Dla Phyllis

Za to, że chroniłaś mnie przed małością i dzieliłaś ze mną czterdzieści lat marzeń.

W mundurze galowym w Wiedniu przed wyjazdem na front.

Przedmowa

Wspomnienia, które czytelnik trzyma teraz w ręku, mój mąż zaczął pisać w 1984 roku – dokładnie czterdzieści lat po swoich wojennych doświadczeniach. Przypadek sprawił, że Georg otworzył listy, które pisał wówczas do matki. Wkrótce potem porzucił swoją pracownię malarską (co mu się prawie nie zdarzało) i zasiadł do pisania. Pisał przez siedem dni w tygodniu – odręcznie, w notatniku z żółtymi kartkami. A gdy wieczorami przesiadywaliśmy na tarasie naszego domu w Meksyku i patrzyliśmy na jezioro Chapala, czytał mi wszystko, co tego dnia napisał. Kolejnego dnia ja tłumaczyłam to na angielski.

Georg był stuprocentowym ekstrawertykiem – uwielbiał się śmiać i dowcipkować. Był niestrudzonym gawędziarzem, skupiającym na sobie uwagę na wszystkich imprezach towarzyskich. Niekiedy przy stole opowiadał o swoich wojennych perypetiach. Wielokrotnie słyszałam na przykład historię przytoczoną w jednym z pierwszych rozdziałów – „Najtrudniejsza rzecz”. Ale tamtego wieczoru, gdy czytał mi ten fragment na tarasie, nagle się rozkleił. Chyba nigdy wcześniej nie widziałam jego łez.

Nie ulega wątpliwości, że powojenne lata, które spędził, malując ekspresjonistyczne portrety przygnębionych ludzi, klaunów i arlekinów, nie doprowadziły go do katharsis, jakiej oczekiwał. Wspomnienia pozostały, podobnie jak żal, wstyd, poczucie winy i rozpacz, z którymi musiał się zmierzyć – tym razem już nie na płótnie, lecz w słowach. Dopiero kiedy wracam myślami do tamtych dni, zdaję sobie sprawę, że to gorączkowe pisanie nie było jedynie kolejnym przejawem zdyscyplinowanego charakteru Georga. On po prostu musiał to z siebie wyrzucić – tylko w taki sposób mógł się pogodzić z przeszłością.

Gdybym wcześniej to zrozumiała, nie irytowałby mnie tak bardzo swoim nieustannym domaganiem się angielskiego przekładu. Choć niemieckim posługuję się płynnie, to jednak zmuszona byłam kupić dwa opasłe słowniki, żeby poradzić sobie z całkowicie nowym dla mnie słownictwem, opisami walk i broni, mundurów i stopni wojskowych. Miałam do wykonania tytaniczną, intensywną pracę; często się sprzeczaliśmy, gdy słyszałam od niego, że tłumaczę za wolno. Dziś, po ponad trzydziestu latach, znacznie lepiej rozumiem, z czego wynikała jego popędliwość.

Georg niekiedy podawał też inne powody, dla których zdecydował się napisać tę książkę. Wielu kolekcjonerów jego obrazów było Żydami. Podczas naszych wspólnych spotkań rozmowy często schodziły na temat przeszłości Georga. Czuł, że ludzie są co najmniej skonsternowani, gdy dowiadują się, że służył w armii Hitlera. Miał nadzieję, że książka wszystko wyjaśni. Georg uważał się za Żyda. Wiedział, że Żydem zostaje się po matce, i nierzadko o tym wspominał. Tak właśnie było w jego przypadku, krewnych potraktowano jak obywateli drugiej kategorii, a jego i matkę przed obozem koncentracyjnym uratowały tylko wojenne zasługi ojca – Aryjczyka.

Rękopis czytali nasi przyjaciele i goście naszego pensjonatu w Meksyku. Wielu stwierdziło, że historia Georga powinna trafić do szerszej publiczności. W końcu zgodziliśmy się na to – w lipcu 2006 roku, po dwudziestu dwóch latach od napisania, opublikowaliśmy książkę własnym sumptem. Georg żył jeszcze cztery miesiące – odszedł w listopadzie.

Siedem lat później, w rocznicę jego śmierci przypadającą w meksykański Dzień Zmarłych, zapalałam właśnie świece, gdy rozdzwonił się telefon. To była moja cudowna, niezmordowana agentka literacka Emmanuelle Morgen. Usłyszałam ją wtedy po raz pierwszy w życiu. „Mam dla pani wiadomość”, powiedziała, a ja odparłam: „Lepiej, żeby była dobra”. W ten sposób dzięki Emmanuelle dowiedziałam się, że po trzydziestu latach moje marzenie się spełni. Naszą książkę miał poznać świat – wszyscy czytelnicy, na których uwagę zasługiwała. Wydawcę, Wesleya Adamsa, z miejsca obdarzyłam serdecznym uczuciem za jego gorący (i niegasnący) entuzjazm dla książki Georga. Nauczyłam się doceniać jego perfekcjonizm, ale także gotowość do kompromisu. Jest prawdziwym dżentelmenem, a co najistotniejsze, potrafi wywołać uśmiech na mojej twarzy. Czy można bardziej uszczęśliwić pisarza?

Georg uważał, że póki potrafisz się z czegoś śmiać, to coś nie może cię skrzywdzić. W listach, które słał z Rosji do domu, często próbował znaleźć humor w każdej sytuacji – mimo że tak naprawdę nie było tam nic do śmiechu. To samo podejście widać na kartach książki. Dzięki temu mogła powstać wyjątkowa opowieść o sprytnym, utalentowanym dziewiętnastolatku, który potrafił się wznieść ponad to, co mu się przytrafiało, korzystać ze swych rozlicznych zdolności i przeżyć, aby móc o tym opowiedzieć.

Phyllis Rauch

Najważniejsze wydarzenia na froncie wschodnim

22 czerwca 1941 r.
Niemcy uderzają na Związek Radziecki z trzech stron; ponad 3 miliony żołnierzy i 3300 czołgów przekracza rosyjską granicę; Luftwaffe niszczy ponad 2000 radzieckich samolotów bojowych.

czerwiec 1941 r.
Niemcy zajmują Mińsk i Smoleńsk (w drodze do Moskwy).

wrzesień 1941 r.
Kijów poddaje się Niemcom; 650 tysięcy radzieckich żołnierzy trafia do niewoli.

listopad–grudzień 1941 r.
Niemcy prą w kierunku Moskwy, na rozkaz Hitlera zatrzymują się w odległości 32 kilometrów od miasta.

styczeń 1942 r.
Rosjanie odbijają Kijów.

maj 1942 r.
W Charkowie w północno-wschodniej Ukrainie 240 tysięcy Rosjan trafia do niewoli.

sierpień 1942–luty 1943 r.
Bitwa pod Stalingradem; najkrwawsza w historii, ponad półtora miliona zabitych i rannych; zmiana biegu wojny.

lipiec 1943 r.
Pod Kurskiem rozgrywa się największa bitwa pancerna w historii, w działaniach bierze udział około 2700 czołgów niemieckich i 4000 radzieckich; Rosjanie organizują kontrofensywę, odrzucając niemieckie armie z powrotem w stronę granicy.

grudzień 1943 r.
Nasilają się walki o Ukrainę:
– Autor przybywa na front w trakcie bitwy pod Znamienką, 240 kilometrów na południowy wschód od Kijowa (5 grudnia 1943 r.).
– Ośmiodniowa bitwa pod Marianówką, na południe od Kijowa (początek 15 grudnia 1943 r.).
– Rozgromienie Niemców pod Pierwomajskiem nad Bohem (22 marca 1944 r.).
– Przekroczenie Dniestru i powrót na linię frontu, po którym następuje okres spokoju (kwiecień–lipiec).

czerwiec–sierpień 1944 r.
Niemieckie Grupy Armii „Środek” i „Południe” rozbite na Ukrainie.

lipiec 1944 r.
Koniec oblężenia Leningradu; niemiecka Grupa Armii „Północ” odcięta nad Bałtykiem.

sierpień 1944 r.
Pokonana Rumunia nawiązuje sojusz ze Związkiem Radzieckim:
– Autor otrzymuje Krzyż Żelazny po natarciu (połowa sierpnia 1944 r.).
– Wzięcie do niewoli po drugim uderzeniu Rosjan (23 sierpnia 1944 r.).

8 maja 1945 r.
Niemcy kapitulują.

Prolog

Z wyprostowanymi prawicami powtarzaliśmy słowa roty: „I uroczyście przysięgam bronić Führera, narodu i ojczyzny…”.

Poranek 26 lutego 1943 roku kąsał mrozem. Pojedyncze kryształki lodu opadały w ciszy z ołowianych, nisko wiszących chmur. Było zbyt zimno, aby padał śnieg.

Na wielkim placu apelowym koszar leżących tuż za rogatkami Wiednia stało w napięciu sześć setek osiemnastolatków, w trzech szeregach długiej kolumny. Musieliśmy przypominać przerośnięte ołowiane żołnierzyki rozstawione ręką dziecka. Obcasy naszych butów stykały się ze sobą, lewe dłonie przyciskaliśmy do szwów spodni, klatki piersiowe mieliśmy wypchnięte, brzuchy wciągnięte, a oczy wpatrzone w dal. Wyglądaliśmy elegancko w naszych galowych mundurach Wehrmachtu.

Od niemieckiego żołnierza, dumy i wytworu Prus, oczekiwano, by był „giętki jak skóra, twardy jak stal Kruppa i rączy jak chart”, jednak po zaledwie trzech tygodniach podstawowego szkolenia niezbyt przypominaliśmy ów idealny prototyp. Wyobrażam sobie, że Hitler, gdyby się tam wówczas znalazł, nie spoglądałby na mnie zbyt przychylnie, jako że całkowicie odstawałem od jego ideału. Mierzyłem tylko 175 centymetrów, a moja fryzura stanowiła bezładną plątaninę czarnych loków. Zależnie od światła moje oczy wydawały się zielone lub szare, a całej reszcie aparycji z pewnością daleko było do aryjskości. Nie mogłem się pochwalić szerokimi ramionami ani innymi imponującymi cechami, byłem jednak szczupły i proporcjonalnie zbudowany.

Tego dnia mój duży i haczykowaty nos był dodatkowo czerwony i zakatarzony, bolała mnie też głowa, nienawykła do dźwigania ciężkiego stalowego hełmu. Nie lżejsze były także moje myśli. Nie był to najszczęśliwszy okres mojego życia.

Przed nami na pokrytym śniegiem placu stała grupka oficerów przyjmujących przysięgę. Oberstleutnant Kraus, dowódca sekcji szkolenia łączności, zakończył właśnie swoją przemowę, bredząc o nieuniknionym zwycięstwie Niemiec nad kapitalizmem i komunizmem.

Doskonale zdawaliśmy sobie sprawę z klęski pod Stalingradem i śmiałych nalotów na wielkie niemieckie miasta, jakich w świetle dnia dopuszczały się alianckie bombowce. Nie sądzę, by którykolwiek z nas wierzył w cud zmieniający bieg wojny; obiecywaną przez Hitlera Wunderwaffe, tajemniczy pocisk, który zapewni Niemcom zwycięstwo. Nieuchronnie zbliżał się moment, gdy coraz potężniejsze siły aliantów rzucą Rzeszę na kolana.

Oberstleutnant Kraus, jakby nie przyjmując tych faktów do wiadomości, przypomniał nam o naszym obowiązku i w obrazowych słowach wyjaśnił, jak wspaniale byłoby mieć wreszcie szansę rozpołowić rydlem rosyjską czaszkę.

Orkiestra wojskowa zagrała Deutschland, Deutschland über alles, a z instrumentów ku niebu popłynęły drobne obłoczki pary. Kompania honorowa zaprezentowała broń. Powtarzając ostatnie słowa przysięgi („bronić Führera, narodu i ojczyzny aż do śmierci”), zauważyłem, że dwóch żołnierzy przede mną krzyżuje palce wskazujący i serdeczny lewej ręki, podobnie jak ja. Miałem nadzieję, że za naszymi plecami nie przechadza się żaden oficer, notujący w pamięci nazwiska tych, którzy szukali ukojenia w starej sztuczce z dzieciństwa, aby później ich ukarać. Byliśmy nastolatkami, którzy wciąż bawią się w wojnę, spodziewano się jednak, że po kilku dalszych miesiącach szkolenia staniemy się mężczyznami gotowymi na rozkaz bez wahania odbierać życie obcym ludziom.

* Poza mapą
Stalingrad (około 480 km na południowy wschód od Moskwy), Charków (420 km na wschód od Kijowa) oraz Kursk (425 km na północny wschód od Kijowa)

Wymarsz na linię frontu.

Część pierwsza

Tajemnica strychu

Dostępne w wersji pełnej

Wyprawa na Wschód

Dostępne w wersji pełnej

Zapoznanie z okopami

Dostępne w wersji pełnej

Najtrudniejsza rzecz

Dostępne w wersji pełnej

Marianówka – pierwsze starcie

Dostępne w wersji pełnej

Według Haasa

Dostępne w wersji pełnej

Prawdziwie rosyjska zima

Dostępne w wersji pełnej

Do Rumunii

Dostępne w wersji pełnej

Długie upalne lato nad Dniestrem

Dostępne w wersji pełnej

Rumuńskie wakacje

Dostępne w wersji pełnej

Krzyż Żelazny

Dostępne w wersji pełnej

Ostatnia bitwa

Dostępne w wersji pełnej

Część druga

W rękach Rosjan

Dostępne w wersji pełnej

Wypadki w Bielcach

Dostępne w wersji pełnej

Kijów – życzenie Puszkina

Dostępne w wersji pełnej

Konfrontacja z łyżką

Dostępne w wersji pełnej

Szpieg mimo woli

Dostępne w wersji pełnej

Niemiecki spisek

Dostępne w wersji pełnej

Część trzecia

Do domu

Dostępne w wersji pełnej

Wiedeń

Dostępne w wersji pełnej

Koniec odysei

Dostępne w wersji pełnej

Od Autora

Dostępne w wersji pełnej

Słowniczek niemiecki

Dostępne w wersji pełnej

O Tłumaczu wydania angielskiego

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału
An Unlikely Warrior. A Jewish Soldier in Hitler's Army

Copyright © 2006, 2015 by the Estate of Georg Rauch
All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2016

Informacja o zabezpieczeniach
W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor
Agnieszka Horzowska

Projekt i opracowanie graficzne serii oraz okładki
Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ.ART.DESIGN – www.panczakiewicz.pl

Fotografie na okładce
© Johnny Ring / Arcangel
© Richard Nixon / Arcangel

Rysunki
Georg Rauch

Fotografie w książce
z archiwum Georga Raucha

Wydanie I e-book
 (opracowane na podstawie wydania książkowego:
Niezwykły żołnierz. Z gwiazdą Dawida pod sztandarami Hitlera, wyd. I, Poznań 2016) 

ISBN 978-83-7818-991-6

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com