Tytuł oryginału
ZOMERHUIS MET ZWEMBAD

Zomerhuis met Zwembad © 2011 by Herman Koch
Originally published by Ambo|Anthos Uitgevers, Amsterdam
Copyright © 2015 for the Polish edition by Media Rodzina Sp. z o.o.

Projekt logotypu Gorzka Czekolada
Dorota Wątkowska

Projekt okładki
Andrzej Komendziński

IIustracja na okładce
Andrzej Komendziński

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przedruk lub kopiowanie całości albo fragmentów książki — z wyjątkiem cytatów w artykułach i przeglądach krytycznych — możliwe jest tylko na podstawie pisemnej zgody wydawcy.

ISBN 978-83-8008-099-7

Media Rodzina Sp. z o.o.
ul. Pasieka 24, 61-657 Poznań
tel. 61 827 08 60
mediarodzina@mediarodzina.pl
www.mediarodzina.pl

Książka wydana przy wsparciu Dutch Foundation for Literature

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

ROZDZIAŁ 1

Jestem lekarzem pierwszego kontaktu. Przyjmuję pacjentów od wpół do dziewiątej rano do pierwszej po południu. Nie spieszę się. Każdemu pacjentowi poświęcam dwadzieścia minut. Te dwadzieścia minut to moja wizytówka.

— Gdzie dziś jeszcze jakiś lekarz poświęci ci dwadzieścia minut? — mówią ludzie, przekazując sobie tę informację.

— On nie zapisuje zbyt wielu nowych pacjentów — dodają.

Prowadzę listę oczekujących. Kiedy któryś pacjent umrze lub się przeprowadzi, wystarczy jeden telefon, a na jego miejsce zgłasza się pięciu nowych.

Pacjenci mylą czas z uwagą. Wyobrażają sobie, że poświęcam im więcej uwagi niż inni lekarze pierwszego kontaktu, lecz ja poświęcam im jedynie więcej czasu. Już po minucie wiem to, co powinienem wiedzieć. Pozostałe dziewiętnaście minut wypełniam uwagą, a właściwie jej iluzją. Zadaję zwykłe pytania:

— Co słychać u syna/córki? Czy zaczął pan lepiej sypiać? Czy nie je pani zbyt dużo/mało?

Umieszczam stetoskop najpierw na ich klatce piersiowej, a potem na plecach.

— Proszę głęboko wciągnąć powietrze — mówię — i powoli je wypuścić.

Właściwie nie słucham, a przynajmniej próbuję nie słuchać. Od wewnątrz wszystkie ludzkie ciała brzmią tak samo. Przede wszystkim oczywiście bicie serca. Serce o niczym nie wie, ono pompuje. To maszynownia, a maszynownia utrzymuje jedynie statek w ruchu, nie określa jego kursu. Dalej odgłosy wnętrzności, narządów. Nadwerężona wątroba wydaje inny odgłos niż zdrowa. Wymęczona wątroba stęka. Stęka i błaga. Błaga o jeden wolny dzień. O dzień, w którym będzie mogła uporać się z największym brudem. Teraz nie może nadążyć. Utrudzona wątroba przypomina restaurację, której nigdy nie zamykają. Brudne garnki się nawarstwiają. Zmywarki pracują pełną parą, lecz sterta brudnych naczyń i przypalonych garów wciąż rośnie. Wycieńczona wątroba marzy o tym jednym wolnym dniu, który nigdy nie nadejdzie. Każdego popołudnia o wpół do piątej, może o piątej (a czasem już wcześniej), nadzieja na ów wolny dzień definitywnie umiera. Jeśli wątroba ma szczęście, to na początku jest tylko piwo. W wypadku piwa większość roboty można zwalić na nerki. Zawsze znajdą się jednak tacy, którym piwo nie wystarcza. Oprócz niego sięgają po coś jeszcze: dżin, wódkę czy whisky. Po coś, co wypijają jednym haustem. Nadwerężona wątroba opiera się, aż w końcu pęka. Najpierw robi się twarda jak zbyt mocno napompowana dętka. Wystarczy wtedy jedynie niewielka nierówność w nawierzchni drogi, by strzeliła.

Słucham przez stetoskop. Naciskam palcem twarde miejsce tuż pod skórą. Czy tutaj boli? Jeśli nacisnę mocniej, pęknie w moim gabinecie, a na to nie mam ochoty. To straszny bajzel. Krew zalewa wszystko jedną wielką falą. Żaden lekarz nie chce, żeby mu pacjent zmarł gabinecie. W domu może robić, co chce. We własnym domu, w środku nocy, w swoim łóżku. W wypadku pękniętej wątroby przeważnie nie udaje mu się nawet dotrzeć do telefonu. A karetka i tak nie zdążyłaby na czas.

Co dwadzieścia minut składa mi wizytę kolejny pacjent. Mój gabinet znajduje się na parterze. Zjawiają się w nim pacjenci o kulach lub na wózku inwalidzkim. Niektórzy ważą zbyt dużo, inni nie mogą złapać oddechu; w każdym razie nie są już w stanie wejść po schodach. Schody oznaczałyby dla nich pewną śmierć. Innym zdaje się jedynie, że ich ostatnia godzina wybije, gdy tylko postawią nogę na pierwszym stopniu. Tacy pacjenci stanowią większość. Przeważnie nic im nie dolega. Stękają i jęczą, wydają odgłosy, jakby w każdej sekundzie dnia śmierć zaglądała im w oczy. Opadają z westchnieniem na krzesło naprzeciwko mojego biurka, choć nic im nie jest. Słucham o ich dolegliwościach. Tutaj boli i tam, czasem promieniuje aż na sam dół… Robię zainteresowaną minę, bazgrzę coś na karteczce. Proszę, by wstali i przeszli za mną do gabinetu zabiegowego. Nielicznym mówię, by się rozebrali za parawanem, większości nie. Ludzkie ciała i w ubraniu są wystarczająco odpychające. Nie chcę ich oglądać, zwłaszcza tych części ciała, do których nigdy nie dociera światło słoneczne. Fałdów skóry, pomiędzy którymi zawsze jest zbyt ciepło, a bakterie mają pełne pole do popisu; grzybic i miejsc zapalnych między palcami u nóg i pod paznokciami; palców, które coś rozdrapują, palców, które trą aż do krwi…

— Tutaj, panie doktorze, tutaj swędzi najbardziej…

Nie, nie chcę tego oglądać. Udaję, że patrzę, a tymczasem myślę o czymś innym. O kolejce w wesołym miasteczku — na pierwszym wagoniku zamontowany jest zielony łeb smoka — ludzie wyrzucają ramiona w górę i krzyczą, ile powietrza w płucach. Kątem oka dostrzegam mokre kępki włosów łonowych, czerwone zainfekowane łyse placki, na których już nigdy nie wyrosną włosy, i myślę o samolocie eksplodującym w powietrzu, o pasażerach, wciąż przypiętych pasami do foteli, dla których rozpoczyna się właśnie ciągnący się kilometrami upadek w nieskończoność. Jest zimno, powietrze jest rozrzedzone, w dole czeka na nich ocean.

— Piecze, gdy się załatwiam, panie doktorze. Jakbym szpilkami sikał…

Bomba wybucha w pociągu tuż przed wjazdem na stację; prom kosmiczny Columbia rozpada się na miliony kawałków; drugi samolot wbija się w południową wieżę WTC.

— Tutaj piecze, panie doktorze, o, tutaj…

— Wystarczy, proszę się ubrać — mówię. — Wypiszę receptę.

Niektórzy pacjenci nie potrafią ukryć rozczarowania.

— Receptę?

Jeszcze przez kilka sekund stoją, nie pojmując, ze spuszczonymi do kolan slipkami lub figami. Zwolnili się rano z pracy, coś im się za ich pieniądze należy, nawet jeśli pochodzą one ze składek płaconych przez społeczność zdrowych ludzi. Chcieliby, żeby lekarz ich przynajmniej pomacał, żeby naciągnął gumowe rękawiczki i wziął coś w swe profesjonalne ręce, chociażby jedną część ich ciała. Żeby choć jeden palec gdzieś włożył. Oni chcą zostać zbadani. Nie wystarczy im wieloletnie doświadczenie lekarza, który na jeden zawodowy rzut oka potrafi rozpoznać, co komu dolega, ponieważ widział to samo sto tysięcy razy wcześniej. Ponieważ jego doświadczenie podpowiada mu, że i w tym sto tysięcy pierwszym przypadku nie musi wkładać rękawiczek.

Czasami jest to jednak nieuniknione. Czasami badanie jest konieczne. Przeważnie za pomocą jednego lub dwóch palców, nieraz całej ręki. Wkładam rękawiczki.

— Proszę położyć się na boku…

Dla pacjenta oznacza to punkt zwrotny. Nareszcie czuje, że biorę go na serio, za chwilę zacznie się badanie palpacyjne. Nie kieruje już wzroku na moją twarz, patrzy wyłącznie na moje dłonie — na dłonie, na które wciągam rękawiczki. Zadaje sobie pytanie, jak udało mu się do tego doprowadzić, zastanawia się, czy na pewno tego chce. Przed nałożeniem rękawiczek umyłem ręce. Umywalka znajduje się naprzeciwko leżanki, podczas mycia rąk stoję do niego plecami. Nie spieszę się. Podwinąłem rękawy. Czuję na sobie jego wzrok. Wodą z kranu oblewam nadgarstki. Najpierw dokładnie myję dłonie, a następnie przesuwam się wzdłuż przedramienia w górę. Choć przez odgłos lejącej się wody nie słyszę, to wiem, że oddech pacjenta przyspiesza, kiedy dochodzę do łokci. Nie tylko przyspiesza, ale nawet zatrzymuje się na parę sekund. Zostanie zbadany per rectum, o co sam, świadomie lub nie, zabiegał. Tym razem nie dał się zbyć receptą. Jednak zaczęły się rodzić wątpliwości. Dlaczego lekarz myje i dezynfekuje ręce aż po łokcie? Ciało pacjenta napina się, w chwili gdy właśnie powinno się rozluźnić. Rozluźnienie to podstawowy warunek bezkolizyjnego przebiegu badania per rectum.

Tymczasem odwróciłem się i wycieram moje dłonie, przedramiona i łokcie. Kiedy wyciągam z szuflady zapakowaną w plastikową torebkę parę rękawiczek, ciągle jeszcze nie patrzę na pacjenta. Rozrywam torebkę, stawiam nogę na pedale kosza na śmieci i ją wyrzucam. Dopiero teraz, podczas wkładania rękawiczek spoglądam po raz pierwszy na pacjenta. Jego wzrok jest, jak by to wyrazić, inny niż w momencie, gdy odwracałem się, by umyć ręce.

— Proszę się położyć — mówię, nim zdąży słowami wyrazić wątpliwości dotyczące badania per rectum. — Twarzą do ściany.

Nagie ciało jest mniej poniżające niż spodnie i majtki spuszczone do kostek. Nie tak bezbronne. Nogi jeszcze w skarpetkach i butach, spętane spodniami i majtkami, jak u więźniów skutych wspólnym łańcuchem podczas pracy. Osoba ze spuszczonymi do kostek spodniami nie ucieknie. Można ją poddać badaniu per rectum albo wymierzyć cios pięścią w twarz. Albo wystrzelić w sufit magazynek pistoletu. Już mam, do cholery, dosyć wysłuchiwania tych wszystkich kłamstw! Raz, dwa, trzy…

— Proszę spróbować się rozluźnić — powtarzam — i spokojnie odwrócić na bok.

Naciągam gumowe rękawiczki głębiej na palce i podciągam jeszcze wyżej, nad nadgarstki. Odgłos rozciągającej się gumy zawsze kojarzy mi się z balonami. Balonami na urodzinowe przyjęcie, nadmuchiwanymi w nocy, by zrobić niespodziankę jubilatowi.

— To może być trochę nieprzyjemne — ostrzegam — Musi pan przede wszystkim spokojnie oddychać.

Chociaż pacjent, bardziej niżby chciał, zdaje sobie sprawę z mojej obecności tuż za jego częściowo obnażonym ciałem, to nie może mnie już zobaczyć. To właśnie chwila, w której, nie śpiesząc się, dokładnie oglądam jego ciało, a w każdym razie jego nagą część.

Do tej pory założyłem, że pacjentem jest mężczyzna. W powyższym przykładzie na stole zabiegowym leży mężczyzna ze spuszczonymi spodniami i majtkami. Kobiety to inna historia, wkrótce do nich przejdę. Mężczyzna, o którym mowa, próbuje odwrócić głowę w moją stronę, ale, jak wspominałem, nie może mnie zobaczyć.

— Niech pan spokojnie położy głowę — mówię — i proszę się przede wszystkim rozluźnić.

Niewidoczny dla pacjenta kieruję teraz spojrzenie na jego obnażone pośladki. Już zapowiedziałem, że badanie może być trochę nieprzyjemne. Pomiędzy tym stwierdzeniem a nieprzyjemnym uczuciem nie ma nic. To niczym niewypełniony, najbardziej pusty moment całego badania. Sekundy upływają bezdźwięcznie, jakby odmierzał je metronom z wyłączonym tykaniem — metronom stojący na pianinie w niemym filmie. Nie doszło jeszcze do kontaktu cielesnego. Na gołych pośladkach widać odcisk majtek: czerwone pręgi pozostawione na skórze przez gumkę. Czasami są tam wypryski albo znamiona. Skóra w tym miejscu jest przeważnie zbyt blada, to jedno z miejsc, do których rzadko dociera słońce. Prawie zawsze jest tam jednak owłosienie, im niżej, tym gęstsze. Jestem leworęczny. Prawą rękę kładę na ramieniu pacjenta. Poprzez gumę rękawiczki czuję, jak ciało się napina. Chciałoby się rozluźnić, lecz instynkt jest silniejszy, więc opiera się, broni przed zbliżającym się z zewnątrz atakiem.

Moja lewa ręka znajduje się już tam, gdzie powinna. Kiedy wsuwam do wnętrza środkowy palec, usta pacjenta otwierają się, wargi rozsuwają, a spomiędzy zębów wymyka się westchnienie. Coś pomiędzy westchnieniem a jękiem.

— Spokojnie — mówię — to nie potrwa długo.

Próbuję o niczym nie myśleć, ale to zawsze jest trudne. Dlatego myślę o tym, jak kiedyś zgubiłem kluczyk od roweru na zabłoconym boisku do piłki nożnej. Skrawek błota mniejszy niż metr kwadratowy, a gdzieś na nim, byłem tego pewien, leżał mój kluczyk.

— Boli tutaj? — pytam.

Teraz mój palec wskazujący dołącza do środkowego. We dwóch szybciej go znajdą.

— Trochę? Gdzie? Tutaj…? Czy tutaj?

Na boisku padał deszcz, kilka reflektorów wciąż jeszcze świeciło, ale było zbyt ciemno, żeby móc coś zobaczyć. Przeważnie to prostata: rak albo jedynie powiększenie gruczołu. Podczas pierwszego badania trudno coś na ten temat powiedzieć. Mogłem pójść do domu na piechotę, a następnego dnia wrócić i w świetle dziennym szukać dalej. Ale moje palce już w nim tkwiły, błoto weszło głęboko pod paznokcie, równie dobrze mogłem szukać dalej.

— Au! Tutaj, panie doktorze! Kurwa! O, przepraszam… O kurwa mać!

I wtedy nadszedł właśnie ten moment, w mokrej mazi moje palce poczuły coś twardego. Ostrożnie, to może też być kawałek szkła… Trzymam to jeszcze pod światło, skąpe światło latarni stojącej przy boisku, ale właściwie już wiem. Błyszczy się, lśni. Nie będę musiał wracać na piechotę. Nie patrząc na ręce, ściągam rękawiczki i wyrzucam do kosza na śmieci.

— Proszę usiąść. Niech się pan ubierze. Na tym etapie nie można jeszcze postawić diagnozy — stwierdzam.

Upłynęło już półtora roku od chwili, gdy Ralph Meier zjawił się nagle w mojej poczekalni. Oczywiście, że natychmiast go rozpoznałem. Czy mógłby na chwilkę… To właściwie nic takiego, zapytał. W gabinecie przeszedł natychmiast do sedna sprawy. Czy to prawda, co mu ten i ów powiedział, że łatwo przepisuję… Tutaj rozejrzał się lękliwie wokół, jakby się bał, że ktoś mógłby nas podsłuchiwać. Ten i ów byli moimi stałymi pacjentami. Koniec końców wszyscy sobie tę informację przekazywali i właśnie w ten sposób Ralph Meier do mnie trafił.

— To zależy — odparłem. — Najpierw muszę zadać panu kilka ogólnych pytań na temat pańskiego zdrowia, żeby później nie było żadnych niespodzianek.

— A potem? — naciskał. — Jeśli wszystko będzie w porządku, to czy wtedy…

Skinąłem głową.

— Tak — potwierdziłem. — To da się załatwić.

Jest półtora roku później, Ralph Meier nie żyje, a ja mam się jutro stawić przed Izbą Lekarską. Nie dlatego, że mu wtedy pomogłem, ale z powodu czegoś, co zdarzyło się ponad pół roku później, a co można by określić mianem błędu w sztuce lekarskiej. Izby Lekarskiej raczej się nie obawiam, w światku lekarskim wszyscy się znamy, często razem studiowaliśmy. Tu nie ma takiej sytuacji jak w Stanach Zjednoczonych, gdzie adwokat może zrujnować lekarza, który postawił błędną diagnozę. W tym kraju musiałbyś mocno narozrabiać, ale nawet i wtedy: ostrzeżenie albo zawieszenie prawa wykonywania zawodu na kilka miesięcy. I to byłoby wszystko.

Muszę się jedynie postarać, by członkowie Izby rzeczywiście uznali to za błąd w sztuce lekarskiej. Nie mogę stracić głowy. Sam muszę na sto procent w to wierzyć — w ów błąd w sztuce lekarskiej.

Pogrzeb odbył się kilka dni temu na uroczym wiejskim cmentarzu w zakolu rzeki. Wiatr ruszał gałęziami wysokich starych drzew i szeleścił liśćmi. Ptaki ćwierkały. Stanąłem na samym końcu, to wydało mi się rozsądniejsze, ale na to, co nastąpiło potem, nie byłem przygotowany w najmniejszym stopniu.

— Jak śmiałeś tu przyjść!

Nastąpiła chwila całkowitej ciszy, wydawało się, że nawet wiatr ucichł, a ptaki nagle zamilkły.

— Parszywy łajdaku, jak śmiesz?! Jak śmiesz!

Judith Meier miała głos zawodowej śpiewaczki, głos, który dotarłby nawet do słuchaczy z ostatnich rzędów sali koncertowej. Wszystkie twarze odwróciły się w moją stronę. Judith stała przy otwartej tylnej klapie karawanu, z którego grabarze przed chwilą podnieśli na barki trumnę z ciałem jej męża.

Teraz kroczyła w moim kierunku, torując sobie drogę pośród setek gości, którzy robili miejsce, by mogła przejść. W głębokiej ciszy przez pół minuty jedynym słyszalnym dźwiękiem był odgłos jej wysokich obcasów na żwirze alei podjazdowej.

Zatrzymała się tuż przede mną. Spodziewałem się, że mnie spoliczkuje albo że będzie walić pięściami w klapy mojej marynarki. Innymi słowy, że zrobi scenę, w tym zawsze była dobra.

Nie zrobiła tego jednak.

Popatrzyła na mnie. Białka jej oczu nabiegły krwią.

— Łajdak — powiedziała ponownie, tym razem dużo ciszej.

Po czym splunęła mi w twarz.

ROZDZIAŁ 2

Zadanie lekarza pierwszego kontaktu jest proste. On nie musi nikogo leczyć, lecz sprawić jedynie, by ludzie nie trafiali masowo do specjalistów i szpitali. Jego poczekalnia to przyczółek. Im więcej osób uda mu się zatrzymać na przyczółku, tym lepszym jest lekarzem. Rachuba jest prosta. Gdybyśmy jako lekarze pierwszego kontaktu każdego z chrypką, plamką na skórze albo kaszlem kierowali do specjalisty, to system całkowicie by się załamał. Całkowicie. Ktoś to kiedyś wyliczył. Wniosek brzmiał, że załamanie systemu nastąpiłoby jeszcze szybciej. Wystarczyłoby, żeby każdy lekarz pierwszego kontaktu kierował na specjalistyczne badania ponad jedną trzecią swoich pacjentów. System już po dwóch dniach zacząłby pękać w szwach, a po tygodniu by upadł. Lekarz pierwszego kontaktu to obrońca przyczółka.

— To zwykłe przeziębienie — stwierdza. — Proszę się kurować, a jeśli po tygodniu nie przejdzie, to proszę przyjść ponownie.

Po trzech dniach pacjent dusi się w łóżku własną flegmą.

— To się czasem zdarza — mówisz. — Rzadkie połączenie czynników, występuje najwyżej u jednego na dziesięć tysięcy pacjentów.

Pacjenci nie potrafią wykorzystać swej liczebnej przewagi. Jeden po drugim wywoływani są do gabinetu. Na przekonanie każdego pacjenta o tym, że nic mu nie dolega, przeznaczam dwadzieścia minut. Przyjmuję od wpół do dziewiątej do pierwszej. To oznacza trzech pacjentów na godzinę, dwunastu do trzynastu na dzień. Dla systemu jestem idealnym lekarzem. Lekarze pierwszego kontaktu, którzy uważają, że uda im się załatwić sprawę, przeznaczając na pacjenta połowę tego czasu, przyjmują codziennie dwudziestu czterech pacjentów. W wypadku dwudziestu czterech pacjentów ryzyko, że kilku z nich się przebije, jest większe niż w wypadku dwunastu. To też kwestia odczucia, jakie się wywoła. Pacjent, który dostanie dziesięć minut, prędzej odniesie wrażenie, że jest zbywany, niż pacjent, któremu tę samą gadkę zaserwuje się w dwadzieścia minut. Ten poczuje, że jego objawy są traktowane z powagą. Taki pacjent mniej będzie nalegał na dalsze badania.

Oczywiście, że zdarzają się błędy. Bez błędów system nie mógłby istnieć. Warunkiem istnienia systemu takiego jak ten są właśnie jego błędy. Nawet mylna diagnoza może mieć przecież pozytywny skutek. Ale często mylna diagnoza nie jest wcale potrzebna. Naszą najważniejszą bronią, bronią lekarzy pierwszego kontaktu, jest lista oczekujących. Nieraz wystarczy tylko o niej napomknąć.

— Na to badanie czeka się od pół roku do ośmiu miesięcy — mówię. — Dzięki temu zabiegowi pański stan lekko by się poprawił, ale, niestety, jest lista oczekujących…

Połowa pacjentów rezygnuje natychmiast po usłyszeniu słów „lista oczekujących”. Widzę wyraz ulgi na ich twarzach. Rozejdzie się po kościach, myślą. Nikt nie ma ochoty na to, by wpychano mu przez gardło sondę grubości węża ogrodowego.

— To badanie nie jest przyjemne — zaznaczam. — Może lepiej poczekać i zobaczyć, czy nie przejdzie dzięki lekarstwom i odpoczynkowi. Po pół roku pomyślimy, co dalej.

Zastanawia mnie, jak to jest możliwe, że w tak bogatym kraju jak nasz są listy oczekujących na zabiegi. Myślę wtedy o złożach gazu i o jego rezerwach. Nieraz poruszałem ten temat podczas nieformalnych spotkań z kolegami. Raz zapytałem:

— Ile metrów sześciennych gazu trzeba by sprzedać, żeby w ciągu tygodnia zlikwidować kolejkę czekających na operację stawu biodrowego? Jak to jest, na miłość boską, możliwe, że w takim cywilizowanym kraju jak nasz ludzie umierają, zanim dotrą na początek kolejki?

— Tak tego nie można kalkulować — stwierdzili koledzy. — Nie można zestawiać ze sobą rezerw gazu i liczby odroczonych operacji stawu biodrowego.

Pokłady gazu są ogromne. Według najmniej optymistycznego scenariusza wystarczy ich na co najmniej sześćdziesiąt lat. Sześćdziesiąt lat! Jest tego więcej niż złóż ropy naftowej w Zatoce Perskiej. Jesteśmy bogatym krajem. Jesteśmy równie bogaci jak Arabia Saudyjska, Kuwejt, Katar — a ludzie wciąż u nas umierają, bo zbyt długo musieli czekać na nową nerkę. Noworodki umierają, ponieważ karetka, która na łeb na szyję powinna je zawieźć do szpitala, tkwi w korku. Życie ciężarnych narażane jest na poważne ryzyko, gdyż my, lekarze pierwszego kontaktu, wmówiliśmy im, że poród w domu jest bezpieczny, podczas gdy tak naprawdę powinniśmy im byli powiedzieć, że jest jedynie tańszy. I również w tym wypadku oczywiste jest, że gdyby każda matka domagała się prawa do rodzenia w szpitalu, system załamałby się w ciągu tygodnia. Zgony noworodków i noworodki, których mózg uległ uszkodzeniu, ponieważ podczas porodu domowego nie można podać tlenu, są po prostu wliczone w ryzyko. Od wielkiego dzwonu ukazuje się na ten temat artykuł w czasopiśmie medycznym, jego fragmenty trafiają do gazet i z nich też dowiadujemy się, że śmiertelność noworodków w Holandii należy do najwyższych w Europie i reszcie zachodniego świata, ale do tej pory nikt nie wyciągnął z tego żadnych wniosków.

W tym wszystkim lekarz pierwszego kontaktu jest właściwie bezsilny. On może tylko kogoś uspokoić. W każdym razie może postarać się o to, że pacjent przez pewien czas nie zwróci się o pomoc do specjalisty. Może wmówić kobiecie, że rodząc w domu, nie naraża się na żadne ryzyko. Że to wszystko jest bardziej „naturalne”. „Naturalne” w takim sensie, w jakim naturalna jest także śmierć. Możemy przepisać maść, tabletkę na sen, możemy wypalić za pomocą kwasu znamię, usunąć wrastający paznokieć. Są to często nieprzyjemne zabiegi, tak jak sprzątanie w kuchni, usuwanie gąbką przypalonych resztek spomiędzy palników kuchenki gazowej.

Czasem nie mogę w nocy spać. Myślę wtedy o złożach gazu. Czasem wyobrażam sobie, że przypominają one bańkę mydlaną, która tkwi tuż pod powierzchnią ziemi. Wystarczy wywiercić w niej dziurkę, a gaz z niej uleci albo bańka pęknie. Innym razem pokłady gazu rozciągają się na większej powierzchni. Leżą w sypkiej ziemi. Niewidzialne molekuły gazu wymieszane z drobinkami ziemi. Bezwonne. Wystarczy iskra, a wszystko eksploduje. Iskra staje się płomieniem pochłaniającym w ciągu kilku sekund podziemny obszar wielkości setek kilometrów kwadratowych. Wierzchnia warstwa ziemi obluzowuje się, mostom i budynkom brakuje oparcia, ludzie i zwierzęta tracą grunt pod nogami, całe miasta zapadają się w płonącym podłożu. Leżę w ciemnościach z otwartymi oczami. Czasami zagłada naszego kraju przyjmuje formę filmu dokumentalnego. Filmu dokumentalnego wyświetlanego na kanale National Geographic, z wykresami i animacjami komputerowymi; rodzaju dokumentu, w którym National Geographic się wyspecjalizował: o przerwanych tamach, o tsunami, o lawinach śnieżnych i błotnych, pochłaniających wioski i miasta, o całym zboczu góry wulkanicznej odrywającym się od wyspy. Zbocze tonie w morzu i wzbudza falę, która osiem godzin później i kilkadziesiąt kilometrów dalej osiąga wysokość tysiąca dwustu metrów. „The Disappearance of a Country”¹, jutro wieczorem o dwudziestej pierwszej trzydzieści w tym programie. Nasz kraj. Nasz kraj pochłonięty przez własne złoża gazu.

Kiedy nie mogę w nocy spać, zdarza mi się myśleć o Ralphie Meierze. Na przykład o jego roli cesarza Augusta w serialu telewizyjnym o tym samym tytule. On był stworzony do tej roli, co do tego wszyscy są zgodni, zarówno jego zwolennicy, jak i wrogowie. Przede wszystkim ze względu na posturę, na tuszę, której nabierał wraz z upływem lat. Tuszę, którą można wyhodować jedynie dzięki systematycznym ucztom w restauracjach z co najmniej jedną gwiazdką Michelina. Dzięki wystawnym grillom w przydomowym ogrodzie: kiełbasom z Niemiec, szynkom z Bułgarii, całym jagniętom z holenderskiej wyspy Texel na obracającym się rożnie. Pamiętam te grille, jakby miały miejsce zaledwie wczoraj: za dymiącymi płomieniami olbrzymia sylwetka Meiera, który własnoręcznie odwraca hamburgery i nóżki kurczaka. Jego nieogolona, nabiegła krwią twarz, widelec do grilla w jednej, a półlitrowa puszka piwa Jupiler w drugiej ręce. Jego głos, który niósł się daleko po trawniku. Głos jak dźwięk syreny przeciwmgielnej. Głos umożliwiający orientację zbiornikowcom i kontenerowcom wpływającym do odległych zatok i nieznanych portów. Ostatni grill odbył się wcale nie tak dawno, myślę, że jakieś pięć miesięcy temu. Już wtedy był chory. Wciąż był osobą, która obraca mięso, ale wziął sobie plastikowe krzesło, bo musiał przy tym usiąść. To, w jaki sposób choroba — szczególnie ta, na którą on zapadł — atakuje ludzkie ciało, jest zawsze fascynującym widowiskiem. Sposób, w jaki powoli je wyniszcza. To jest wojna. Wrogie komórki zwracają się przeciw dobrym. Najpierw przypuszczają atak z boku, na flanki. Atak ten jest słaby i łatwy do opanowania, on ma jedynie podrażnić i odwrócić uwagę głównych sił. Wydaje ci się, że wygrałeś, odparłeś przecież pierwsze ukłucie szpilką. Lecz główne siły wroga kryją się, zaczajone głębiej w ciele, w ciemnym miejscu, w którym promienie rentgenowskie, ultradźwięki ani fale magnetyczne nie mogą ich znaleźć. Główne siły wroga są cierpliwe. Czekają, aż nabiorą pełnej gotowości. Aż będą pewne zwycięstwa.

Wczoraj wyświetlono trzeci odcinek. Cezar konsoliduje władzę. Zmienia imię z Gajusza Oktawiana na Augusta i podporządkowuje sobie senat. Będzie jeszcze dziesięć odcinków. Nigdy nie było mowy o tym, że emisja któregoś zostanie odwołana lub przesunięta z powodu śmierci aktora. Ralph Meier jest wiarygodny w swojej roli, jest jedynym Holendrem wśród Włochów, Amerykanów i Brytyjczyków, ale to on przyciąga całą uwagę.

Myślę, że byłem wczoraj jedyną osobą, która oglądała ten serial w inny sposób niż większość widzów. Mówiąc dokładniej: przez inny pryzmat — przez pryzmat lekarza.

— Mogę tak po prostu pojechać? — zapytał mnie wówczas. — Zdjęcia będą trwały dwa miesiące, jeśli musiałbym je przerwać w połowie, to byłaby to dla wszystkich katastrofa.

— Oczywiście, że tak. Nie musisz się niczym martwić. Przeważnie to fałszywy alarm. Zaczekamy na wyniki. Potem też będziemy mieć dość czasu.

Patrzyłem, jak cezar przemawia do senatu. W tej amerykańsko-włoskiej produkcji nie szczędzono kosztów ani wysiłków. Tysiące rzymskich żołnierzy, całe legiony wiwatujące na wzgórzach wokół Rzymu. Wznoszące do góry dziesiątki tysięcy mieczy, tarcz i włóczni. Floty złożone z setek statków u wejścia do portu w Aleksandrii. Wyścigi rydwanów, walki gladiatorów, ryczące lwy i rozerwani na strzępy chrześcijanie. Ralph Meier zapadł na najagresywniejszą formę choroby. Trzeba było natychmiast podjąć kroki, zanim zrobiło się za późno. Radykalne kroki, ², bombardowanie dywanowe, które za jednym zamachem znokautowałoby złośliwe komórki. Spoglądałem na jego twarz, na jego ciało. W tym ciele według rachunku prawdopodobieństwa główne siły wroga rozpoczęły już atak.

— Senators! — rzekł. — From this day I am your emperor. Emperor… Augustus³.

Jego głos niósł się jak zwykle daleko — wtedy jeszcze tak. Jeśli coś mu dolegało, to nie dawał tego po sobie poznać. Ralph Meier był świetny w swoim fachu. Jeśli trzeba było, swoją grą potrafił oszukać wszystkich. Nawet śmiertelną chorobę.

Z ang.: „Zagłada (dosł. zniknięcie) kraju” (Wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki). [wróć]

Z ang.: pierwsze uderzenie. [wróć]

Z ang.: Senatorowie! Od dzisiaj jestem waszym władcą. Cezarem… Augustem. [wróć]

ROZDZIAŁ 3

Z upływem lat normalni ludzie zniknęli jeden po drugim z mojego gabinetu. Mam na myśli ludzi, którzy pracują od dziewiątej do siedemnastej. Odwiedza mnie jakiś adwokat i właściciel siłowni, ale większość moich pacjentów wykonuje tak zwaną pracę twórczą. Wdów na razie nie liczę. Ich przychodzi sporo. Można by powiedzieć, że wdów jest w nadmiarze. Wdów po pisarzach, aktorach, malarzach… Kobiety wytrzymują dłużej, one są ulepione z innej, mocniejszej gliny. W czyimś cieniu można dożyć bardzo sędziwego wieku. Robiąc całe życie kawę, odwiedzając hurtownie win, by zaopatrzyć geniuszy w ich atelier. Świeży łosoś z Norwegii dla pisarzy w ich gabinetach, w których zawsze trzeba chodzić na palcach. Wydaje się to trudne, ale nie wymaga tak naprawdę najmniejszego wysiłku. Wdowy dożywają sędziwego wieku. Bardzo sędziwego. Rozkwitają często na chwilę, zaraz po śmierci męża. Bywają nieraz w moim gabinecie. Są smutne, przyciskają chusteczkę do oczu, ale odczuwają też ulgę. Ulga to emocja, którą trudno ukryć. Spoglądam oczami lekarza. Nauczyłem się widzieć wbrew łzom. Długa choroba to nie fraszka. Marskość wątroby jest dolegliwością długotrwałą i bolesną. Pacjent często za późno sięga po wiadro stojące przy łóżku, krew już podchodzi falą do góry. Trzykrotne zmienianie pościeli, prześcieradeł i kołder, ciężkich od wymiocin i kału, w ciągu dnia wymaga więcej wytrzymałości fizycznej niż robienie kawy lub dbanie o to, żeby w domu nie zabrakło dżinu.

— Jak długo to jeszcze potrwa? — zastanawia się przyszła wdowa. — Czy ja to wytrzymam do pogrzebu?

Aż w końcu nadchodzi ten dzień. Jest piękna pogoda, błękitne niebo, białe obłoki, ptaki śpiewają wśród gałęzi, pachnie świeżymi kwiatami. Po raz pierwszy w życiu wdowa znajduje się w centrum zainteresowania. Założyła okulary przeciwsłoneczne, aby nikt nie widział jej łez — tak się przynajmniej wszystkim wydaje. W rzeczywistości ciemne szkła służą temu, by ukryć uczucie ulgi. Najlepsi przyjaciele niosą trumnę do grobu. Wygłaszane są przemówienia. I jest alkohol. Dużo alkoholu. Na stypie po śmierci artystów nie ma słabej kawy, są za to białe wino, wódka i długo leżakujący gin, a zamiast biszkoptowego tortu i ciastek z kremem — ostrygi, wędzona makrela i krokiety. Później cała paczka przenosi się do ulubionej knajpy.

— Trzymaj się chłopie, gdziekolwiek jesteś! Łajdaku! Stary draniu!

Wznoszą toast, rozlewają wódkę. Wdowa zdjęła okulary. Śmieje się. Promieniuje radością. Zarzygana pościel leży jeszcze w koszu na bieliznę, ale jutro włoży ją już naprawdę po raz ostatni do pralki. Myśli, że życie wdowy tak właśnie będzie wyglądać. Że znajomi jeszcze przez długie miesiące (lata!) wznosić będą toast. Na jej cześć. Toast za ich nową duszę towarzystwa. Nie wie jeszcze, że skończy się na kilku grzecznościowych wizytach. Że cisza, która zapadnie, jest ciszą, która zawsze następuje po życiu w czyimś cieniu.

Tak to przeważnie wygląda, choć są wyjątki. Pod wpływem złości wdowy brzydną. Dzisiaj rano pod drzwiami mojego gabinetu doszło niespodziewanie do scysji. Było jeszcze wcześnie, dopiero co poprosiłem do środka pierwszego pacjenta.

— Panie doktorze! — dotarł do mnie krzyk mojej asystentki. — Panie doktorze!

Doszedł do mnie dźwięk przewracanego siłą krzesła, po czym usłyszałem inny głos.

— Gdzie jesteś, łajdaku? — rozległ się przenikliwy krzyk. — Wychyl głowę, jeśli masz odwagę!

Uśmiechnąłem się do pacjenta.

— Proszę chwileczkę poczekać — powiedziałem i wstałem.

Od drzwi wejściowych do mojego gabinetu prowadzi korytarz. Aby dotrzeć do poczekalni, trzeba najpierw przejść obok stolika, przy którym siedzi moja asystentka. Poczekalnia nie jest oddzielnym pomieszczeniem, to raczej przedłużenie korytarza, od którego nie oddzielają jej żadne drzwi.

Rzuciłem krótkie spojrzenie w bok. Jak wspominałem, było jeszcze wcześnie. Mimo to już trzech pacjentów przeglądało stare numery „Marie Claire” i „National Geographic”. W tej chwili przestali je jednak przeglądać. Opuścili czasopisma na kolana i patrzyli na Judith Meier. Śmierć męża niezbyt korzystnie odbiła się na jej urodzie, delikatnie mówiąc. Skóra jej twarzy nabiegła krwią, ale nie całkowicie, przez to sprawiała wrażenie poplamionej. Za plecami Judith moja asystentka pokazywała na migi, że nie była w stanie nic zrobić. Nieco dalej, przy drzwiach wejściowych, leżało przewrócone na bok krzesło.

— Judith! — powiedziałem i rozłożyłem ramiona, jakbym się cieszył, że ją widzę. — Co mogę dla ciebie zrobić?

Przez chwilę wydawało się, że moim powitaniem zbiłem ją z tropu. Ale rzeczywiście nie dłużej niż na chwilę.

— Morderca! — wrzasnęła.

Spojrzałem prędko w bok, na pacjentów w poczekalni. Wszystkich trzech znałem z widzenia: reżyser filmowy cierpiący na hemoroidy, właściciel galerii mający problemy z erekcją oraz już nie taka młoda aktorka, oczekująca pierwszego dziecka i to nie z mocno wyrośniętym i wiecznie nieogolonym jasnowłosym aktorem, z którym przed siedmioma miesiącami wzięła ślub na zamku w Toskanii: to wszystko na koszt programu o celebrytach komercyjnej stacji telewizyjnej, która w zamian mogła pokazać całą uroczystość, włącznie z afterparty. Wzruszyłem ramionami i puściłem do nich oko. Nagły przypadek, chciałem zakomunikować tym wzruszeniem ramion i mrugnięciem. Typowy przypadek nagłej histerii. Alkohol, narkotyki albo i jedno, i drugie. By się upewnić, że zauważyli, ponownie puściłem oko.

— Judith — powiedziałem jak najspokojniej. — Chodź ze mną. Zobaczę, w czym mogę ci pomóc.

Zanim zdążyła zareagować, odwróciłem się i, stawiając duże kroki, poszedłem do gabinetu. Tam położyłem dłonie na ramionach pacjenta:

— Czy może pan na chwilę zająć miejsce w poczekalni? Moja asystentka wypisze panu tymczasem receptę.

ROZDZIAŁ 4

Zza drugiej strony biurka przyglądałem się twarzy Judith Meier, wciąż z plamami. Trudno było określić, czy jej twarz była biała z czerwonymi, czy też czerwona z białymi plamami.

— Jesteś skończony — powtórzyła. Po czym stwierdziła: — Możesz zwijać cały ten interes.

Mówiąc ostatnie słowa, poruszyła nagle głową do tyłu, w stronę drzwi mojego gabinetu, za którymi znajdowała się poczekalnia, a w niej pacjenci.

Oparłem się łokciami o biurko. Czubki palców przycisnąłem do siebie i mocniej przechyliłem się do przodu.

— Judith… — powiedziałem, lecz nie wiedziałem, co dalej. — Judith — kontynuowałem — czy nie jest za wcześnie, żeby wyciągać tak daleko idące wnioski? Być może postawiłem w przypadku Ralpha na początku mylną diagnozę. Do tego się przyznałem. Jutro mam się przecież stawić przed Izbą Lekarską. Ale nigdy świadomie nie…

— Poczekajmy na reakcję Izby Lekarskiej, gdy sama opowiem im całą historię.

Nie spuszczałem z niej wzroku. Próbowałem się uśmiechnąć, lecz czułem się jak wówczas, gdy złamałem szczękę, upadając na rowerze. Dziura na drodze. Roboty drogowe. Postawiono przy nich płot mający ostrzegać zbliżających się rowerzystów, ale jacyś dowcipnisie go usunęli. Na pogotowiu zszyto moją dolną szczękę z górną i przez sześć tygodni nie wolno mi było się odzywać, a jeść mogłem wyłącznie przez słomkę.

— Idziesz tam? — zapytałem jak najspokojniej. — To nie jest raczej przyjęte…

— Nie jest, też mi to powiedzieli. Ale uważają, iż sprawa jest na tyle poważna, że zrobią wyjątek.

Tym razem się uśmiechnąłem. W każdym razie udało mi się ułożyć usta w coś, co przypominało uśmiech. Czułem się jednak, jakbym po raz pierwszy otworzył usta po sześciu tygodniach milczenia.

— Idę na chwilę do mojej asystentki — powiedziałem i wstałem z krzesła. — Przyniosę wszystkie wyniki i teczkę z danymi.

Teraz Judith zaczęła się podnosić.

— Nie wysilaj się. Rozmowa skończona. Zobaczymy się jutro w Izbie Lekarskiej.

— Zaczekaj jedną sekundę. Zaraz wracam. Mam coś, co cię zainteresuje. Coś, o czym nie wiesz.

Nie zaszczycając tym razem pacjentów nawet jednym spojrzeniem, podszedłem do stolika mojej asystentki. Do ucha przyciskała słuchawkę telefonu.

— To jedynie maść czy również krem? — powiedziała do słuchawki.

— Liesbeth — zapytałem — czy mogłabyś…

— Proszę chwilkę poczekać — powiedziała i zakryła słuchawkę dłonią.

— Czy mogłabyś wszystkich pacjentów odesłać do domu? — zapytałem. — A resztę wizyt odwołać telefonicznie? Wymyśl jakiś powód, wszystko jedno jaki. A potem sama idź do domu. Weź wolne na resztę dnia. Muszę coś z Judith… Byłoby dobrze, gdybym z nią nieco dłużej…

— Słyszałeś, jak cię nazwała? Nie możesz jej przecież na to…

— Jeszcze nie ogłuchłem, Liesbeth — przerwałem jej. — Judith jest bardzo zdenerwowana. Nie zdaje sobie sprawy z tego, co mówi. Być może zbyt optymistycznie oceniłem stan zdrowia Ralpha. To wystarczająco przykre. Najpierw… Muszę z nią stąd na chwilę wyjść, dokądś się wybrać, napić kawy w ogródku kawiarni. Ona potrzebuje uwagi, to całkowicie zrozumiałe. Nie chcę tylko, by pacjenci widzieli, jak z nią wychodzę, dlatego odeślij ich jak najszybciej do domu.

Kiedy wróciłem do gabinetu, Judith wciąż siedziała na krześle naprzeciw biurka. Odwróciła twarz w moją stronę. Spojrzała na puste ręce, a potem popatrzyła pytająco na moją twarz.

— Ta teczka leży chyba gdzieś tutaj — powiedziałem.

ROZDZIAŁ 5

Gabinet taki jak mój ma swoje wady. Moi pacjenci wszędzie mnie zapraszają. Uważają, że jestem niemal jednym z nich, z naciskiem na „niemal”. Wernisaże, prezentacje książek, premiery filmów i sztuk teatralnych, nie ma dnia bez kolejnego zaproszenia wpadającego do skrzynki na listy. Nie ma opcji, aby nie iść. W wypadku książki można jeszcze skłamać, że jesteś dopiero w połowie, a nie chcesz się wypowiadać, zanim nie przeczytasz do końca. W wypadku premier teatralnych jest to niemożliwe. Po obejrzeniu coś trzeba na ich temat powiedzieć. Oczekują od ciebie, że coś o nich powiesz. Nigdy nie mów, jak ci się podobały. Przenigdy. Swoje zdanie zachowaj mądrze dla siebie. Przez jakiś czas próbowałem ich zbywać. Mówiłem:

— Było w tym kilka interesujących rzeczy.

Albo pytałem:

— A jak wam się podobało?

Jednak takie zbywanie nie wystarczało. Musiałem powiedzieć, że sztuka była fantastyczna, że byłem wdzięczny, iż mogłem być obecny na tej historycznej premierze.

Premiery filmów odbywają się przeważnie w poniedziałek wieczorem. Po nich również nie możesz od razu iść do domu. Musisz pokazać twarz. Nie możesz zbyt późno wrócić do domu. Wychylasz się z szeregu, bo jesteś jedyną osobą, która rano zaczyna pracę o normalnej porze. Stoisz naprzeciw aktora grającego główną rolę lub reżysera i stwierdzasz, że film był fantastyczny. Inną możliwością jest przymiotnik „wzruszający”. Tak określasz koniec filmu. W ręku trzymasz kieliszek szampana i patrzysz aktorowi albo reżyserowi prosto w oczy. Już zapomniałeś, jak film się skończył, albo mówiąc precyzyjniej, już ci się udało wyprzeć koniec filmu z pamięci. Robisz poważną minę i stwierdzasz:

— Koniec filmu był wzruszający.

I możesz iść do domu.

Nie wiem, co gorsze: sam film albo sztuka teatralna czy też pozostawanie po ich zakończeniu. Z doświadczenia wiem, że łatwiej myśleć o innych rzeczach podczas oglądania filmu niż podczas oglądania sztuki. Podczas przedstawienia jesteś bardziej świadomy swojej obecności. Swojej obecności oraz mijającego czasu. Specjalnie na premiery teatralne kupiłem sobie zegarek ze świecącymi wskazówkami. Podczas przedstawienia coś się dzieje z czasem, choć do tej pory nie udało mi się tego dokładnie zrozumieć. Czas wcale nie stoi w miejscu. Nie, on tężeje. Patrzysz na aktorów i aktorki, na ich ruchy, słuchasz słów wychodzących z ich ust i masz wrażenie, że mieszasz łyżką gęstniejącą substancję. W pewnym momencie łyżka nieruchomieje, utkwiwszy w substancji na sztorc. Dalsze mieszanie staje się niemożliwe. Po raz pierwszy spoglądam na zegarek, oczywiście jak najdyskretniej. Nikt nie chce zostać przyłapany na sprawdzaniu godziny podczas przedstawienia. Podciągam rękaw marynarki lekko do góry. Drapię się w nadgarstek, udając, że mnie swędzi, po czym szybko rzucam okiem na świecące wskazówki. Godzina, którą pokazują, dowodzi za każdym razem, iż czas rzeczywisty i czas w teatrze nie są tymi samymi wielkościami, albo — mówiąc dokładniej — płyną w dwóch różnych, nieprzystających do siebie wymiarach. Wydaje ci się, masz nadzieję, modlisz się o to, żeby upłynęło już pół godziny, a wskazówki twojego zegarka pokazują, że od chwili zgaszenia świateł upłynęło zaledwie dwanaście minut. Podczas przedstawienia nie możesz wzdychać i się niecierpliwić. Wzdychaniem ściągasz na siebie niepotrzebnie uwagę. Ten, kto zbyt głośno wzdycha, rozprasza aktorów. Ale nie można nie wzdychać i się nie niecierpliwić. Największą różnicą pomiędzy filmem a sztuką teatralną jest właśnie to, że nie można z niej wyjść. Podczas filmu da się w ciemności niespostrzeżenie wymknąć. Nawet podczas premiery. „Pewnie idzie do toalety”, myślą ludzie i zaraz o tobie zapominają. Nie zauważają, że już nie wracasz na miejsce. Tak się da. To jest możliwe. Wielokrotnie tak robiłem. Na początku szedłem rzeczywiście do toalety. Ostatnią godzinę filmu spędzałem na sedesie, stękając, jęcząc i przeklinając. Ale też z zadowoleniem. Z zadowoleniem i ulgą. Wszystko lepsze od samego filmu. Później wyspecjalizowałem się w niepostrzeżonym znikaniu. Odprężony, z rękami w kieszeniach szedłem w stronę wyjścia. „Muszę na chwilę odetchnąć świeżym powietrzem”, mówiłem, kiedy kogoś spotkałem. W następnym momencie byłem już na zewnątrz. Ulica, tramwaje, skutery, ludzie. Ludzie o zwykłych twarzach mówiący do siebie zwykłe rzeczy. „Napijemy się jeszcze po jednym kieliszku, czy chcesz już wracać do domu?” zamiast: „Musimy, do cholery, zapobiec temu, by spadek po ojcu trafił w niepowołane ręce, Marto!”. Ile takich zdań jest w stanie znieść człowiek w ciągu półtorej godziny? „Moja córka nie zachowuje się jak kurwa! Ona już nie jest moją córką!”. W filmie jest muzyka. Z roku na rok coraz głośniejsza. Możesz sobie stękać i wzdychać, a nikt tego nie usłyszy. To jest tak jak z bólem. Zaczynasz oddychać coraz szybciej i głębiej. Pies, którego coś boli, dyszy z wywalonym z pyska językiem. Tlen. Chodzi o to, by w miejsce bólu dostarczyć jak najwięcej tlenu. Tlen jest najlepszym środkiem znieczulającym, jaki znamy. Stoję na ulicy. Widzę ludzi. Wdycham świeże powietrze. W wypadku przedstawienia to wszystko nie jest możliwe. Nie ma klauzuli pozwalającej na ucieczkę. Musisz wyjść, jeszcze zanim sztuka się rozpocznie. Tak trzeba, choć nie jest to pozbawione ryzyka. Kiedy już jesteś na ulicy, nachodzą cię nagle kuszące myśli. To, żeby nie wracać, nęci najbardziej. Iść do domu, zdjąć buty, położyć nogi na kanapie, włączyć telewizor i obejrzeć powtórkę filmu klasy B, który oglądałeś już pięć razy. Wszystko lepsze od przedstawienia w teatrze.

Ma to związek z moim zawodem. W moim zawodzie relaks jest warunkiem przeżycia. Cały dzień słyszę i widzę przeróżne rzeczy. Rzeczy, które wieczorem muszę wyrzucić z pamięci. Grzybice. Krwawiące brodawki. Fałdy skóry, pomiędzy którymi panuje zbyt wysoka temperatura. Kobieta ważąca sto pięćdziesiąt kilo, którą musisz zbadać w miejscu, którego miałeś nadzieję już nigdy nie oglądać. Podczas przedstawienia nie da się o tym zapomnieć. Ledwo na sali zgaśnie światło, a już owe rzeczy zaczynają wykorzystywać szansę. „Jest ciemno”, myślą sobie. „Zaraz go dopadniemy!”. Światło dochodzi tylko ze sceny i z jarzących się wskazówek zegarka. Rozpoczyna się czas, który nie ma końca. Wielkie tężenie. Podczas pracy cieszę się na wolny wieczór. Na kolację, piwko albo kieliszek wina; wiadomości w telewizji, film klasy B albo mecz. To dzień pracy z perspektywą. Przypomina on pokój z rozległym widokiem na falujący, pagórkowaty krajobraz, na krańcu którego migocze morze. Natomiast dzień uwieńczony premierą jest jak pokój w hotelu z widokiem na ślepy mur. Taki dzień nie oddycha. Powietrza brak, a okno się zacięło i nie da się go otworzyć. Zaczynam jęczeć już rano, o wpół do dziewiątej, kiedy po raz pierwszy o tym myślę. Przeważnie słyszę co drugie słowo pacjenta, lecz w dniu z widokiem na przedstawienie nie słucham pacjentów w ogóle. Rozważam dziesiątki możliwości ucieczki. Choroba. Grypa. Zatrucie pokarmowe. Członek rodziny, który rzucił się pod pociąg. Myślę o scenie z filmu Misery, w której Kathy Bates za pomocą kilofa miażdży kostki Jamesa Caana. Sam mógłbym sobie coś zrobić. Podczas oblężenia Stalingradu żołnierze po obydwu stronach strzelali sobie w rękę lub w nogę, aby nie wysyłano ich na front. Przyłapanych na gorącym uczynku rozstrzeliwano. Mój pacjent nie przestaje marudzić o niewyraźnym bólu w krzyżu, a jedyne o czym mogę myśleć, są rany postrzałowe. W Meksyku eskadry śmierci żłobią na czubku kuli wgłębienia, aby pocisk wolniej wirował. Kula, która wolniej się obraca, powoduje w ciele więcej uszkodzeń, a czasem wcale z niego nie wychodzi. Myślę o drastycznych metodach, żadnych półśrodkach. Ze złamanym małym palcem u ręki zawsze jeszcze możesz iść, nosząc temblak, na premierę w teatrze. Trzydzieści dziewięć stopni gorączki uważa się za kiepską wymówkę. Nie, ja myślę o innych rzeczach. O nożu do ostryg, który się obsuwa i przecina dłoń na wylot. Ostrze noża wystaje na drugą stronę. Dopiero po jego wyciągnięciu ręka zaczyna krwawić.

Najgorsze są przedstawienia powstałe „w oparciu o improwizację”. Mnóstwo w nich mamrotania oraz luźnych kawałków tekstu „zainspirowanych rzeczywistością”. Aktorzy i aktorki noszą uszyte przez siebie kostiumy. Przedstawienia w oparciu o improwizację trwają przeważnie krócej niż sztuki teatralne z normalnym tekstem, ale to tak samo jak z odczuwalną temperaturą, która może wydawać się dużo wyższa lub niższa od tej, którą pokazuje termometr. Spoglądasz na kostiumy uszyte przez aktorów. Według odczuwalnego czasu minęło już pół godziny, lecz wskazówki twojego zegarka nie kłamią. Przystawiasz go do ucha. Może się zatrzymał? Ale zegarek chodzi na baterie litowe, które wytrzymują półtora roku. Czas płynie bezdźwięcznie. Musisz policzyć do sześćdziesięciu i spojrzeć jeszcze raz.

W wypadku noża do ostryg istnieje ryzyko zakażenia krwi. Zwykli ludzie powinni natychmiast pójść na pogotowie, lecz ja mam wszystko w domu: środki przeciw tężcowi, febrze, żółtaczce typu A. Mam tutaj buteleczki, z których jedna kropla wystarczy, aby na pół dnia stracić przytomność. Jedna kropla więcej i już nigdy jej nie odzyskasz. Psy i koty usypiane są zastrzykiem, ale człowiek może własnoręcznie wychylić czarę z trucizną. Wystarczy kieliszeczek nie większy od kieliszka do wódki. Dziewięćdziesiąt procent wody i dodatków smakowych. Można godnie pożegnać się z rodziną i bliskimi, zażartować po raz ostatni. Często bywałem tego świadkiem. Większość umierających nie traci tej ostatniej okazji, by zażartować, nawet jeśli przez całe życie nie przyłapałeś ich na dowcipie. W większości przypadków widać, iż długo o tym myśleli. Jak gdyby chcieli, by ich w ten sposób wspominano. Ostatnie słowa. Żartobliwe ostatnie słowa. Uważają, że bliskość śmierci wymaga pewnej lekkości. Lecz śmierć nie wymaga niczego. Ona po ciebie przychodzi. Chce, byś z nią poszedł, najchętniej bez zbyt wielkiego sprzeciwu. „Wy też sobie po jednym strzelcie”, mówią i wypijają kieliszek do dna. Po minucie zamykają oczy, w ciągu następnej minuty umierają. Przy ostatnim kieliszku rzadko płyną łzy. Nigdy nie widziałem, żeby ktoś powiedział do żony: „Ciebie kochałem najbardziej, będzie mi cię brakowało, a tobie zapewne mnie”. Nigdy. Lekkość. Żart. Podobnie jest z pogrzebami. Te też muszą być przede wszystkim przyjemne. Trzeba na nich móc śmiać się, pić i przeklinać. W innym wypadku to małomiasteczkowe. Dla artysty największym koszmarem jest małomiasteczkowy pogrzeb. „Tego właśnie życzyłby sobie Henk”, stwierdzają, rozbijając butelkę whisky o trumnę. „Ma być wesoło. Żadnego padołu płaczu, do cholery!”. Wydaje mi się, że radosne pogrzeby weszły w modę jakieś piętnaście lat temu. Różowe trumny, trumny z naturalnego drewna, z wymalowanymi na nich smokami i zębami rekina, trumny z Ikei, trumny plastikowe albo owinięte w worki na śmieci. Najbardziej mi przy tym szkoda dzieci. Tak czy siak jest przykro, gdy w pogrzebie biorą udział dzieci, ale po śmierci artysty zmuszane są one w dodatku do tego, żeby radośnie się zachowywać. Muszą okleić trumnę taty obrazkami albo wierszykami. Mają włożyć mu do trumny jego ulubiony kubek z napisem FUCK YOU! Na później. By zabrał go ze sobą w tamto miejsce, miejsce leżące u kresu jego podróży. By i tam mógł pić kawę ze swojego ulubionego kubka z napisem FUCK YOU! Dzieciom przede wszystkim nie wolno płakać. Ich buzie się wymaluje, dostaną trąbki, baloniki i czapeczki, gdyż najgorętszym życzeniem tatusia było to, żeby dobrze bawiły się na jego pogrzebie. Żeby bawiły się w chowanego pomiędzy grobami. Żeby na zakończenie były lemoniada, tort i wielka misa z tofikami, snickersami i marsami.

Wszyscy chcą zostać pochowani na tym samym cmentarzu — na cmentarzu w zakolu rzeki. Jest na to kolejka oczekujących. Zwykli ludzie, którzy pracują od dziewiątej do piątej, nawet się na tę listę nie dostają. Ponieważ cmentarz leży w zakolu rzeki, pogrzeby, podczas których zmarły przewożony jest łodzią, odbywają się tam nawet cztery razy do roku. Łódź zwiększa szanse na to, że następnego dnia w gazecie umieszczą zdjęcie. Łódź wyrusza z centrum i płynie pod mostami, co dostarcza ładnych widoków. Również i ona przystrojona jest jak podczas święta: kwiaty i wieńce, kobiety i mężczyźni w kolorowych szatach, w czapeczkach. Kobiety ze skrzydłami motyli na plecach, mężczyźni z ufarbowanymi na zielono lub czerwono wąsami. Na przednim pokładzie czterech muzyków z okolicznościowej orkiestry dętej w przebraniu clownów przygrywa wesołą melodię. Wszyscy na tej łodzi, jak i na reszcie łodzi płynących w kondukcie, są już pijani. Zwykli ludzie przyglądają się przepływającej procesji, w przeciwieństwie do ubzdryngolonych bliskich zmarłego, którzy nie zaszczycają zwykłych ludzi nawet jednym spojrzeniem.

Muszę przyznać Ralphowi Meierowi, a może nawet bardziej Judith, że ten pogrzeb był w miarę normalny. Zamiast łodzi zwykły samochód pogrzebowy. Przyszło co najmniej tysiąc osób. Obecne były kamery różnych stacji telewizyjnych. Kiedy karawan wjeżdżał na wysypany żwirem podjazd, wystarczyło, bym cofnął się parę kroków, aby nie wypatrzyła mnie najbliższa rodzina. Judith założyła duże okulary przeciwsłoneczne, a na głowę czarną chustkę w białe groszki. Prawdopodobnie przez tę chustkę przypominała mi tego dnia, jeszcze bardziej niż zwykle, Jacqueline Kennedy, choć nie wydaje mi się, żeby Jacqueline Kennedy w obecności tysiąca osób napluła w twarz nieproszonemu gościowi.

Nie opuściłem cmentarza natychmiast po tym incydencie. Najpierw wróciłem w stronę ogrodzenia, a potem poszedłem jeszcze dalej, aż nad brzeg rzeki. Po wodzie pruła łódź, na rowerze przejechał mężczyzna wykrzykujący przez megafon wskazówki dla wioślarzy. Również dwa łabędzie oraz płynące ich śladem młode wzmacniały wrażenie, że — jak to się mówi — „życie toczy się dalej”. Postałem tam kilka minut, po czym odwróciłem się i udałem z powrotem na cmentarz.

Ponieważ tysiąc osób nie mieściło się w auli, tego dnia przemówienia odbywały się na świeżym powietrzu. Przemawiali burmistrz oraz minister kultury. Koledzy aktorzy oraz reżyserzy przytaczali barwne anegdoty. Od czasu do czasu zabrzmiał śmiech. Stałem na tyłach, w połowie zasłonięty przez krzaki, kilka metrów od wysypanej żwirem ścieżki. Przemówienie wygłosił komik, który sam odgrywał w nim główną rolę, a które wcale nie przypominało przemówienia, lecz próbę kolejnego występu. Ludzie śmiali się, ale był to raczej śmiech niezręczny, jak gdyby obecni uważali występ za bolesny, a nie zabawny. Myślałem o ostatnich chwilach życia Ralpha Meiera w szpitalu przed niecałym tygodniem. Na ruchomym stoliku obok łóżka ustawiono kieliszek ze śmiertelnym koktajlem. Oprócz niego znajdował się tam kubeczek w połowie zjedzonego jogurtu owocowego, w którym jeszcze tkwiła łyżka, poranna gazeta oraz biografia Szekspira, którą Ralph Meier czytał przez ostatnie tygodnie. Spomiędzy kartek nie dalej jak w połowie książki wystawała zakładka. Poprosił, by Judith i ich obaj synowie na chwilę opuścili pokój.

Kiedy wyszli, przywołał mnie gestem.

— Marc — złapał moją rękę, położył na kołdrze i przykrył drugą dłonią. — Chcę ci powiedzieć, że jest mi przykro — powiedział.

Popatrzyłem na jego twarz. Wyglądała dość zdrowo, choć była nieco wychudzona. Tylko kiedy się wiedziało, że zaledwie kilka miesięcy temu była pełna i pucołowata, oczywiste stawało się, że spowodowała to choroba. Jego spojrzenie się wyostrzyło.

Nie przestało mnie to zastanawiać, wielokrotnie byłem tego świadkiem. Ludzie wybierali datę swojej śmierci, a gdy ten dzień nadchodził, nagle rozkwitali. Rozmawiali i śmiali się częściej niż zwykle, jakby mieli nadzieję, że ktoś ich powstrzyma, powie, że to bezsensowne, aby ot tak sobie zakończyć życie.

— Ja nie powinienem… Ja nigdy nie powinienem… — zaczął. — Przykro mi, to ci chciałem powiedzieć.

Nie odezwałem się. Za pomocą odpowiednich lekarstw oraz wyjątkowo nieprzyjemnych zabiegów mógłby przedłużyć swoje życie być może o miesiąc, ale wybrał kieliszek. Godne pożegnanie. Opróżniając kieliszek, nie obarczasz swoich bliskich trudnymi do wyparcia wspomnieniami.

Mimo wszystko było to dziwne: wybrana przez siebie samego śmierć. Wybrany przez siebie dzień. Ręcznik rzucony na ring. Dlaczego nie jutro? Albo za tydzień? Czemu nie wczoraj?

— A jak się czuje… ona? — zapytał. Widziałem jego wahanie, zauważyłem, jak w ostatniej chwili powstrzymał się przed wypowiedzeniem imienia mojej córki. Nie wiem, jak bym się zachował, gdyby Ralph Meier na głos wypowiedział jej imię.

Wzruszyłem ramionami. Przypomniałem sobie zeszłoroczne wakacje w letnim domu.

— Marc — odezwał się. Poczułem, że silniej przyciska moją rękę. Usiłował wzmocnić uścisk, a ja poczułem, jak mało siły mu pozostało. — Czy możesz jej powiedzieć… ode mnie… Czy możesz jej powiedzieć to, co przed chwilą powiedziałem tobie?

Odwróciłem wzrok. Bez wysiłku wyciągnąłem rękę spomiędzy jego dłoni — dłoni, które kiedyś posiadały siłę, by zmuszać innych do robienia rzeczy, których robić nie chcieli. Wbrew ich woli.

— Nie — odpowiedziałem.

ROZDZIAŁ 6

Pół godziny później było po wszystkim. Stałem na korytarzu. Obydwaj synowie zgłodnieli i poszli do kantyny. Judith Meier wróciła z toalety, gdzie pociągnęła szminką usta i podmalowała oczy.

— Cieszę się, że przy tym byłeś — powiedziała.

Przytaknąłem.

— Pięknie odszedł — odparłem.

W takiej chwili wypada tak powiedzieć. Wbrew temu, co myślisz. To tak, jak mówienie o sztuce teatralnej, że była fantastyczna, lub o zakończeniu filmu, że wzruszało.

W naszym kierunku szedł mężczyzna w białym szpitalnym fartuchu. Zatrzymał się tuż przed nami, podał Judith rękę i zapytał:

— Pani Meier?

— Tak — uścisnęła jego dłoń.

— Maasland. Doktor Maasland. Ma pani chwilkę?

Pod pachą trzymał brązową teczkę. Po prawej stronie na górze widniała nalepka, na której mazakiem napisane było „Pan R. Meier”, a pod spodem, małymi drukowanymi literami, nazwa szpitala.

— A pan? — zapytał Maasland. — Jest pan członkiem rodziny?

— Jestem lekarzem pierwszego kontaktu — odparłem i wyciągnąłem do niego rękę. — Marc Schlosser.

Maasland zignorował moją dłoń.

— Doktor Schlosser. To… To nawet dobrze się składa — stwierdził. — Jest kilka rzeczy… — Otworzył teczkę i zaczął ją przeglądać. — Gdzie ja to mam? A tutaj!

Coś w mowie jego ciała sprawiło, że zacząłem mieć się na baczności. Tak jak wszyscy specjaliści nawet nie próbował ukryć swej głębokiej pogardy dla lekarzy pierwszego kontaktu. Czy to chirurg, ginekolog, internista, czy psychiatra, oni wszyscy patrzą na ciebie tym samym wzrokiem. Jakby chcieli zapytać: „Nie chciało ci się dłużej studiować? Byłeś zbyt leniwy, by pouczyć się jeszcze cztery lata? A może bałeś się prawdziwej roboty? My kroimy ludzi. Dostajemy się do ich organów, ich krwiobiegu, mózgu, systemu sterującego całym ciałem. Znamy ludzkie ciało na wylot, jak mechanik silnik samochodu”. Lekarz pierwszego kontaktu może jedynie otworzyć przednią maskę, by następnie z podziwem i zdumieniem pokiwać głową nad takim cudem techniki.

— Wczoraj prześledziliśmy z panem Meierem jeszcze raz całą historię jego choroby — powiedział. — To zwykła procedura w wypadku eutanazji. To nie pan ostatecznie skierował pana Meiera do nas, prawda, panie Schlosser?

Udałem, że się namyślam.

— Tak, zgadza się.

Maasland przejechał palcem po jakiejś kartce w teczce.

— Pytam o to, ponieważ tu jest napisane… tak, tutaj. — Jego palec się zatrzymał. — Wczoraj pan Meier oświadczył nam, że w zeszłym roku w październiku był w pańskim gabinecie.

— Tak, to możliwe. Przychodził do mnie jedynie od czasu do czasu. Kiedy miał jakieś wątpliwości albo po drugą opinię. Byłem… jestem przyjacielem rodziny.

— A dlaczego odwiedził pana w październiku, panie Schlosser?

— W tej chwili nie pamiętam. Musiałbym sprawdzić.

Maasland spojrzał prędko w bok, na Judith, a potem ponownie na mnie.

— Według pana Meiera powiedział mu pan w zeszłym roku, że nie ma powodu do zmartwień, pomimo iż już wtedy miał symptomy choroby.

— Dokładnie tego w tym momencie nie pamiętam. Być może pytał się o to już wtedy. Może coś czuł i chciał jedynie, by go uspokoić.

— Podczas tego badania w październiku pobrał pan kawałek tkanki pana Meiera, czy tak? A następnie przesłał do nas do analizy?

— Na pewno bym to zapamiętał.

— Ja też tak sądzę. Tym bardziej, że pobieranie tkanki nie jest pozbawione ryzyka. W najgorszym wypadku może nawet przyśpieszyć rozwój choroby. Mam nadzieję, że zdaje pan sobie z tego sprawę, panie Schlosser?

Maska silnika. Wolno mi było ją podnieść, ale nie powinienem był dotykać przewodów ani kabli.

— Najdziwniejsze w tym wszystkim jest to, że pan Meier świetnie to sobie przypominał — kontynuował Maasland. — Miał pan przesłać wycinek do badania, a później zawiadomić go telefonicznie o wynikach.

Ralph Meier był martwy. Jego ciało, które tymczasem prawdopodobnie zdążyło mocno ostygnąć, leżało zaledwie kilka metrów od nas, za zielonymi drzwiami, na których przymocowano tabliczkę z napisem CISZA. Nie mogliśmy wejść do środka, by go zapytać, czy nie pomylił czasem daty.

— Przykro mi, ale w tej chwili tego dokładnie nie pamiętam — powtórzyłem.

— Tak czy owak ten wycinek nigdy do nas nie trafił.

Kusiło mnie, żeby powiedzieć: „A widzisz! W przedostatnim dniu życia Ralphowi Meierowi myliły się różne rzeczy, z powodu lekarstw i wycieńczenia”. Jednak nic nie odpowiedziałem.

Wtedy Judith zabrała głos.

— W październiku…

Patrzyłem na nią wraz z Maaslandem, lecz ona spoglądała teraz jedynie na mnie.

— …Ralph martwił się — stwierdziła. — Zaczynał dwa miesiące zdjęć we Włoszech. Miał wyjechać kilka dni później. Powiedział mi, że uważałeś, iż wszystko jest w porządku, ale na wszelki wypadek wysłałeś coś do szpitala. By go uspokoić.

— Nic do nas nigdy nie dotarło — powtórzył Maasland.

— To rzeczywiście bardzo dziwne — odparłem. — Na pewno bym to zapamiętał.

— Dlatego właśnie z panią rozmawiam, pani Meier — powiedział Maasland. — Uważamy sprawę za zbyt poważną, by tak ją pozostawić. Chcemy się nią dogłębniej zająć. Do tego potrzebna jest nam pani zgoda na autopsję.

— O nie, na autopsję? Czy to naprawdę konieczne? — jęknęła Judith.

— Chodzi nam, a zapewne i pani, o to, by uzyskać pewność na temat tego, co się dokładnie zdarzyło. Autopsja może nam wiele wyjaśnić. Może na przykład wykazać, czy tkanka rzeczywiście została pobrana i kiedy. Metody stały się w ostatnich latach dokładniejsze. Gdyby się okazało, że tkanka została pobrana, to jesteśmy w stanie niezwykle dokładnie określić, kiedy to miało po raz pierwszy miejsce. Nie tylko, czy odbyło się to w październiku lub później, ale nawet dokładnie co do dnia.

ROZDZIAŁ 7

Niecałe trzy tygodnie po dniu, w którym Ralph Meier półtora roku wcześniej nieoczekiwanie zjawił się w moim gabinecie, do mojej skrzynki wpadło zaproszenie na premierę Ryszarda II. Gdy otwierałem kopertę, pojawiły się te same objawy, które zwykle czułem w wypadku zaproszeń: suchość w ustach, spowolnienie rytmu serca, ucisk w gałkach ocznych i wrażenie jak ze złego snu, nocnego koszmaru, w którym wjeżdżasz do nowo wybudowanej dzielnicy, skręcasz w lewo, potem w prawo, ale nie możesz znaleźć drogi i już do końca życia zmuszony jesteś po niej błądzić.

— Ralph Meier? Naprawdę? — zapytała Caroline. — Nawet nie wiedziałam, że był twoim pacjentem.

Caroline to moja żona. Nigdy ze mną nie chodzi na premiery ani na prezentacje książek, otwarcia galerii, czy retrospektywy na festiwalach filmowych. Wpada na nich w jeszcze większą panikę niż ja, a ja rzadko naciskam. W pojedynczych przypadkach błagam ją na kolanach, aby mi towarzyszyła, a ona wtedy wie, że sprawa jest poważna i, nie protestując, idzie ze mną. Ale nie nadużywam tego. Błaganie na kolanach pozostawiam sobie na sytuacje krytyczne.

— Ryszard II — przeczytała po otworzeniu zaproszenia. — Właściwie dlaczego nie? Pójdę z tobą.

Siedzieliśmy przy śniadaniu w kuchni. Nasze obie córki poszły już do szkoły. Młodsza, Lisa, do podstawówki za rogiem, Julia na rowerze do gimnazjum. Za dziesięć minut miał przyjść mój pierwszy pacjent.

— Szekspir to co najmniej trzy godziny — odparłem.

— Ale z Ralphem Meierem. Nigdy jeszcze nie widziałam go na żywo.

Miała rozmarzony wzrok, wymawiając nazwisko aktora.

— O co ci chodzi? — zapytała. — Przyznam, że kobietom miło na niego patrzeć, wtedy trzy godziny wcale się nie dłużą.

I tak oto trzy tygodnie później wybraliśmy się do teatru na premierę Ryszarda II. Nie po raz pierwszy szedłem na sztukę Szekspira. Widziałem ich już z dziesięć. Poskromienie złośnicy, w którym wszystkie męskie role odgrywane były przez kobiety. Kupca weneckiego z aktorami w pieluchach, a aktorkami w workach na śmieci i reklamówkami z supermarketu na głowach, Hamleta z aktorami z Downem, maszynami napędzanymi przez wiatr i (martwą) gęsią, której na scenie odrąbano łeb. Króla Leara z byłymi narkomanami oraz dziećmi z Zimbabwe, Romea i Julię w nigdy niewykończonej tubie metra, gdzie po ścianach spływała woda ze ścieków, na której wyświetlano zdjęcia z obozów koncentracyjnych. Makbeta, w którym wszystkie role grali nadzy mężczyźni, a ich jedynym ubraniem były sznurówki przeciągnięte pomiędzy pośladkami. Z ich brodawek zwisały kajdanki i ciężarki, z taśmy dochodziły odgłosy ostrzału moździerzowego, piosenki Radiohead oraz wiersze Radovana Karadżicia. Nie tylko trudno było patrzeć na to, w jaki sposób kajdanki oraz ciężarki przyczepione zostały do brodawek aktorów, ale znowu chodziło przede wszystkim o przemijanie czasu. Pamiętam opóźnienia na lotniskach, długaśne, rozciągające się na pół dnia lub więcej, które zdawały się mijać dziesięć razy szybciej niż te przedstawienia.

Jednak w Ryszardzie II aktorzy nosili kostiumy z epoki. Scenografia możliwie wiernie przedstawiała zamkową salę. Kiedy Ralph Meier wszedł na scenę, zdarzyło się coś wyjątkowego. Na zwyczajnie milczącej widowni, na której było po prostu cicho, zapadła niemal grobowa cisza. Aż do pierwszych słów Ryszarda wszyscy wstrzymali oddech. Popatrzyłem w bok, na Caroline, lecz jej uwaga skoncentrowana była wyłącznie na tym, co się działo na scenie. Na jej policzkach pojawiły się rumieńce. Trzy godziny później staliśmy w foyer z kieliszkami szampana. Wkoło nas przeciskali się mężczyźni w granatowych marynarkach i kobiety w sukniach po kostki, obwieszone biżuterią: bransoletkami, łańcuszkami i pierścionkami. W kącie foyer grali skrzypkowie.

— Zbieramy się już…? — Popatrzyłem na zegarek, jak zdałem sobie sprawę, po raz pierwszy tego wieczoru.

— Ach, Isis może jeszcze trochę poczekać — stwierdziła Caroline. — Wypijmy jeszcze po kieliszku.

Isis była opiekunką naszej córki. Miała szesnaście lat i rodzice nie pozwalali jej zbyt późno wracać do domu. Julia miała trzynaście, a Lisa jedenaście lat. Za rok, dwa moglibyśmy naszą młodszą córkę zostawić pod opieką starszej siostry, ale wtedy jeszcze nie.

Gdy wracałem z baru z dwoma kieliszkami szampana, ujrzałem w odległości dziesięciu metrów od nas wystającą ponad inne głowy twarz Ralpha Meiera. Pozdrawiała na prawo i lewo. Uśmiechała się, tak jak uśmiecha się twarz przyzwyczajona do odbierania gratulacji.

— Jest tam — powiedziałem — zaraz mu cię przedstawię.

— Gdzie?

Moja żona jest ode mnie niższa o głowę i nie widziała twarzy Meiera. Poprawiła podpięte do góry włosy i otrzepała bluzkę z nieistniejących okruchów i paprochów.

— Marc! — Meier uścisnął moją rękę. Uścisk jego dłoni był silny, jakby chciał pokazać, że użył najwyżej dziesięć procent swej mocy. Odwrócił się do Caroline:

— A to twoja żona? No, nie skłamałeś ani słowa!

Złapał jej dłoń, pochylił się i złożył na niej pocałunek. Następnie obrócił się nieco i położył rękę na ramieniu kobiety, której obecności do tej pory nie zauważyliśmy, gdyż postać Meiera całkowicie ją przesłaniała. Wyszła teraz niemal dosłownie z jego cienia i wyciągnęła rękę.

— Judith — przedstawiła się, po czym uścisnęła dłoń Caroline, a następnie moją.

Dopiero dużo później, kiedy zobaczyłem ją po raz pierwszy, będąc sam, zrozumiałem, że Judith Meier wcale nie była niska. Ona wydawała się niska na tle męża, tak jak wioska u stóp góry. Lecz tego wieczoru w foyer teatru przenosiłem wzrok z Ralpha na Judith i z Judith na Ralpha, myśląc o rzeczach, które często przychodziły mi do głowy, kiedy widziałem małżeństwa po raz pierwszy razem.

— I jak wam się podobało? — zapytała Judith bardziej Caroline niż mnie.

— To było fantastyczne doświadczenie! — odparła Caroline.

— Może powinienem na chwilę odejść, żebyś mogła powiedzieć, co naprawdę sądzisz — zaproponował Ralph.

Zagrzmiał głębokim śmiechem. Kilka osób odwróciło głowę w jego stronę i również zaczęło się śmiać.

Jak już opowiadałem, czasem muszę poprosić pacjentów, aby się rozebrali, ale jedynie wtedy, gdy wszystkie inne możliwości zostały już wyczerpane. Nie licząc kilku wyjątków, moimi pacjentami są pary małżeńskie. Spoglądam na ich nagie ciała i te obrazy nasuwam na siebie. Widzę, jak się do siebie zbliżają. Widzę usta, wargi przyciskające inne wargi, ręce, palce, które dotykają, paznokcie na skrawku gołej skóry. Czasem w ciemności, często nie. Są osoby, które bez skrępowania zostawiają zapalone światło. Widziałem ich ciała i wiem, że w większości wypadków lepiej światła nie zapalać. Oglądam ich stopy, kostki, kolana, uda, a potem wyżej, okolicę pępka, klatki piersiowej lub piersi, szyję. Genitalia przeważnie omijam, a właściwie patrzę na nie, jak się patrzy na rozjechane na asfalcie zwierzę. Moje spojrzenie zahacza o nie niby naderwany paznokieć o nitkę ubrania — nic więcej. A jeszcze nie wspomniałem o tylnej stronie ciał. Tyły pacjentów to oddzielna historia. Pośladki mogą, w zależności od ich formy lub jej braku, wywołać ślepą wściekłość albo rozczulić. Nienazwane miejsce, w którym wgłębienie oddzielające pośladki przechodzi w kręgosłup. Kręgosłup. Łopatki. Granica włosów na karku. Z tyłu ciała jest więcej nieokreślonych miejsc niż z przodu. Na tylnej stronie księżyca kapsuła kosmiczna i lądownik księżycowy tracą kontakt z centrum lotu. Robię zainteresowaną minę. „Boli panią również wtedy, gdy leży pani na boku?”, pytam, myśląc o małżeństwach obmacujących się z tyłu. Chcę to mieć już za sobą, chcę, żeby się ubrali, abym mógł spoglądać jedynie na ich gadające głowy. Jednak ciał nigdy nie zapominam. Łączę jedną głowę z drugą, łączę ze sobą ciała. Pozwalam im się ze sobą splątać. Sapiąca głowa zbliża się do innej głowy. Języki wpychane są w usta i zataczają w nich badawczo kręgi. W dużych miastach są ulice, do których przez wysoką zabudowę prawie nie dociera światło. Pomiędzy płytami chodnika rośnie mech lub prawie martwa trawa. Jest tam zimno i wilgotno lub, przeciwnie, gorąco i duszno. Wszędzie są małe muszki lub całe chmary komarów. „Wystarczy, proszę się ubrać. Co słychać u pani męża? U pana żony?”.

Spoglądałem na Ralpha Meiera, a następnie na Judith. Jak już mówiłem, ona nie była niska, ona była zbyt niska w porównaniu do niego. Myślałem o tych rzeczach, które ludzie robią ze sobą w ciemnościach. Patrzyłem na rękę Ralpha trzymającą kieliszek szampana. Prawdę mówiąc to cud, że nie pękł w jego dłoni.

I wtedy nagle nadeszła ta chwila, chwila, do której później jeszcze wielokrotnie wracałem myślami. Chwila, która powinna mnie była ostrzec.

Judith złapała Caroline za łokieć, by ją komuś przedstawić. Jakiejś kobiecie, której twarz ledwo zapamiętałem, zapewne aktorce z Ryszarda II. Caroline stanęła tyłem do mnie i Ralpha.

— Ja nie nudziłem się w każdym razie nawet przez jedną sekundę — powiedziałem do Ralpha. — To niesłychane, że i tego w końcu udało mi się doświadczyć.

Dopiero po sekundzie czy dwóch zdałem sobie sprawę z tego, że Ralph Meier już mnie nie słucha. Nawet na mnie nie spoglądał, a ja nie musiałem śledzić jego wzroku, by wiedzieć, za kim podąża.

Coś się też stało z samym jego spojrzeniem, z jego oczami. Kiedy wzrokiem mierzył Caroline z tyłu od stóp do głów, jego oczy zaszły mgłą. W filmach przyrodniczych widać to nieraz u ptaków drapieżnych, które z dużej wysokości lub z gałęzi drzewa wypatrzyły mysz lub inny smakowity kąsek. W ten sam sposób Ralph Meier patrzył na ciało mojej żony: jak na coś pysznego, na widok czego zbierała mu się ślinka. Jego usta się poruszyły. Wargi się rozchyliły, szczęki pocierały jedna o drugą, wydawało mi się nawet, że usłyszałem zgrzyt zębów. W końcu wymknęło mu się westchnienie. Ralph Meier widział coś apetycznego, cieszył się z góry na potrawę, którą — jeśli tylko nadarzy się ku temu okazja — pożre w kilku kęsach.

Najbardziej uderzające było chyba to, że wcale się tego nie wstydził, tak jakbym nie stał obok niego. Równie dobrze mógł rozpiąć rozporek i mnie obsikać. Nie zrobiłoby to właściwie żadnej różnicy.

I wtedy, w jednej chwili, stał się ponownie sobą, jakby ktoś, jakiś hipnotyzer, nagle pstryknął palcami i wyprowadził go z hipnozy.

— Marc — powiedział i popatrzył na mnie, jakby ujrzał mnie po raz pierwszy. Spojrzał na pusty kieliszek, który trzymał w ręce, i zapytał: — Jak myślisz, napijemy się jeszcze po jednym?

Później tego wieczoru opowiedziałem o tym Caroline. Właśnie zdjęła gumkę i potrząsała włosami, by je rozpuścić. Wyglądała raczej na rozbawioną niż wstrząśniętą.

— Naprawdę? — upewniała się. — Jak patrzył? Możesz to jeszcze raz dokładnie opisać?

— Jak się patrzy na smakowity kąsek — odpowiedziałem.

— I co z tego? Przecież ja jestem smakowitym kąskiem, prawda? A może uważasz, że nie?

— Ależ proszę cię, Caroline! Nie wiem, jak mam to dobitniej wyrazić… Mnie wydało się to… obrzydliwe.

— Kochanie, ale przecież nie ma nic obrzydliwego w tym, jak mężczyźni patrzą na kobiety lub, odwrotnie, kobiety na mężczyzn! Ralph Meier to po prostu kobieciarz, to po nim widać. Dla jego żony to może nie jest zbyt przyjemne, ale cóż, w końcu sama go wybrała. Przecież kobieta od razu widzi, z jakim typem mężczyzny się związała.

— On zupełnie nie przejmował się tym, że stałem obok niego.

Caroline odwróciła się, przysunęła w moją stronę, aby się przytulić, i położyła mi dłoń na piersi.

— Ty chyba nie jesteś zazdrosny? Bo mówisz tak, jak zazdrosny mąż.

— Nie jestem zazdrosny! Zdaję sobie sprawę z tego, jak mężczyźni patrzą na kobiety, ale to nie było normalne. To było… obrzydliwe. Nie potrafię tego inaczej określić.

— Mój kochany zazdrośniku! — powiedziała Caroline.

ROZDZIAŁ 8

W gabinecie lekarskim taki jak mój chodzi o to, by norm medycznych, czyli tego, co ściśle biorąc jest pod względem zdrowotnym dopuszczalne, nie brać zbyt dosłownie. W wolnych zawodach nadużycia są częściej regułą niż wyjątkiem. Wszyscy moi pacjenci razem wzięci wypełniają tygodniowo dziesięć kontenerów na szkło. Mógłbym powiedzieć im prawdę: dopuszczalna norma to dwa do trzech kieliszków dziennie, dwa w wypadku kobiet, trzy w wypadku mężczyzn, ale tej prawdy nikt nie chce słuchać. Naciskam opuszkami palców na wątrobę, sprawdzam jej twardość. „Ile kieliszków alkoholu pije pan/pani dziennie?”, pytam. Mnie nie oszukają. Alkohol przenika przez skórę. „Piwko przed kolacją, a potem jeszcze najwyżej pół butelki wina”, odpowiadają. Alkohol ucieka przez pory i wyparowuje tuż nad powierzchnią skóry. Mam dobry węch. Czuję, co pacjent wypił poprzedniego wieczoru. Malarzy i rzeźbiarzy czuć zbożową i jałowcówką, a pisarzy i aktorów piwem i wódką. Oddech pisarek i aktorek zionie kwaśnym odorem taniego chardonnay z lodem. Choć zasłaniają usta dłonią, to nie udaje im się opanować odbijania. Mogę oczywiście coś na ten temat powiedzieć. Mogę spróbować skłonić pacjentów, by — jak to się mówi — wyłożyli karty na stół. „Chyba pani żartuje: piwko i pół butelki wina?”. Zmieniliby wtedy lekarza, tak jak zmienili poprzedniego, który podobnie jak ja naciskał palcem na ich wątrobę, lecz który, czując to samo co ja, powiedział im prawdę. „Jeśli pan nie zmieni nawyków, to w ciągu roku pańska wątroba pęknie. Umieranie jest wtedy wyjątkowo bolesne. Wątroba nie jest w stanie oczyszczać organizmu z toksyn, które są w nim rozprowadzane. Gromadzą się one wokół kostek nóg, w komorach serca, w białku oka. Białko zabarwia się na żółto, a następnie na szaro. Części wątroby obumierają, a jej pęknięcie to ostatni etap. Pacjenci zmieniają lekarza i przychodzą do mnie. Ktoś — jakiś dobry przyjaciel czy przyjaciółka, może kolega — powiedział im o lekarzu, który nie bierze zbyt dosłownie reguł określających dopuszczalną ilość spożywanego codziennie alkoholu. „Ach, ta dopuszczalna liczba kieliszków na dobę jest relatywna”, mówię, „W końcu żyje się raz. Zdrowe życie to jeden z największych powodów do stresu. Proszę się wokół siebie rozejrzeć. Tylu artystów dożyło osiemdziesięciu lat, mimo iż zawsze prowadzili rozpasane życie”. Zauważam, że moi nowi pacjenci zaczynają się rozluźniać. Na ich twarzach pojawia się uśmiech. Mówię im to, co chcą usłyszeć. Rzucam jakieś nazwisko, na przykład: „Pablo Picasso”. Pablo Picasso też nie odmawiał sobie alkoholu. Wypowiedzenie jakiegoś nazwiska służy dwóm celom. Dzięki temu, że stawiam pacjentów w jednym szeregu ze znanym na całym świecie artystą, czują się oni przez chwilę Pablem Picassem. Mógłbym to też inaczej sformułować: „Jest pan większym pijakiem niż Pablo Picasso, lecz nie dysponuje pan nawet jedną dziesiątą jego talentu. Prawdę mówiąc to marnotrawstwo. Marnotrawstwo alkoholu oczywiście”. Ale nie mówię tego, a inne nazwiska przemilczam, nazwiska geniuszy, którzy zapili się na śmierć. W ostatnim dniu życia Dylan Thomas wrócił pod wieczór do swojego pokoju w hotelu Chelsea w Nowym Jorku. „I’ve had eighteen straight whiskies, I think that is the record”¹, powiedział do żony, po czym stracił przytomność. Sekcja wykazała, że jego wątroba była czterokrotnie większa od wątroby, którą można by uznać za zdrową. Nie wspominam o Charlesie Bukowskim, o Paulu Gauguinie, o Janis Joplin. Chodzi o to, jak się żyje. Kto potrafi cieszyć się życiem, ten żyje dłużej niż malkontenci, jedzący wyłącznie roślinki i popijający ekologiczny jogurt. Opowiadam im o wegetarianach cierpiących na śmiertelne choroby układu trawiennego, o abstynentach umierających przed trzydziestym rokiem życia na zawał serca, fanatycznych przeciwnikach palenia, u których wykryto raka płuc. „Proszę pomyśleć o krajach śródziemnomorskich”, mówię. „Od wieków pije się tam wino, a ludzie są zdrowsi niż w naszej szerokości geograficznej”. Są kraje i narody, które świadomie przemilczam. Nie opowiadam o średniej życia chlających wódkę Rosjan. „Ten, kto nie cieszy się życiem, długo nie pożyje”, stwierdzam. „Wie pan, dlaczego Szkoci nigdy nie zapadają na grypę? Nie? To ja panu powiem…”. W tej chwili już prawie przekonałem nowego pacjenta do siebie. Wymieniam z pamięci marki whisky: Glenfiddich, Glencairn, Glencadam, aż w końcu dochodzę do decydującego momentu rozmowy. Daję do zrozumienia, że ja również nie stronię od kieliszka, że jestem jak oni, że jestem jednym z nich. Oczywiście nie całkiem, znam w końcu swoje miejsce, nie jestem przecież artystą. Jestem zaledwie prostym lekarzem pierwszego kontaktu, ale za to takim, który jakość życia przedkłada nad zdrowy w stu procentach organizm.

Do mojego gabinetu przychodzi była pani wiceminister ważąca sto pięćdziesiąt kilo. Była pani wiceminister ds. kultury, z którą wymieniam się przepisami, czego właściwie nie powinienem robić. „Brakuje mi nieraz powietrza, panie doktorze”, dyszy, opadając na krzesło po przeciwnej stronie biurka. Proszę ją, by rozpięła bluzkę i odkryła plecy, i biorę do ręki stetoskop. Dźwięki dochodzące z otyłego ciała są inne od dźwięków wydawanych przez ciało, w którym organy mają wystarczająco dużo miejsca. W otyłym ciele wszystkie narządy muszą ciężej pracować, toczą walkę o swoje terytorium, walkę z góry przegraną. Tłuszcz jest wszędzie, otacza je ze wszystkich stron. Nasłuchuję przez stetoskop. Osłuchuję płuca, które przy każdym wdechu zmuszone są odpychać tłuszcz na boki. „Proszę powoli wypuścić powietrze”, mówię i słyszę, jak tłuszcz powraca na swoje miejsce. Serce nie bije, lecz łomocze, robi nadgodziny, musi na czas przepompować krew do każdego zakątka ciała. Ale tłuszcz otacza również żyły. „Proszę powoli wciągnąć powietrze”, mówię. Tłuszcz się opiera, ustępuje jeszcze tylko wtedy, gdy płuca próbują napełnić się powietrzem, lecz zdobytego terytorium już nie oddaje. To walka o setne części milimetra. Niezauważalnie dla oka, tłuszcz przygotowuje się do ostatecznej ofensywy. Przesuwam stetoskop z pleców do przodu. Pomiędzy piersiami wiceminister lśni wąska strużka potu, niby oglądany z daleka wodospad wysoko na zboczu góry. Na same piersi próbuję nie patrzeć. Zawsze nachodzą mnie nieodpowiednie myśli. Nie mogę temu zapobiec. Myślę o jej mężu, który jest przez większą część roku bezrobotnym „dramaturgiem”. Myślę o tym, kto na kim leży. Najpierw on leży na niej, ale nie może się niczego złapać. Osuwa się z niej, niby z łóżka wodnego do połowy napełnionego wodą lub z kiepsko napompowanej poduszki pneumatycznej. Albo, przeciwnie, zbyt głęboko się w nią zapada. Wbija palce w ciało, przydałyby mu się właściwie haki i liny. „Co ty próbujesz zrobić?”, dyszy żona i spycha go z siebie. Teraz on leży pod nią. Myślę o piersiach zwisających nad jego twarzą, które powoli się zniżają. Najpierw następuje całkowite zaćmienie słońca, światło gaśnie, a następnie zaczyna brakować powietrza. „Dramaturg” coś tam jeszcze krzyczy, ale każdy dźwięk tłumiony jest przez piersi całkowicie przykrywające mu twarz. Są zbyt gorące i już trochę zwilgotniałe. Fioletowy sutek wielkości talerzyka deserowego zatyka mu usta i nozdrza. W tym momencie, pod ciężarem stupięćdziesięciokilogramowego ciała żony, z suchym trzaskiem pęka mu pierwsze żebro. Ona tego nie zauważa, łapie go za penis i wpycha go sobie do środka. Ponieważ i tam wszystko jest tłuste, trwa to chwilę, zanim upewni się, że rzeczywiście w niej tkwi. Tymczasem łamie się więcej żeber. To tak, jak w wypadku dziesięciopiętrowego budynku, którego plan wykonawca niedokładnie przestudiował. Budowlańcy biorą się do burzenia ściany na parterze. Najpierw powstają pęknięcia, potem cała konstrukcja zaczyna się chwiać, aż w końcu budynek się wali. Ona wylizuje mu językiem ucho, a on czuje, jakby język bernardyna wypełniał mu całkowicie małżowinę. „Proszę jeszcze raz wypuścić powietrze”, mówię. „Co słychać u pani męża? Znalazł znowu pracę?”. Mógłbym jej uświadomić, że długo tak nie pociągnie. Nie tylko narządom brakuje miejsca, również stawy są przeciążone. Wszystko zostaje zniszczone: rzepki, więzadła piętowo-skokowe, stawy biodrowe. Można to porównać do przeciążonej ciężarówki. Podczas zjazdu z góry przegrzewają się hamulce, przyczepa się przekręca, ciężarówka przebija barierkę i spada w przepaść. Lecz ja otwieram szufladę biurka i wyciągam przepis na karczek ze śliwkami w czerwonym winie. To przepis, który wyciąłem z czasopisma. Była pani wiceminister lubi gotować. To jej jedyne hobby, nic innego jej nie interesuje. Wcześniej czy później zakucharzy się na śmierć. Umrze, wpadając twarzą do garnka.

Ralph Meier był również zbyt otyły, chociaż w inny sposób, można by powiedzieć, że bardziej „naturalny”. Rozmiar jego ciała wprowadzał początkowo w błąd. Sadło otulało jego ciało niby zbyt luźny płaszcz. Ale już podczas jego pierwszej wizyty w moim gabinecie słyszałem dźwięki, które rzadko słyszę w wypadku osób zdrowych. Przystawiłem stetoskop do jego obnażonych pleców. Po pierwsze, jego oddech brzmiał ciężko, jakby powietrze, którego i tak ledwo wystarczało, trzeba było wyciągać wiadrem ze zbyt głębokiej studni. W uderzeniach serca pobrzmiewało echo, jak podczas bicia dzwonu. A niżej, w jego trzewiach pod żołądkiem przelewało się coś i gulgotało. Lubił skorupiaki i ptactwo, o czym później przekonałem się na własne oczy. Niewielkie ptaki: przepiórki, kuropatwy. Rozrywał kosteczki i wsadzał je sobie do ust. Wysysał kręgi szyjne, zgniatał zębami kostki kręgosłupa, by wyciągnąć z nich ostatni soki. „Gram co wieczór, a po południu mam próby do nowego przedstawienia”, stwierdził. „Tak dłużej nie dam rady”. Przyznał, że moje nazwisko podał mu kolega, który od lat był moim pacjentem. Ten opowiedział mu o tabletkach, o tym, z jaką łatwością wypisuję recepty na owe tabletki: benzedrynę, amfetaminę, speed. To w zasadzie nic więcej, tylko różne nazwy tej samej substancji. Akcja serca przyspiesza, źrenice i naczynia krwionośne się rozszerzają. Przez kilka godzin jesteśmy w stanie wziąć więcej na swoje barki.

Rzeczywiście można powiedzieć, że „łatwo” przepisuję niektóre lekarstwa. To prawda. Dlaczego ktoś ma nie spać przez pół nocy, gdy już po jednym miligramie lorazepamu zapada w głęboki sen. To lekarstwa, które poprawiają jakość życia. Niektórzy koledzy ostrzegają pacjentów przed ich uzależniającym działaniem. Najpierw wypisują komuś receptę na valium, a następnym razem, gdy poprosi ich o kolejną, robią z tego problem. Ja mam na ten temat inne zdanie. Niektórzy potrzebują kopniaka, inni głowy, która przez kilka godzin mniej myśli. Piękno tych lekarstw leży w ich prostocie. Po pięciu miligramach valium stajesz się naprawdę spokojniejszy, a zaledwie trzy miligramy benzedryny wystarczą, by szaleć po mieście do piątej rano. Jeszcze inny boi się sklepów i zagadywania dziewcząt. Po dwutygodniowym przyjmowaniu seroxatu przychodzi do domu z dwunastoma koszulami Hugo Bossa, lampką na biurko zaprojektowaną przez Alana Setscoe i pięcioma parami spodni marki G-Star RAW. Po trzech tygodniach zagaduje wszystkie dziewczyny w dyskotece. Nie jedną czy dwie, ale wszystkie. Nie daje się odstraszyć przez głupie chichotanie, czy bezpośredniego kosza. Na chichotanie i odrzucenie nie ma czasu. „Noc jest jeszcze młoda”, to hasło dla frajerów z pryszczami, którzy po siedmiu godzinach wystawania z piwem w ręku wracają do domu sami. Dzięki seroxatowi zdaje sobie sprawę, że noc wcale nie jest taka młoda, ona właśnie się zaczęła. Im wcześniej on zacznie, tym dłużej ona potrwa. Znalazł idealne zdanie, by rozpocząć znajomość, a właściwie już się nie przejmuje pierwszymi zdaniami, bo wszystkie są idealne. Przede wszystkim dlatego, że po trzydziestu sekundach je zapomina. Są wyjątkowo proste: „Świetnie wyglądasz”, mówi do dziewczyny, która ładnie wygląda. „Czy istnieje też pan Mulder?”, pyta kobietę, która przedstawiła się jako Esther Mulder. „Wcześniej takie zdania nie przechodziły mi przez gardło”, wyznaje pacjent zażywający seroxat. „Idziemy do mnie czy do ciebie?”, „Twoje oczy są najpiękniejsze, kiedy się uśmiechasz”, „Jeśli wyjdziemy teraz razem, to coś jeszcze będziemy mieć z tej nocy”, „Mogę cię tu dotknąć, czy uznasz, że jestem obleśny?”, „Po pięciu minutach miałem wrażenie, że znamy się od lat. Wymawianie tych zdań daje poczucie”, nie mógł znaleźć na to innego określenia, „wolności”. Prostota, to właśnie o nią chodzi. Prostotą jest powiedzieć do pięknej kobiety, iż jest piękna. Nie mówi się: „Wiesz, że jesteś bardzo piękna?”. Piękna kobieta o tym wie. „Wiesz, że jesteś bardzo piękna?”, mówi się z reguły wyłącznie do brzydkiej kobiety, do kobiety, która tego jeszcze nigdy nie słyszała, do kobiety, której tego jeszcze nikt nigdy nie powiedział. Jej wdzięczność nie będzie znała granic. Później tego wieczoru zaakceptuje wszystko: brudnego, niedomytego kutasa na twarzy, opryskującego ją — jej pępek, usta, powieki — starym, zbieranym od miesięcy nasieniem. Nasieniem żółtym jak pożółkłe kartki książki, której nikt nie chciał czytać i dlatego leżała pozostawiona w słońcu obok leżaka. Wstrętnym, bezwartościowym nasieniem, które czuć, jak do połowy wypróżnioną buteleczkę actimelu, zapomnianą w głębi lodówki. Z drugiej strony zdarza się, że — albo mówiąc inaczej — właściwie można być niemal pewnym, że piękna kobieta rzadko słyszała, jak bardzo jest piękna, że żaden z obecnych na imprezie mężczyzn nie śmiał jej tego jeszcze powiedzieć. Na to skarżą się między sobą piękne kobiety: ich uroda jest tak oczywista, jak w wypadku Mona Lisy, Akropolu, czy Wielkiego Kanionu oglądanego z punktu widokowego Grandview Point. Dla pięknych kobiet brakuje nam słów. Rozmawiając, omijamy ich urodę, która odbiera nam mowę, zatyka nas. „Jadłaś ostatnio w jakiejś dobrej restauracji”, pytają usta. „Masz jakieś plany na wakacje?”. Piękna kobieta udziela zwykłych odpowiedzi. Na początku jest nawet zadowolona, że ktoś ją tak zwyczajnie zagaduje, nawiązuje codzienną rozmowę. Tak zwyczajnie. Tak normalnie. Jakby wcale nie była piękną kobietą, lecz człowiekiem, tak jak reszta. Lecz z upływem czasu coś zaczyna uwierać, bo jest to jednak dziwne. Piękna kobieta obnosi swoją urodę jak pióropusz na głowie. To dziwne, jeśli nikt w rozmowie nie zwróci na niego uwagi.

— Masz piękną żonę — oznajmił Ralph Meier, gdy tylko nadarzyła się okazja.

Siedział po drugiej stronie biurka i przynajmniej nie owijał niczego w bawełnę. Było to podczas jego drugiej wizyty, niecały tydzień po premierze Ryszarda II. Ponownie zjawił się niezapowiedzianie, nie umawiając się wcześniej, w moim gabinecie. „Mogę wejść na chwilkę? To potrwa minutę”, powiedział do mojej asystentki.

Początkowo myślałem, że przyszedł po nową receptę na tabletki, lecz o tabletkach podczas drugiej wizyty nie wspomniał nawet jednym słowem.

— Przechodziłem w pobliżu — oznajmił. — Pomyślałem, że zapytam cię osobiście.

— Tak?

Próbowałem patrzeć jak najbardziej neutralnie, lecz nie mogłem nic na to poradzić, nie mogłem się powstrzymać, aby nie myśleć cały czas o jego spojrzeniu, którym mierzył moją żonę od stóp do głów.

— W przyszłą sobotę wydajemy przyjęcie — powiedział. — U nas w domu, a jeśli pogoda dopisze, w naszym ogrodzie. Chciałbym cię zaprosić wraz z żoną.

Popatrzyłem na niego, zastanawiając się, czy zaprosiłby nas również wtedy, gdybym miał inną żonę, nie Caroline? Mniej atrakcyjną?

— Przyjęcie? — zapytałem.

— Judith i ja. W przyszłą sobotę będziemy ze sobą już dwadzieścia lat — potrząsnął głową. — Dwadzieścia lat! Niewiarygodne, jak ten czas leci!

Z ang.: „Wypiłem osiemnaście kieliszków czystej whisky. To chyba rekord”. [wróć]

ROZDZIAŁ 9

— On nie zasypia gruszek w popiele. Idzie wprost do celu.

Siedzieliśmy przy stole w kuchni. Zmywarka do naczyń bulgotała. Lisa już spała, Julia odrabiała lekcje w swoim pokoju. Caroline rozlała resztkę wina do kieliszków.

— Marc, proszę cię! — powiedziała. — On cię po prostu lubi. Nie doszukuj się we wszystkim jakiś podtekstów.

— Lubi mnie! On wcale mnie nie lubi. On lubi ciebie. Powiedział mi dosłownie: „Masz świetną żonę, Marc!”. I tak się właśnie na ciebie patrzył w teatrze, tak jak mężczyzna patrzy na świetną kobietę. Nie rozśmieszaj mnie, proszę!

Caroline napiła się wina i popatrzyła na mnie, trzymając głowę lekko przekrzywioną. Z jej oczu można było wyczytać, że bawiło ją nagłe zainteresowanie znanego aktora Ralpha Meiera. Nie mogłem jej tego przecież brać za złe. Prawdę mówiąc, mnie też ono bawiło. Bawiło mnie w każdym razie bardziej niż sytuacja, w której znany aktor nie zwróciłby w ogóle uwagi na moją żonę. Lecz nagle przypomniałem sobie jego obleśne spojrzenie, spojrzenie drapieżnego ptaka. Nie, to nie było jedynie zabawne.

— Myślisz, że zaprosił nas na przyjęcie, bo ja mu się podobam — stwierdziła Caroline. — Ale to nie jest logiczne. Na premierę też nas zaprosił, a przecież wtedy jeszcze mnie nie znał.

Muszę przyznać, że miała rację. Ale zaproszenie na premierę to jednak coś innego niż zaproszenie na przyjęcie u kogoś w domu.

— Odwróćmy sytuację — odparłem. — Za miesiąc obchodzisz urodziny. Czy zaprosiłabyś na nie Ralpha Meiera?

— No… — Caroline popatrzyła na mnie zaczepnie. — No dobra, nie, raczej nie. Masz rację. Ale uważam, że nie powinieneś tak szybko doszukiwać się drugiego dna. Może po prostu nas lubi, nas oboje. To przecież możliwe? Po premierze rozmawiałam z jego żoną. Z niektórymi osobami znajduje się natychmiast wspólny język i tak było właśnie z Judith. Kto wie, może to ona wspomniała Ralphowi, żeby nas oboje zaprosił.

Judith. Jej imię znowu mi umknęło. Za pierwszym razem zapomniałem jej imię w sekundę po tym, jak podała mi rękę w foyer teatru. Kiedy dzisiaj rano Ralph zaczął opowiadać o przyjęciu, zdarzyło mi się to ponownie. „Judith”, powtórzyłem w myślach do siebie, „Judith”.

Będę szczery. Gdy podała mi rękę i przedstawiła się, spojrzałem na nią, jak każdy mężczyzna patrzy na nową kobietę, która po raz pierwszy znalazła się w zasięgu jego wzroku. „Czy mógłbyś z nią…?”, zastanawiałem się, patrząc jej w oczy. Odpowiedź brzmiała: „Tak”.

A Judith odpowiedziała spojrzeniem. To ułamek sekundy, podtrzymanie nieco dłużej czyjegoś wzroku. W ten sposób Judith i ja popatrzyliśmy na siebie. Nieco dłużej niż to uchodzi za przyzwoite. W chwili gdy zapominałem, jak ma na imię, uśmiechnęła się do mnie. To nie jej usta się uśmiechały, lecz przede wszystkim oczy.

„Tak”, mówiły z kolei jej oczy. „Ja z tobą też”.

„Przyzwoite” to nie jest odpowiednie słowo. Słowa „przyzwoite” używa się w zdaniach, których sam wołałbyś nie wypowiadać. W zdaniach takich, jak: „Miałem nadzieję, iż zachowamy tutaj podstawowe zasady przyzwoitości”. Siebie też nie mógłbym określić słowem „przyzwoity”. Spoglądam tak na kobiety, gdyż nie mam pojęcia, jak inaczej miałbym na nie patrzeć. Jest to może przykre dla „miłych” kobiet, zwyczajnie „fajnych” kobiet, ale na nie na wszelki wypadek nigdy dłużej nie patrzę. Nie jestem nieuprzejmy, nawiązuję w razie czego żywą rozmowę, ale mowa mojego ciała nie może prowadzić do nieporozumień. „Z tobą nie”, wypisane jest wielkimi literami na moim czole. „Nie chcę o tym nawet myśleć. Za żadne skarby świata!”. Miłe kobiety rekompensują brak fizycznej atrakcyjności wrodzonymi lub nabytymi talentami w innych dziedzinach. Na ponadstuosobowych imprezach robią na przykład dla wszystkich kanapki, albo pożyczają dla każdego urodzinowe czapeczki i maski. Lub też przyjeżdżają na rowerze ze skrzynią ładunkową, przywożąc większy zapas drewna niż potrzebny do wszystkich koszy do palenia ognia razem wziętych. „Wilma jest taka fajna!”, mówią wszyscy. „Równa z niej babka! Tylko ona o tym pomyślała”. Wszyscy wprawdzie widzą, że Wilma jest zbyt blada, za chuda lub zwyczajnie brzydka, ale robi tyle rzeczy bezinteresownie, że głupio o tym wspominać. W końcu na którejś z imprez na ponad sto osób zawiesza się na Wilmie jakiś facet. Często w sensie dosłownym. Ten sam mężczyzna, który cały wieczór przestał na brzegu parkietu. Poruszał się wprawdzie z tancerzami, ale sam w ogóle nie wszedł na parkiet. Butelka piwa w jego ręku kołysała się w rytmie muzyki, i to była jedyna rzecz w jego wypadku, która rytmicznie się poruszała. „Pamiętasz tego faceta na przyjęciu?”, pytają później wszyscy. „On jest teraz z Wilmą”. Od tego dnia to on przynosi dwieście bułek z piekarni i rąbie drewno do koszy. Wilma odpoczywa po wieloletnim udawaniu fajnej osoby. Nie można nie przyznać jej racji. Potem pojawiają się też — przeważnie brzydkie — dzieci. Ponadprzeciętnie zdolne, ale mające trudności w nawiązywaniu kontaktu. Dzieci, które naprawdę lubią szkołę, które przeskakują kilka klas, a którym zawsze się dokucza. Kiedy później uda im się w życiu co najwyżej zaczepić w roli pomocnika w sklepie z ekologicznymi produktami mlecznymi, to jest to przeważnie wina społeczeństwa. Przyjaciółki Wilmy zastanawiają się tymczasem, co Wilma widziała w tym z trudem poruszającym się mężczyźnie. Ale ją rozumieją. Nie mówią tego jednak nigdy na głos przy Wilmie, opowiadają to tylko w swoim gronie. „Dobrze, że przynajmniej kogoś dla siebie znalazła”, stwierdzają. „Może zabrzmi to dziwnie, ale w pewnym sensie pasują do siebie”.

„Czy mógłbyś z nią…?”, pytaliśmy się nawzajem na studiach podczas zajęć z autopsji, kiedy na stół wjeżdżały świeżutkie zwłoki. Czasem wychudzone zwłoki starca, który oddał swoje ciało nauce, innym razem ofiary wypadku, u której w wewnętrznej kieszeni marynarki znaleziono zgodę na oddanie po śmierci organów do transplantacji. Służyło to rozluźnieniu napięcia, rosnącego przed rozpoczęciem rozcinania zwłok człowieka. „Czy mógłbyś z nią…?”, szeptaliśmy do siebie poza zasięgiem słuchu profesora. Wymienialiśmy sumy: „Za sto tysięcy? Za milion? Nie? A za pięć milionów?”.

Już wtedy dzieliliśmy zwłoki na kategorie. Przymiotnik „miłe” oznaczał po prostu, że zwłoki były brzydkie; „pociągająca” była osoba o przyjemnej twarzy, lecz korpusie, o który można by rozbić butelkę szampana; określenie „przystojne” wskazywało na to, że na stole do sekcji leżały zwłoki co najmniej fotomodelki. Ciało, w przypadku którego niezmiernie było szkoda, iż jest zimne i się nie porusza.

Caroline spojrzała na mnie:

— Z czego się śmiejesz? Znowu pewnie myślisz o czymś śmiesznym?

Potrząsnąłem głową.

— Nie, myślałem o Judith — odpowiedziałem. — I Ralphie. O tym, jak się na ciebie patrzył i o tym, że ona nie ma zielonego pojęcia, jakie niebezpieczeństwo czyha na ich dwudziestoletnie małżeństwo, kiedy ty się tam zjawisz.

— Marc, ja przecież nie zamierzam niszczyć ich małżeństwa!

— Ja wiem, że nie masz takiego zamiaru, ale obiecaj mi, proszę, że nie odstąpisz mnie na krok nawet przez sekundę.

Caroline się roześmiała.

— O jak wspaniale jest mieć męża takiego jak ty, Marc! Męża, który nade mną czuwa, który mnie chroni.

Tym razem nadeszła moja kolej, by przechylić głowę i popatrzeć na nią zaczepnie.

— A co na siebie włożysz? — zapytałem.



ROZDZIAŁ 10

Wszyscy ojcowie woleliby mieć syna niż córkę. Matki zresztą też. Profesor Herzl wykładał u nas biologię medyczną. Już na pierwszym roku mówił nam o instynkcie. „Instynktu nie da się wyeliminować”, twierdził. „Wieki cywilizacji mogą go uczynić niewidzialnym. Kultura i wymiar sprawiedliwości zmuszają nas, by trzymać go w cuglach. Lecz instynkt czai się tuż za rogiem i tylko czeka, aż ktoś się na chwilę zapomni”.

Profesor Aaron Herzl — jeśli jeszcze komuś to nazwisko wydaje się znajome: tak, to ten sam Aaron Herzl, którego później wygryziono z uniwersytetu z powodu jego badań nad mózgami przestępców. W obecnych czasach wyniki badań Herzla stały się częścią powszechnej wiedzy, lecz w tamtych latach, w latach, na które przypadły moje studia, o takich poglądach można było mówić jedynie szeptem. To były czasy, w których jeszcze wierzono w ludzką dobroć. Zły człowiek — każdy zły człowiek — był w stanie się poprawić, takie przekonanie dyktowała ówczesna moda.

„»Oko za oko, ząb za ząb« jest ludzkiej naturze dużo bliższe, niż chcielibyśmy publicznie przyznać”, nauczał Herzl. „Zabijasz mordercę brata, nożem rzeźnickim kastrujesz gwałciciela żony, włamywaczowi odrąbujesz obie ręce. Sąd prowadzi często jedynie do niekończącego się opóźniania tego samego wyroku: śmierć, zniknięcie. Nie chcemy, aby mordercy i gwałciciele jeszcze kiedykolwiek chodzili naszymi ulicami. Kiedy umiera ojciec, pałeczkę przejmuje syn. Przepędza z domu intruzów, zabija barbarzyńców próbujących zgwałcić matkę i siostry. Przy porodzie nie tylko ojciec, ale i matka wzdycha z ulgą, gdy pierworodne dziecko okazuje się chłopcem. To fakty, których nie da się, ot tak, wymazać przez dwa tysiące lat cywilizacji. Co mówię: dwa tysiące lat? Tak było jeszcze przedwczoraj, niespełna dwadzieścia, trzydzieści lat temu. Nie wolno nam zapomnieć, skąd pochodzimy. Czuli, mili, łagodni mężczyźni. Jasne, ale to luksus. W obozie koncentracyjnym z czułych i miłych mężczyzn nie ma żadnego pożytku”.

Chcę, aby to było jasne: Kocham córki. Kocham je bardziej niż kogokolwiek innego na świecie. Staram się jedynie być szczery. Chciałem mieć syna. Pragnąłem tego w środku tak bardzo, że aż bolało. Syna. Chłopca. Myślałem o tym instynkcie, przecinając pępowinę. Julia. Od urodzenia nikt nie był mi bliższy niż ona. Moja dziewczynka. To była miłość od pierwszego wejrzenia. To była miłość, od której oczy napełniają się łzami, jednak instynkt był silniejszy. „Następnym razem”, wyszeptał. „W ciągu dwóch lat będzie czas na poprawkę”. Po narodzinach Lisy wszystko przepadło. Rozmawialiśmy nawet jeszcze o tym, o trzecim dziecku, lecz moje zainteresowanie kolejną córką było minimalne. Tak to już bywa. Szansa na poczęcie trzeciej córki była stukrotnie większa niż na poczęcie syna. Mężczyźni z trzema lub więcej córkami budzą śmieszność. Nadszedł czas, by pogodzić się z faktami i nauczyć się z tym żyć. Zacząłem porównywać wady i zalety sytuacji, tak jak porównuje się wady i zalety życia na wsi i w mieście. Na wsi widać więcej gwiazd, jest ciszej, powietrze jest czystsze. W mieście życie jest w zasięgu ręki. Hałas jest wprawdzie większy, ale nie musisz jechać siedmiu kilometrów, żeby kupić gazetę. Są tam kina i restauracje. Na wsi jest więcej owadów, w mieście więcej tramwajów i taksówek. Nie muszę chyba tłumaczyć, że w moim rachunku wieś była dziewczynką, a miasto chłopcem. Osoby mieszkające na wsi wiją się jak piskorz, by nawet wady przedstawiać jako zalety. „Podróż do miasta zajmuje mi zaledwie godzinę. Mogę iść do kina i restauracji, ale zawsze się cieszę, gdy w końcu mogę powrócić do ciszy i natury”.

Godzina w tę i z powrotem. Lepiej nie da się wyrazić różnicy pomiędzy posiadaniem córki i syna. Po narodzinach Lisy pogodziłem się z życiem na wsi. Postanowiłem zaakceptować wady, a przede wszystkim cieszyć się z zalet. Dziewczynki są spokojniejsze, milsze. Ich pokój lepiej pachnie niż pokój chłopaka. O dziewczynki trzeba się do końca życia bardziej martwić niż o chłopaków. Pomiędzy domem a szkołą jest wiele ciemnych ścieżek rowerowych. Z drugiej strony wszystkie córki zakochują się w ojcach. Z matkami toczą nieustanną walkę o przestrzeń życiową. Caroline było nieraz ciężko. „O co ci tym razem chodzi?!”, wykrzykiwała zdesperowana, kiedy Julia zatrzaskiwała jej tuż przed nosem drzwi do swojego pokoju. „A ty z czego się śmiejesz?”, pytała mnie, gdy Lisa przewracała na to oczami i puszczała do mnie oko. „Tobie wszystko uchodzi płazem. Co ja robię nie tak? Co robisz ty, czego ja nie robię?”.

— Ja jestem ich ojcem — odpowiadałem.

— Tato, ale w czym on właściwie gra? — zapytała Lisa, kiedy parkowałem samochód kilka ulic od domu Ralpha Meiera.

Najpierw przejechaliśmy obok niego, wzdłuż żywopłotu, a następnie krzewów rosnących w ogrodzie w spokojniejszej, droższej dzielnicy naszego miasta. Pomiędzy krzewami widać było na trawniku gości, trzymających w ręku kieliszki i talerzyki z jedzeniem. Czuć było dym, prawdopodobnie z grilla. W samochodzie mieliśmy spuszczone szyby, zapach przypiekanego mięsa wdarł się do naszych nozdrzy.

— On jest przede wszystkim znanym aktorem teatralnym — odpowiedziałem. — Nie pojawia się zbyt często w telewizji.

W pojęciu Lisy znany aktor to aktor filmowy albo przynajmniej aktor z serialu pokazywanego codziennie w telewizji. Prawdopodobnie też młody, w każdym razie nie starszy niż Brad Pitt, nie zaś aktor w wieku Ralpha Meiera, który wydawał przyjęcie z okazji tego, że już od dwudziestu lat ma tę samą żonę.

— To można też być sławnym w teatrze? — zapytała zdumiona.

— Lisa, nie udawaj, że nie wiesz. Oczywiście, że tak! — Julia miała w uszach słuchawki od iPoda, ale widocznie nie przeszkodziło jej to śledzić naszej rozmowy.

— No przecież mogę się chyba zapytać? — odpowiedziała na to Lisa. — Można, tato? Można być sławnym w teatrze?

Nie zamierzaliśmy brać obu córek na przyjęcie do Ralpha Meiera. Zaproponowaliśmy im to, ponieważ odbywało się ono w sobotnie popołudnie. Początkowo zareagowały dość powściągliwie, lecz na pół godziny przed wyjściem oświadczyły ku naszemu zdziwieniu, że jednak z nami idą.

— Ale dlaczego? Wcale nie musicie — odparłem. — Mama i ja wrócimy za kilka godzin.

— Julia powiedziała, że może będą jacyś znani ludzie — stwierdziła Lisa.

Popatrzyłem na Julię.

— Czemu się tak patrzysz? Przecież to możliwe, prawda?

A teraz, zamknąwszy samochód i idąc wzdłuż żywopłotu oraz krzewów w stronę drzwi wejściowych, próbowałem sformułować odpowiedź na pytanie najmłodszej córki. „Tak”, myślałem, „można być jeszcze sławnym aktorem teatralnym, lecz to inny rodzaj sławy niż pięćdziesiąt lat temu”. Wielokrotnie podejmowano próby — z różnym rezultatem — by i przed kamerą ukazać w pełni talent Ralpha. Pamiętam serial kryminalny, który zdjęto po ośmiu odcinkach, gdyż powaga, z jaką Ralph wymawiał zdanie: „Chodź, stary, wyjaśnisz mi to na posterunku!”, budziła jedynie śmiech. Również w roli przywódcy ruchu oporu w najdroższym holenderskim filmie wszech czasów, zatytułowanym Most na Renie, nie odniósł sukcesu. Najbardziej utkwiła mi w pamięci scena szturmu na biuro meldunkowe w Arnhem i zdanie: „Musimy, do cholery, rozwalić tę nazistowską kurwę!”. Wymawiając to zdanie, Ralph Meier starał się patrzeć z groźnym wyrazem twarzy, lecz w jego spojrzeniu można było wyczytać przede wszystkim zdziwienie. Ponieważ bohater ruchu oporu ważący ponad sto kilo nie jest wiarygodny, był wtedy na diecie. Widoczne było, iż stracił sporo kilogramów, ale utrata wagi spowodowała, że jego ciało nie wydawało się szczuplejsze, lecz co najwyżej bardziej puste. A kiedy pół godziny przed końcem filmu stał przed plutonem egzekucyjnym, na jego twarzy malowała się nade wszystko ulga. Zapewne cieszył się, że już po wszystkim i że może w końcu zjeść bułkę w busie dostarczającym posiłki na plan filmu.

— Wiele osób chodzi jeszcze do teatru — powiedziałem. Dla nich Ralph Meier jest sławny.

Lisa odwróciła twarz w moją stronę i obdarowała mnie swoim najpiękniejszym uśmiechem.

— Tak, tato!

ROZDZIAŁ 11

Czasem przewijasz życie do tyłu, jak film, by zbadać, w którym momencie mogło potoczyć się jeszcze w innym kierunku. „Tutaj”, stwierdzasz, „w tym miejscu…”. Mówię wtedy, że my na wakacje wybieramy się w tę samą okolicę i że może („Rzeczywiście. Tak. Dlaczego nie? Kto wie?”) moglibyśmy wpaść. Było to podczas pożegnania, pod sam koniec wieczoru, długo po zmierzchu, kiedy Ralph i Judith po raz pierwszy wspomnieli o letnim domu.

Zatrzymujesz obraz, a następnie cofasz film, klatka po klatce. Tutaj Judith obejmuje Caroline i całuje w oba policzki. „Będziemy tam od połowy lipca, do połowy sierpnia”, mówi, „więc jak będziecie w pobliżu…”. Jeszcze wcześniej widać Ralpha Meiera, śmiejącego się z dowcipu, którego nie słychać i którego sam już nie pamiętam. „Wynajęliśmy w tym roku dom z basenem, blisko plaży. Jak będziecie mieć ochotę, wpadnijcie. Miejsca jest pod dostatkiem”. Klepie mnie w ramię. „Przypuszczam, że Alex też się ucieszy”. Puszcza oko i patrzy na moją starszą córkę, Julię, lecz Julia odwraca się do nas bokiem i udaje, że nie słyszała.

Alex to ich starszy syn. Stałem obok niego, gdy on i Julia zostali sobie przedstawieni. Było to jeszcze w holu, na samym początku, zaraz po tym, jak weszliśmy. Nie widuje się tego często i właśnie dlatego, że często się tego nie widuje, natychmiast wiadomo, że to właśnie to. Iskra. Przeskakująca niemal dosłownie iskra.

— Co byście na to powiedziały — Caroline zapytała obie córki w drodze powrotnej — gdybyśmy odwiedzili tych ludzi podczas wakacji?

Z tylnego siedzenia nie nadeszła żadna odpowiedź. W lusterku widziałem Julię wyglądającą z rozmarzeniem na zewnątrz. Lisa miała w uszach słuchawki od odtwarzacza mp3.

— Julia? Lisa? — powtórzyła Caroline, odwracając się i kładąc ramię na oparciu fotela. — Zadałam wam pytanie.

— Słucham? — zareagowała Julia — O co pytałaś?

Moja żona westchnęła.

— Pytałam, co powiedziałybyście na to, gdybyśmy odwiedzili tych ludzi podczas wakacji.

— Mnie jest wszystko jedno — stwierdziła Julia.

— A mnie się wydawało, że ten chłopak bardzo ci się spodobał. Nie widzieliśmy cię przez całe popołudnie.

— Mamo…

— Och, przepraszam. Pomyślałam tylko, że może chciałabyś go w wakacje ponownie zobaczyć.

— Wszystko jedno — odpowiedziała Julia.

— Lisa, a ty? — zapytała moja żona. Musiała niemal krzyczeć, żeby Lisa wyjęła słuchawki z uszu. — Co byś powiedziała, gdybyśmy wpadli do tych ludzi w wakacje? Wynajęli dom nad morzem. Z basenem.

Lisa wraz z młodszym bratem Aleksa i jeszcze kilkoma dziećmi zaszyła się w kącie pokoju, gdzie oglądali razem filmy na DVD i grali w gry na playstation przed olbrzymim telewizorem plazmowym przytwierdzonym do ściany. Thomas! To cud, że to imię od razu przyszło mi do głowy. Thomas. Alex i Thomas. Miałem wrażenie, że Thomas jest mniej więcej w wieku Lisy, za to Alex prawdopodobnie starszy od Julii o półtora roku. Mógł mieć czternaście albo piętnaście lat. Był niebrzydkim chłopcem z kręconymi jasnymi włosami i o dość niskim jak na swój wiek głosie. We wszystkich jego ruchach, jego sposobie chodzenia, w tempie, z jakim odwracał twarz, by na ciebie popatrzeć, było coś wystudiowanie powolnego, jakby próbował odgrywać spowolnioną wersję samego siebie. Alex w slow motion. Thomas był raczej dzieckiem z ADHD, nadpobudliwym i głośnym. W kącie przed telewizorem przewracały się często kubki i miseczki z chipsami, a inne dzieci śmiały się w głos z jego kawałów.

— Z basenem? Pewnie! — wykrzyknęła Lisa.

Po powrocie do domu snułem się najpierw bez celu po salonie, kuchni, a potem i ogrodzie. Na przyjęciu było wiele osób, które znałem zaledwie z widzenia, choć nie zawsze pamiętałem skąd. Było też kilku moich pacjentów. Większość z nich widziała mnie prawdopodobnie po raz pierwszy w cywilu, w moim zwykłym ubraniu i z potarganymi włosami, co wyjaśniało fakt, że oni też spoglądali na mnie, jakby mnie skądś znali, nie wiedząc dokładnie skąd. Nie pomagałem im, kłaniałem się tylko i szedłem dalej.

Ralph stał koło grilla, w fartuchu, na którym wydrukowane było „I LOVE NY”. Nakłuwał kiełbaski, odwracał hamburgery i zsuwał nóżki kurczaka na miskę.

— Marc! — Schylił się, włożył rękę do przenośnej lodówki i wyciągnął z niej półlitrową puszkę jupilera. — A twoja żona? Mam nadzieję, że wziąłeś ze sobą swoją piękną żonę.

Wcisnął mi do ręki lodowatą puszkę piwa. Spojrzałem na niego i nie mogłem powstrzymać śmiechu.

— Z czego się śmiejesz? — zapytał. — Chyba nie powiesz mi, że odważyłeś się zjawić tutaj w pojedynkę?

Rozejrzałem się po ogrodzie, udając, że szukam Caroline, choć szukałem kogoś innego. Prawie natychmiast ją znalazłem. Stała przy rozsuwanych szklanych drzwiach, przez które przed chwilą wyszedłem. Ona również mnie zobaczyła i pomachała do mnie.

— Idę jej poszukać — odpowiedziałem.

W tym miejscu muszę coś powiedzieć o moim wyglądzie. Nie jestem George’em Clooneyem. Moja twarz nie nadawałaby się do głównej roli w serialu medycznym. Dysponuję jednak pewną aurą, a dokładniej mówiąc spojrzeniem, które jest wspólne lekarzom wszelkich specjalizacji. Jest to spojrzenie, które — nie wiem, jak to inaczej wyrazić — rozbiera. Spojrzenie, które widzi ciało ludzkie takie, jakie jest. Naszym spojrzeniem mówimy, że ciało ludzkie nie ma dla nas tajemnic. „Możecie się ubrać, ale pod spodem jesteście nadzy”. W ten sposób patrzymy na ludzi. Niekoniecznie jak na pacjentów, ale raczej jak na chwilowych lokatorów ciała, które bez okresowej konserwacji mogłoby się nagle popsuć.

Stałem z Judith na tarasie przed szklanymi drzwiami. Z domu do ogrodu sączyła się muzyka. Coś południowoamerykańskiego, salsa. Nikt jednak nie tańczył. Wszędzie stały grupki gości toczących ze sobą rozmowy. Nie wypadaliśmy z Judith z tonu. My również tworzyliśmy grupkę.

— Od dawna tutaj mieszkacie? — zapytałem.

Oboje trzymaliśmy w ręku plastikowe talerzyki, które wypełniliśmy przy bufecie w salonie: ja większą ilością mięsa, francuskimi serami i czymś z majonezem, ona pomidorkami koktajlowymi, tuńczykiem i czymś szarozielonym, co przypominało płatki karczocha, a co nimi prawdopodobnie nie było.

— Ten dom należał do moich rodziców — odpowiedziała Judith. — Przez kilka lat mieszkałam z Ralphem na łodzi. To było piękne, romantyczne, czy jak to nazwać, lecz gdy na świat przyszli chłopcy, zrobiło się tam jedynie ciasno i duszno. Doszedł do tego strach o dzieci otoczone przez cały dzień wodą. Nadszedł czas, by się przeprowadzić. Mieliśmy dość huśtania się w łodzi.

Roześmiałem się, choć ściśle biorąc, nie powiedziała nic śmiesznego. Z doświadczenia wiedziałem jednak, że im wcześniej nadarzy się w rozmowie z kobietą okazja do śmiechu, tym lepiej. Kobiety nie są przyzwyczajone do tego, że reaguje się śmiechem. Myślą, że nie są dowcipne. I rzeczywiście przeważnie nie są.

— A twoi rodzice…? — zacząłem pytanie, zataczając jednocześnie plastikowym widelcem koła nad moim plastikowym talerzem. Nie wychodziłem przy tym poza jego brzegi, co mogło jedynie oznaczać, że pytam o to, czy jej rodzice są jeszcze wśród nas. Wśród żywych.

— Mój ojciec nie żyje. Moja matka uznała, że dom jest dla niej zbyt duży i przeprowadziła się do mieszkania w centrum. Mam jeszcze brata mieszkającego w Kanadzie, który nie miał nic przeciwko temu, żebyśmy my dostali dom.

— I nie jest to dziwne? — zapytałem, wykonując szerszy gest widelcem. Tym razem wyszedłem poza brzeg talerza. — Czy to nie dziwne uczucie mieszkać w domu, w którym się wychowało? To jakbyś cofnęła się w czasie, do okresu, w którym byłaś małą dziewczynką.

Wymawiając słowo „dziewczynka”, spojrzałem lekko w dół, na jej usta, w których trzymała listek. Patrzyłem jednoznacznie, tak jak mężczyzna patrzy na usta kobiety. Ale patrzyłem również jak lekarz, spojrzeniem, które mówiło: „Możesz mi jeszcze opowiadać o ustach, dla nas nie mają one żadnych tajemnic”.

— Na początku tak — przyznała Judith. — Na początku to było dziwne. Tak jakby moi rodzice jeszcze tu mieszkali. Wcale bym się nie zdziwiła, gdybym gdzieś się na nich natknęła: w łazience, w kuchni czy tutaj, w ogrodzie. Prędzej na ojca niż na matkę. To znaczy: moja matka często tutaj przychodzi, ale to co innego. Teraz też gdzieś tutaj krąży, może ją nawet widziałeś. Ale szybko zaczęliśmy przebudowę. Przebiliśmy ściany, połączyliśmy dwa pokoje w jeden, wstawiliśmy nową kuchnię i wtedy to uczucie znikło, może nie do końca, ale w dużym stopniu.

Usta to mechanizm, instrument. Wdychają tlen, rozdrabniają i połykają pokarm. Smakują, czują, czy coś jest za zimne lub zbyt gorące. Tymczasem patrzyłem Judith prosto w oczy i nie przestawałem patrzeć, myśląc powyższe rzeczy o ustach. „Spojrzenie mówi więcej niż słowa” to banał, ale banał również mówi więcej niż słowa.

— A twój pokój, gdy byłaś dziewczynką? Jego ściany też zburzyliście?

Wypowiadając słowo „dziewczynka”, zmrużyłem oczy na setną sekundy, po czym skierowałem je do góry, w stronę wyższych pięter domu. To było zaproszenie. Zaproszenie do pokazania mi jej pokoju, kiedy była dziewczynką. Od razu lub później tego popołudnia. W jej dziewczęcym pokoju oglądalibyśmy stare zdjęcia. Oglądalibyśmy stare zdjęcia w albumie, siedząc na brzegu jednoosobowego łóżka, w którym spała jako dziewczynka. Judith na huśtawce. W basenie. Z koleżankami i kolegami z klasy, pozując fotografowi na szkolnym podwórku. We właściwym momencie wyjąłbym album z jej rąk i popchnąłbym ją delikatnie do tyłu, na łóżko. Broniłaby się jeszcze przez chwilę dla formy. Chichocząc, oparłaby ręce na mojej klatce piersiowej, próbując mnie z siebie zepchnąć. Lecz zwyciężyłaby fantazja. Fantazja równie stara jak ten pokój: przychodzi lekarz, mierzy temperaturę, kładzie rękę na czole, odsyła zmartwionych rodziców i jeszcze nie wstaje z brzegu łóżka.

— Nie — odpowiedziała Judith. — Mój dawny pokój należy teraz do Thomasa. Sam pomalował ściany na czerwono-czarno. A jeśli chcesz wiedzieć, były najpierw fioletowo-różowe.

— A na łóżku miałaś mnóstwo fioletowo-różowych poduszek i więcej kudłatych zabawek — zgadywałem. — I plakat z… — to był strzał w ciemno; wymienianie imienia jakiegoś idola muzyki pop albo gwiazdy filmowej było ryzykowne, bo wiązało się z konkretnym okresem — z foczką — powiedziałem. — Ze śliczną foczką.

Oprócz mojego wyglądu muszę w tym miejscu opisać moją osobę. Jestem bardziej interesujący niż większość mężczyzn. Na listę najbardziej pożądanych męskich cech w kobiecych czasopismach większość kobiet wpisuje „poczucie humoru”. Dawno temu myślałem, że to kłamstwo. Kłamstwo, które miało przesłonić prawdę o tym, iż ostatecznie wybrałyby jednak George’a Clooneya albo Brada Pitta. Zrozumiałem jednak, że chodzi o coś innego. Poczucie humoru nie oznacza, że kobiety chciałyby nieustannie zaśmiewać się z kawałów zbyt zabawnego faceta. Nie, im chodzi o coś innego. One chcą, by mężczyzna był interesujący. Nie zabawny, ale interesujący. W głębi serca wszystkie kobiety obawiają się, że z przystojniakami na dłuższą metę będą się nudzić. Że oni zdają sobie sprawę z tego, jak wyglądają. Że nie będą się starać, bo kobiet jest pod dostatkiem. Wkrótce po nocy poślubnej kończy się materiał do rozmów i zaczyna ziewanie z nudów. Ciągła obecność mężczyzny, który nieustannie podziwia swoje odbicie w lustrze, bywa również męcząca. Dzień w dzień. Czas staje się prostą drogą przez piękny, lecz nudny krajobraz. Przez krajobraz, który nigdy się nie zmienia.

— Ciepło — odparła Judith.

— Plakat z koniem… nie, z kucykiem. Czytałaś książki o koniach.

— Tato…

Poczułem dłoń na łokciu i spojrzałem w bok. Obok mnie stała Julia z chłopcem poruszającym się w slow motion, który niedawno mi się przedstawił, lecz ja już zdążyłem zapomnieć, że ma na imię Alex. Nieco dalej stało jeszcze dwóch chłopaków i dwie dziewczyny.

— Możemy iść po lody? — zapytała Julia. — To niedaleko.

Jeśli chodzi o wyczucie chwili, to był to zarówno dobry, jak i zły moment. Z jednej strony istniało ryzyko, iż nie da się odtworzyć tej nieco dusznej atmosfery wokół naszej, jedynie na pierwszy rzut oka, niewinnej rozmowy o dziewczęcym pokoju Judith, plakatach z foczkami i książkach o koniach. Z drugiej strony stała tutaj moja trzynastoletnia córka jako niezbity dowód na to, iż ten interesujący mężczyzna, czyli ja, jest w stanie spłodzić dziecko. I to nie byle jakie dziecko, ale rozmarzone stworzenie o włosach koloru blond, które jednym spojrzeniem sprawia, że hormony piętnastoletnich chłopców zaczynają buzować. Przyznaję bez bicia: uwielbiam bywać w miejscach publicznych, tam gdzie każdy może nas zobaczyć, w towarzystwie moich córek: w ogródku kawiarni, w domu towarowym, na plaży. Ludzie patrzą. Widzę, jak patrzą. Widzę też, co myślą. „Rany boskie, ale mu się te dzieci udały!”, zachwycają się wszyscy. „Jakie piękne są te dziewczynki!”. W następnej chwili myślą o swoich dzieciach, które nie są tak udane. Stają się zazdrośni. Zaczynają szukać defektów: nieco krzywych zębów, przypadłości skórnych, zbyt krzykliwego głosu, lecz nie znajdują niczego. Wpadają wtedy w złość. Złoszczą się na ojca, który miał od nich więcej szczęścia. Geny są silne. Nawet brzydkie dziecko kocha się z całego serca, lecz tutaj chodzi o coś innego — jesteś szczęśliwy w swoim mieszkaniu na trzecim piętrze na tyłach kamienicy, aż zostaniesz zaproszony na kolację przez kogoś, kto ma basen w ogrodzie.

— Dokąd chcecie iść po lody? — zapytałem jak najspokojniej.

Spojrzałem na powolnego chłopca w sposób, w jaki każdy ojciec patrzy na chłopaków, którzy chcą iść z jego córką na lody. „Spróbuj dotknąć ją palcem, a pożałujesz!”. Z drugiej strony jakiś głos podszeptuje ci, że powinieneś dać spokój. Istnieje punkt zwrotny, w którym troskliwy ojciec powinien się wycofać na rzecz przetrwania gatunku. To również geny.

— Tutaj niedaleko — odparła Judith. — Muszą przejść przez jedną ruchliwą ulicę, ale są przy niej światła.

Popatrzyłem na nią. Opanowałem chęć wyjaśnienia, że „moja córka ma już, skarbie, trzynaście lat i sama jeździ na rowerze do szkoły!”. Udawałem, że się namyślam i ulegam. Dobry, troskliwy, ale przede wszystkim równy ojciec.

— Okej — odpowiedziałem i zwróciłem się do chłopca. — Ale przyprowadź ją z powrotem całą i zdrową, dobrze?

I znowu zostaliśmy sami, Judith i ja, lecz ów moment rzeczywiście minął. Błędem byłby powrót do rozmowy o plakatach z foczkami i książkach o koniach, o dziewczęcym pokoju. Zdyskwalifikowałbym się natychmiast jako mężczyzna. „Widocznie nie ma już tematów do rozmowy”, stwierdza kobieta i wymyśla wymówkę, by go zostawić. „Muszę sprawdzić w kuchni, czy ciasto jest już gotowe”.

Spojrzałem na Judith, a właściwie podtrzymałem jej wzrok. Widziałem, jak patrzyła na moją córkę. I ona spoglądała wzrokiem znanym od wieków. Jej oczy mówiły: „To dobra partia dla mojego syna”. A teraz patrzyliśmy na siebie. Szukałem odpowiednich słów, lecz moje oczy dały jej już do zrozumienia, że nie musi być zazdrosna ani zła. Jej syn również się udał, on także był dobrą partią. Pozwalając tak łatwo Julii na pójście z chłopakiem, potwierdzałem jedynie to, o czym każdy mógł się przekonać na własne oczy. Dziewięćdziesiąt procent kobiet uważa żonatego mężczyznę za atrakcyjniejszego od samotnego mężczyzny, wykładał już w czasach moich studiów nasz profesor biologii medycznej Aaron Herzl. Żonaty mężczyzna, szczególnie ten posiadający dzieci, udowodnił już, że potrafi. Niezwiązani, samotni mężczyźni przypominają pustostan. Ten dom ma jakiś mankament, domyśla się kobieta. Pół roku później dom jest wciąż niezamieszkany.

W ten sposób Judith patrzyła na mnie: jak na żonatego mężczyznę. Przesłanie było jasne. Nasze dzieci nam się udały. Niezależnie od siebie zasililiśmy nasz gatunek udanymi dziećmi, które miały świetne szanse na rynku. Nasze dzieci nigdy nie zamienią się w pustostan.

— Ma już dziewczynę? — zapytałem.

Nagle na twarzy Judith pojawił się rumieniec. Nie zrobiła się mocno czerwona, ale był to niezaprzeczalnie rumieniec.

— Alex? — upewniła się. — Nie.

Wydawało się, że jeszcze coś chce powiedzieć, ale powstrzymała się na czas. Popatrzyliśmy na siebie, myśląc o tym samym.

ROZDZIAŁ 12

Kiedy Julia i Lisa były małe, jeździliśmy nieraz na kemping. Teraz już nie. Robiliśmy to przede wszystkim ze względu na Caroline, która — zanim się poznaliśmy — często spędzała wakacje na kempingu. Nie chciałem jej rozczarować. To proste: jeśli ma się żonę, która lubi operę i balet, to idzie się z nią na operę i balet. Caroline lubiła spać w namiocie, więc i ja próbowałem spać w namiocie, ale przeważnie leżałem w nim, nie mogąc zasnąć. To, że wpatrywałem się w ciemność, nie było nawet powodowane myślą o tym, że jestem na dworze, całkowicie bezbronny, osłonięty przed światem jedynie kawałkiem materiału. To nie krople deszczu na płachcie namiotu, czy też grzmot burzy, który wydawał się eksplodować w małżowinie usznej, albo zapach szatni po przebudzeniu, kiedy słońce już od wielu godzin nagrzewało tkaninę, nie, to nie te rzeczy nie pozwalały mi spać. To byli inni ludzie: ludzkość znajdująca po drugiej stronie cienkiej płachty namiotu. Nie mogłem spać, słysząc to, czego nie chce się słyszeć: odgłosy innych ludzi. Nie namiot był przyczyną mojej bezsenności, lecz miejsce, w którym się znajdował: na kempingu wśród innych namiotów.

Pewnego ranka coś się we mnie złamało. Siedziałem na trawie przed naszym namiotem na niskim rozkładanym krześle z wyciągniętymi przed siebie nogami. Julia jeździła tam i z powrotem na trzykołowym rowerku po ścieżce wiodącej do budynku sanitarnego. Lisa bawiła się kilka metrów ode mnie w swoim rozkładanym kojcu stojącym w cieniu kasztanowca. „Tata! Tata!”, zawołała Julia i pomachała do mnie. Odmachałem jej. Caroline poszła do sklepiku po świeże mleko — w mleku z poprzedniego dnia pławiły się tego ranka dwie tłuste muchy.

Ścieżką nadchodził mężczyzna. Miał na sobie czerwone krótkie spodnie. Nie zwyczajne krótkie spodnie albo spodnie do połowy łydek, lecz fason, który jego białe nogi odsłaniał niemal po przyrodzenie. Na nogach miał klapki z drewnianymi podeszwami, które przy każdym kroku uderzały ze słyszalną przyjemnością w jego niewątpliwie równie białe stopy. W prawej ręce niósł niczym nieosłoniętą i widoczną dla wszystkich rolkę papieru toaletowego.

To było jedynie uczucie, nic więcej. Uczucie obrzydzenia. Wydało mi się wstrętne, że mężczyzna minął moją córkę na trzykołowym rowerku w odległości zaledwie kilku kroków. Zobaczyłem, jak Julia przestała na chwilę pedałować i spojrzała na niego. Myśl o tym, że oczy mojej zaledwie trzyletniej córeczki zarejestrowały zbyt białe i zbyt gołe ludzkie ciało, sprawiła, że wydało mi się to jeszcze obrzydliwsze. To spojrzenie zostało — nie wiem, jak to inaczej określić, zbrukane. Ów mężczyzna zbrukał spojrzenie dziecka swoimi gołymi nogami, drewnianymi klapkami i brudnymi białymi stopami.

Z pewną trudnością podniosłem się z rozkładanego krzesła i poszedłem za nim do budynku z sanitariatami. „Nie zjeżdżaj, kochanie, ze ścieżki!”, rzuciłem, przechodząc koło Julii. Obejrzałem się jeszcze raz na Lisę w kojcu i wszedłem do środka. Szybko znalazłem to, czego szukałem. Wystarczyło iść za odgłosami. Toalety wyglądały tak, że między podłogą a dolnym brzegiem drzwi była duża otwarta przestrzeń. Otwarta przestrzeń łączyła również kabiny na górze, nie miały one sufitu. Gdy stanęło się na muszli klozetowej, można było zajrzeć do kabiny sąsiada. Przykucnąłem, a następnie przyklęknąłem. Krótkie czerwone spodnie mężczyzny opadły mu na kostki. Widziałem stopy w drewnianych klapkach i nieproporcjonalnie duże białe paluchy. Paznokieć na dużym paluchu miał ten sam żółtawy odcień, jaki mają opuszki palców palaczy. Odcień nikotyny. Wciągnąłem głośno powietrze. Wiedziałem, iż istnieją zabiegi, które mogłyby temu zaradzić, wcale nie trzeba się z tym tak obnosić. Tylko tępy kutas, obrzydliwy, tępy kutas bez krzty empatii nie zakrywa swoich chorych stóp. Osoba, która dodatkowo zwracała na nie uwagę klapiącymi sandałami, traciła prawo do pobłażliwości — do znieczulenia podczas zabiegu.

Wciąż jeszcze klęczałem przed toaletą. Patrzyłem teraz jako lekarz. Zastanawiałem się, jakie kroki mnie czekają. Zdawałem sobie sprawę, że takie paznokcie są łatwe do usunięcia. Nietrudno było je podważyć, coś pod nie wsuwając: pincetę, pałeczkę kosmetyczną, patyczek po zjedzonym lodzie, wszystko jedno, nie wymagało to żadnego wysiłku. Spoglądałem na wielki paluch i skazany na obumarcie paznokieć. Nie dało się już tego powstrzymać. Myślałem o młotku, lecz nie takim, jakiego używaliśmy z Caroline do wbijania w ziemię śledzi namiotu. To był miękki, elastyczny, owalny młotek z gumy, który nie mógł wyrządzić dużej szkody. Nie, to powinien być prawdziwy żelazny młotek, który za jednym celnym uderzeniem zmiażdżyłby delikatny paznokieć u nogi. Który rozbiłby go na tysiące kawałeczków. Pod spodem znajduje się miękka tkanka. Wyglądałoby to jak krwawa rzeź. Kawałki paznokcia poleciałyby na wszystkie strony, w kierunku ścian i krótkich drzwi kabin, niby sproszkowany kamień nazębny pod wiertłem higienistki stomatologicznej. Moje oczy nabiegły krwią, a raczej zaszły szarą mgłą, szarością nadciągającej ulewy lub podnoszącej się nagle mgły. Miałem ochotę złapać faceta za kostki i wyciągnąć spod krótkich drzwi kabiny na zewnątrz, ale nie miałem jeszcze młotka.

— Cholera!

Przez chwilę było cicho i właśnie z powodu tej ciszy zdałem sobie sprawę z tego, że to ja wypowiedziałem na głos przekleństwo.

— Halo? Czy ktoś tutaj jest? — zabrzmiał głos mężczyzny.

Rodak. Holender. Powinienem był się domyśleć. Właściwie wiedziałem o tym od dawna, od pierwszej chwili, kiedy pojawił się ze swoją rolką papieru toaletowego w zasięgu mojego wzroku.

— Obrzydliwiec! — powiedziałem. Zobaczyłem, jak ręce mężczyzny łapią za czerwone spodnie i zaczynają wciągać je do góry. Podniosłem się. — Obmierzły wstręciuchu, powinieneś się wstydzić! Na tym kempingu są dzieci. One też widzą to świństwo.

Po drugiej stronie drzwi panowała grobowa cisza. Zapewne nie mógł się zdecydować, czy ma wyjść, czy na wszelki wypadek jeszcze chwilę poczekać, aż być może sobie pójdę.

W końcu to zrobiłem. Kiedy wychodziłem na dwór, oślepiony przez słońce, mrugałem oczami. Mimo to natychmiast zobaczyłem, że coś się nie zgadza. Widziałem nasz namiot, kojec pod kasztanowcem, w którym siedziała Lisa, ale nigdzie nie widziałem Julii i jej rowerka na trzech kółkach.

— Julia? — zawołałem. — Julia?!

Znałem to uczucie. Kiedyś zdarzyło mi się zgubić naszą starszą córkę w wesołym miasteczku. Byłem nawet opanowany, starałem się, aby mój głos brzmiał normalnie, lecz w mojej piersi rozbrzmiewał paniczny łomot, znacznie głośniejszy niż muzyka dochodząca z karuzeli i pisk ludzi w wagonikach kolejki.

— Julia!

Przed małym, niebieskim namiotem dwie kobiety, przykucnięte, zmywały naczynia w misce, która stała przed nimi na trawie. Przerwały na chwilę zmywanie, spoglądając na mnie pytająco, lecz ja już się odwróciłem. Na lewo od ścieżki, kilka metrów niżej usłyszałem plusk strumyka, w którym często popołudniami chodziliśmy popływać.

— Julia?

Skręciłem kostkę na dużym, okrągłym kamieniu. Gałąź z kolcami podrapała mi twarz, tuż pod okiem. Stawiając trzy, najwyżej cztery niepewne kroki, dotarłem nad brzeg strumyka.

Rowerek stał w pobliżu płytkiej zatoczki, jego przednie koło sięgało wody.

Zacząłem biec po wodzie, pośliznąłem się i w fontannie kropli twardo uderzyłem tyłkiem o leżące na dnie kamienie.

I nagle ujrzałem Julię. Nie stała w strumyku, lecz na brzegu, i rzucała kamyczkami, a gdy zobaczyła, jak siedzę w rozkroku w wodzie, zaśmiała się w głos.

— Tata! — krzyknęła i wyrzuciła do góry ramiona. — Tata!

W jednej chwili wstałem. W następnym momencie byłem przy niej.

— Do jasnej cholery! — wykrzyknąłem, łapiąc ją mocno za przeguby rąk. — Co ci, do cholery, mówiłem? Miałaś nie zjeżdżać ze ścieżki!

Przez kilka sekund oczy mojej córki patrzyły na mnie, jakby to wszystko było żartem — tata wpadł dla żartu do wody, a teraz udaje dla żartu, że jest zły — lecz nagle jej wzrok się załamał. Jej twarz wykrzywiła się bólem, kiedy próbowała uwolnić przeguby.

— Tata…

Przez lata wracałem myślami do tej chwili i za każdym razem łzy od nowa napływały mi do oczu.

— Marc! Marc! Co ty robisz?

Na górze, pomiędzy drzewami stała Caroline. W ręce trzymała butelkę mleka. Przenosiła wzrok ze mnie na Julię i z powrotem.

— Marc! — zawołała jeszcze raz.

— Ja już nie mogę — stwierdziłem pół godziny później, kiedy Julia zdążyła się uspokoić i znowu jeździła rowerkiem po ścieżce, jakby nic się nie stało.

A Caroline popatrzyła na mnie, złapała za ręce i zapytała:

— Pamiętasz ten hotelik, który widzieliśmy wczoraj w wiosce? Niedaleko rynku? Może przeniesiemy się tam na kilka dni?

Od tego dnia jeździliśmy tylko do hoteli lub wynajmowaliśmy domki. Również w pobliżu hoteli i domków znajdowały się baseny, przy których można było zobaczyć niezakryte części ciała innych ludzi. Ale tam udawało się gdzieś zaszyć i uwolnić na kilka godzin od tego widoku. Spędzić kilka godzin w swoim pokoju z przymkniętymi oczami. Nie byłeś już przez dwadzieścia cztery godziny na dobę zmuszany do pogrążania się w ludzkim brudzie. Po kilku takich wakacjach w domkach i hotelach przystawaliśmy nieraz na dłużej przed witrynami handlarzy nieruchomości. Patrzyliśmy na zdjęcia i ceny. Dla Caroline drugi dom za granicą byłby nagrodą pocieszenia za rezygnację z wakacji na kempingu. Mogliśmy sobie na to pozwolić. Jeśli tylko szukało się w pewnej odległości od morza, większość domów kosztowała grosze. Patrząc jednak z rozmarzeniem na zdjęcie starego młyna wodnego w sadzie z gruszami, wyliczaliśmy jednocześnie na głos wady. Mówiliśmy do siebie, że może szkoda byłoby w każde wakacje jeździć jedynie do tego domku. Oglądając zdjęcie przebudowanej zagrody z basenem, stwierdzaliśmy: „Do zajmowania się basenem też trzeba by kogoś wynająć. I do ogrodu. Jeśli się tego nie zrobi, to całe wakacje upłyną na koszeniu trawy i wyrywaniu pokrzyw”.

W ten sposób odsuwaliśmy wciąż nasze marzenie o drugim domku za granicą na później. Raz, może dwa poprosiliśmy miejscowego agenta, by nas oprowadził. Pochylaliśmy się, przechodząc przez niskie, przekrzywione drzwi. Wdychaliśmy zapach zastałej w basenie wody, w której rosła rzęsa i kumkały żaby. Schylaliśmy się pod pajęczynami w dawnej chlewni. Widzieliśmy, jak w dole błyszczy zakole rzeki. Nachylaliśmy się, by rzucić okiem do wnętrza starego pieca chlebowego i patrzyliśmy na jaskółki, które wciąż wylatywały i powracały do gniazd przytwierdzonych do belek pod dachem.

„Zbyt tutaj wietrznie”, oceniała Caroline już często podczas takich oględzin. „Za gorąco”. „Za zimno”. „Kiepski widok”. „Zbyt odsłonięty”. „Sąsiedzi są zbyt blisko”. „Za bardzo na uboczu”.

— Jeszcze do pana zadzwonimy — mówiłem do agenta. — Moja żona i ja musimy się zastanowić.

Rankiem w dniu, w którym mieliśmy wyruszyć na wakacje, nie mogłem w pierwszej chwili uwierzyć własnym oczom, kiedy ujrzałem w bagażniku namiot. Leżał wciśnięty na sam tył, być może chodziło o to, abym go nie zauważył. Jednak w tym samym momencie w drzwiach wejściowych naszego domu pojawiła się Caroline, dzierżąc w rękach dwa śpiwory.

— A co to ma znaczyć? — zapytałem.

— Nic. Po prostu pomyślałam, że czasem można trafić na piękne miejsca, w których przydaje się namiot. Gdzie nie ma hoteli.

— I co…? — zapytałem ponownie. Pomyślałem, że najlepiej podejść do tego z humorem, tak jakby moja żona żartowała. — Miałbym każdego ranka przychodzić z hotelu na kemping?

Caroline włożyła śpiwory do bagażnika i przesunęła je do tyłu w stronę namiotu.

— Marc — powiedziała. — Ja wiem, co myślisz o przebywaniu na kempingu. Nie będę cię do niczego zmuszać, ale czasami szkoda siedzieć w hotelu. Sprawdziłam w Internecie: tam są kempingi z wszelkimi wygodami, z restauracjami, i to sto metrów od plaży!

— W hotelach też są restauracje — odpowiedziałem, ale zrozumiałem, że to przegrana sprawa. Caroline tęskniła za kempingami. Mogłem przytoczyć liczne argumenty. Mogłem powiedzieć, że śpiwory zajmują połowę miejsca w bagażniku, ale pominąłbym tym samym prosty fakt, iż moja żona tęskniła za wbijaniem w ziemię śledzi, napinaniem linek namiotu i spaniem w śpiworze, na którym rano zbierały się krople rosy.

Przyszło mi do głowy również coś innego. Wieczorem po przyjęciu u Ralpha i Judith zapytałem Caroline, czy rozmawiała z Ralphem, a w szczególności, czy podjął próby, by się do niej zbliżyć.

— Miałeś całkowitą rację — odpowiedziała.

— Co do czego?

— Co do tego, że jest świntuchem.

— Naprawdę?

Leżeliśmy w łóżku, przy zapalonych lampkach, lecz nie spoglądaliśmy na siebie. Nie wiem, co by wyrażały moje oczy, gdyby tak było.

— Tak, miałeś rację. Po tym, jak mi opisałeś, jak on na mnie patrzy, chyba zaczęłam na to bardziej zwracać uwagę. I nagle też to zobaczyłam. Coś w jego spojrzeniu… Kiedy na mnie popatrzył, zwilżył wargi językiem i mlasnął, jakbym była hamburgerem. Staliśmy przy grillu, a on nakłuwał mięso, żeby sprawdzić, czy jest już dopieczone, i odwracał hamburgery. Potem opuścił wzrok. Patrzył jak kiepski aktor w komedii. Przewrócił oczami, kiedy jego spojrzenie spoczęło na moich piersiach. Nie zrozum mnie źle. Czasem sprawia to przyjemność. Czasem sprawia to kobiecie przyjemność, kiedy jakiś mężczyzna podziwia jej ciało. Ale to było… inne. To było… — jak ty to określiłeś? — aha, obrzydliwe. Tak, jego spojrzenie było obleśne. Nie miałam pojęcia, gdzie podziać wzrok. I wtedy opowiedział jeszcze dowcip. Nie pamiętam dokładnie, jak brzmiał, ale też był obrzydliwy. Nie zabawny i jednocześnie nieprzyzwoity, lecz zwyczajnie obleśny. Szkoda, że nie widziałeś, jak przy tym wyglądał. Są ludzie, które zaśmiewają się z dowcipów, jakby je sami wymyślili. On również tak się śmiał.

— I wobec tego nie chcesz odwiedzić ich w ich letnim domu — powiedziałem nieco za szybko.

— Marc, jak możesz teraz o tym myśleć! Nie, oczywiście, że nie. Tak czy inaczej nie lubię odwiedzać innych ludzi podczas wakacji, ale teraz na pewno nie. Nie mogłabym nawet przez minutę spokojnie siedzieć przy basenie, wiedząc, że gdzieś tam jest Ralph.

— Ale kiedy stamtąd wychodziliśmy, udawałaś, że uważasz to za świetny pomysł. Przy drzwiach, kiedy się żegnaliśmy. A w samochodzie zapytałaś jeszcze Julię i Lisę, co one o tym myślą.

Caroline westchnęła.

— Ach, wypiliśmy wtedy wszyscy zbyt dużo — odpowiedziała. — W takiej sytuacji trudno mi było przyznać od razu, że nie mam ochoty na odwiedziny w ich letnim domu. A w samochodzie myślałam przede wszystkim o Julii i tym chłopcu, który tak się jej spodobał. Ale i ona na szczęście nie zareagowała zbyt entuzjastycznie.

— Zobaczymy — powiedziałem. — W końcu nie mamy żadnego obowiązku.

A teraz staliśmy przy otwartym bagażniku samochodu. Zwęszyłem swoją szansę, ale musiałem ukryć moją niechęć do zabierania na wakacje namiotu. I to natychmiast.

— Wiesz co, to już było kilka lat temu. Mnie też tego spania pod namiotem nieraz brakuje. Spróbujmy na nowo, ale tym razem bez garnków i palników gazowych. Wieczorami będziemy po prostu chodzić do restauracji.

Tym razem to moja żona spojrzała na mnie badawczo, jakby zastanawiała się, czy nie żartuję, ale chwilę później rzuciła mi się na szyję.

— Marc! — wykrzyknęła. — To wspaniale z twojej strony. Jesteś naprawdę kochany!

Przytuliłem ją. Nic nie mogłem na to poradzić, że myślałem o ostatnich trzydziestu minutach spędzonych na przyjęciu w ogrodzie. Szukałem Judith wszędzie, aż w końcu znalazłem ją w najdalszym zakątku ogrodu, gdzie zajęta była sprzątaniem kieliszków, puszek oraz do połowy wypełnionych miseczek z chipsami i orzeszkami ziemnymi.

Złapałem ją za przegub ręki, a ona, przestraszona, odwróciła się w moją stronę. Gdy mnie zobaczyła, na jej twarzy ukazał się jednak nieco rozmarzony uśmiech.

— Marc… — zaczęła.

— Muszę cię znowu zobaczyć — powiedziałem.

ROZDZIAŁ 13

Wyruszyliśmy w sobotę. Pierwszą noc spędziliśmy w hotelu. Drugą noc również. Nie mieliśmy konkretnego planu, jak przeważnie podczas wakacji. Powinienem raczej powiedzieć, że wydawało się, iż takiego planu nie mamy. Dla osób postronnych wyglądaliśmy jak przeciętna para na wczasach z dwójką dzieci. W rzeczywistości niemal niepostrzeżenie zbliżaliśmy się w okolice domu, w którym Ralph i Judith spędzali wakacje.

Rano, leżąc w łóżku w trzecim z kolei hotelu, przeglądałem przewodnik po kempingach, który wzięliśmy ze sobą w ostatniej chwili. W bezpośrednim otoczeniu letniego domu Meierów, w zasięgu dziesięciu kilometrów znajdowały się trzy kempingi.

— A może jutro rozbijemy gdzieś namiot? — zapytałem. — Co wy na to?

— Taaak! — zawołały radośnie chórem Julia i Lisa.

— Ale tylko pod warunkiem, że będzie ładna pogoda — odpowiedziała Caroline i puściła do mnie oko.

Tak wyglądał plan. Mój plan. Rozbijemy namiot na kempingu i postoimy na nim kilka dni, a jeśli trzeba i tydzień. Gdzieś — na plaży, w supermarkecie albo w ogródku kawiarni pobliskiego miasteczka — wpadniemy przypadkiem na Meierów.

Kilka tygodni przed wyjazdem kupiłem w sklepie z przewodnikami wyjątkowo dokładną mapę okolicy. Była tak szczegółowa, że zaznaczony był na niej oddzielnie każdy budynek. Nie mogłem być w stu procentach pewny, lecz w połączeniu z opisem drogi, który przysłała nam mejlem Judith kilka dni po przyjęciu, właściwie już wiedziałem, który dom na mapie należy do Meierów. Wpisałem adres na stronie Via Michelin. Za pomocą Google Earth przybliżyłem obraz tak bardzo, że mogłem dostrzec nie tylko błękit basenu, ale nawet trampolinę.

Jeden z kempingów leżał przy tej samej drodze, która prowadziła z letniego domu Ralpha i Judith Meierów na plażę. Ku swemu przerażeniu przeczytałem, iż był to niestety „kemping ekologiczny”. Kemping z „wiejskimi zwierzętami”, „ekologicznymi sanitariatami” i „skromnymi udogodnieniami dla prawdziwych wielbicieli natury”. Czułem niemal dochodzący z niego odór. Uboczną zaletą kempingu, na którym z pewnością płyn do mycia naczyń oraz dezodorant znajdowały się na liście zakazanych produktów, było to, że stanowił jeszcze większe przeciwieństwo letniego domu z basenem, z którego Julia i Lisa już po jednym skoku do wody nigdy nie chciałyby wyjeżdżać.

Judith podała mi w mejlu swoje obydwa numery telefonu. Tydzień po przyjęciu w ogrodzie próbowałem kilka razy dodzwonić się do niej na komórkę, ale trafiłem jedynie do skrzynki na wiadomości. Początkowo nikt też nie odbierał telefonu stacjonarnego. Zastanawiałem się, czy nie zostawić wiadomości, ale w końcu z tego zrezygnowałem.

Po trzech dniach, kiedy już nie liczyłem się z tym, że ktoś podniesie słuchawkę, i miałem zamiar się rozłączyć, w słuchawce telefonu stacjonarnego zabrzmiał jakiś nieznajomy kobiecy głos.

Przedstawiłem się i zapytałem o Ralpha albo Judith.

— Są za granicą — odpowiedziała, jak stwierdziłem, niezbyt młoda osoba. — I nie jestem w stanie w tej chwili panu powiedzieć, kiedy wrócą.

Zapytałem, gdzie są za granicą.

— A kim pan jest…? — zapytała ta osoba.

— Lekarzem pierwszego kontaktu.

Na kilka sekund zapadła cisza.

— Ralph — kontynuowała — otrzymał nagle z Ameryki propozycję zagrania roli w nowym serialu telewizyjnym. Tam właśnie teraz jest. A moja córka uznała to za dobry pomysł, by z nim pojechać. Ja w tym czasie zajmuję się chłopcami.

Matka Judith. Jak przez mgłę przypomniałem sobie siedemdziesięcioparoletnią kobietę, która nieco zagubiona krążyła podczas przyjęcia. Taki los spotyka wszystkich wiekowych rodziców. Znajomi twoich dzieci jedynie z grzeczności zamieniają z tobą kilka słów, po czym jak najszybciej próbują się ciebie pozbyć.

— Co mogę… — zapytała matka Judith. — Czy mam im coś przekazać?

Udało mi się opanować chęć, by odpowiedzieć, że to tajemnica lekarska. Zamiast tego powiedziałem:

— Mam tu na biurku wyniki badań. Pani córka była u mnie z wizytą kilka tygodni temu. To nic poważnego, ale byłoby jednak dobrze, gdyby się ze mną skontaktowała. Dzwoniłem wcześniej na jej komórkę, ale nie odbiera telefonu.

— Ach, tak. Judith zadzwoniła do mnie, żeby o tym powiedzieć. Że zapomniała komórki. Stoję teraz w kuchni i widzę nawet, gdzie leży.

Następnego dnia wczesnym rankiem zadzwoniła Judith. Właśnie zacząłem przyjmować. Naprzeciw mnie, po drugiej stronie biurka, zajął właśnie miejsce pierwszy pacjent: mężczyzna z rzadkimi, siwymi włosami i popękanymi naczynkami na twarzy, który cierpiał na zaburzenia erekcji.

— Nie mogę długo rozmawiać — ostrzegła. — O co chodzi?

— W którym miejscu w Ameryce dokładnie jesteś? — zapytałem, patrząc na twarz pacjenta, która przypominała nieużytki, na których nic już nie zostanie wybudowane.

— Jesteśmy w Kalifornii. W Santa Barbara. Tutaj jest już po północy. Ralph jest w łazience. Rozmawiałam z mamą. Stwierdziła, że to dziwne. Ona jest wprawdzie leciwa, ale przypomniała sobie, że mój lekarz jest kobietą. Musiałam szybko wymyślić jakąś wymówkę. Powiedziałam, że byłam u ciebie po drugą opinię, ale to tym bardziej ją zaniepokoiło.

Wyobraziłem sobie Ralpha Meiera w łazience. Jego olbrzymie ciało bez ubrania. Strumienie wody spływające z prysznica. Krople odbijające się od jego ramion, klatki piersiowej i jego brzucha, który niby daszek zwisał nad przyrodzeniem. Próbowałem przywołać w pamięci brzuch Ralpha tak, jak widziałem go podczas jego pierwszej wizyty w moim gabinecie, kiedy poprosiłem, by zdjął górną część ubrania. Zastanawiałem się, czy patrząc w dół, coś widzi, czy też wszystko przesłania mu brzuch.

— Ja też nie mogę teraz długo rozmawiać — odpowiedziałem. — Chciałem się tylko dowiedzieć, co u ciebie słychać i kiedy wracacie.

Mówiąc to, spojrzałem prosto w oczy mężczyźnie, który miał kłopoty z erekcją. Zaburzenia erekcji można leczyć tabletkami, lecz to oszustwo: po tabletkach zawsze staje, nawet na widok łysej kobyły, pustego kosza na śmieci czy też wystawy sklepu papierniczego. Będąc kobietą, na pewno nie chciałbym wiedzieć, kiedy użyto środków wspomagających.

— Tego nie wiem — odparła Judith. — Ralph musi jeszcze zrobić kilka zdjęć próbnych. Byłoby wspaniale, gdyby to wypaliło. To będzie duży serial stacji HBO. Oni wyprodukowali również Rodzinę Soprano i Prawo ulicy. Ma mieć trzynaście odcinków. Akcja toczy się w starożytnym Rzymie, w czasach cesarza Augusta. Chcą, by Ralph zagrał główną rolę, rolę cesarza.

— Dostałem twój mejl — powiedziałem. — Z adresem waszego letniego domu.

— Muszę kończyć, Marc. Pojedziemy tam być może już na początku lipca. Wszystko zależy od tego, jak tutaj sprawy się potoczą. Możliwe, że polecimy bezpośrednio stąd, a mama przywiezie chłopców później, gdy w szkole zaczną się wakacje.

Chciałem jeszcze coś powiedzieć, zdanie z podtekstem, zrobić jakąś bezpośrednią aluzję, coś, dzięki czemu Judith przypomni sobie, jaki ze mnie fajny facet. Jednak obecność zdechłego szczura po drugiej stronie biurka spowodowała, że byłem zmuszony ograniczyć się do nic nieznaczących banałów.

— Będziemy w okolicy — dodałem. — To znaczy: jedziemy w tym samym kierunku. Byłoby miło, gdybyśmy…

— Do widzenia, Marc!

Przez jakieś pięć sekund trzymałem słuchawkę przy uchu. Słuchawkę, w której nie słychać już było tonu „zajęte”, lecz z której dochodził jedynie szum. Pomyślałem o dniu, który rozciągał się przede mną. Wydawało mi się, że on również wypełnił się szumem.

— Proszę przejść do pomieszczenia obok i ściągnąć spodnie — powiedziałem w końcu do pacjenta. — Zaraz do pana przyjdę.

Ekologiczny kemping przeszedł moje najśmielsze oczekiwania. Trzeba przyznać, że położony był w pięknym, zacienionym miejscu w sosnowym lesie. W oddali, pomiędzy drzewami, widać było wąską kreskę morza. Czułem jednak dziwny zapach, zapach chorych zwierząt. Caroline kilkakrotnie wciągnęła głęboko powietrze przez nos. Julia i Lisa rozglądały się pytającym wzrokiem. Staliśmy przed szlabanem przy wjeździe, mogliśmy jeszcze zawrócić. Szlaban wykonany był ze zwykłego niepomalowanego pnia drzewa, trochę krzywego, jak sama natura. Obok szlabanu stała wartownia zbudowana z drewnianych bali. Wysiedliśmy z samochodu i staliśmy niezdecydowanie, opierając się o niego. Wprawdzie zdawałem sobie sprawę, iż ten kemping usytuowany był w najkorzystniejszym miejscu, jeśli chodzi o bliskość domu Meierów, a jednak są granice tego, ile jest w stanie znieść człowiek. Odór chorych zwierząt wzbudzał we mnie już teraz głuchą wściekłość. Był to odór, który czułem nieraz w mojej poczekalni. Pochodził on od pacjentów, którzy — jak to sami określali — nie ingerowali w naturę. Od pacjentów, którzy odmawiali usuwania owłosienia z miejsc, w których owłosienie nie powinno się znajdować. Pacjentów, którzy najchętniej myli się wodą ze studni lub kanału i „dla zasady” nie używali do osobistej higieny żadnych chemicznych produktów ani kosmetyków. Jeśli w ogóle była mowa o higienie. Ze wszystkich porów oraz otworów ciała cuchnęli zastaną wodą. Wodą z domieszką ziemi i zgniłych liści, stojącą w zapchanej rynnie. Odór ten stawał się silniejszy, gdy się rozbierali. Jakby zdjąć przykrywkę z garnka, z zapomnianego garnka w głębi lodówki. Jestem lekarzem, który złożył przysięgę. Wszystkich pacjentów leczę tak samo, bez względu na osobę. Ale nic ani nikt nie jest w stanie tak bardzo mnie rozwścieczyć i wzbudzić we mnie takiego obrzydzenia, jak owi przyjaźni środowisku miłośnicy natury.

— Jak myślicie? — zapytałem pozostałych członków rodziny. — W okolicy są jeszcze inne kempingi.

— No nie wiem — zawahała się Caroline.

Julia wzruszyła ramionami. Lisa zapytała o basen. Właśnie zamierzałem przecząco odpowiedzieć na jej pytanie, kiedy z wartowni wyszedł mężczyzna. Rzucił okiem na tablicę rejestracyjną i podszedł do nas z wyciągniętą dłonią.

— Dzień dobry — powiedział po niderlandzku, bez obcego akcentu. Najpierw zbliżył się do Caroline. Uścisnął jej rękę, zanim zdążyła ją cofnąć.

Holender! Holender za granicą. Holendrzy, którzy za granicą rozkręcają jakiś interes. Remontują ruiny zamku, by założyć w nich hotel lub pensjonat, otwierają restaurację z naleśnikami przy najpiękniejszej plaży na całym wybrzeżu lub kemping w pustym zakątku lasu. Nigdy nie mogłem pozbyć się wrażenia, że tym samym pozbawiają czegoś lokalnych mieszkańców, czegoś, co mieszkańcy sami mogliby robić. Większość z nich długo zresztą nie wytrzymuje. Tubylcy ignorują ich lub dokuczają im, póki się nie wyniosą. Spóźnia się dostawa dachówek do pensjonatu, na poczcie ginie zezwolenie na założenie pola do minigolfa, okap w restauracji z naleśnikami nie odpowiada miejscowym normom bezpieczeństwa. Holenderscy przedsiębiorcy narzekają na niepojęte działanie machiny biurokracji za granicą. „Czego oni właściwie chcą?” — zadają sobie w głos pytania. „Nikt się nie zajmował tymi ruinami, w lesie nic nie było, a na plażę nikt nie przychodził. My się za to zabieramy. My Holendrzy nie boimy się roboty. Dlaczego więc tak nam to utrudniają? Im tutaj nic się nie chce”. Po dwóch, trzech latach narzekań i przeklinania miejscowej ludności oraz psioczenia na, ogólnie rzec biorąc, leniwą naturę obcokrajowców, pakują manatki i, nic nie wskórawszy, powracają do domu.

Kiedy przyszła moja kolej, by uścisnąć wyciągniętą dłoń właściciela kempingu, próbowałem wyczytać z jego twarzy, w której fazie on się tymczasem znajduje. To tak jak w wypadku nieuleczalnej choroby: najpierw jest nadzieja, potem nadchodzi stadium negacji, a dopiero na samym końcu pogodzenie się z losem.

— Serdecznie witam! — powiedział mężczyzna. Uścisk jego dłoni był przesadnie mocny, widoczne było, że starał się patrzeć na mnie żywo i z zainteresowaniem, lecz w jego oczach widziałem znaki chronicznego niewyspania. Czerwone żyłki przecinające białko oka były niewątpliwie wynikiem całonocnego przewracania się z boku na bok z powodu długów oraz niedostarczonych, wcale lub na czas, towarów. Dawałem mu jeszcze najwyżej z rok. Zanim nadejdzie kolejne lato, ubije zwierzęta i powróci do Holandii.

Najpierw w wartowni długo kartkował książkę z planem kempingu. Potrząsnął głową, kilka razy głęboko westchnął, przesuwając palcem wskazującym po mapie, ale kiepsko grał.

— Czy mogę się dowiedzieć, jak państwo nas znaleźli? — zapytał, kiedy w końcu, po kilku dodatkowych westchnieniach i pocieraniu brody, wskazał nam miejsce na namiot. — Nasz kemping istnieje dopiero od dwóch lat i jeszcze nie wszystkie przewodniki o nim piszą.

Od dwóch lat. Nie mogłem powstrzymać uśmiechu, bo zgadłem. Po negacji następuje pogodzenie się z losem, odliczanie dni.

— Mamy nosa — odpowiedziałem — do kempingów, na których wciąż przykłada się dużą wagę do przebywania na łonie natury bez niepotrzebnych udogodnień typu bilard, automaty do gry czy też baseny ze zjeżdżalniami.

ROZDZIAŁ 14

Czasem coś dzieje się zbyt prędko. Zbyt prędko, aby uznać to za przypadek. Byłem przygotowany na kilka spokojnych dni, bez nadzwyczajnych wydarzeń. Książka. Partia badmintona. Spacer. Powinna powstać próżnia, pustka ogarniająca pierwsze dni wakacji, po której jesteś wdzięczny, jeśli coś się wydarzy. Stajesz się wtedy ciekawy nowych spotkań, zmian, nowych ludzi. Pierwszego wieczoru mieliśmy zjeść krewetki i pierścienie z kalmarów w restauracji przy plaży. Byliśmy jeszcze zmęczeni podróżą, mieliśmy wcześnie iść spać. Spędziłbym bezsenne godziny, słuchając miarowego oddechu mojej śpiącej rodziny. Ale stało się inaczej. Sprawy potoczyły się przede wszystkim zbyt szybko.

Za zgodą Caroline („Idź, tylko się tu plączesz pod nogami”) poszedłem na przechadzkę po kempingu, podczas gdy Julia i Lisa pomagały Caroline ustawić namiot. Skręciłem w przypadkową ścieżkę prowadzącą pomiędzy drzewami. Niewiele było tu namiotów i żadnej przyczepy kempingowej. Przeszedłem obok drewnianego budynku, w którym mieściły się „ekologiczne sanitariaty”. To, że trzeba wyjść w nocy z namiotu, żeby zrobić siku, jest dla mnie największym koszmarem podczas przebywania na kempingu. Odwlekałem to zawsze najdłużej, jak się dało. Tak długo, aż zaczynało boleć. Wciskałem wtedy nogi w wilgotne buty, ale ani mi się śniło, by iść w środku nocy do ubikacji w budynku, w którym ćmy zderzały się, trzepocząc skrzydłami, z wiszącą na zewnątrz lampą. Do budynku, w którym w każdą odkrytą część ciała cięły cię nigdy niezapadające w sen owady. Otwierałem suwak namiotu i odchodziłem najwyżej na kilka kroków. Czasem widać było gwiazdy, nieraz księżyc w pełni. Muszę przyznać, że przeżywałem i szczęśliwe momenty, stojąc wśród drzew i słysząc, jak strumień mojego moczu uderza o trawę i łodygi pokrzyw. Patrzyłem wtedy do góry, na tysiące gwiazd. „O to właśnie chodzi”, myślałem w takiej chwili. „Tylko to się liczy, reszta to bullshit”. Momentu tego nic nie poprzedzało, nic też po nim nie następowało. Namiot kupiliśmy podczas naszych pierwszych wakacji w Ameryce. Namiot czteroosobowy. Caroline i ja byliśmy wtedy jeszcze we dwójkę. Przytulaliśmy się mocno do siebie w złączonych suwakiem śpiworach. Wokół nas była przestrzeń, dużo wolnego miejsca. Na przyszłość. Po zrobieniu siku odkładałem jeszcze na chwilę powrót do namiotu. Przenosiłem spojrzenie z księżyca nad głową na światło księżyca, padające na trawę. W namiocie, oprócz mojej żony, spały później również moje dwie córki. Ja stałem na zewnątrz. Do ciepłego śpiwora wślizgiwałem się dopiero wtedy, gdy po plecach przeszedł mi pierwszy zimny dreszcz.

Ekologiczne sanitariaty nie składały się z niczego więcej, jak tylko kilku desek, w których zrobiono otwór. W otworze było ciemno, nie widać było jego dna, było je jedynie czuć. Zarówno po wewnętrznej, jak i zewnętrznej stronie drzwi siedziały wielkie niebieskie muchy, które nie odleciały, gdy machnąłem ręką. Zamknąłem drzwi i poszedłem dalej. W ten sposób trafiłem na ogrodzony teren, na którym przebywały „zwierzęta zagrodowe”. Zauważyłem lamę, kilka kur oraz osła. Nie rosła tam trawa, było tylko błoto. Wszędzie leżały odchody. Również do ciemnobrązowej sierści lamy przyklejone były odchody i grudy błota. Osioł był zbyt wychudzony. Stał najbliżej ogrodzenia. Widziałem jego żebra. Trząsł się na całym ciele i uderzał ogonem, by odgonić muchy. Kury siedziały bez ruchu w kącie obok siebie.

Poczułem, jak budzi się we mnie ogromna wściekłość. Już miałem zamiar wracać do miejsca, w którym Caroline z dziećmi rozbijała namiot, by ostrzec, że natychmiast stąd wyjeżdżamy, gdy nagle poczułem, jak ktoś lekko dotyka mojej lewej ręki.

— Lisa.

Moja młodsza córka oplotła swoimi paluszkami mój palec wskazujący i środkowy. Milcząc, patrzyliśmy przez chwilę razem na zwierzęta za ogrodzeniem.

— Tato?

— Tak?

— Czy ten osioł jest chory?

Zanim odpowiedziałem, nabrałem głęboko powietrza.

— Nie wiem, kochanie. Jest tutaj po prostu dużo much. One mu dokuczają, widzisz?

Popatrzyłem na osła w chwili, kiedy postawił dwa niepewne kroki do przodu i wystawił łeb nad ogrodzeniem. Poczułem wilgoć w oczach.

— Mogę go pogłaskać, tato?

Nie odpowiedziałem. Przełknąłem. Czułem, jakby jakaś gula utkwiła mi w gardle. Tak się mówi w podobnych momentach. Nie było to jednak twarde jak gula, lecz miękkie i bardziej płynne.

Lisa położyła rękę na łbie osła. Chmara much uniosła się w powietrze. Osioł zamrugał. Odwróciłem wzrok i mocno przygryzłem wargę.

— Tato?

— Tak, skarbie?

— Możemy potem coś mu kupić? Może marchewkę?

Położyłem ręce na ramionach córki i przyciągnąłem ją do siebie. Najpierw odchrząknąłem, nie chcąc, by zabarwienie mojego głosu niepotrzebnie ją zaalarmowało.

— Skarbie, to świetny pomysł — stwierdziłem. — Marchewkę, sałatę, pomidory. Zobaczysz, jak mu będą smakować!

Na plaży znajdowała się tylko jedna restauracja, w której stoliki ustawiono po prostu na piasku. Było tłocznie, lecz mieliśmy szczęście i zajęliśmy ostatni wolny stolik. Zamówiliśmy piwo dla Caroline, fantę dla Lisy i colę light dla Julii. Słońce schowało się już za skałami, lecz nadal utrzymywała się przyjemnie wysoka temperatura.

— Możemy podejść do morza? — zapytała Lisa.

— Dobrze — odpowiedziała Caroline. — Ale sprawdźcie najpierw w karcie, na co macie ochotę. Zawołamy was, jak podadzą.

Rzuciły szybkie spojrzenie na kartę. Lisa zamówiła makaron w sosie pomidorowym, Julia jedynie sałatkę.

— Julia, ty też powinnaś zjeść coś treściwego. Weź do sałatki przynajmniej hamburgera lub zamów makaron, tak jak Lisa.

— Nie, nie chcę — odparła Julia. — Idziesz? — zwróciła się do siostry.

— Uważajcie — poprosiła Caroline. — I nie wchodźcie do wody, kiedy nie ma nas w pobliżu. Bawcie się na plaży.

Julia głęboko westchnęła i przewróciła oczami. Lisa popędziła między stolikami na plażę. Julia poszła za młodszą siostrą, trzymając w ręku klapki. Miała na sobie jedynie podkoszulek i czerwone majtki od bikini, które kupiła przed wyjazdem na wakacje, i dostrzegłem, jak dwóch mężczyzn, siedzących kilka stolików od nas, odwróciło głowy i za nią patrzyło.

— Ona ostatnio naprawdę za mało je — stwierdziła Caroline. — Tak nie można!

— Ach — odpowiedziałem. Nie przesadzaj. Lepiej zbyt mało niż za dużo. A może wolałbyś mieć grubą córkę z fałdami tłuszczu tu i tam?

— Nie, oczywiście, że nie. Po prostu mnie to czasami martwi. W domu też tak robi. Najpierw zjada całą sałatę, po czym stwierdza, że już się najadła.

— Myślę, że to taki wiek. Naśladuje modelki z czasopism. Kate Moss też niewiele je. Ale lepiej tak, niż gdyby było odwrotnie. Mówię to nie jako mąż, lecz lekarz.

Zamówiliśmy po drugim piwie oraz butelkę białego wina. Słońce całkiem już zaszło. Na tyłach restauracji skały pięły się stromo ku górze. Stało na nich kilka willi, w których zapalono już światło. Słyszałem odgłos fal, ale plaża opadała skośnie ku morzu, przez co z miejsca, w którym stał nasz stolik, nie mogliśmy widzieć naszych córek.

— Może pójdę zobaczyć, gdzie są? — zaproponowała Caroline.

— Zaczekajmy, aż przyniosą jedzenie. Co może się stać?

W rzeczywistości zawsze byłem równie niespokojny jak ona. Tak po prostu wyglądał nasz stały podział ról. Caroline pierwsza wyrażała swoje zaniepokojenie, po czym ja odpowiadałem, żeby nie przesadzała. Gdybym był tu sam z córkami, zszedłbym już ze trzy razy na plażę, aby sprawdzić, czy fale nie porwały ich na środek morza.

Caroline złapała mnie za rękę.

— Marc, wytrzymasz na tym kempingu? Bo on jest jednak bardzo surowy. Mogliśmy przecież zatrzymać się na jakimś bardziej luksusowym.

— Dzisiaj po południu poszedłem zobaczyć zwierzęta. Są mocno niedożywione i prawdopodobnie chore.

— Chcesz pojechać na inny kemping? Dzisiaj przenocujemy tutaj, a jutro pojedziemy poszukać czegoś innego.

— Powinno się właściwie nasłać na tego drania inspekcję weterynaryjną. W ciągu jednego dnia będzie musiał zwinąć interes, ale wtedy pewnie uśpią zwierzęta.

Chłopak w podkoszulku i dżinsach przyniósł wino. Wyciągnął korek i wstawił butelkę do prostego kubełka z lodem. Nie zapytał, czy chcielibyśmy spróbować. Ale nie było to konieczne. Wino było lodowato zimne i smakowało jak winogrona, które moczyły się przez całą noc w górskim potoku.

— Przecież jutro możemy stąd wyjechać — powiedziała Caroline. — Naprawdę chcesz donieść na tego człowieka? Wtedy być może zbankrutuje.

— Mam przy sobie środki, przede wszystkim przydatne do pierwszej pomocy, ale również antybiotyki i tym podobne. Zobaczę jutro, co się da zrobić.

