanęliśmy „do współpracy z odradzającą się demokracją polską”.

Nieunikniona dwuznaczność towarzyszyła wówczas niemal każdemu świadomemu Polakowi, który decydował się na udział w życiu publicznym. W przypadku ludzi pióra pragnienie działania, pisania, poczucia łączności ze wspólnotą po minionych latach okupacji niemieckiej splatało się z poczuciem wszechobecnego fałszu i skalania. Trwał dotkliwy podział społeczeństwa na nieprzejednanych i tych, którzy zdecydowali się na zajęcie, mimo wszystko, jakiegoś miejsca w tej rozbitej i zmaltretowanej społeczności. Władza, która nastała, niosła ze sobą nowy rachunek krzywd i zbrodni, które dotknęły działaczy niepodległościowych z okresu okupacji niemieckiej.

Wkrótce po wejściu Rosjan do Lublina NKWD aresztowało i wywiozło mojego brata, fotografika Edwarda Hartwiga, do obozu na północy Rosji, skąd wrócił – co uznać można za rodzaj cudu – po niespełna dwóch latach.

Być może brat zawdzięcza życie Stefanowi Żółkiewskiemu, późniejszemu redaktorowi „Kuźnicy”, który na wieść o jego aresztowaniu wdrapał się po krętych schodach do mojego lubelskiego mieszkania przy ulicy Narutowicza, żeby spisać wszystkie dane o aresztowanym i przekazać je Bierutowi. Czy interwencja podziałała, trudno zgadnąć, być może był jakiś inny powód, dla którego po dwóch latach brat, wraz z grupą innych współwięźniów, powrócił szczęśliwie do domu – myślę o akcie amnestii.

Jak długo fermentują w nas czasem wątki życia naszego i naszych bliskich, może świadczyć fakt, że o niewoli brata napisałam wiersz dopiero niedawno, a więc po przeszło pół wieku.

Wspomnienie Lublina „po wyzwoleniu” zachowałam raczej w niewdzięcznej pamięci. Razem z Anną Kamieńską wyruszyłyśmy w drogę do tego miasta z nadleśnictwa Świdnik, gdzie schroniłam się przed poszukującym mnie w Warszawie gestapo. Weszłyśmy do niego niemal równocześnie z armią radziecką. Po raz pierwszy widziałam wówczas ogrodzony słupami i drutem kolczastym obóz Majdanek. W Lublinie ostrzeliwali się jeszcze z piwnic ukryci tam Niemcy, z zamku wywożono na wózkach i wozach skrwawione zwłoki więźniów rozstrzelanych w ostatniej chwili przez wycofujące się wojsko.

Nie będę opisywać sprzecznych uczuć, jakie miotały nami po wejściu Armii Czerwonej. Koszmar okupacji niemieckiej był zbyt straszny, by nie odczuwać ulgi z jego zakończenia, ale wejście Rosjan napełniało najgorszymi przewidywaniami, które wkrótce miały się sprawdzić. Zwyczajny Polak nie na darmo nosił w sercu przez cały czas okupacji obraz uwalniających go od okupanta wojsk zachodnich, na czele z Polakami wsławionymi pod Monte Cassino, w Narwiku i na pustyniach Afryki. Upadek tych nadziei stał się tragiczną raną krwawiącą przez długie lata i wciąż rozdrapywaną przez oficjalną propagandę peerelowską, poniżającą hodowane z nadzieją ideały.

Lublin tamtych lat nie przypominał w niczym idyllicznego miasta mojego dzieciństwa, pełnego zarazem słońca i nieodgadnionych tajemnic. Opustoszałe Podzamcze i okolice Bramy Grodzkiej straszyły pustką po wygnaniu stamtąd i wymordowaniu Żydów: Stare Miasto zostało odarte ze swojskiej egzotyki, zniszczone kamienice szczerzyły zęby pustką okien, zastraszające i wrogie. Wkrótce zabrano się, co prawda, do odnowienia lubelskiej Starówki, ale duch został z tych miejsc wypędzony tak skutecznie, że trudno było się w nich odnaleźć.

Wybór wierszy poetów lubelskich stanowił z punktu widzenia literackiego książeczkę dość mizerną, a uznanie autorów, nie tworzących żadnego spoistego środowiska, za grupę było zabiegiem najzupełniej sztucznym. Kilkoro z nas spotykało się co prawda w czasie okupacji – Kamieńska, Pleśniarowicz, Mikulski – i więzy przyjaźni łączyły nas jeszcze przed wojną, ale zbliżała nas raczej ciekawość literatury niż jakakolwiek wspólna świadomość poetycka, choć już w roku 1935 pisywaliśmy wszyscy (oprócz Anny Kamieńskiej, która wyjechała do liceum pedagogicznego w Warszawie) do międzyszkolnego pisma „W słońce”. Wydrukowałam tam i ja jakiś jeden czy dwa wierszyki i na ich usprawiedliwienie powiedzieć mogę tylko jedno: że miałam wówczas mniej niż piętnaście lat.

W roku 1945 wznowiona została działalność Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Zapisałam się tam zaraz i przez kilka miesięcy uczęszczałam na wykłady profesora Juliusza Kleinera, u którego napisałam też pracę o Józefie Czechowiczu. Przyjął ją życzliwie, uprzedzając mnie jednak, że nie jest mocny w poezji współczesnej.

Kiedy Uniwersytet Warszawski zorganizował się na powrót i tymczasowo rozpoczął działalność w Krakowie, postanowiłam dołączyć do niego jako dawna studentka tej uczelni działającej w podziemiu.

W Krakowie udało mi się podnająć pokój w Domu Literatów na Krupniczej, gdzie kwitło wówczas bujne życie towarzyskie i literackie. Nie brałam w nim zresztą udziału, czując się przede wszystkim studentką. Ale z ciekawością przyglądałam się ludziom znanym mi z nazwiska: Kazimierzowi Wyce, Czesławowi Miłoszowi, Annie Świrszczyńskiej, rodzinie Kottów, Otwinowskim, i chadzałam na organizowane tam wieczory autorskie.

Nie zabawiłam zbyt długo w Krakowie. Trzeba było zabrać się do zarabiania na życie, a utrzymanie się z drobnych prac literackich najłatwiejsze było wówczas w Łodzi, stanowiącej centrum wydawnicze. Zaproponowano mi przełożenie, bardzo zresztą słabej, książki Elsy Triolet Le premier accroc coûte deux cent francs, a redakcja „Kuźnicy” zamawiała u mnie od czasu do czasu przegląd czasopism francuskich. Tam też, po kilku wierszach ogłoszonych wcześniej w „Odrodzeniu” i „Wsi”, wydrukowano mi po raz pierwszy kolumnę wierszy opatrzonych fotografią, co było dla mnie rodzajem wydarzenia. Mogę chyba śmiało powiedzieć, że to „Kuźnica” dokonała mojego prawdziwego chrztu poetyckiego.

W okresie łódzkim miały początek dwie pasje, poezja własna i literatura francuska; wówczas bowiem zrobiłam na zamówienie Adama Ważyka kilka przekładów do jego antologii poezji francuskiej. Były to: Starzyzna Artura Rimbauda, Szlifierz Charles’a Crosa, W pięknym słońcu Francisa Jammesa, Nokturn Leona-Paula Fargue’a, dwa poematy prozą Maxa Jacoba: Miłość bliźniego i Cieplarnia, oraz poemat Blaise’a Cendrarsa W sercu świata. Przekład tego poematu wyróżnił w swojej recenzji z antologii Czesław Miłosz, co było dla początkującej poetki i tłumaczki nieoczekiwaną nagrodą. Kilka lat później Ważyk zaproponował mi wspólne wydanie wierszy Cendrarsa, które ukazały się w tak zwanej serii celofanowej PIW-u. Cendrars należy zresztą do moich ulubionych poetów francuskich tego wieku. Jasność i wyrazistość obrazów, zupełny brak metafor i ozdobników, pozbawiona wszelkiej czułostkowości wrażliwość na świat zewnętrzny i piękno natury sprawiają, że jego wiersze stanowią rodzaj poetyckiego sprawozdania ze świata, który poeta uznaje za dostępny i możliwy do opisania. Jeżeli w wierszach Apollinaire’a tłuką się jeszcze, jak zagubione ptaki, resztki symbolizmu, Cendrars jest od nich całkowicie wolny i pod tym względem bardziej nowoczesny. Czuł to zapewne sam Apollinaire i po lekturze Wielkanocy w Nowym Jorku Cendrarsa, która przejęła go do głębi, musiał dostrzegać w nim rywala do pierwszego miejsca na ówczesnym olimpie.

Łódź powinnam chyba wspominać wdzięcznie, bo tam właśnie zabrałam się do pracy bardziej „zawodowo”, uzyskałam też coś w rodzaju pierwszego uznania, które pozwoliło mi uwierzyć w swoje siły. A jednak nie lubię tamtego okresu. Za dużo tam było pisarzy, wszyscy blisko siebie, życie restauracyjno-kawiarniane zbyt szumne.

W Łodzi wyszłam za mąż za Zygmunta Kałużyńskiego, towarzysza spotkań w kręgu lubelskich przyjaciół. Małżeństwo to nie trwało długo, położył mu kres mój paryski wyjazd.

Towarzyszyła mi w podróży do Paryża Joanna Guze, którą słabo jeszcze wówczas znałam, a z którą powiązały mnie potem na lata mocne więzy przyjaźni. Podróż odbywałyśmy pociągiem. W Paryżu zatrzymałyśmy się w hotelu Tournon, na rue de Tournon, gdzie po wyjeździe Joanny mieszkałam już do końca, to jest do marca 1950 roku. I przyznać muszę, że było to najpiękniejsze miejsce, jakie sobie można wymarzyć: o krok od bulwaru Saint Germain, o krok od Parku Luksemburskiego.

Żeby trochę zdyscyplinować swój rozkład dnia i podreperować język francuski, uczęszczałam przez pierwsze miesiące do Alliance Française, by wkrótce zamienić godziny pracy nad językiem na godziny lektur w Bibliothèque Nationale na rue Richelieu. Chadzałam tam regularnie na dziewiątą rano – najpewniejsza pora, by dostać miejsce, bo sala była zazwyczaj wypełniona czytelnikami.

Lubiłam te godziny spędzone przy lampie z zielonym kloszem, w drewnianym, ale wygodnym fotelu, pod wysoko sklepioną kopułą sufitu, przy stole założonym książkami. Lubiłam panującą tam aurę i szczególny zapach starych foliałów, lubiłam patrzeć na pochylone twarze i odgadywać, czego szukają w tych ogromnych tomiszczach starych czasopism, w księgach oprawnych w cielęcą skórę i w sfatygowanych częstymi lekturami kolorowych książeczkach zdradzających zawartość bardziej frywolną. Przeważali tam ludzie w poważniejszym już wieku, niektórzy sędziwi, z brodami, o wyglądzie patriarchów, filozofów, postaci z Anatola France’a, jakie już rzadko spotyka się na ulicach Paryża.

Tę atmosferę unoszącej się nad książkami i ludźmi tajemnicy doskonale podchwycił Max Jacob w poemacie prozą zatytułowanym Hojność hiszpańska: „Czterech pracowników zbliża się do mnie z dziecinną szpadą za każdym razem, kiedy próbuję czytać pewne książki. Wreszcie podchodzi młody goniec. «Proszę za mną» – mówi. Pokazuje mi studnię ukrytą za półkami książek; pokazuje mi koło z desek, które wygląda na narzędzie tortur. «Pan czyta książki o inkwizycji, jest pan skazany na śmierć»” (przekład Adama Ważyka).

Przypomina mi to pewne zdarzenie w bibliotece: podczas któregoś pobytu w Paryżu, zbierając materiały do mojej monografii o Apollinairze, wrzuciłam do skrzynki kilka zamówień na książki. Za chwilę zbliża się do mnie woźny i nachylając się, mówi szeptem: „Pan dyrektor prosi panią do siebie”. Zaskoczona, idę do gabinetu dyrektorskiego. Pan dyrektor prosi, żebym siadła, po czym, jakby trochę skonsternowany, pyta, w jakim celu potrzebna mi taka a taka książka Apollinaire’a. 

Okazuje się, że książka zamówiona przeze mnie – chodziło, zdaje się, o Mille cent verges – należy do tak zwanego Enfer (Piekła), w którym znajdują się dzieła obsceniczne, dostępne jedynie za specjalnym zezwoleniem.

Mojego Apollinaire’a oczywiście dostałam, ale dyrektor zobowiązany był do sprawdzenia mnie, ponieważ, jak u Jacoba, czytałam książki co prawda nie o inkwizycji, ale tak czy inaczej wyklęte, wrzucone do Piekła.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki