Opieka redakcyjna: LUCYNA KOWALIK

Redakcja: ROMAN WŁODEK

Konsultacja merytoryczna: KRYSTIAN BRODACKI, autor Historii jazzu w Polsce, PWM, Kraków 2010

Indeksy: MACIEJ ZARYCH

Opracowanie graficzne: ROBERT KLEEMANN

Korekta: HENRYKA SALAWA, EWA KOCHANOWICZ, ANNA PAWLIKOWSKA, ANNA RUDNICKA

Redakcja techniczna: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: Infomarket

Zrealizowano przy pomocy finansowej Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego ze środków Funduszu Promocji Twórczości, Związku Stowarzyszeń Artystów Wykonawców STOART w Warszawie, ZAIKS-u i CIECH-u SA

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

© Copyright by Krzysztof Karpiński
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2014

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05669-1

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

na dancing oświetlony z góry i okrutnie

wciągnięto blada laurę

drżącego filona

i za gzy jaworowe

za różane kłótnie

kazano im tańczyć charlestona

MARIA PAWLIKOWSKA-JASNORZEWSKA,
PIEKŁO

JAZZ POZA STOLICĄ

WPRAWDZIE W WARSZAWIE BYŁO NAJWIĘCEJ LOKALI ROZRYWKOWYCH, tutaj odbył się pierwszy koncert jazzowy (1922) i występowało najwięcej orkiestr, ale to w Krakowie powstało Stowarzyszenie Jazz (1926), studencki stylowy zespół jazzowy The Jolly Boys Band oraz – w Szkole Muzycznej im. Władysława Żeleńskiego – pierwszy wydział jazzu. We Lwowie koncertowała grupa The Utica Jubilee Singers, a w Wilnie czarnoskóry jazz-band specjalizujący się w muzyce negro spirituals. Latem jazz grywano głównie w kurortach – Zakopanem, Krynicy, Juracie i Ciechocinku.

KRAKÓW

Kraków jest miastem szczególnym na polskiej mapie muzycznej, ale mnie interesuje tylko lżejsza muza, przede wszystkim muzyka jazzowa, która była tu ważna już w latach dwudziestych ubiegłego wieku. Niewiele osób wie (oczywiście poza Janem Poprawą – krakowianinem, znawcą jazzu i piosenki studenckiej), że już w maju 1926 r. pasjonat muzyki, pedagog i adwokat w jednej osobie, dr Józef Frommer, postanowił powołać do życia Stowarzyszenie Jazz i przygotował statut, który wysłał do magistratu. W następnym miesiącu otrzymał odpowiedź od dyrektora Policji: „Województwo w Krakowie oznajmiło reskryptem z dnia 3 lipca 1926 r., iż nie zakazuje zawiązania w Krakowie «Stowarzyszenia Jazz» wedle osnowy dołączonego egzemplarza statutu, zawiadamiając, że o ile poszczególne kierunki działalności stowarzyszenia podlegają odrębnym przepisom, winno się stowarzyszenie do tych przepisów w każdym wypadku zastosować”.

kropka Orkiestra Karasińskiego i Kataszka Jazz D’Or w Ciechocinku, 1936. Od lewej: NN, NN, NN, NN, Mieczysław Woźniak, Zygmunt Karasiński, NN, Aleksander Halicki, NN, Kola Wesołowski. Na dole stoi Szymon Kataszek.

Według statutu celem stowarzyszenia było kształcenie się jego członków, pielęgnowanie ducha towarzyskiego oraz rozwijanie kultury muzycznej. Środkami wiodącymi do tego celu miały być zebrania towarzyskie, urządzanie koncertów oraz sprowadzanie dzieł i czasopism – oczywiście o tematyce jazzowej.

Niestety, po wyjeździe głównych założycieli – jak poinformował władze miasta Józef Frommer – stowarzyszenie nie podjęło działalności. W tej sytuacji Starostwo Grodzkie zawiadomiło wojewodę, że „«Stowarzyszenie Jazz» nie ukonstytuowało się, ponieważ zespół muzyczny «Jazzbandu» pomimo kilkakrotnych wezwań inicjatorów założonego «Stowarzyszenia Jazz» nie jawił się na walne zgromadzenie, na którym miano wybrać zarząd stowarzyszenia”. Podpisał Starosta Grodzki, dr Styczeń (Sygn. akt Arch. Narod. w Krakowie StGKr 210). Ostatecznie w lutym 1929 r. Urząd Wojewódzki polecił staroście wykreślić „Stowarzyszenie Jazz” z katastru stowarzyszeń.

kropka The Jolly Boys Band, 1932. Henryk Sperber – skrzypce.

Tak przedstawia się krótka historia protoplasty Polskiego Stowarzyszenia Jazzowego. Mimo że stowarzyszenie nie powstało, muzyka jazzowa w Krakowie dała jednak znać o sobie. W tym właśnie czasie, a więc w końcu lat dwudziestych, powstała w środowisku studenckim orkiestra o nazwie The Jolly Boys Band pod kierownictwem braci Sperberów. Starszy z nich – Henryk, saksofonista – potrafił już wówczas improwizować na tym instrumencie, młodszy – Stanisław – był skrzypkiem i wokalistą, ale też umiał grać na saksofonie. W zespole był jeszcze jeden saksofonista – Zygmunt Berland, oraz trębacze – Julian Hütner, Bronisław Stasiak, a w późniejszym okresie Władysław Figiel. Nie są znane nazwiska muzyków tworzących tak zwaną sekcję rytmiczną (fortepian, gitara, kontrabas i perkusja), ale wiadomo, że prezentowany program był atrakcyjny. Wykonywano standardy jazzu amerykańskiego i własne kompozycje członków zespołu. Georg Scott opowiadał, że muzycy potrafili improwizować i świetnie swingowali. W późniejszym okresie używali mikrofonów – co należało do rzadkości – i to wzbudziło jeszcze większe zainteresowanie ich występami.

kropka Folder wydziału jazzu Szkoły Muzycznej w Krakowie, 1933.

Nic zatem dziwnego, że w 1933 r. w Szkole Muzycznej im. Władysława Żeleńskiego w Krakowie (ul. Retoryka 1) powstał wydział muzyki jazzowej pod kierownictwem Kazimierza Meyerholda. Była to wtedy jedyna w Polsce placówka, której celem było kształcenie adeptów sztuki jazzowej. Z zachowanego folderu wynika, że dążenia szkoły szły w dwóch kierunkach:

„Pierwszy: – to zapoznanie jak najszerszej publiczności z muzyką jazzową od jej początków aż do twórczości artystycznej.

Drugi: – to wychowanie zawodowych muzyków jazzowych na zdrowych i świeżych podstawach o nowym kierunku.

W pierwszym kierunku Szkoła zapoznaje ogół z całą historią «jazzu», i to we wszystkich jego przejawach, od rozwoju aż po czasy dzisiejsze, oraz udostępnia możność studiowania i pogłębiania muzyki jazzowej w tym duchu i w tej formie, w jakiej się obecnie znajduje.

W drugim – zadaniem Szkoły jest przede wszystkim przygotowanie z a w o d o w y c h  z e s p o ł ó w  j a z z o w y c h  d o  p r a c y  z a r o b k o w e j. Kierunek ten usunie braki powstałe skutkiem rozbieżności w dotychczasowym pojmowaniu muzyki jazzowej. Z jednej strony talenty – o ustalonej marce – z drugiej strony amatorzy imitujący tylko muzykę jazzową. Wśród tych jednak amatorów znajdują się jednostki bardzo uzdolnione, a jedynie wskutek samoistnego kształcenia się, bez kierunku i bez planu pracy, marnują swe zdolności.

T u  s p e ł n i a  c e l  s w ó j  S z k o ł a  J a z z o w a. – Przez kształcenie młodych jednostek od samych podstaw szkoła wyda niejeden zespół i wielu zawodowych muzyków przygotowanych w zupełności do pracy zarobkowej.

Pierwsza, zarazem jedyna w Polsce Szkoła Muzyki Jazzowej, na wzór zagraniczny o  s z e r o k i m  p r o g r a m i e  p r a c y,  p r z y  d o b o r z e  f a c h o w y c h  s i ł  n a u c z y c i e l s k i c h daje możność studiowania i gruntownego poznania muzyki jazzowej”.

Organizatorzy mieli zatem na uwadze popularyzację muzyki jazzowej, ale także gruntowne kształcenie przyszłych jazzmanów – nie tylko teoretyczne, ale i praktyczne. Wzorem były podobne szkoły zagraniczne, chociaż nie wiemy, które konkretnie, bo o tym autorzy folderu nie wspominają. W szkole pracowali znakomici muzycy i pedagodzy. Śpiewu jazzowego (solfeżu) uczył Jan Ekier – kompozytor i pianista, uczeń prof. Zbigniewa Drzewieckiego.

kropka Orkiestra Leopolda Karpfa King Jazz, 1933. Drugi od lewej Leopold Karpf.

W klasach skrzypiec, akordeonu, kontrabasu, saksofonu i klarnetu rej wodził Leopold Karpf – multiinstrumentalista, kompozytor muzyki rozrywkowej (jego utwory nagrywał m.in. Tadeusz Faliszewski) i wreszcie szef znanego później w Krakowie zespołu The King Jazz, tak zwanej orkiestry koncertowo jazzbandowej.

Jazzowy fortepian był domeną Ryszarda Spritzera – pianisty (i prawnika), który przyjął potem pseudonim Ryszard Frank, współpracując jako akompaniator z najwybitniejszymi piosenkarzami, między innymi z Hanką Ordonówną. Instrumentacji i kompozycji jazzowej, a także zawodowego przygotowania orkiestr jazzowych uczył Ignacy Gaertner, kierownik artystyczny i – jak byśmy dzisiaj powiedzieli – aranżer krakowskiej studenckiej orkiestry o ambicjach jazzowych o nazwie Szał (o której niżej), znany potem jako Jerzy Gert.

Szkoła uczyła też gry na trąbce, bandżo i perkusji. Uczniów obowiązywała żelazna dyscyplina. Nie wolno im było koncertować poza szkołą bez zezwolenia, pod groźbą relegowania. Ale mieli też przywileje. Ze względu na naukę mogli uzyskać zaświadczenie w celu odroczenia służby wojskowej, mogli również korzystać ze zniżek na koncerty i popisy muzyczne oraz z biblioteki. Jak informował folder, szkoła miała bogato zaopatrzoną bibliotekę z najnowszym repertuarem muzyki jazzowej. Dyrektorem szkoły był Kazimierz Krzyształowicz.

Wprawdzie inne krakowskie placówki nie mogły się pochwalić wydziałami muzyki jazzowej, ale w jednej z nich – Szkole Muzycznej im. Stanisława Moniuszki (ul. Mikołajska 32), w roku szkolnym 1933/1934 zorganizowano specjalny wakacyjny kurs techniki fortepianowej w zakresie muzyki lekkiej, tanecznej i jazzowej.

Wspomniałem wyżej o orkiestrach The Jolly Boys i The King Jazz. Oczywiście w Krakowie było więcej orkiestr, jednak wymieniam tylko te, które grały lub próbowały grać muzykę jazzową. Najbardziej znanym i lubianym, a przy tym profesjonalnym zespołem był właśnie założony w drugiej połowie lat dwudziestych The Jolly Boys Band braci Sperberów. Początkowo związany z ruchem studenckim, szybko przekształcił się w zespół zawodowy. Orkiestra ta znakomicie swingowała.

Jej występy stały na wysokim poziomie i cieszyły się dużym powodzeniem, o czym świadczy wypowiedź Georga Scotta, a także akordeonisty, perkusisty i kompozytora Jerzego Orzechowskiego, który słyszał ją w latach trzydziestych w jednym z lokali łódzkich. Otrzymywała bardzo dobre recenzje, między innymi po występach w zakopiańskim lokalu Franciszka Trzaski i lwowskim Palais de Dance.

kropka Afisz krakowskiego zespołu Jolly-Band / The Jolly Boys Band braci Sperberów, lata trzydzieste.

kropka Reklama mikrofonów krakowskiego Domu Muzycznego Brachfelda, 1939.

W Krakowie The Jolly Boys Band można było usłyszeć w różnych miejscach. Po występie w kawiarni Feniks (ul. św. Jana 2) w czerwcu 1936 r. prasa („Kino” 1936, nr 26) donosiła, że Henryk Sperber swą grą na saksofonie budził prawdziwy zachwyt słuchaczy. W latach 1937 i 1938 często grywali w Cyganerii (ul. Szpitalna 38). W tym czasie do zespołu należał trębacz Władysław Figiel (ojciec Piotra). Muzycy ci w końcu lat trzydziestych jako jedni z pierwszych używali amerykańskich mikrofonów, reklamowanych i rozprowadzanych przez Krakowski Dom Muzyczny Brachwelda (ul. Poselska 13). „Mikrofon USA wyróżnia się piękną szatą zewnętrzną, doskonałą solidną budową konstrukcji i wygodą w użyciu” – głosiła ulotka reklamowa.

Innym – bardzo znanym wówczas – krakowskim zespołem była studencka orkiestra o nazwie Szał. Powstała około 1930 r. Miała ambicje swingowe i taką muzykę wykonywała. W różnych okresach szefowali jej: saksofonista i zarazem klarnecista Zygmunt Haar, jego brat Leopold – pianista, klarnecista i perkusista, oraz gitarzysta i wokalista Stefan Bober. Zygmunt Haar studiował wówczas prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, Leopold zaś był studentem Akademii Sztuk Pięknych. Z muzykami Szału współpracował pianista i kompozytor Leon Haber. Potem dokooptowano muzyków zawodowych: trębaczy Franciszka Górkiewicza i Zbigniewa Wróbla, który przez pewien czas prowadził zespół, oraz saksofonistę Kurta Schwarzera.

Ważną rolę odgrywał Jerzy Gert, który – używając dzisiejszej nomenklatury – był aranżerem. Z orkiestrą okazjonalnie współpracowali tacy muzycy, jak: multiinstrumentalista Mieczysław Hartenberg, saksofoniści Leonard Ilgowski, Józef Klonowski, Władysław Kowalczyk, Jack Laub i Zdzisław Gottlieb, oraz puzonista Stanisław Gajdeczka. Wprawdzie zespół debiutował poza Krakowem (w 1933 r.), w lwowskim hotelu Bristol, ale w Krakowie występował bardzo często, najczęściej w Cyganerii, którą podobno potem muzycy wykupili na własność.

kropka Krakowski zespół Szał, 1928. W środku na bandżo gra Stefan Bober.

Jednak początki kariery orkiestry związane były z domami akademickimi (ul. Jabłonowskich 12 i al. 3 Maja 5). Po występie, który się odbył 22 III 1930 r., „Trubadur Warszawy” odnotował:

„W salach Domu Akademickiego odbył się Raut Wiosenny połączony z licznymi niespodziankami i nagrodami. Królową wiosny została jednomyślnie ogłoszona Runka Goldfingerówna (...). Należałoby zaznaczyć, że Jazzband Szał pod dyrekcją Zygi Haara był bezkonkurencyjny” („Trubadur Warszawy” z 12 IV 1930).

Bracia Haarowie potrafili nie tylko interpretować standardy jazzu amerykańskiego, ale wykonywali też własne kompozycje, które nierzadko stawały się przebojami. Napisali też słowa m.in. do Tanga łyczakowskiego.

W styczniu 1934 r. siedmioosobowy Szał dał dobry koncert w krakowskim Pałacu Prasy należącym do koncernu „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”.

Muzycy zespołu, a szczególnie bracia Haarowie, bardzo interesowali się muzyką jazzową, zwłaszcza postacią Duke’a Ellingtona. Świadczy o tym zachowany w zbiorach Zbigniewa Wróbla (członka zespołu) wiersz poświęcony Ellingtonowi:

Zważona spotniałym słońcem dyszy harlemu ulica

i w czarnej trumnie fortepianu żyje

gdzieś słotną europę twą muzyką zachwyca

czarny muzyk którego noc haustami wypije

gorącą patelnią puzonów afrykę na złoto wysmażysz

gdy z serca twego szczerze się dżungle wypłaczą

bezuroczystszym rytmem setki tonów rozjarzysz

gdy liany strun rozedrgane „hot” melodią skaczą

może w milionerskim luksusowym miami

śnisz o kauczukowym lesie co dawno przeminął

aksamitne saksofony głaszcząc klawiszami

przegrywasz czarne dusze godzina za godziną

a gdy spoczniesz i rękę położysz na przegub

swe czarne palce kładąc na harlemu bruk

klawiaturę swą bogatą zwracając ku niebu

zagrasz w czarnych pulsach jak książęcy duk

Szał, podobnie jak muzycy The Jolly Boys Band, używał amerykańskich mikrofonów, rozprowadzanych przez Dom Muzyczny Brachwelda i reklamował je: „Mikrofon USA winien się znaleźć w każdej pierwszorzędnej orkiestrze jazzowej, ponieważ doskonale odpowiada wymaganiom nowoczesnego śpiewu jazzowego”. Pod reklamą figurował podpis: Bracia Zygmunt i Poli Haarowie.

kropka Wiersz Leopolda Haara poświęcony Duke’owi Ellingtonowi, lata trzydzieste.

Po zakończeniu działalności Szału bracia powołali do życia zespół Silver Jazz, z którym występowali także i poza Krakowem, między innymi we Lwowie, ale już nie odnosili takich sukcesów.

Od 1938 r. w Krakowie działał zespół Gang, używający też nazwy Banda, którego założycielem i szefem był kompozytor, pianista i piosenkarz Stanisław Landau (pseud. Stanley Laudan). Orkiestra wzorowała się na modnym wówczas Quintette du Hot Club de France i skrzypku Stéphanie Grappellim, głównie jednak wykonywała muzykę taneczną, nagrywała też płyty dla Syreny Record. Według Tomasza Lerskiego w skład orkiestry w różnych okresach wchodzili: pianista Arnold Lewak, trębacz Bernard (Jan) Potok, saksofoniści Zygmunt Haar i B. Norbert, akordeonista Jan Weber, perkusiści Leopold Haar i Józef Weber oraz bliżej nieznani muzycy Dudek i Minzer. (Po wybuchu wojny Stanisław Landau został członkiem lwowskiej orkiestry Ady’ego Rosnera, a potem Henryka Golda i Jerzego Petersburskiego).

W 1936 r. powstał w Krakowie jeszcze jeden zespół o ambicjach jazzowych – Jolly Band, założony przez studenta konserwatorium Witolda Rowickiego. Niektórzy mylili go z zespołem The Jolly Boys. Oto co mówił na ten temat sam zainteresowany: „Jazz lubię. Uprawiałem go trochę z konieczności, a trochę dlatego właśnie, że go lubiłem (...). Studiowałem jeszcze, ale już od paru lat zarobkowałem – grając i dyrygując (...). Pewnego dnia zgłosiła się do mnie grupa studentów, a zarazem muzyków amatorów – z prośbą, bym się nimi zajął. W ten sposób zostałem kierownikiem własnego zespołu rozrywkowo-jazzowego Jolly Band. Było nas dziewięciu. Poza Weissem, świetnym koncertującym już pianistą, i mną wszyscy traktowali muzykę niezawodowo (...). Występowaliśmy głównie w miesiącach letnich, między innymi w Ustroniu (...). Nasz repertuar składał się głównie z muzyki tanecznej i ze starego jazzu (...). Najczęściej «czarowałem» na skrzypcach. Nierzadko przeplatałem jazz utworami Mozarta, Paganiniego, Wieniawskiego (...). Grywałem jeszcze w Krakowie, Krynicy i Zakopanem” („Jazz” 1962, nr 7/8).

kropka Zespół Szał, lata trzydzieste. Od lewej: Zbigniew Wróbel, Zdzisław Gottlieb, Leopold i Zygmunt Haarowie, Jack Laub, Leon Haber, Stefan Bober.

Odnotować trzeba jeszcze dwie znane krakowskie orkiestry taneczne (ze słowem „jazz” w nazwie), a mianowicie Micky Jazz, przygrywający do tańca w domach akademickich, oraz The Wodecki Jazz (zespół trębacza Józefa Wodeckiego), zazwyczaj grywający w sali Towarzystwa Rolniczego (pl. Szczepański 8).

Kraków to miejsce urodzenia Jerzego Rosnera, pianisty i kompozytora, kuzyna Ady’ego Rosnera. Był wyjątkowo uzdolniony, już jako nastolatek interesował się muzyką jazzową (improwizowaną). Mając siedemnaście lat, w 1926 r. zadebiutował solo w Esplanadzie (ul. Podwale 7), gromadzącej wówczas przedstawicieli krakowskiego środowiska literackiego i muzycznego. „Esplanada założona w 1912 roku, mieszcząca się u zbiegu ulic Podwale i Krupniczej. To właśnie miejsce upodobali sobie krakowscy futuryści, m.in. Tadeusz Peiper, Leon Chwistek i Bruno Jasieński (...). Bywalcami Esplanady byli literaci, muzycy, przedstawiciele świata nauki i studenci. Wnętrze lokalu zdobiły okrągłe marmurowe stoliki, pluszowe kanapy, foteliki. Latem otwierano werandę. Odbywały się tutaj koncerty orkiestry kameralnej pod dyrekcją Wassermana, a także – pierwsze w Krakowie koncerty jazzowe” (Magdalena Jankowska, Małgorzata Kocańda, Kraków między wojnami, Łódź 2011, s. 95).

Wkrótce Jerzy Rosner rozpoczął współpracę z Fredem Melodystem w Warszawie, a w latach trzydziestych miał już własną orkiestrę, z którą grał w Krakowie w Bagateli (ul. Karmelicka 4), w Feniksie (ul. św. Jana 2) i znowu w Esplanadzie. Oto co powiedział na ten temat Jerzy Rosner w końcu lat dziewięćdziesiątych, w niepublikowanej rozmowie z Andrzejem Zarębskim:

„To miało miejsce w Krakowie zaraz po przyjeździe Ady’ego [Rosnera] do Polski w 1934 r. On zadebiutował w Cyganerii, a ja wtedy grałem w Esplanadzie i Bagateli. Często zachodził tam Artur Rubinstein, który – kiedy improwizowałem – pytał mnie: Jak ty to bierzesz te akordy? Czy je przedtem zapisywałeś? – Nie, to mi samo podczas grania przychodzi do głowy. Psiakrew, ćwicz!

Moja nauczycielka w Krakowie Barbara Klossman podczas lekcji często wychodziła do kuchni, a to od salonu, gdzie stał fortepian, była spora odległość. Wtedy ja zacząłem swingować na temat jakiegoś modnego fokstrota. Ona z krzykiem przybiegła z kuchni, za kołnierz odciągnęła mnie od fortepianu i kopniakiem wyrzuciła za drzwi. Musiał przyjść ojciec i przepraszać za te popisy. Zresztą ona mnie w końcu zrozumiała i pogodziła się z tym faktem, że pianistą klasycznym nigdy nie będę. Kiedy usłyszała mnie grającego w Feniksie, zapytała: Słuchaj, to, co grasz, to jazz? I grasz go z zapisanych nut? – Nie – odpowiedziałem. – Więc jak to grasz, akordy przecież muszą być napisane. – Nie mogła zrozumieć, że całą harmonię utworu i linię melodyczną miałem w głowie” (wywiad w posiadaniu autora).

Dodajmy, że w 1939 r. Jerzy Rosner wyjechał z orkiestrą Franciszka Witkowskiego do Nowego Jorku na Wystawę Światową, a wybuch wojny odciął mu możliwość powrotu do kraju. Tam, po wielu perypetiach, nawiązał kontakt z Teddym Wilsonem, pianistą orkiestry Benny’ego Goodmana, do którego przez pewien czas uczęszczał na lekcje fortepianu.

Wspominał: „Po przesłuchaniu Wilson powiedział, że dziesięć lekcji, których mi udzieli, powinno wystarczyć. Ale już po ósmej – a były to lekcje gigantyczne, wielogodzinne – stwierdził, że to już wystarczy. Powiedział mi wtedy: – George, ty chciałbyś grać tak jak ja, a ja bym chciał tak harmonizować jak ty. Dam ci jedną radę, nie próbuj imitować nikogo, bądź sobą. Ty masz swój styl. – Na zakończenie zrobił mi niespodziankę... Usiadł do fortepianu, na początek zagrał coś z Bacha, potem fragment koncertu Rachmaninowa i na zakończenie – Chopina. Ja zdębiałem! – To pan, grając taką muzykę, zostawił ją dla jazzu? – spytałem. – Klasykę gram tylko dla przyjemności, a jazz to całe moje życie – odpowiedział” (w rozmowie z Andrzejem Zarębskim, Warszawa 1997).

Do Krakowa zjeżdżały zespoły z różnych stron Polski, głównie jednak z Warszawy. W 1925 r. zawitała tu orkiestra Karasińskiego i Kataszka. Początkowo przygrywała podczas dancingów w Starym Teatrze i Moulin Rouge (ul. św. Gertrudy 28), a następnie obydwaj muzycy stworzyli pierwszą objazdową rewię jazzową, którą wyreżyserował Konrad Tom. Rewia ruszyła z koncertami, odbyła tournée po południowej części kraju i okazała się niemałą atrakcją.

Bywalcy teatru Bagatela doskonale zapamiętali jeden z gorących dni lipca 1930 r., kiedy tuż przed wyjazdem za granicę pojawiła się w Krakowie mająca już swoją renomę w całej Polsce orkiestra Henryka Golda i Stanisława Petersburskiego; znana była ona nie tylko z koncertów, ale i nagrań płytowych. Był to wieczór rewii i jazz-bandu. Przy wypełnionej po brzegi sali muzycy zagrali wspaniały koncert wraz z refrenistami Tadeuszem Faliszewskim i Stanisławem Wolińskim (związanym wcześniej z Krakowem). Koncert ponoć powtórzono pięciokrotnie w ciągu następnych dni.

Prasa oczywiście odnotowała to artystyczne wydarzenie. Recenzent „Trubadura Warszawy” (1930, nr 29) pisał:

kropka Zespół Front–Heyman Melody Jazz w krakowskiej Esplanadzie, lata dwudzieste. Od lewej: Mittel, Zygmunt Heyman, Izor, Julian Front, Schode.

„Słuchając orkiestry p. H. Golda, porównywałem ją ze słynnym we Włoszech najlepszym jazz-bandem p. Schulmana i muszę przyznać, że porównanie stanowczo wypada na korzyść p. Golda. Ten ostatni, spiritus movens całego zespołu, potrafi wlać tyle życia i temperamentu, że harmonijne zgranie się i niepospolite cieniowanie muzyki doprowadzają odegrane utwory po prostu do finezji. Na specjalne wyróżnienie zasługuje członek jazz-bandu p. H. Ogórek, który bardzo ładnie odegrał na saksofonie i gitarze kilka utworów. Pan T. Faliszewski, znany nam z płyt gramofonowych, niezrównanym jest w piosenkach nastrojowych (...). Na ogół, trzeba przyznać, program stał na wysokim poziomie”.

W połowie 1938 r. wystąpiła w Bagateli czarnoskóra Joséphine Baker wraz ze swoim jazz-bandem Baker Boys.

kropka Program występu The Crazy Kiddies Jazz Franciszka Związka w krakowskim kabarecie Moulin Rouge, lata trzydzieste.

Natomiast w Esplanadzie w 1926 r. słuchano popisów Jerzego Rosnera i występującego z jazz-bandem czarnoskórego perkusisty Augusta Agboli Browna. Legenda teatru – aktorka Zofia Jaroszewska – zapamiętała to miejsce jako kawiarnię rzęsiście oświetloną, znajdującą się w sąsiedztwie teatru Bagatela, gdzie często zakochani spędzali piękne wieczory. Tam właśnie w drugiej połowie lat dwudziestych grywał zespół Front–Heyman Melody Jazz: Front na skrzypcach, Heyman na bandżo i perkusji, a ponadto Mittel, Szor i Schode na saksofonach i fortepianie. W 1929 r. natomiast odnotowano występ tzw. hotującej orkiestry Emila Brüha, z Ryszardem Heczko grającym na fortepianie oraz Zygmuntem Berlandem i Michałem Kaufmanem na saksofonach. W 1931 r. przygrywał do tańca śląski zespół The Crazy Kiddies Jazz Franciszka Związka, z saksofonistą Aleksandrem Halickim i poznańskim pianistą Stanisławem Wojciechowskim, który można było też usłyszeć – podobnie jak zespół Freda Melodysta – w kawiarni Moulin Rouge.

W Esplanadzie grywała także orkiestra pianisty Arnolda Lewaka i skrzypka Edmunda Schildhorna. Recenzent „Trubadura Warszawy” (1931, nr 36) bezpośrednio po koncertach zespołu w Zakopanem zanotował: „Elegancki ten lokal cieszy się zawsze kolosalną frekwencją, a tajemnicą tegoż jest wyśmienita orkiestra pod dyr. Lewaka i Schildhorna”.

Cyganerię oraz Casanovę (Floriańska 32) – reklamowaną jako jedyny krakowski lokal dancingowy urządzony i prowadzony na wzór lokali europejskich – upodobały sobie dwie duże orkiestry, które w połowie lat trzydziestych próbowały grać muzykę jazzową. Były to zespoły Karasińskiego i Kataszka oraz Ady’ego Rosnera. Pierwszy z nich wystąpił w czerwcu 1936 r. w Casanovie – lokalu elegancko i nowocześnie urządzonym, z dużym parkietem i obficie zaopatrzonym barem, nieco później w nie mniej atrakcyjnej Cyganerii.

Orkiestra Ady’ego Rosnera grała w tym czasie w Cyganerii, a we wrześniu i październiku 1937 r. pokazała się z jak najlepszej strony w Casanovie. Jeżeli wierzyć zachowanej ulotce, to wykonała program pełen atrakcji, a samego Rosnera przedstawiano jako króla wirtuozów i króla jazzu. Koncertu słuchała podobno wytworna publiczność popijająca specjalność lokalu – Vermouth Cocktail. Grała ośmioosobowa orkiestra Rosnera, śpiewał – jak anonsowano – fenomenalny śpiewak holenderski Lothar Lampel, a kompozycje szefa zespołu wzbudzały zachwyt.

kropka Programy koncertów Ady’ego Rosnera w Casanowie (1937 r.)

Tak relacjonował jeden z występów tej orkiestry recenzent „Asa” Aleksander Landau: „Na zakończenie wykonano motyw ujęty w formę jazzową. Już po pierwszych taktach uderzył mnie niespotykany u nas sposób gry. Nadzwyczajna dynamika, pełne brzmienie nielicznych wprawdzie, lecz odpowiednio dobranych instrumentów, dostosowanych do nowoczesnego stylu gry hot. Szczególnie zainteresował mnie dyrygent orkiestry, który na trąbce swej dokazywał istnych cudów – skala rozpiętości, jaką dysponował ten muzyk, wprawiała w podziw niemal wszystkich obecnych na sali. Ani jedna para taneczna nie wyszła na parkiet. Wszyscy słuchali uważnie. Była to bowiem pierwsza orkiestra jazzowa w stylu zagranicznym” („As” 1936, nr 32).

kropka Programy krakowskiego lokalu Casanova, 1936.

Nie ulega więc wątpliwości, że był to prawdziwy koncert muzyki jazzowej – jeżeli przyjąć dzisiejsze kryteria – a szef zespołu Ady Rosner zrobił niesamowite wrażenie na publiczności, no i na recenzencie. Ale nie tylko. Dopiero niedawno udało się ustalić, że 7 IX 1937 r. koncertu Ady’ego Rosnera w krakowskim Casanovie wysłuchał ktoś jeszcze. Był to mianowicie bawiący pod Wawelem sam... Cole Porter, już świetnie znany jako kompozytor Love for Sale i Night and Day. Program Rosnera składał się z dwudziestu utworów, m.in.: Sweet Sue „naszego” Victora Younga, A Fine Romance Jerome’a Kerna, Let’s Face the Music Irvinga Berlina, nie zabrakło też kompozycji Portera. Artyści zagrali bowiem I’ve Got You Under My Skin. W liście do jednego ze swoich przyjaciół Cole Porter wyraził zachwyt grą zespołu, szczególnie wykonaniem muzyki Kerna. Napisał, że zespół Rosnera to najbardziej swingująca orkiestra, jaką słyszał w Europie. Nic dodać, nic ująć. Taka opinia amerykańskiego muzyka i kompozytora nie może pozostawiać wątpliwości co do istnienia jazzu w przedwojennej Polsce.

kropka Indeks Zbigniewa Wróbla wydany przez Wyższe Studium Handlowe w Krakowie, 1930.

W Krakowie grywały też mało znane zespoły studenckie. Warto odnotować dwa – powstały na początku lat trzydziestych Akademicki Zespół Jazzowy trębacza Zbigniewa Wróbla, w którego skład wchodzili: A. Kleczewski, J. Lachowicz i K. Hisztin, oraz pięcioosobowy Akademicki Jazz Band Bratniej Pomocy Medyków, którego składu osobowego nie udało się ustalić.

Kraków był miejscem, gdzie koncertowali nie tylko polscy muzycy i nie tylko polskie zespoły. Jako wielkie wydarzenie artystyczne Biuro Koncertowe Eugeniusza Bujańskiego anonsowało występ w dniu 22 X 1929 r. w Starym Teatrze francusko-belgijskiego duetu fortepianowego „Jazz na dwa fortepiany”, Jeana Wiénera i Clémenta Douceta. Ci trzydziestoparoletni artyści byli już znani w Europie, głównie w Paryżu.

kropka Krakowski akademicki zespół jazzowy Zbigniewa Wróbla w Muszynie, 1931. Od lewej: A. Kleczewski, J. Lachowicz, K. Hisztin, Zbigniew Wróbel.

„Dzisiaj, po niezwykłych triumfach powodzenia na pierwszorzędnych estradach europejskich, przybywają do Krakowa dwaj znakomici artyści Wiéner–Doucet z Paryża, pianiści, grający na dwóch fortepianach tak, że wszelkie dotychczasowe nasze pojęcia o takiej grze ulegają zasadniczej zmianie – Jean Wiéner et Clément Doucet, sławni pianiści paryscy, stanowiący obecnie jedną z sensacyj na estradach koncertowych Europy, wystąpią w Krakowie we wtorek dnia 22 października w Starym Teatrze. Jean Wiéner jest znakomitym kompozytorem «młodej Francji», stawianym na równi obok sławnych «Sześciu» nowatorów, z Dariuszem Milhaud na czele. A jednak ten poważny przedstawiciel współczesnej klasycznej muzyki francuskiej nie wahał się wspólnie z swym towarzyszem, znakomitym pianistą Clément Doucetem, zasiąść do fortepianu i grać z nim te rzeczy, które na pozór są tak odległe od poważnej muzyki. tj. dzisiejsze tanga, bluesy, foxtroty, black-bottomy! I obaj artyści dokonali czegoś niezwykłego. Sale koncertowe przepełnione są dzisiaj publicznością, która tłumnie się gromadzi, by słuchać tej gry dwóch najpoważniejszych pianistów na dwóch fortepianach. Koncert zaczyna się głęboką muzyką J.S. Bacha, a potem następuje najsilniejszy kontrast: rozbrzmiewa rozedrgany szalonym amerykańskim rytmem Jazz! Obydwa fortepiany stają się wielobarwną orkiestrą i rozbrzmiewają efektami, o jakich dotąd w muzyce fortepianowej nie przypuszczano. Efekt niesłychany!”.

Tyle zachowana ulotka reklamowa.

kropka Szkolna orkiestra Zbigniewa Wróbla, lata dwudzieste. Zbigniew Wróbel w środku.

W końcu występ odbył się w budynku przy Rynku Głównym 34, w sali koncertowej należącej do Władysława Bolońskiego, właściciela składu i wypożyczalni fortepianów oraz instrumentów muzycznych.

À propos fortepianów, to kupić je można było w firmie Heleny Smolarskiej (ul. Szewska 9), a naprawić w firmie A. Weich (ul. św. Gertrudy 6). Natomiast składy instrumentów muzycznych i gramofonów mieściły się przy ulicy Dąbrowskiego 15 (p. Huterer) i przy placu Mariackim 1.

Prestiżowy miesięcznik „Muzyka” (1929, nr 11–12) napisał: „Koncerty solistów, jak V. Prihody, A. Hoehna, J. Śliwińskiego, przeszły bez większego zainteresowania, natomiast występy pianistów jazzbandowych Wienera i Douceta zgromadziły na sali tłumy publiczności, spodziewającej się sensacji”.

Potwierdza to bardziej szczegółowa recenzja Karola Stromengera w „Gazecie Polskiej” (1929, nr 3):

„Wieczór jazzów na dwa fortepiany. Tłumy, mnóstwo twarzy nieznanych na sali koncertowej (...). Krytyka przybiera uśmiech pobłażliwości albo rozdziera szaty. Profanacja muzyki! – Czy poważne ambicje tak zawsze gwarantują powagę muzyki? Czy Chopin utytłany w pedale, Mozart w tempie wyścigowym itd., czy to nie jest po trosze – niestety – częsta profanacja? A czy muzyka nie może mieć swej humorystyki? (...).

Wiéner i Doucet są parą znakomitą. Nie zawiodą słuchacza, który przyszedł na ich koncert z wymaganiami rozsądnymi (...). Wszystko faluje zmysłowo, wszystko toczy się gładko i dyskretnie (...). Tu odrobina liryki, tam humor – zamierzony! Jak często tak zwana poważna muzyka jest niechcący... humoreską?”.

kropka Rosner’s Players w krakowskim Hotelu City, 1932. Od lewej: Szpaczek, Arawski, Leon Mittelsbach, Herman Rosner, Henryk Szenberg, Jerzy Mandelbaum.

Koncert musiał się jednak podobać publiczności, skoro już 4 kwietnia 1930 r. w tej samej sali artyści wystąpili ponownie, prezentując swoje umiejętności na fortepianach Steinway oraz Pleyel. Zaczęli od utworów Bacha i Gershwina, kończąc na standardach jazzu amerykańskiego, m.in. Youmansa Tea For Two i Hallelujah; nie zabrakło też kompozycji samego Wiénera.

Okazało się, że krakowskie życie jazzowe rozkwitało bardzo dynamicznie. W grudniu 1929 r. w kinie Uciecha (ul. Starowiślna 16) po raz pierwszy w Krakowie wyświetlono film dźwiękowy. Był to Śpiewający błazen z Alem Jolsonem. Nieco później, w marcu 1930 r., wystąpił amerykański The Uthica Revelers Singers (w grudniu 1929 r. zespół koncertował we Lwowie pod nazwą The Utica Jubilee Singers, a w kwietniu 1930 r. w Poznaniu jako Utica-Revellers).

Krakowski występ muzyków amerykańskich ze stanu Missisipi wyraźnie się nie podobał recenzentowi „Trubadura Warszawy” (1930, nr 13):

„Nad tym występem artystycznym śpiewaków murzyńskich nie będziemy się długo rozpisywać, gdyż uważamy to za stratę czasu. Wystarczy tylko nadmienić, że najlepszy samosąd wykonała sama publiczność, która odżałowawszy 12 zł za bilety, gremialnie opuściła salę w połowie programu. Ostrzegamy Warszawę przed tego rodzaju występami”.

Przedstawiłem kilka najważniejszych miejsc w Krakowie, gdzie słuchano muzyki jazzowej i dancingowej. Można ją było usłyszeć też w kawiarniach: Teatralna (ul. Szpitalna 38) i Carlton (ul. św. Gertrudy 26) oraz w restauracji hotelu City (ul. św. Gertrudy 28). Tutaj w 1932 r. popisywała się orkiestra Rosners Brothers (Rosners Players), założona przez skrzypka Hermana Rosnera i jego brata, akordeonistę i kontrabasistę, Leopolda. Obydwaj byli braćmi Jerzego Rosnera, ale grali głównie muzykę rozrywkową – z Leonem Mittelsbachem na fortepianie, Jerzym Mandelbaumem na saksofonie tenorowym, Henrykiem Szenbergiem na alcie, Arawskim na trąbce i Szpaczkiem na perkusji.

W 1927 r. ukończono budowę domu, w którym potem działała YMCA (ul. Krowoderska 8), i który stanowił jej siedzibę aż do wybuchu wojny w 1939 r. Były tam piękne sale, teatralna i kinowa. Powstało Koło Miłośników Muzyki Nowoczesnej, a także klub jazzowy. Jan Poprawa, krakowianin, znawca jazzu i piosenki studenckiej, twierdzi, że odbywały się tam też prelekcje, a w 1936 r. działał jazzowy zespół Wacława Niemczyka.

Jeżeli ktoś nie lubił wychodzić z domu, mógł słuchać muzyki przez radio, w lutym 1927 r. bowiem uruchomiono w Krakowie rozgłośnię. Jej największy lokal, o powierzchni siedemdziesięciu metrów kwadratowych, przeznaczono na studio koncertowe, bo audycje nadawano wówczas na żywo.

Radiosłuchacze w okresie międzywojennym wielkim sentymentem darzyli przede wszystkim krakowski hejnał, który rozbrzmiewał z wieży kościoła Mariackiego i był transmitowany przez wszystkie polskie rozgłośnie.

Oto co pisał na temat programu radiowego Juliusz Leo – prawnik, muzyk i dziennikarz, kierownik redakcji magazynu „As”: „Prócz muzyki klasycznej i dział muzyki lżejszej musiał być uwzględniony. Temu zawdzięczam zaproszenie rozgłośni do zorganizowania orkiestry jazzowej. Jej produkcje miały wielkie powodzenie u radiosłuchaczy, tym bardziej zrozumiałe, że właśnie wtedy zaczął się u nas rozwijać równolegle z radiomanią pęd do jazzu. Po pierwszym koncercie, podczas którego wykonywałem część programu sam na fortepianie, nadeszło do mnie kilka telegramów, a wśród nich jeden aż z... Rumunii. Mój przyjaciel mieszkający na zapadłej wsi bukowińskiej donosił mi z entuzjazmem, że zdołał złapać Kraków i że słyszał moją grę, która mu przyniosła duże zadowolenie” („As” 1939, nr 5).

kropka Szkolna orkiestra Tadeusza Gajczaka w Wadowicach, 1939. Od lewej: Tadeusz Gajczak, Zygmunt Gołuchowski, Leszek Karpiński, Włodzimierz Wąchal, Leszek Mordarski, Andrzej Tatar.

W krakowskim radiu występowała Mała Orkiestra PR pod dyrekcją Zdzisława Górzyńskiego (urodzonego i wyedukowanego w Krakowie), a także Chór Dana i inne zespoły z kręgu muzyki lekkiej. Dużym powodzeniem cieszyły się kompozycje George’a Gershwina. W środy i soboty nadawano cykliczną audycję Muzyka obiadowa (czytaj: taneczno-rozrywkowa) w wykonaniu orkiestry rozgłośni katowickiej, gościnnie pod dyrekcją Jarosława Leszczyńskiego. W jej ramach nadawano też z płyt muzykę bluesową i jazzującą, na przykład 12 I 1939 r. – suitę taneczną z uwerturą w rytmie fokstrota. Jedną z części stanowił blues, na zakończenie był fokstrot. Autorem suity był niemiecki kompozytor operetek i muzyki teatralnej Eduard Künneke.

O sile oddziaływania audycji radiowych świadczy wypowiedź Tadeusza Gajczaka (w rozmowie z autorem), muzyka z Wadowic interesującego się jazzem, a związanego też z Krakowem:

„Na początku lat dwudziestych mieszkaliśmy z rodzicami w Toruniu. W najbliższym sąsiedztwie domu mieszkał na pierwszym piętrze pan Górski – radiotechnik, który zbudował sobie radio lampowe o dużej sile głosu. Ten miły sąsiad od wiosny do jesieni miał otwarte okno, a na nim ustawiony głośnik Philipsa. Stąd muzyka docierała do naszych uszu bez żadnych przeszkód (...).

W 1929 r. mój sąsiad, kolega Janek Chrzczonowicz, zbudował sobie małe radio kryształkowe na słuchawki. Zaraz też ja skopiowałem analogiczny aparacik radiowy do własnego użytku. Odtąd każdą wolną chwilę spędzałem ze słuchawkami na uszach, słuchając głównie muzyki rozrywkowej oraz szlagierów śpiewanych przez Tadeusza Faliszewskiego, Stefana Witasa, Adama Astona, Chór Dana (...). Wspaniałe były również transmisje na żywo zabaw tanecznych z Adrii. Słuchałem też wykonawców, którzy śpiewali przy akompaniamencie Małej Orkiestry PR pod dyrekcją Zdzisława Górzyńskiego. Były to niezapomniane chwile”.

Kraków to miejsce urodzenia wielu znakomitych muzyków. Wśród nich wymienić trzeba Iwo Wesbiego (Ignacego Singera), dyrygenta i kompozytora związanego z Teatrem Opery i Operetki w Krakowie oraz teatrami Qui pro Quo i Morskie Oko w Warszawie. Był też dyrygentem orkiestr wytwórni płytowych Odeon i Syrena Record.

Inne znane postaci to Jan Pasierb-Orland, pianista, organista, który w końcu lat trzydziestych stworzył Chór Orlanda, oraz Marian Radzik, pianista i kompozytor, absolwent konserwatorium w Krakowie (1938), związany z krakowskim radiem.

Wybuch drugiej wojny światowej był ciężkim doświadczeniem dla miasta i jego mieszkańców. Muzycy starali się pracować, jeśli było to możliwe. Marian Radzik na przykład początkowo grywał w kawiarniach, akompaniował podczas imprez teatralnych, by w końcu udzielać lekcji muzyki. W lipcu 1940 r. powstała w Krakowie orkiestra pod nazwą Filharmonia Generalnego Gubernatorstwa, złożona z polskich muzyków radiowych. Solistą był skrzypek Wacław Niemczyk, w imprezach operowych zaś pracował Franciszek Związek. Witold Rowicki studiował dyrygenturę i organizował koncerty symfoniczne, którymi sam dyrygował. Jan Pasierb-Orland wyjechał do Warszawy, natomiast Jerzy Rosner wiosną 1939 r. wraz z orkiestrą Franciszka Witkowskiego popłynął na Wystawę Światową do USA, Jerzy Gert oraz bracia Zygmunt i Leopold Haarowie znaleźli się we Lwowie. Wielu muzyków pochodzenia żydowskiego zostało zamkniętych w gettach.

W lutym 1940 r. Niemcy zamknęli Szkołę Muzyczną im. Władysława Żeleńskiego. Zespół Rosners Brothers w czasie wojny grał w kawiarni Polonia (Rynek Podgórski 15) – jej późniejsza nazwa to Café Restaurant-Variété.

W marcu 1941 r. w krakowskim Podgórzu powstało getto, do którego trafili muzycy Rosners Brothers. Przez dłuższy czas grali w Bursie (ul. Józefińska 17), a w następnym roku w sali koncertowej fabryki czekolady Optima (ul. Krakusa 7).

W krakowskich lokalach nastąpiła zmiana warty. Pojawili się nowi muzycy, a wśród nich dwóch bardzo dobrych, którzy potem założyli znane orkiestry. Byli to skrzypek, akordeonista i saksofonista Kazimierz Turewicz oraz, nieco później, trębacz Władysław Figiel. Uaktywnił się znany już wcześniej inny trębacz, Zbigniew Wróbel.

Turewicz przyjechał do Krakowa w 1942 r. i rozpoczął współpracę m.in. z saksofonistą Stanisławem Świderkiem, perkusistą z Bochni Marianem Pucem[29], a następnie z innym saksofonistą, Władysławem Kowalczykiem. Grali w Casanovie i Feniksie, orkiestra Zbigniewa Wróbla zaś w Cyganerii. „Duduś” Matuszkiewicz opowiadał, że nawet w tych trudnych czasach muzyków nie opuszczał humor i fantazja, choć było to bardzo ryzykowne: czarnowłosy Stanisław Świderek w czasie występu uczesał się à la Hitler i zaczął go naśladować, a kiedy zauważył to siedzący w lokalu Niemiec, muzyk musiał ratować się ucieczką przez zaplecze.

Władysław Figiel dotarł do podwawelskiego grodu tuż po upadku powstania warszawskiego i zaczął pracować w Casanovie. Tę krakowską noc okupacyjną Georg Scott tak opisał w rozmowie ze mną: „W 1943 r. otrzymałem propozycję koncertową w Krakowie. Zorganizowałem kilkunastoosobową orkiestrę i zagraliśmy w jednym z teatrów, prawdopodobnie była to Bagatela. Publiczność wypełniła salę po brzegi. Graliśmy bez mikrofonów, całkowicie akustycznie, standardy jazzu amerykańskiego, utwory w stylu Glenna Millera oraz trochę repertuaru niemieckiego. Po koncercie zaprosił nas na kolację do swojego domu książę (chyba Sapieha). Powiedział nam, że koncertu incognito wysłuchał Hans Frank, że występ bardzo mu się podobał oraz że w Niemczech nigdy nie słyszał tak dobrej orkiestry. Wiem skądinąd, że Hans Frank był dobrym pianistą i że potrafił grać jazz, stąd chyba jego zainteresowanie naszym koncertem”.

[29] Marian Puc (1910–1962) – krakowski perkusista pochodzący z Bochni.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki