Opieka redakcyjna: KRZYSZTOF LISOWSKI

Redakcja: ANNA RUDNICKA

Korekta: URSZULA SROKOSZ-MARTIUK

Obraz na okładce: WOJCIECH WOŁYŃSKI

Projekt okładki i stron tytułowych: MAREK PAWŁOWSKI

Redakcja techniczna: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: Infomarket

© Copyright by Tadeusz Nyczek
© Copyright by Wydawnictwo Literackie, 2015

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05722-3

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Kompot z jabłek

Wtorek, wchodzę do lokalnego Carrefoura, który jeszcze niedawno nazywał się Albert. Szukam kompotu z jabłek. Idę w odwiedziny do szpitala, a od wieków, idąc w odwiedziny do szpitala, zabierało się kompoty z jabłek. Kiedyś można było spory słoik takiego kompotu spokojnie kupić w byle spożywczym. Nawet samemu zrobić w domu, w końcu żadna sztuka, ale nie miałem głowy. Szukam stosownej półki z przetworami. Są różne puszki i słoiki, kompotu z jabłek nie ma. Jest, ale z malin. Mały frymuśny słoiczek, taki bardziej dżemowy, wieczko pokryte śmiesznym fartuszkiem przewiązanym gumką czy sznureczkiem. Zawartości na parę łyżek. Dlaczego brak dużych, zwykłych słojów kompotu z jabłek? Trzy kropki (klnę). Nie mam wyboru, kupuję ten frymuśny z malin. Niosę do szpitala, kolega mój tam dobry i zaprzyjaźniony leży z obłożnie obłożoną ciężkim gipsem nogą.

Gadamy o tym i owym, człowiek na łóżku obok śpi albo udaje. Pół biedy, gdyby spał, czułbym się raźniej, opowiadając o niezłym, choć niedobrym spektaklu jednego znajomego. Dlaczego w polskim szpitalu niezręcznie mówić o teatrze? Dlaczego w ogóle niezręcznie mówić o teatrze w nieznanym towarzystwie? Człowiek wychodzi na idiotę; kto poważny rozmawia o teatrze? Mówię więc cicho, wstydliwie, zerkając od czasu do czasu na sąsiednie łóżko, bo towarzysz szpitalny koleżki jednak podsłuchuje. Koleżka grzecznie słucha, odpowiada, ale widzę, że zaczyna się kręcić, nie zważając na obciążoną gipsem nogę. Wreszcie zbiera się w sobie, podejmuje jakąś wewnętrzną decyzję i powiada patrząc w sufit: „Może byś tak popisał felietony do «Dialogu»?”.

Koleżka mój, aktualnie połamany, jest znanym i poważanym krytykiem, naczelnym redaktorem tego zasłużonego miesięcznika teatralnego. Proponuje mi wejście po raz drugi do tej samej rzeki; już raz pisywałem felietony do „Dialogu”, w latach 1983–1987. Dziś jednak rzeka niekoniecznie ta sama. Nazywa się tak samo, ale reszta dosyć albo i bardzo inna. Po prostu ustrój się zmienił, a to jakby puścić rzekę przez podobny, choć już inny kraj. Pismo też się zmieniło. Nie istnieje już jego dawny, wydawałoby się, żelazny układ treści, zmienili się redaktorzy. Obecny naczelny leżący teraz z nogą w gipsie był w tamtym czasie młodym, szeregowym pracownikiem redakcji, a jego szefem, który namówił mnie na owoczesne felietonowanie, był nieodżałowanej pamięci Konstanty Puzyna, wielki pan powojennej krytyki teatralnej.

Jak człowiek młodszy, to i entuzjazmu do wszystkiego więcej. Co prawda czas, w którym pisałem tamte felietony, zebrane potem w książce Rozbite lustro, był nader parszywy. Teatr także niekoniecznie lepszy (sam tytuł książki wiele mówi). Tyle że wciąż jeszcze to był teatr, od którego wiele się wymagało i który, często wbrew okolicznościom, starał się robić co mógł, żeby tym oczekiwaniom sprostać. Miał być nadal wielkim lustrem kalekiej rzeczywistości, odpowiedzialnym i prawdomównym. Nadal upatrywaliśmy w nim duchowe remedium na nasze codzienne frustracje, lęki i ogólną beznadzieję. Tym, dla których historia jest odległą planetą niewartą spojrzenia wstecz, przypominam: to były lata tuż po stanie wojennym, z wszystkimi konsekwencjami zapaści politycznej, gospodarczej i emocjonalnej.

Dziś teatr – jako pewna zbiorowa idea – jeśli kogoś podnieca, to głównie samych ludzi teatru. Publiczność, skądinąd wcale ochoczo spektakle nawiedzająca, traktuje go już jednak jako jedną z licznych możliwości przyjemnego spędzenia czasu. To, że teatr stosunkowo rzadko tę przyjemność zapewnia, to już inna sprawa, bo niekoniecznie chce być przyjemny, przynajmniej ten ambitniejszy. Ale się stara, bo zwyczajnie chce przeżyć. Nikt mu nie zapewnia spokojnego bytu, jak za socjalizmu. Roztacza więc pawie ogony, zachęca, jest znacznie bardziej kolorowy, bogatszy w propozycje tematyczne i estetyczne, reklamuje się jak najnowszy model samochodu albo rewelacyjnie wybielający proszek do prania.

I prowokuje, co też jest częścią gry o widownię. Nie o tę „usadowioną wygodnie w fotelach”, jak pisał cztery dekady temu Włodzimierz Szymanowicz w słynnym wierszu, później jeszcze słynniejszej piosence, Zaproście mnie do stołu, ale tę, która szuka podniet w niepokoju poszukiwań i odrzucaniu znoszonych konwencji. Bywa, że dostaje za swoje: urażone w swoim niewzruszonym tradycjonalizmie społeczeństwo patrzy na biskupów, po czym maluje obelżywe hasła na transparentach, podnosi krzyże i rusza na degeneratów i bezbożników.

Polski powojenny teatr bywał najlepszy, kiedy albo prawdziwie się spierał z rzeczywistością, albo kiedy poszukiwał nowych języków sztuki, żeby wyrazić niewyrażalne: głębinowe ludzkie mity, cierpienie, piękno, cud istnienia. Coraz częściej przekraczał rampy i bariery, wychodził z budynków, szukał bezpośredniego porozumienia z samym życiem. Krytyków – nie wszystkich, bez przesady – też najbardziej ciekawiły pogranicza i przekroczenia, tam było najwyżej i najciekawiej. Sam do nich należałem.

Biada jednak teatrowi, jeśli życie okaże się ciekawsze, bardziej ekscytujące. Niejeden krytyk, zawiedziony w swojej miłości do sztucznych światów, wybierał w końcu ten prawdziwy i porzucał zawód komentatora sceny. Felietony, które przez ostatnie kilka lat, w nowej rzeczywistości, pisałem do nowego „Dialogu”, są najlepszym dowodem tych pokus wychodzenia z teatru w nie-teatr. Czasem bardzo daleko od teatru.

Dlaczego Nawozy sztuczne? Skąd ten dziwaczny tytuł całej felietonowej serii przeniesiony w naturalny sposób na okładkę tej książki?

Prawdę mówiąc, nie bardzo wiem. Podejrzewam, że nieświadomie przyczynił się do tego mój stary przyjaciel Jacek Kleyff, niegdysiejszy filar znakomitego kabaretu naszej młodości, Salonu Niezależnych, dzisiaj śpiewająco-grający bard transowej Orkiestry Na Zdrowie. Otóż jeszcze w latach 70. Jacek napisał do Salonowego programu słynną Balladę o niespełnionej miłości na terenie magazynu kółka rolniczego. Utwór był pomyślany jako duet pewnej pary szukającej dogodnego miejsca na sprokurowanie sobie dziecka, niestety zawartość magazynu bardzo to utrudniała. Po odrzuceniu kilku propozycji młodzieniec zaproponował kolejne miejsce konsumpcji; cóż, kiedy i to rozwiązanie nie spotkało się ze zrozumieniem:

„A on: O, tu! O, tu nawozy sztuczne!

A ona: Nie, nie, one są pożyteczne”.

Nie wiem, czy nawozy sztuczne składające się na niniejszą książkę są pożyteczne, ale z pewnością nie da się na nich odbyć aktu prokreacyjnego.

Chociaż...

Bonoński, choć z pudlem skrzyżowany

Czytałem niedawno scenariusz filmowy o dosyć egzotycznym temacie. Trzech kumpli, Anglik, Francuz i Japończyk, dostaje się do ekskluzywnej szkoły gotowania. Nie żadne to technikum gastronomiczne, po którym będą wiedzieć, jak upichcić grzybową albo strogonowa. To superszkoła, prowadzona przez arcykuchmistrza, laureata największych światowych turniejów łyżki i patelni, uniwersytet kulinarny, gdzie się stawia dwóje za nieodróżnianie w potrawach smaku soli morskiej i kamiennej. Wszyscy trzej zostają arcymistrzami. Każdy prowadzi kuchnię kompletnie inną od pozostałej dwójki. Jedno tylko ich łączy: paniczny strach przed wyrokami pewnej tajemniczej kobiety, która jest zawodowym krytykiem kuchni i przydziela gwiazdki za jakość propozycji danej firmy. Z powodu gwiazdki albo jej braku leje się krew, kończą się przyjaźnie, a jeden z przyjaciół posuwa się do radykalnego gestu kulinarnego, serwując na kolację swojego kumpla w marynacie.

Krytyk filmowy czy teatralny to przy kulinarnym jak pukawka przy armacie. O krytyku literackim nawet nie ma co mówić. Po recenzji teatralnej ktoś się najwyżej upije ze szczęścia albo z rozpaczy. Może ubędzie setka biletów w kasie albo przybędzie kilkaset sprzedanych książek, przynajmniej w Polsce. To nie są zawrotne wpływy ani zawrotne klęski. Skądinąd trudno się dziwić. Jedzenie było wcześniejsze niż literatura czy sztuki piękne i perypetie z nim związane bardziej poruszały ludzkość niż perypetie bohaterów Calderona czy Rodziewiczówny.

Poza tym z jedzeniem jest prościej, jeśli chodzi o kryteria oceny. Ludzie dosyć dawno podzielili się na tych, którzy jedzą bażanty z truflami, i tych, którzy żywią się kartoflami z kwaśnym mlekiem. Kartoflarzami nikt się nie zajmował, krytyka artystyczna dotyczyła wyłącznie truflarzy. Poza tym tak zwana historia nie miała aż tak wielkiego wpływu na reguły stołu. Siedemnastowieczny stół francuskiej czy polskiej arystokracji był nie mniej wymyślny kulinarnie niż dwudziestowieczny. Kucharze konkurowali na pomysłowe menu i niebanalne smaki, ale podstawowe konkurencje były niezmienne: przystawki, zupy, danie główne i desery, co zostało do dziś, przynajmniej tam, gdzie się w ogóle jada cokolwiek ciekawszego niż garść ryżu.

Podczas gdy struktura bazy spożywczej zasadniczo się nie zmieniała, a zmieniały najwyżej obyczaje towarzyszące jedzeniu, gwałtowne rewolucje następowały w sztukach przeznaczonych do konsumpcji bardziej duchowej. Odkąd posypały się wielkie style trwające całe epoki, nie było się już czego trzymać. A kiedy wymyślono awangardę, diabli wzięli jakiekolwiek reguły. Sztuka weszła w permanentny stan wojenny, tradycjonaliści wyśmiewali nowoczesnych, nowocześni obrażali konserwatystów, pojawiły się koterie, salony i barykady. Każda ze stron zaczynała hodować krytyków wyspecjalizowanych w podnoszeniu zasług „swoich” i dezawuujących „tamtych”. Zaczynały się nasze czasy.

A przecież i tak nie było najgorzej. Ot, taki teatr. Jeszcze w latach 70. ubiegłego stulecia, które wydawały się szczytem rewolucyjności ideologicznej i estetycznej, można było od biedy zapisać się do któregoś z dwóch generalnie panujących obozów: alternatywnej awangardy albo tradycyjnego teatru z fotelami i repertuarem. Ale bywali tacy, którzy przy pewnym wysiłku umysłowym dawali sobie radę, biegając od konkurencji do konkurencji. Wystarczyło opanować elementarne kryteria oceny i umieć dostrzec wartości danego przedsięwzięcia niezależnie od osobistych upodobań, ważnych skądinąd, ale nie jedynych w opiniotwórstwie. Dziś nawet takie umiejętności nie wystarczą.

Teatr współczesny zaczął przypominać już nawet nie supermarket, gdzie stoisko z mrożonymi rybami sąsiaduje z papeterią, z lewej jarzyny, a naprzeciwko płyty DVD. To już krzyżówki, mariaże, związki lewe, prawe i nieprawe, jak te Gombrowiczowskie psy Gonzala, „z których jeden Kusy Pekińczyk (ale jakby szczurzy ogon miał, a pysk Buldoga)”, inny zaś to piesek mały „bonoński, choć widać z pudlem skrzyżowany, bo ogon miał pudla, a szerść foksteriera”. Tu sztukę dostojną antyczną, na musical przerobioną, wystawia specjalista od sarmackiej satyry. Ówdzie klasyk alternatywy, mistrz scenicznego kolażu, robi w mateczniku mieszczańskiego teatru arcydzieło rodzimego romantyzmu. Założyciel małego eksperymentalnego studia amatorskiego przerabia na wielką zawodową scenę znaną powieść, pisząc ją niepotrzebnie jeszcze raz. Mistrz kameralnego teatru psychologicznego bierze na warsztat tradycyjną operę i zabiera się do niej jak do krwawej psychodramy.

Żaden reżyser przed trzydziestką nie tknie niewinną dłonią niczego, co już zostało splamione wrażą stylistyką reżysera po czterdziestce. Reżyserzy po czterdziestce mają problem, jak odebrać gówniarzom młodzieżową widownię, utęskniony cel każdego działu promocji, jednocześnie brzydząc się wszystkim, co podoba się gówniarzerii po obu stronach rampy.

Prawdopodobnie prawie niemożliwe jest ogarnięcie tego cyrku jednym krytycznym umysłem. Ostatecznie ważne staje się to, co po prostu bliższe sercu. Zanika więc powoli – nieliczni już bronią jej szańców – krytyka tak zwana obiektywna, usiłująca patrzeć na teatr jak na całościowe zjawisko kultury, a wygrywa marginalna niegdyś krytyka towarzysząca. Prawie każdy pisze w imieniu jakiegoś teatru, jakiejś konwencji, jakiegoś przedziału wiekowego, jakiejś rewolucji albo antyrewolucji. Różnica między dawną krytyką towarzyszącą a dzisiejszą taka, że tamta przynajmniej nie udawała obiektywizmu, a ta udaje. Jeśli ktoś ma dosyć tej szarpaniny, nie pozostaje mu nic innego, jak machnąć ręką i zająć się czym innym.

Owszem, sam kiedyś należałem do podejrzanej i dwuznacznej sitwy towarzyszącej raczej pewnemu teatrowi niż teatrowi jako takiemu. Potem to się zmieniało, odwiedzałem sąsiedzkie podwórka, ale i to było, minęło; wypisałem się dawno z interesu. Dziś mam tę marną satysfakcję, że nie muszę biegać po boisku, na którym tą samą piłką jedni grają w nogę, inni w siatkówkę, tamci w kosza, owi w ping-ponga, a każdy uważa, że tylko jego gra ma sens.

O czymkolwiek by pisali, to i tak powszechnie wiadomo, że bronią tylko czegoś tam, a resztą zwyczajnie gardzą. Zapanowała półmafijna przewidywalność, każdy pcha widoczny z dala swój wózek własnej prawdy. Może to i dobrze (dla walecznych wózkarzy), tyle że dla teatru przestaje mieć jakiekolwiek znaczenie. Autorytety buduje się bowiem w odniesieniu do innych, a nie w pogardzie dla nich.

Rybacy czasu

Często wypowiadamy sądy o kimś czy o czymś, jakbyśmy się zwracali do „wszystkich” albo do „całego świata”. Czynią tak zwłaszcza ci, którzy mają poczucie szczególnej misji, jaką zdają się nieść niedoinformowanej, mało spostrzegawczej albo po prostu ciemnej reszcie ludzkości. A przecież krąg adresatów naszych złotych myśli i bezcennych uwag bywa zazwyczaj nader wąski, co doskonale wiedzą fachmani od komunikacji medialnej projektujący tak zwane targety, czyli socjalne grupy odbiorcze.

Artyści, pisarze, a zwłaszcza politycy łudzą się w tym względzie najtrwalej, bo od powszechnego powodzenia ich dzieł czy opinii zależy po prostu ich życie. Te namiętne pajęcze nitki, jakie rozsnuwają między sobą a tak zwaną publicznością (wszak i dla polityków coraz częściej społeczeństwo jest tylko publicznością telewizyjną oglądającą ich występy), jakże jednak bywają cienkie i kruche... Znacie to uczucie: przez boży rok od rana do wieczora wciskają wam (wciskamy wam, bo przecież i piszący, i drukujący te słowa należą do tej bandy) swoje trzy grosze, żebrząc o łaskę uwagi, poświęcenie właśnie im swojego cennego czasu... Ulegacie (ulegamy) bardziej czy mniej, ale nawet jeśli nie jesteście zdeklarowanymi obserwatorami życia sejmowego czy entuzjastami chodzenia na wernisaże sztuki awangardowej, haczyki zarzucane na wasze mózgi przez tych łowców czasu wolnego od jedzenia, spania i spółkowania odczuwacie na każdym kroku.

Ci rybacy czasu dobrze wiedzą ponadto, choć nie dają tego poznać po sobie, jak ulotną bywacie zdobyczą, łatwą do zerwania się z haczyka. Wystarczy, że wyjedziecie na wakacje. Że wezmą was do wojska. Albo zachorujecie obłożnie i wylądujecie na dłużej w szpitalu bądź w sanatorium. Urodzicie dziecko i utoniecie w pieluchach. Wyrzucą was z pracy, a na utrzymaniu macie współmałżonka i trójkę potomstwa w wieku szkolnym, szczególnie mamonożerczym. I natychmiast nitki się rwą. I już nic albo niewiele obchodzi was, czy ekspremier znowu powiedział coś złośliwego pod adresem aktualnego premiera, czy książka pisarza S. zasłużyła na Główną Nagrodę, a koncert zespołu Dredy & Zgredy odniósł sukces bądź padł na festiwalu w Sopocie.

Nie oznacza to, że zerwane zostają wszystkie nitki. Na wakacjach czy szpitalnym łóżku nitka polityczna raczej zanika, ale wzmacnia się czytelnicza i muzyczna; macie wszakże sporo czasu na tak zwane rozrywki. Wczasy za granicą eliminują właściwie wszystkie nawyki nabyte w kraju, chyba że zabraliście do walizki lektury zaniedbane w ciągu roku. Błoga odległość od wiadomości z kraju, rzekomo niezbędnych do życia, tylko dowodzi, jak wątłe są nadzieje rybaków waszego czasu na utrzymanie was na haczyku.

Ale przecież i my, rybacy czasu, władający piórem, wiolonczelą czy kamerą filmową, bywamy jakże często perwersyjnymi zdrajcami własnych łowczych profesji – gdy niepostrzeżenie przechodzimy na drugą stronę: ofiar chwytanych na haczyk. Gdy wątpimy w siebie, żenujemy się własną robotą, gdy wstyd nam za nasz cynizm i własną śmieszność w tym wpychaniu się innym przed oczy. Albo gdy wyjeżdżamy gdzieś w świat, chorujemy, rodzimy dzieci. Albo... gdy po prostu publiczność odwróciła się do nas tyłem. Wtedy pierwszy z brzegu szewc czy sprzedawca lodów wydaje się nam prawdziwy i godniejszy swojego zarobku niż my, koniki polne odziane w szaty króla.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki