Tytuł oryginału

De fattiga i Łódź

Copyright © 2009 Steve Sem-Sandberg

First Published by Albert Bonniers Förlag, Sweden

Published by arrangement with Nordin Agency, Sweden

© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2011

Wydanie pierwsze

Opieka redakcyjna

Lucyna Kowalik

Konsultacja językowa jidysz

Monika Polit

Fotografia na okładce

© Jüdisches Museum Frankfurt am Main

fot. Walter Genewein

Redakcja

Roman Włodek

Korekta

Ewa Kochanowicz, Urszula Srokosz-Martiuk, Etelka Kamocki

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o., 2015

ul. Długa 1, 31-147 Kraków

bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40

księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl

fax: (+48-12) 430 00 96

tel.: (+48-12) 619 27 70

Skład i łamanie: Infomarket

ISBN 978-83-08-04844-3

Skład wersji elektronicznej
Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Prolog
Prezes sam
(1 – 4 września 1942)

Było to tego dnia, który na wieki wrył się w pamięć getta, kiedy to Prezes kazał wszem wobec ogłosić, że nie ma wyboru i musi wydać gettowe dzieci i starców. Wcześniej, jeszcze tego samego popołudnia, kiedy to oznajmił, siedział w swym biurze na Bałuckim Rynku, oczekując na zbawczą interwencję sił wyższych. Gettowych chorych był zmuszony oddać już przedtem. Teraz zostali tylko starcy i dzieci. Pan Neftalin, który przed paroma godzinami znów kazał zwołać Komisję, zapewniał go, że wszystkie listy z nazwiskami muszą być gotowe i przekazane gestapo najpóźniej o północy. Jak więc im miał wytłumaczyć, jak przeraźliwą klęską było to dla niego? „Przeżyłem sześćdziesiąt sześć lat i nie zaznałem jeszcze słodyczy ojcostwa, a teraz władze żądają ode mnie ofiary z wszystkich moich dzieci”.

Czy ktoś z nich choćby pomyślał, jak on w tej chwili się czuje?

(„Co ja im mam powiedzieć?” — zapytał doktora Millera na posiedzeniu Komisji tego popołudnia, a doktor Miller przysunął do niego nad stołem swoją zniszczoną twarz, a z drugiej strony sędzia Jakobson zajrzał mu w oczy głęboko i obaj rzekli:

„Niech pan powie prawdę. Jeśli nie można nic innego, to pozostaje tylko ona”.

Ale jak może istnieć Prawda, jeżeli nie istnieje Prawo, a jak może istnieć jakieś Prawo, skoro już nie ma Świata?)

Z głową huczącą od głosów umierających dzieci Prezes sięgnął po swoją marynarkę, którą panna Fuchs odwiesiła dla niego na gwoździu w ścianie baraku, nieporadnie poszukał kluczem zamka i gdy cudem udało mu się otworzyć drzwi, te głosy znów nim zawładnęły. Ale za drzwiami jego biura nie stało żadne Prawo ani żaden Świat; jedynie resztki jego osobistego sztabu, w postaci pół tuzina niewyspanych kancelistów z niezmordowaną Fuchsówną na czele, ubraną tego dnia jak co dzień schludnie, w wyprasowaną bluzkę w niebiesko-białe prążki, z włosami upiętymi w niski kok.

Przemówił:

— Gdyby Pan chciał, by to jego ostatnie miasto zginęło, powiedziałby mi o tym. Przynajmniej dałby mi jakiś znak.

Ale sztab gapił się tylko na niego, nic nie rozumiejąc.

„Panie Prezesie — powiedział sztab — już mamy godzinę spóźnienia”.

*

Słońce było, jak zwykle w miesiącu Elul, jak nadchodzący dzień sądu. Słońce jak tysiąc igieł, które przebijają skórę. Niebo było ciężkie jak ołów, bez najlżejszego poruszenia wiatru. Półtoratysięczny tłum zebrał się na dziedzińcu straży pożarnej. Prezes tu często wygłaszał swoje przemówienia. Wtedy ludzi ściągała ciekawość. Przychodzili posłuchać, jak Prezes opowiada o planach na przyszłość, o następnych transportach żywności, o czekającej ich pracy. Tych, którzy byli tu dzisiaj, nie przyciągnęła ciekawość. Ciekawość by nie wystarczyła, żeby wyciągnąć ich z kolejek po przydział kartofli i zmusić, żeby poszli aż na plac strażacki. Nikt nie przyszedł tu po nowiny, ludzie przyszli wysłuchać wyroku, jaki miał na nich zostać wydany — wyroku dożywocia albo, co nie daj Boże, śmierci. Ojcowie i matki przyszli, by usłyszeć, jaki wyrok wydano na ich dzieci. Starcy ściągnęli tu ostatkiem sił, aby usłyszeć, co los ma dla nich w zanadrzu. Większość zebranych stanowili starcy — opierający się na cienkich laskach lub na ramionach swoich dzieci. Lub młodzi, trzymający mocno za ręce swoje dzieci. Albo same dzieci.

Ze spuszczonymi głowami, twarzami zniekształconymi żalem, z zapuchniętymi oczami i gardłami ściśniętymi płaczem, wszyscy ci ludzie zebrani na placu — półtoratysięczna gromada — byli jak miasto, społeczeństwo w swojej ostatniej godzinie; oczekujące pod słońcem na swego Prezesa i swoją zagładę.

Józef Zelkowicz, In jene koszmarne teg

(W tamte koszmarne dni, 1942)

*

Całe getto było na nogach tego popołudnia.

Mimo że jego ochroniarze trzymali większość motłochu na dystans, paru rozzuchwalonym ulicznikom udało się wdrapać na powóz. On półleżał, oparty o podniesioną budę, zbyt słaby, żeby okładać ich laską, jak miał to w zwyczaju. Było tak, jak złośliwe języki powtarzały za jego plecami: że jest skończony, jego czas jako króla getta minął. A później będą o nim mówić: fałszywy szofet, który podjął złą decyzję, ten ewed hagermanim, który nie troszczył się o dobro swego ludu, tylko o władzę i o własny zysk.

A przecież zawsze miał na celu jedynie dobro getta.

„Boże, dlaczego mi to czynisz?”, myślał.

U celu drogi, na dziedzińcu straży ogniowej, w prażących promieniach słońca czekał już zbity tłum. Musieli czekać tak od paru godzin. Gdy tylko zobaczyli ochroniarzy, rzucili się na niego jak stado dzikich zwierząt. Policjanci stworzyli z przodu żywy łańcuch i młócili pałkami, żeby odeprzeć ciżbę. Ale to nie wystarczyło. Znad ich pleców nadal zwieszały się powykrzywiane grymasami twarze.

Postanowili, że najpierw przemówią Warszawski i Jakobson, a on zaczeka jeszcze chwilę w cieniu podium. Miało to, w miarę możliwości, złagodzić ból zawarty w twardych słowach, które za moment będzie musiał wypowiedzieć. Tyle że kiedy nadszedł czas, gdy musiał wkroczyć na prowizoryczną mównicę, którą mu przygotowali, nigdzie nie było tego cienia, nie było też żadnego podium: tylko zwyczajne krzesło ustawione na chybotliwym stole. Na tym wahliwym podwyższeniu zmuszony był stać, podczas gdy wstrętna czarna masa szydziła z niego, gapiąc się na niego z dołu, z zakrytej cieniem strony dziedzińca. Odczuwał lęk przed tym nabrzmiewającym mrocznym ciałem, tak niepodobny do niczego, co już znał. Właśnie tak, teraz to rozumiał, musieli czuć się prorocy, w momencie gdy występowali przed swój lud; Ezechiel, który  z   w e w n ą t r z  oblężonego Jeruzalem, „miasta krwawego”, mówił o konieczności oczyszczenia miasta z wszelkiego zła i wszelkich nieczystości i wypisania znaku na czołach tych, którzy wciąż trwają po stronie prawej wiary.

Tak oto mówił Warszawski:

— Wczoraj pan Prezes otrzymał rozkaz wysłania ponad dwudziestu tysięcy ludzi… pośród nich naszych dzieci i naszych najstarszych.

Jakże przedziwne są odmiany losu. Wszak wszyscy znamy naszego Prezesa!

Wiemy wszyscy, ile lat swego życia, ile sił, ile trudu i zdrowia poświęcił na wychowanie żydowskich dzieci.

I teraz żąda się od niego, właśnie od NIEGO, spośród wszystkich ludzi…

*

Wielekroć wyobrażał sobie, że jest możliwe rozmawianie z umarłymi. Jedynie ci, co już wymknęli się z tej matni, mogliby powiedzieć, czy zrobił słusznie, czy niesłusznie, wydając tych, którzy i tak nie mieliby innego życia.

W pierwszym, trudnym okresie — gdy tylko władze rozpoczęły deportacje — rozkazał zaprząc powóz, żeby odwiedzić cmentarz na Marysinie.

Ciągnące się bez końca dni z początku stycznia albo w lutym, kiedy równiny wokół Łodzi, bezkresne kartofliska i buraczane pola leżały otulone bladą mokrą mgłą. Aż wreszcie śnieg stopniał i przyszła wiosna, i słońce stało tak nisko nad horyzontem, że cały pejzaż wydawał się odlany z brązu. Pod światło widać było każdy szczegół: surowy deseń drzew na tle ochrowych pól, tu i tam fioletowy rozbłysk stawu albo strumienia zagubionego na równinie.

W takie dni siedział skulony, nieruchomy, z tyłu wozu; za Kuprem, którego plecy zakreślały ten sam łuk, co bat trzymany na kolanach.

Po drugiej stronie płotu stał jeden z niemieckich wartowników, zesztywniały w swoim mundurze feldgrau, albo też chodził niespokojnie w tę i we w tę wokół swojej budki. W niektóre dni nad równią pól wiał silny wiatr. Niósł z sobą ziarna piasku i pył ziemi, ale przywiewał też przez płot i mury papierowe śmieci; a kłębom kurzu towarzyszył kwaśny zapach siarczanu z fabryk na terenie Litzmannstadtu oraz krzyk ptactwa domowego i porykiwanie bydła z pobliskich polskich gospodarstw. To dawało pojęcie, jak dowolnie wytyczono linię ogrodzenia. Wartownik stał bezradny, opierając się wiatrowi, w płaszczu, który trzepotał mu bez sensu wokół ramion i nóg.

Jednak Prezes ciągle tam siedział, cicho i nieruchomo, owiany piachem i pyłem. Nie okazywał w żaden sposób, czy to, co widzi i słyszy, w najmniejszym stopniu go porusza.

Józef Feldman nazywał się człowiek, który pracował jako grabarz w brygadzie Barucha Praszkiera. Przez siedem dni w tygodniu, także w szabas, ponieważ władze tak kazały, kopał groby. Te groby nie były zbyt duże: siedemdziesiąt centymetrów głębokości, pół metra szerokości. Wystarczające, by pomieścić ciało. Ale jeśli weźmie się pod uwagę, że chodziło o dwa, może trzy tysiące grobów rocznie, łatwo zrozumieć, że to była ciężka praca. Często na wietrze chłoszczącym twarz piaskiem.

Zimą nie dało się kopać. Zimowe groby trzeba było wykopać już latem, dlatego Feldman wraz z resztą brygady najintensywniej pracował właśnie wtedy. Zimą zaszywał się z powrotem w swoim kantorze i wypoczywał.

Przed wojną Józef Feldman miał niewielkie przesiębiorstwo ogrodnicze na Marysinie. W dwóch cieplarniach hodował ogórki i pomidory, zieleninę: sałatę i szpinak; sprzedawał też cebulki i torebki z nasionami na wiosnę. Teraz szklarnie stały opustoszałe, z powybijanymi szybami. Sam Feldman zimował w drewnianej przybudówce do jednej z cieplarni, gdzie przedtem miał kantor. Pod ścianą w głębi stała niska, drewniana prycza. Była też koza opalana drewnem, z rurą dymną prosto przez okno, i mała kuchenka na propan.

Wszystkie parcele i wszystkie dawne ogródki działkowe na Marysinie należały formalnie do Przełożonego Starszeństwa Żydów w getcie, który je mógł dawać w dzierżawę wedle uznania. To dotyczyło także gruntów, które wcześniej były własnością kolektywną, tak jak hachszary syjonistów, dwadzieścia jeden ogrodzonych działek z długimi rzędami starannie podciętych drzewek owocowych, gdzie gettowi pionierzy pracowali kiedyś dniem i nocą; kibuc imienia Borochowa, zaniedbane gospodarstwo kolektywu Haszomer na Próżnej, gdzie uprawiano warzywa, i gospodarstwo młodzieżowej organizacji Chazit Dor Bnej Midbar. Także duże, otwarte tereny za starymi szopami na narzędzia, tak zwanym warsztatem Praszkiera, gdzie pasły się nieliczne pozostałe w getcie mleczne krowy. Wszystko to należało do Prezesa.