— Ale, Marc, jesteś przecież na urlopie. Nie rozpoczynaj jakiegoś projektu w pierwszy dzień wakacji, nawet jeśli to piękny projekt, który może uratować chore zwierzęta.

Caroline czasem mi zarzucała, a była to, prawdę mówiąc, jedyna przyczyna sporów pomiędzy nami, że na urlopie zawsze muszę mieć coś do zrobienia. Sama potrafi godzinami przesiadywać na brzegu basenu z książką w ręku lub patrzeć przed siebie przez okulary przeciwsłoneczne i wylegiwać się na plaży na leżaku. Tymczasem ja już po półgodzinie muszę się czymś zająć. Na plaży budowałem tamy i zamki, w wynajętym domku wypoczynkowym czyściłem z chwastów całą ścieżkę prowadzącą od drzwi wejściowych do samej drogi. Nawet moje córki miały mnie czasem dosyć. Z początku pomagały mi jeszcze kopać kanały odwadniające, dzięki którym podczas przypływu powracająca po przejściu kolejnej fali woda morska mogła odpłynąć, nie uszkadzając naszego zamku z piasku, ale po godzinie często zaczynało im się to nudzić. „Musimy trochę odpocząć”, stwierdzały, a Caroline dodawała: „Marc, połóż się na chwilę. Jestem zmęczona od samego patrzenia na ciebie”.

Właśnie miałem zamiar odpowiedzieć, że uważam to za mój, lekarza, obowiązek, aby pomóc chorym zwierzętom i że nie zajmie to wcale dużo czasu, kiedy usłyszeliśmy wołanie Julii.

— Mamo! Tato!

Caroline odstawiła natychmiast kieliszek na stolik i podskoczyła do góry.

— Julia! — odkrzyknęła. — Co się stało?

Ale nic się nie stało. Julia zbliżała się do nas, idąc po piasku. W świetle lamp na tarasie widzieliśmy, jak do nas macha. Zobaczyliśmy, że nie była sama. Obok niej szedł chłopak. Chociaż widziałem go wcześniej tylko raz, poznałem natychmiast, kim był. Po jego jasnych lokach, ale jeszcze wcześniej po jego sposobie chodzenia: po powolnym stawianiu kroków, jakby chodzenie po piasku sprawiało mu zbyt dużo trudu.

— Wiecie, kto tutaj też jest? — krzyknęła Julia, zanim dotarła do naszego stolika.

ROZDZIAŁ 15

Czasem sprawy toczą się zbyt prędko.

— Wiedziałeś o tym? — zapytała mnie później tego wieczoru Caroline, kiedy piliśmy ostatni kieliszek wina przed namiotem. Julia i Lisa już spały. — Tak, ty o tym wiedziałeś — stwierdziła, nie czekając na moją odpowiedź.

Było ciemno. Cieszyłem się, że nie muszę na nią patrzeć.

— Ale dlaczego, Marc? Dlaczego?

Nic nie odpowiedziałem. Bawiłem się kieliszkiem i chciałem szybko się napić, ale kieliszek był pusty. Siedzieliśmy na naszych niskich rozkładanych krzesłach, wyciągnąwszy nogi przed siebie, wśród sosnowych igieł. Od czasu do czasu czułem, że coś mnie łaskocze w kostkę, jakaś mrówka albo pająk, lecz się nie poruszałem.

— Myślałam, że chcesz trzymać Ralpha jak najdalej ode mnie — powiedziała Caroline. — Sama ci przecież mówiłam, że nie chcę do nich jechać. A ty szukasz kempingu, który leży o rzut beretem od ich letniego domu.

Na wystającym z przedniej części namiotu pałąku Caroline powiesiła lampion na świece ze szklanymi szybkami, lecz świeca wypaliła się i siedzieliśmy w ciemnościach. Nad naszymi głowami, wśród drzew, migotały tysiące gwiazd. Z dołu dochodził cichy odgłos uderzających o brzeg fal.

— Tak, wiedziałem — potwierdziłem. — Nie uznałem tego jednak za powód, by tutaj nie przyjeżdżać. Tak jakby to było miejsce, dokąd nie wolno przyjechać, ponieważ można się w nim natknąć na osoby, których nie ma ochoty się spotkać.

— Ale przecież są setki podobnych miejscowości na tym wybrzeżu, Marc! Setki plaż, przy których państwo Meier nie wynajęli domu na lato.

— Rozmawiałem o tym jeszcze raz z Ralphem, wkrótce po przyjęciu w ogrodzie. Opowiadał, jak tutaj jest wciąż jeszcze niemal dziewiczo pięknie. Byłem po prostu ciekawy.

Caroline westchnęła głęboko.

— I co teraz? Co teraz mamy zrobić? Musimy tam jutro pójść. Byłoby to bardzo dziwne, gdybyśmy ich nie odwiedzili.

— To tylko kolacja. Pewnie znowu zrobią grilla. Jeśli chcesz, to pojedziemy potem dalej, na inną plażę i inny kemping. Ale jeśli naprawdę nie masz ochoty, to wymyślimy jakąś wymówkę. Powiemy, że się źle czujesz albo że ja się źle czuję. I pojutrze stąd wyjedziemy.

Caroline się nie odezwała. Czubkiem języka zwilżyłem górną wargę, która była sucha i zrogowaciała.

— Czy tego właśnie chcesz? — zapytałem. — Powtarzam: nie widzę w tym żadnego problemu. Znajdziemy jakąś wymówkę.

Usłyszałem, jak obok moja żona kilkakrotnie wzdycha i coś strzepuje z gołej nogi, jakiegoś robaka albo igłę sosny, która spadła z drzewa, a może zupełnie nic.

— Ach, wszystko jedno. Po prostu cieszyłam się na te kilka dni albo i tydzień jedynie w czwórkę. Gdyby to było w późniejszym okresie naszego urlopu, nie miałabym nic przeciwko spotkaniu innych osób. Ale to tak szybko. Jeszcze nie mam ochoty na innych ludzi i na długie rozmowy toczone na tarasie przy dużej ilości wina.

Wyciągnąłem dłoń i położyłem na jej udzie.

— Ja też właściwie nie — powiedziałem. — Ja również nie bardzo mam ochotę na spotkanie z innymi ludźmi. Przepraszam, to moja wina.

Teraz Caroline przykryła moją rękę dłonią.

— Tak, to twoja wina — potwierdziła — Więc jutro do nich zadzwonisz i powiesz, że nie przyjdziemy.

Przymknąłem oczy, przełknąłem, lecz miałem sucho w ustach. Oprócz dochodzącego z oddali dźwięku fal, słyszałem jedynie cichy szum w uszach.

— Dobra — odpowiedziałem.

— Żartuję — powiedziała Caroline. — Nie, to byłoby bez sensu, gdybyśmy teraz odmówili. Pójdziemy i już. Prawdę mówiąc, jestem też ciekawa, jak wygląda ten ich dom. No i dla dzieci to frajda. Mam na myśli chłopców i basen.

Wcześniej tego wieczoru sprawy na plaży potoczyły się w następujący sposób: Julia i Alex przysiedli się do naszego stolika, a w ich ślady poszli Lisa i młodszy brat Aleksa, Thomas. Po nich nadeszła reszta rodziny Meierów. Ralph z Judith i starsza, siedemdziesięcioparoletnia kobieta, którą widziałem na przyjęciu w ogrodzie, matka Judith, a oprócz nich jeszcze dwie osoby: mężczyzna pod sześćdziesiątkę z półdługimi siwymi włosami, wśród których przeświecały jeszcze pojedyncze czarne pasma — jego twarz skądś znałem, ale nie przypominałem sobie skąd — i kobieta, która, jak przyjąłem, była jego partnerką, mimo iż była od niego o co najmniej dwadzieścia lat młodsza.

— Co za niespodzianka! — wykrzyknął Ralph. Złapał Caroline, która w połowie podniosła się z krzesła, za ramiona i pocałował trzykrotnie w policzki.

— Dobry wieczór — powiedziała Judith.

My również ucałowaliśmy się w policzki, po czym spojrzeliśmy na siebie. „Tak, rzeczywiście przyjechałem”, powiedziałem moim wzrokiem. „Tak, widzę”, odpowiedziała Judith swoim.

— Czemu nie zadzwoniliście, że jesteście? — zapytał Ralph. — Mogliśmy byli razem zjeść kolację. Dzisiaj na targu kupiliśmy całego prosiaka. Jest naprawdę pyszny, pieczony na ruszcie nad ogniem.

Caroline wzruszyła ramionami, po czym na mnie popatrzyła.

— Dopiero przyjechaliśmy — odparłem. — Nie chcieliśmy… Zatrzymaliśmy się tutaj na kempingu.

— Na kempingu! — wykrzyknął Ralph, jakby to była najbardziej sensacyjna wiadomość ostatnich dni.

W tym momencie mężczyzna o siwych włosach zrobił krok do przodu.

— Och, przepraszam. Zapomniałem was sobie przedstawić — zauważył Ralph. — Stanley, to Marc. Marc jest lekarzem. A to jego cudowna żona, Caroline.

Mężczyzna, którego Ralph przedstawił jako Stanleya, podał najpierw dłoń Caroline.

— Stanley Forbes — powiedział. — Stanley — powtórzył tylko swoje imię, ściskając z kolei moją dłoń.

Przypomniałem sobie nagle, skąd znam jego twarz. Gdy przed dwudziestoma laty opuszczał Holandię, by zamieszkać w Stanach, nazywał się inaczej. Jan? Hans? Hans Jansen? — nosił takie zwykłe holenderskie nazwisko, ale nie mogłem sobie przypomnieć, jak ono brzmiało. Przez kilka lat po jego wyjeździe nic o nim nie było słychać, ale później zyskał w Hollywood sławę jako reżyser już pod nazwiskiem Stanley Forbes.

— A to jest przyjaciółka Stanleya — powiedział Ralph — Emmanuelle.

Położył na chwilę dłoń na ramieniu młodej kobiety.

— Emmanuelle, these are some friends of us from Holland. Marc and Caroline¹.

Byłbym niezwykle ostrożny, nazywając Emmanuelle pięknością. Uścisnęła rękę Caroline i mnie, a wydawało się, że dłoń podała z okładki „Vogue’a”. Była ona szczupła, drobna, jeszcze niemal dziecięca. Z bliska zauważyłem, że Emmanuelle mogła być najwyżej o pięć lat starsza od Julii. Wyglądała na jakieś siedemnaście, może osiemnaście lat, w każdym razie nie więcej niż dwadzieścia. Przeniosłem spojrzenie z jej twarzy na twarz siwego mężczyzny. Źle oceniłem jej wiek. Była młodsza od Stanleya Forbsa nie o dwadzieścia, lecz o czterdzieści lat. Czy udało jej się zdobyć rolę w jego filmie poprzez łóżko? Przyglądałem się o czterdzieści lat starszej twarzy reżysera i jego o czterdzieści lat starszemu ciału, odzianemu w nieco prześwitujące białe spodnie z lnu i taką samą koszulę. Spod niedopiętej na klatce piersiowej koszuli wystawały gęste, siwe włosy.

Przez kilka sekund myślałem o tym, jak jego ciało jej się narzuca. Jak się obok niej kładzie i przesuwa dłonią w dół jej brzucha, aż do pępka. Jak palcem wskazującym zatacza przez chwilę wokół pępka kółeczka, by następnie zejść jeszcze niżej. Zapach starego mężczyzny w pościeli. Łuszcząca się skóra. Wyobrażałem sobie, jak ona stara się wtedy myśleć o czymś innym, przede wszystkim o obiecanej roli w filmie. Czy o tym marzył Hans (?) Jansen (?), zanim jeszcze opuścił Holandię? O młodych dziewczynach, które z podziwu dla jego talentu lub chęci zagrania w jednym z jego filmów będą pieścić jego kutasa?

Ostatnia podeszła matka Judith. Podając rękę, przypatrywałem się jej twarzy, jednak nie odniosłem wrażenia, że skojarzyła mnie bezpośrednio z rozmową telefoniczną, którą prowadziłem z nią kilka tygodni temu.

— Pan Schlosser — powtórzyła moje nazwisko, po tym jak Judith mnie jej przedstawiła.

— Marc — odpowiedziałem.

Rozejrzałem się wokół, by sprawdzić, czy zwolnił się tymczasem jakiś stolik, ale tylko pojedyncze krzesła nie były zajęte. W tej samej chwili chłopak w dżinsach przyniósł nasze zamówienie.

— Ach, wy dopiero zaczynacie kolację — stwierdził Ralph.

— Możemy… — zacząłem. — Może zaraz zwolni się jakiś stolik albo parę krzeseł.

— Dajmy tym ludziom spokojnie zjeść — zarządziła Judith. — Poza tym mama jest zmęczona. Jeśli chcecie zostać — ciągnęła, zwracając się w stronę Ralpha i Stanleya Forbesa. — If you want to stay… — popatrzyła na Emmanuelle. — Ale ja już wracam z mamą. I think it’s better for my mother to go home now. She is very tired².

Nastąpiła chwila niezdecydowania. Również Ralph zaczął się rozglądać, szukając wolnego stolika lub krzeseł. Caroline szybko na mnie spojrzała i natychmiast odwróciła wzrok. Julia pochyliła głowę w kierunku Aleksa, który siedział przy stoliku naprzeciwko niej, na miejscu Lisy, i szepnęła mu coś do ucha. Thomas biegał za Lisą po piasku. Stanley Forbes objął Emmanuelle w talii i przyciągnął do siebie. Matka Judith stała między stolikami, jakby to wszystko jej nie dotyczyło.

— Zostaniecie tutaj przecież jeszcze kilka dni? — upewniła się Judith. — W takim razie wpadnijcie do nas jutro na kolację.

Z ang.: „Emmanuelle, to nasi znajomi z Holandii, Marc i Caroline”. [wróć]

Z ang.: „Jeśli chcesz zostać… Myślę, że dla mojej matki będzie lepiej, jak pójdziemy. Jest bardzo zmęczona”. [wróć]

ROZDZIAŁ 16

To profesor Aaron Herzl pierwszy wytłumaczył nam, dlaczego zegar biologiczny tyka inaczej w wypadku kobiet niż mężczyzn. To on wyjaśnił, dlaczego wskazówki pokazujące tę samą godzinę mają dla kobiet inne znaczenie niż dla mężczyzn.

— To tak, jak ze zwykłym upływem czasu — tłumaczył. — Nieraz za piętnaście siódma to wcześnie, a innym razem dwadzieścia po szóstej to za późno.

Co tydzień mieliśmy dwie godziny wykładów z biologii medycznej, były to jeszcze wtedy zajęcia do wyboru. W sali wykładowej znajdowało się przeważnie więcej studentek niż studentów. Aaron Herzl zbliżał się do sześćdziesiątki, lecz studentki czerwieniły się i zaczynały chichotać, gdy słowa kierował bezpośrednio do nich. Pod tym względem był żywym dowodem potwierdzającym jego własne teorie. Teorie, za które kilka lat później, okryty hańbą, zostanie usunięty z uniwersytetu.

— To, co państwu powiem, prawdopodobnie mniej spodoba się paniom — zaczął, wpatrując się w salę. — Z drugiej strony, są to po prostu fakty, których nie można zmienić. Jest to być może niesprawiedliwe, ale kobiety, które potrafią tę niesprawiedliwość zaakceptować, zamiast się jej przeciwstawiać, czeka długie i szczęśliwe życie.

W ławkach na sali rozległ się stłumiony chichot. My, studenci, mieliśmy mieszane uczucia, co do biologii medycznej wykładanej przez naszego profesora. To, iż większość dziewcząt uważało tego podstarzałego, łysego mężczyznę za atrakcyjnego, podważało pewne dane z zakresu biologii. My byliśmy młodzi, nasze nasienie było młode. Na zajęciach z ginekologii uczono nas do tej pory, że szansa na spłodzenie zdrowego dziecka za pomocą młodego nasienia jest osiemset razy większa niż w wypadku nasienia starego. Rozumieliśmy to jednak. Zdawaliśmy sobie sprawę, że profesor Aaron Herzl jest dla nas poważnym konkurentem. W ten sposób rozumując, próbowaliśmy go ośmieszać w obecności dziewcząt za pomocą mimochodem rzucanych aluzji na temat jego niewątpliwie pomarszczonych i pokrytych plamami wątrobianymi genitaliów. Otaczało go jednak coś specjalnego, pewna aura, czy też, mówiąc precyzyjniej, miał charyzmę, która wpływała na gospodarkę hormonalną dziewcząt. Naszym kosztem.

Profesor Herzl zakasłał kilka razy i odchrząknął. Miał na sobie dżinsy i szary golf. Nie nosił marynarki. Zanim zajął miejsce na katedrze, podwinął rękawy, następnie przeczesał palcami siwe włosy, które pokrywały jedynie boki głowy.

— Po pierwsze, musimy zaakceptować fakt, iż wszystko ukierunkowane jest na podtrzymywanie ludzkiego gatunku, w każdym razie na to, by nie wymarł. Mówiąc „wszystko”, mam na myśli dosłownie wszystko. Siłę przyciągania pomiędzy płciami, stan zakochania, pożądanie, jakkolwiek by to nazwać. Rozkosz. Orgazm. To wszystko powoduje, że się do siebie zbliżamy, że chętnie dotykamy inną osobę, że pragniemy się z nią zespolić. Stworzenie jest doskonalsze, niż próbują przekonać nas obecnie niektórzy postępowi myśliciele. Jedzenie przyjemnie pachnie, odchody cuchną. Smród służy za ostrzeżenie przed zjadaniem własnego kału. Mocz także czuć, ale w mniejszym stopniu, ponieważ w najgorszym wypadku, takim jak katastrofa morska lub lądowanie na pustyni, możemy pić własną urynę. Dziewięć procent ludzi jest homoseksualna, dziewięć procent leworęczna. Podczas trwającej pięćdziesiąt tysięcy lat ewolucji ten odsetek nigdy się nie zmienił. Dlaczego? Bo w niczym nie zagraża ludzkości. Wyższy odsetek sprawiłby, iż przetrwanie gatunku znalazłoby się w niebezpieczeństwie. Jeśli dobrze się przyjrzeć, homoseksualista to po prostu chodzący środek antykoncepcyjny. Nie wspominam tutaj o leworęcznych homoseksualistach, dla których w statystykach nie stworzono odrębnej kategorii.

Na sali rozległ się śmiech, tym razem śmiało się być może więcej chłopców niż dziewcząt.

— Przetrwanie gatunku. To o to we wszystkim chodzi. Nie będę tutaj wyjaśniał, dlaczego gatunek musi przetrwać. Bakterie również walczą o przeżycie, a komórki rakowe namnażają się bez końca. Przeżycie to jedyna siła napędzająca stworzenie. Ale dlaczego tak jest? I jak powinniśmy to ocenić? Nie mam zielonego pojęcia. Ludzie dotarli już na księżyc. Na księżycu nic nie rośnie, nie stwierdzono tam życia. Ale cóż jest złego w tym, iż księżyc jest niczym nieporośnięty? I cóż byłoby złego w tym, gdyby i ziemia była pusta? Czy też, ponowię pytanie, jak mielibyśmy ocenić istnienie takiej łysej i pustej ziemi?

Tutaj profesor Herzl zrobił pauzę, by napić się wody ze szklanki stojącej na katedrze.

— Ten, kto chce się zastanawiać nad sensem stworzenia, czy, jeśli państwo wolą, nad sensem życia, powinien zacząć od dinozaurów — ciągnął. — Dinozaury zamieszkiwały naszą planetę przez sto sześćdziesiąt milionów lat, po czym dość nagle wymarły. Kilka milionów lat później na scenie pojawił się człowiek. Zawsze zastanawiałem się, dlaczego. Jaki sens miało owo sto sześćdziesiąt milionów lat? Co za strata czasu! Nie udowodniono żadnego ewolucyjnego związku pomiędzy dinozaurami a człowiekiem. Skoro ludzkość i jej przetrwanie rzeczywiście były tak istotne, to po co najpierw żyły dinozaury? I dlaczego tak długo? Nie tysiąc, dziesięć tysięcy czy też milion lat, lecz sto sześćdziesiąt milionów! Dlaczego nie odwrotnie? Dlaczego nie najpierw ludzkość? Dlaczego nie zaczęło się od ewolucji ryb w ssaki, a ssaków w chodzącego na dwóch nogach wyprostowanego człowieka? A potem przez kilka tysięcy lat przemiana mieszkańca jaskiń w wynalazcę druku, przenośnego radia i bomby wodorowej? I tak jeszcze przez parę tysięcy, a jeśli o mnie chodzi, to i milionów lat, aż nagle życie, które nagle się pojawiło, równie nagle zniknie. Nie jest istotne, czy z powodu uderzenia meteorytu, słonecznego wybuchu czy też nuklearnej zimy. Ludzkość wymrze. Jej kości pogrzebie gruba warstwa pyłu, podobnie jak jej miasta, samochody, myśli, wspomnienia, nadzieje oraz pragnienia. Wszystko zniknie. I wtedy, po kolejnych dwudziestu milionach lat, pojawią się dinozaury. Otrzymają dużo czasu. Nas nie ma, nasze istnienie nie ma już żadnego znaczenia. Dostaną do dyspozycji sto sześćdziesiąt milionów lat. Dinozaury nie grzebią w ziemi, przeszłość je nie interesuje. Nie studiowały, by prowadzić wykopaliska archeologiczne. Nie badają warstwy pyłu, tak jak my byśmy to robili. Nie znajdują więc miast, które zniknęły, żadnych czteropasmówek, telewizorów, maszyn do pisania. Żadnego mercedesa, idealnie zakonserwowanego pod warstwą pyłu, bez jednego zadrapania i właściwie gotowego do jazdy. Przez przypadek znajdą może najwyżej ludzką czaszkę. Czaszkę, którą najpierw szybko obwąchają, a następnie jak najdalej od siebie odrzucą, jako niezawierającą już niczego jadalnego. Dinozaury nie są ciekawe, kto przed nimi chodził po tej ziemi. Żyją teraźniejszością. Tego moglibyśmy się od nich nauczyć. Życia teraźniejszością. Kto nie zna historii, skazany jest na jej powtarzanie, przekonuje się nas aż do znużenia. Ale czy esencja istnienia nie tkwi właśnie w powtarzaniu? Narodziny i śmierć. Słońce, które każdego ranka wschodzi, a wieczorem zachodzi. Lato, jesień, zima, wiosna. Mówimy o nadejściu wiosny, jakby było to czymś nowym. Mówimy o pierwszym śniegu, choć to taki sam śnieg jak przed rokiem. Mężczyźni wyruszają na łowy, a kobiety utrzymują ciepło w jaskini. Jeden mężczyzna może w ciągu jednego dnia zapłodnić kilka kobiet, lecz ciężarna kobieta przez dziewięć miesięcy jest wykluczona z tego etapu w procesie przedłużania gatunku. Udało nam się wyliczyć, ile dzieci jest w stanie urodzić kobieta. Odpowiedź brzmi: dwadzieścioro. Potem ryzyko staje się zbyt duże. Atrakcyjność kobiety spada, co przestrzega mężczyznę przed jej zapłodnieniem. Wkrótce potem kobieta staje się bezpłodna. Tak mądrze zostaliśmy stworzeni. Okres przydatności męskiego nasienia jest wielokrotnie dłuższy. Ryzyko dla zdrowia dziecka, które ma starszego ojca, niemal nie istnieje. Obecnie wyśmiewamy się nieco z siedemdziesięciopięcioletniego mężczyzny, który płodzi dziecko z dwudziestoletnią kobietą, ale tak naprawdę nie ma w tym nic śmiesznego. Dziecko to dziecko. Kolejne dziecko. Dziecko, którego w innym wypadku by nie było. Mężczyzna starzeje się, lecz jego atrakcyjność niemal nie spada. W tym również przejawia się rozsądek stworzenia. Świeża żywność pachnie, zepsutą żywność czuć. Obwąchujemy mleko w kartonie, by sprawdzić, czy nie upłynęła jego data przydatności do spożycia. W podobny sposób patrzymy na siebie nawzajem. „Ta nie”, mówimy. „Za stara. W żadnym wypadku”. Nie chcemy kobiety po upływie jej daty przydatności, bo to nie ma najmniejszego sensu, nie służy to bowiem podtrzymaniu gatunku. W tym miejscu chciałbym jeszcze wspomnieć o niesprawiedliwości. Współczuję kobietom, które uważają, że to niesprawiedliwe. Kobiety to piłkarze stworzenia. W wieku trzydziestu pięciu lat odchodzą na emeryturę, ale przedtem muszą się postarać o wszystko: dach nad głową, męża i dzieci. Wiążą się szybciej z mężczyzną, wszystko jedno jakim. Widać to w wypadku kobiet, które zbliżają się do niebezpiecznego wieku. Piękne kobiety, które mogłyby mieć każdego mężczyznę, wybierają nagle brzydkiego, nudnego faceta. Wygrywa instynkt. Wybierają brzydkiego, nudnego faceta z samochodem, kredytem hipotecznym i dachem nad głową, może nawet niekoniecznie dla siebie, lecz ze względu na dziecko. Kołyska powinna przecież stać w suchym i ogrzewanym pomieszczeniu. Ów nudny facet stanowi lepszą gwarancję tego, że kredyt spłacany będzie co miesiąc, niż przystojniak, który wie, że może przebierać w kobietach. Przystojny i sypiający z wszystkimi kobietami wkoło facet może nagle zniknąć. Instynkt jest tak silny, iż kobieta nie działa dla własnej korzyści, ona też wolałaby każdej nocy przytulać się do przystojnego mężczyzny. Ten ma jednak inne zamiary. Jego najważniejszym celem jest zapłodnić jak najwięcej kobiet i w ten sposób przekazać dalej swoje silne i zdrowe geny. Tak chodzi zegar biologiczny. Wskazówki pokazują tę samą godzinę. Dla kobiety nadszedł czas, by założyć rodzinę, mężczyzna uważa, że jest na to za wcześnie. Na zakończenie chciałbym zaznaczyć jeszcze jedno. Istnieją kultury, które dbają o odtrącone kobiety, u nas opuszczone kobiety marnieją w samotności. My jednak uważamy się za bardziej cywilizowanych. W tych samych kulturach młode dziewczęta wcześnie wychodzą za mąż i rodzą dzieci. Można by powiedzieć, że to niesprawiedliwe, iż mężczyźni nie mogą zajść w ciążę, lecz nie znam mężczyzny, który by się na to skarżył. Cieszymy się, że nie musimy przez dziewięć miesięcy dźwigać ciężkiego brzucha. Przeszkadzałby on tylko w robieniu tego, co nakazuje nam instynkt. Jesteście młodzi. Róbcie, na co macie ochotę. Róbcie to ze sobą jak najczęściej. Nie myślcie o przyszłości, postarajcie się o to, by mieć co wspominać. Pozwólcie tej niesprawiedliwości udusić się we własnym sosie. Tym chciałbym dzisiaj zakończyć.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki