Czy naprawdę potrzebujemy kolejnej książki o Jezusie? Jeśli miałaby to być ta właśnie książka, odpowiedź brzmi: tak, potrzebujemy. James Martin podszedł do tematu w sposób wyjątkowy i oryginalny. Nieważne, jak dużo lub jak mało wiesz o Jezusie – ta książka będzie dla ciebie nieoceniona.

– Harvey Cox, Harvard Divinity School

Trzeba być niezwykłym człowiekiem, by pisać tak wspaniale o Niezwykłym Człowieku, Jezusie. A James Martin robi to doskonale! Przyjdź i zobacz Tego, który ukochał nas wszystkich.

– Richard Rohr OFM, autor m.in. Spadać w górę i Od mężczyzny dzikiego do mężczyzny mądrego

Ojciec James Martin jest w swojej książce Jezus niezwykle świeży i nowatorski. Potrafi dać nowe spojrzenie na to, co znane, dzięki czemu czytelnik wykrzyknie: „Ach, tak!”. Wspaniały dar.

– Arcybiskup Desmond Tutu

Jeden z najlepszych współczesnych pisarzy religijnych, ojciec James Martin, dał nam niezwykłe połączenie najnowszych badań biblijnych, własnych doświadczeń pielgrzymich z Ziemi Świętej, wyobraźni, poczucia humoru i mądrego kierownictwa duchowego.

– Daniel J. Harrington SJ, profesor biblistyki, Boston College School of Theology and Ministry, wydawca New Testament Abstracts

Czy jesteś żarliwym uczniem Jezusa, czy sceptycznym obserwatorem, ta książka pomoże ci zrozumieć, że Jezus jest naszym bratem i przyjacielem na zawsze.

– Kard. Sean O’Malley, arcybiskup Bostonu

To nie jest suchy podręcznik teologiczny czy komentarz biblijny. To wrażliwe, szczere poszukiwanie Jezusa. James Martin odkrywa Go wciąż na nowo podczas swej pielgrzymki do Izraela. W tej książce wspaniały tekst ewangelii staje się żywy, staje się dla czytelnika spotkaniem z Jezusem – takim, jaki był naprawdę.

– Gerhard Lohfink, biblista, autor m.in. Jezusa z Nazaretu i Przeciw banalizacji Jezusa

Gdzieś w połowie Ewangelii wg św. Marka Jezus pyta: „A wy za kogo Mnie uważacie?”. W swojej najnowszej książce jezuicki duchowny Jim Martin poszukuje odpowiedzi na to pytanie; a jego odpowiedź może cię zaskoczyć.

– Huffington Post

Dowcipna relacja Jamesa Martina z jego pielgrzymki do Ziemi Świętej uświadamia, jak wspaniałe jest to, że Bóg zszedł na ziemię i dzielił nasze życie. Ta książka dotyka wyobraźni i rozpala ją na nowo.

– Timothy Radcliffe OP, były przełożony generalny dominikanów, autor m.in. Siedmiu ostatnich słów, Globalnej nadziei i Daj nura

James Martin ma dar pochwytywania zarówno umysłów, jak i serc czytelników. W tej książce nie ma nudnych fragmentów. Jaka to radość, towarzyszyć ojcu Martinowi w jego fascynującej pielgrzymce, dać się prowadzić ku odświeżającej świadomości i zrozumieniu, kim był Cieśla z Nazaretu.

– Joyce Rupp, autorka Czy mogę odprowadzić cię do domu? i Modlitwy rozstania

James Martin przekazuje nam radosną wiarę w Boże uzdrowienie i ostateczną nadzieję, jaką daje nam Zmartwychwstanie. Wyraziste detale jego podróży po świętych miejscach (…) to przekonujące świadectwo duchowe.

– Publishers Weekly, Starred Review

Czy można o Jezusie powiedzieć jeszcze coś, czego by już nie powiedział kto inny? Martin w odpowiedzi na to pytanie daje nam wnikliwe, zrównoważone, inteligentne, wszechstronne i pełne wiary przemyślenia z własnej podróży w poszukiwaniu Jezusa. To książka dla każdego, bez względu na wyznanie czy przekonania. James Martin w najlepszym wydaniu!

– Ronald Rolheiser OMI, autor The Holy Longing i Rozbitej latarni

To książka dla ludzi myślących, którzy chcieliby spojrzeć na osobę Jezusa przez pryzmat mądrej, dowcipnej, przesyconej modlitwą, głębokiej wiary ojca Martina.

– Paul Raushenbush, szef działu religijnego „The Huffington Post”

To książka napisana jasnym, przystępnym językiem, pełna otuchy, która jest znakiem firmowym autora, a zarazem bardzo osobista. Przeczytaj ją i pozwól, by stała się dla ciebie inspiracją do odkrywania Jezusa we własnym życiu – w towarzystwie niezwykłego przewodnika duchowego.

– Elizabeth A. Johnson CSJ, profesor teologii, Fordham University

Książka Jamesa Martina o Jezusie to klejnot. Autor splata w niej szereg spostrzeżeń zebranych z Ewangelii, swojej pielgrzymki do Ziemi Świętej, duchowość ignacjańską oraz swoje doświadczenie osobiste i duszpasterskie. Szczerze polecam tę książkę.

– Thomas D. Stegman SJ, biblista, Boston College School of Theology and Ministry

To nie jest książka o pielgrzymce. To jest pielgrzymka, a my wyruszamy na nią w towarzystwie wspaniałego gawędziarza. Nie miałem ochoty jej zakończyć.

– Scott Hahn, wykładowca teologii i biblistyki, autor licznych publikacji, m.in. książek Znaki życia i Katolicy, powróćcie do domu

To nie zdarza się często, że książka zabiera cię w podróż po Ziemi Świętej w towarzystwie inspirującego, mającego ogromną wiedzę, a przy tym dowcipnego przewodnika, takiego jak James Martin. Skorzystaj z tej sposobności; i nie bądź zaskoczony – ta podróż cię odmieni.

– Margaret Silf, rekolekcjonistka, autorka Drugiej strony chaosu

Martin daje nam wspomnienia bardzo osobiste, ale też pełne wiedzy biblijnej i archeologicznej, okraszonej jego niezwykłym talentem narratorskim. Jego zabawne, przemyślane, inspirujące uwagi zachwycą zarówno doświadczonych pielgrzymów, jak i tych, którzy wciąż marzą, by nimi być.

– Harold W. Attridge, teolog, Yale Divinity School

Chcesz wybrać się do Ziemi Świętej z wiarygodnym, kompetentnym przewodnikiem? Otwórz tę książkę i podróżuj z ojcem Jimem Martinem, który otwiera przed nami tajemnice Ewangelii, a czyni to z lekkością, tak jak tylko on potrafi. To poważny nauczyciel, tak, ale przede wszystkim wierzący pielgrzym, który jak my stara się być w drodze.

– Helen Prejean CSJ, autorka powieści Dead Man Walking, zekranizowanej w 1995 r. przez Tima Robbinsa, polski tytuł filmu: Przed egzekucją

Inteligentny, żywy przewodnik i świetne uzupełnienie osobistej lektury Pisma Świętego.

– Kirkus Reviews

Po części przewodnik, po części pamiętnik, po części coś niezwykle Maritnesque – to znaczy dowcipne, otwarte, głębokie.

– Washington Post

Rozważania Jamesa Martina na temat Jezusa to jedna z najlepszych książek, jakie przeczytałam w tym roku – pod każdym względem (…}. To list miłosny do naszych korzeni z pierwszego wieku, którym Martin jest wierny. Brawo, ojcze Martin, tę książkę trzeba przeczytać.

– Mary Karr, poetka, eseistka i diarystka, autorka m.in. Lit Liars’ Club

Danielowi J. Harringtonowi SJ,

który uczy o Jezusie

podczas swoich wykładów,

w swoich książkach

i swoim życiem.

Wstęp

Kim jest Jezus?

Jezus zmierza ze swoimi przyjaciółmi do Cezarei Filipowej – miasteczka położonego jakieś 40 kilometrów na północ od Jeziora Galilejskiego. Historia ta toczy się w połowie Ewangelii według św. Marka. Ni stąd, ni zowąd, Jezus pyta: „Za kogo uważają Mnie ludzie?”.

Przyjaciele wydają się zaskoczeni. Być może są zawstydzeni, jakby ktoś wywołał temat tabu. Może próbowali już ukradkiem omawiać tę kwestię, zastanawiając się, kto okaże się na tyle śmiały, by zapytać Jezusa o Jego tożsamość. Możliwe też, że to Jezus przypadkiem usłyszał, jak spierają się o to, kim jest.

Uczniowie udzielają wyrywkowych odpowiedzi. Mówią: „Za Jana Chrzciciela, a inni za Eliasza, a jeszcze inni za jednego z proroków”. To prawdopodobnie uczciwe podsumowanie poglądów powszechnych w tamtym czasie. Herod, władca Galilei z I wieku, uważał, że Jezus może być zmartwychwstałym Janem Chrzcicielem. Wielu Żydów wierzyło, że powrót Eliasza będzie zapowiedzią Bożego panowania, którego nadejścia niektórzy spodziewali się już wkrótce. Również porównanie do Jeremiasza wydawało się rozsądne, ze względu na podobieństwa między tym prorokiem i Jezusem. Jednak uczniowie są ostrożni, unikają wyznania, w co oni wierzą.

Jezus pyta ich zatem wprost: „A wy za kogo Mnie macie?”[1].

Kim On jest? Po co kolejna książka o Żydzie, który żył w I wieku? Dlaczego spędziłem lata na studiowaniu dziejów wędrownego kaznodziei z prowincji? Dlaczego przez dwa tygodnie włóczyłem się po Izraelu w upale, aby zobaczyć miejsca, w których ów były cieśla mieszkał, i strony, które mógł (lub nie) odwiedzić? Co więcej, dlaczego poświęciłem Jezusowi życie? Odpowiedzi zależą od pytania o to, Kim, jak wierzę, Jezus jest. Uczciwie będzie więc o tym opowiedzieć, zanim zaczniemy naszą pielgrzymkę.

Punktem wyjściowym jest dla mnie klasyczne twierdzenie teologiczne: Jezus Chrystus jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem. To jedna z pierwszych rzeczy, jakiej chrześcijanie uczą się o swojej wierze.

Ale co to oznacza? Po pierwsze, Jezus z Nazaretu, mężczyzna, który przemierzał Palestynę I wieku[2], nie był Bogiem udającym człowieka. Był żywym i prawdziwym człowiekiem z krwi i kości, który doświadczył wszystkiego, czego doświadczają ludzie.

Jezus urodził się, żył i umarł jak każda istota ludzka. Dziecko o imieniu Jeszua przyszło na świat tak samo bezbronne jak każdy inny noworodek i tak samo zależne od swoich rodziców. Potrzebowało opieki, noszenia, karmienia, zmiany pieluszek i masowania, żeby mu się odbiło. Jako chłopiec dorastający w malutkiej miejscowości Nazaret, Jezus zdzierał sobie skórę z kolan na kamienistej ziemi, uderzał głową w futrynę i kłuł sobie palce cierniami. Obserwował, jak słońce wschodzi i zachodzi nad galilejską wsią, zastanawiając się, jak daleko stąd jest księżyc i dlaczego gwiazdy migoczą.

Jezus miał ciało jak ty czy ja, co oznacza, że jadł, pił i spał. Doświadczał pragnień i potrzeb seksualnych. Dorosły Jezus czuł radość i smutek, śmiejąc się z rzeczy, które wydawały Mu się zabawne, i płacząc w chwili straty. Jako istota w pełni ludzka i posiadająca w pełni ludzkie emocje odczuwał zarówno frustrację, jak i entuzjazm. Bywał znużony pod koniec długiego dnia i czasami chorował. Nadwyrężał mięśnie, miewał problemy żołądkowe, być może raz czy dwa złamał kość. Jak każdy z nas pocił się, chrapał i kichał.

Jezus doświadczył wszystkiego – prócz grzechu – co właściwe człowiekowi.

Człowieczeństwo Jezusa jest przeszkodą dla wielu ludzi, również dla niektórych chrześcijan. Epizody z Ewangelii, w których okazuje On silne, a nawet mało atrakcyjne ludzkie emocje, mogą wytrącić z równowagi tych, którzy wolą skupiać się na Jego boskiej naturze. W pewnym momencie w Ewangelii Markowej Jezus szorstko zwraca się do kobiety, która prosi Go o uzdrowienie córki[3]. Kobieta ta nie jest Żydówką, w związku z czym Jezus wydaje się zbywać ją bezdusznym komentarzem: „nie godzi się odejmować chleb od ust dzieciom, a rzucać go szczeniętom”. Upomnienie jest ostre, niezależnie od kontekstu. Kiedy kobieta odpowiada, że nawet szczenięta dostają okruchy ze stołu, Jezus mięknie. I uzdrawia córkę.

Dlaczego przemówił tak ostro? Czy to dlatego, że odwiedzał właśnie region zwany przez Marka „okolicami Tyru” – teren nieżydowski, gdzie zapewne nie miał czynić żadnych cudów? Jeżeli tak, to dlaczego nie odpowiedział kobiecie delikatniej, tylko użył określenia, które w tamtych czasach uważane było za „wysoce obraźliwe”[4]? Czy Jezus wystawiał jej wiarę na próbę, wzywając do ufności? Jeśli tak, jest to dość surowa droga postępowania i nie pasuje do współczującego Jezusa, którego wielu z nas spodziewa się spotkać w Ewangeliach.

Możliwe jednak, że Jezus musiał się czegoś nauczyć dzięki wytrwałości tej kobiety: Jego służba obejmowała wszystkich, nie tylko Żydów. Albo może był po prostu zmęczony. Kilka wersów wcześniej Marek mówi nam, że Jezus wszedł do pewnego domu i „nie chciał, aby ktokolwiek o tym wiedział”. Być może ta lakoniczna uwaga wskazuje na fizyczne znużenie. Jakkolwiek by nie było (a nigdy nie będziemy wiedzieć tego na pewno), obie możliwości – nauka lub zmęczenie – w pełni ukazują człowieczeństwo Jezusa.

Ale jest jeszcze jedna część tej historii: uzdrowienie. Jezus mówi do kobiety: „Dla tego, coś rzekła, idź, czart wyszedł z twojej córki”. A ona wraca do domu, jak pisze Marek, i zastaje swoje dziecko leżące w łóżku – „Czart już je opuścił”.

„Prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek” – to oznacza, że Jezus z Nazaretu nie był tylko fajnym kolesiem, inspirującym nauczycielem i pobożnym człowiekiem. Co więcej, charyzmatyczny cieśla nie był też jedynie bystrym gawędziarzem, współczującym uzdrowicielem czy odważnym prorokiem. On był Bogiem.

W odpowiedzi na pytanie Jezusa: „A wy za kogo Mnie macie?”, Piotr wreszcie mówi: „Ty jesteś Mesjasz”. Ale Jezus pochodzi od Boga – o wiele bardziej niż Piotr był to w stanie pojąć, nawet jeśli rozpoznał Go jako Mesjasza.

Jezus czyni zdumiewające dzieła, które autorzy Ewangelii nazywają „niezwykłymi czynami” lub „znakami”. Dziś określamy je mianem cudów – uzdrawianie chorych, uciszanie burz, wskrzeszanie zmarłych. Ewangelie w kółko podkreślają, że uczniowie Jezusa, nieważne jak długo z Nim przebywają, są „zdumieni” i „zadziwieni” tym, co czyni. „Nigdyśmy czegoś takiego nie widzieli”[5] – mówi tłum w Ewangelii według św. Marka, kiedy Jezus uzdrawia paralityka. Gdy ucisza burzę na Jeziorze Galilejskim, Mateusz pisze: „A ludzie dziwili się, mówiąc: Kimże On jest, że i wiatry, i morze są Mu posłuszne”[6]. Nawet oszczercy zwrócili uwagę na cuda, kiedy potępili Go za uzdrowienie człowieka w Szabat[7]. Cuda są nieodzowną częścią historii Jezusa, podobnie jak inne znaki Jego boskiej natury. Tak jak Zmartwychwstanie.

Skoro człowieczeństwo Jezusa jest dla wielu przeszkodą, to Jego boskość tym bardziej. W racjonalnych, nowoczesnych umysłach mówienie o sprawach nadprzyrodzonych może wzbudzać niepokój – to wstyd. Wielu mężczyzn i wiele kobiet podziwia dziś Jezusa, ale nie decyduje się na wiarę w Jego boskość. Wprawdzie część fragmentów Ewangelii skupia się na „niezwykłych czynach”, ale wielu chce ograniczyć się do uznawania Go za mądrego nauczyciela.

Thomas Jefferson posunął się do stworzenia własnej Ewangelii, kładąc nacisk na etyczne nauczanie Jezusa i (dosłownie) wycinając cuda i inne oznaki Jego boskiej natury. Jefferson wolał własną wersję Jezusa, nie tę, którą znalazł w Ewangeliach. Jak wielu z nas, czuł się niezręcznie z pewnymi ludzkimi aspektami Jego życia. Chciał Jezusa, który nie groził ani nie wprawiał w zakłopotanie, Jezusa, którego mógł oswoić. Po przeanalizowaniu reedycji Nowego Testamentu Jeffersona, E.P. Sanders (uczony specjalizujący się w Nowym Testamencie) doszedł do wniosku, że Mędrzec z Monticello stworzył Jezusa, który, ostatecznie, „bardzo przypomina Jeffersona”[8].

Ale do historii Jezusa należą zarówno Jego człowieczeństwo, jak i bóstwo. Pomijając to i owo, wycinając niewygodne fragmenty, nie mówimy już o Jezusie. To nasza własna kreacja.

+

Tradycyjna wiara w ludzką i boską naturę Jezusa może rodzić wiele pytań, na które zresztą odpowiada. „Prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek” to – by użyć słowa brzemiennego w znaczenie – tajemnica. Coś, czego nie da się wyjaśnić, ale co trzeba rozważać.

Książka ta zgłębi owo zagadnienie, ale nie będzie wysuwać żadnych nowych twierdzeń teologicznych. Po pierwsze, wierzę w tradycyjne chrześcijańskie rozumienie Jezusa Chrystusa. Po drugie, nie jestem profesorem teologii. Jeżeli oczekujesz długich wywodów teologicznych, na przykład o tym, w jaki sposób Syn jest „współistotny” czy „jednym w bycie”[9] z Bogiem Ojcem albo jak zrozumieć Trójcę Świętą, istnieje wiele książek, które mierzą się z tym tematem o wiele lepiej niż ja. Będę się do nich odwoływał w kolejnych rozdziałach.

Ta książka nie stanowi ani komentarza biblijnego, ani rozprawy naukowej dostarczającej szczegółowej analizy każdego wersetu Pisma Świętego, w tym wypadku Ewangelii. Komentarze biblijne skoncentrowane są na historycznym, politycznym i społecznym kontekście ksiąg Pisma, włączając autorstwo, datę, miejsce, sposób edycji tekstów, znaczenie oryginalnych terminów greckich i hebrajskich, prawdopodobne konsekwencje tekstów dla ówczesnego czytelnika, ich religijne podwaliny, podobieństwa między danymi wersetami a innymi fragmentami Biblii oraz historyczne interpretacje teologiczne. W tej książce będę opierał się na komentarzach napisanych przez najlepszych uczonych. Nie jest to jednak podręcznik.

A zatem czym jest ta książka?

To spojrzenie na Jezusa, który pojawia się w Ewangeliach, przez pryzmat mojej wiedzy, doświadczenia, modlitwy oraz, ostatnio, pielgrzymki do Ziemi Świętej. I przez pryzmat wiary.

Mój sposób rozumienia Jezusa w dużej mierze wynika ze studiów, zarówno tych formalnych, jak i nieformalnych. Jak każdy ksiądz katolicki, przez kilka lat studiowałem teologię na uczelni wyższej. W tym okresie spędziliśmy masę czasu na rozważaniu Nowego Testamentu. Uważnie czytając te teksty i analizując je – często wers po wersie i słowo po słowie – próbowaliśmy zgłębiać znaczenie słów i czynów Jezusa.

Ja jednak badałem Nowy Testament jeszcze przed studiami teologicznymi. Kilka lat wcześniej, kiedy jako jezuita studiowałem filozofię, nauczyłem się nawet trochę greki, aby móc czytać Ewangelię w oryginale. Nauka nowotestamentowej greki była chyba najbardziej satysfakcjonującym edukacyjnym doświadczeniem w moim życiu. Pewnego wiosennego popołudnia, kiedy wykładowca kazał mi przetłumaczyć pierwsze wersety Ewangelii według św. Jana i kiedy głośno przeczytałem: „Na… początku… było… Słowo”, myślałem, że serce pęknie mi z radości.

Podstawowa znajomość greki pomaga zauważyć rzeczy, które umykają nawet w najlepszych tłumaczeniach. Co innego przeczytać w swoim rodzimym języku przekład Ewangelii mówiącej o tym, że Jezus widzi chorych i „lituje się”, a co innego przeczytać greckie splagchnizomai, co oznacza, że Jezus był poruszony do najskrytszej głębi – dosłownie: do jelit. Innymi słowy, doświadczał współczucia w swoich trzewiach. Będę używał greki zawsze, kiedy pomoże ona zrozumieć, co autorzy Ewangelii chcieli wyrazić przez konkretne słowo czy wyrażenie.

Oprócz wykładów uczelnianych, przeprowadziłem wiele nieformalnych studiów nad Jezusem. Z chwilą, gdy wstąpiłem do jezuitów, stałem się wielbicielem książek o tak zwanym „Jezusie historycznym”. W badaniach nad Jezusem historycznym naukowcy próbują wyjaśnić wszystko, co wiadomo o życiu i czasach Jezusa z Nazaretu. Książki i artykuły o Jezusie historycznym skoncentrowane są na tematach takich jak religijne zwyczaje kultury żydowskiej I wieku w Palestynie, społeczne i ekonomiczne realia życia pod władzą rzymską czy to, jak cieśla w małej wiosce w Galilei utrzymywał rodzinę.

Takie badania pozwalają lepiej rozumieć Jezusa w kontekście Jego czasów. Prosty przykład: Jezus snuje przykuwającą uwagę opowieść o słudze, któremu pan powierzył opiekę nad „talentami”[10]. Jeżeli wiesz, że „talent” to ogromna suma pieniędzy, odpowiadająca piętnastoletnim zarobkom robotnika, lepiej zrozumiesz powód, dla którego Jezus użył tego słowa w swojej historii. Zrozumiesz przypowieść – a przez to również Jezusa – dużo lepiej.

Naukowcy zajmujący się Jezusem historycznym wykorzystują wszystkie dostępne narzędzia – naszą znajomość kultur I wieku, naszą wiedzę o lokalnych językach, a nawet znaleziska archeogiczne pochodzące z tamtych okolic – aby lepiej zrozumieć Jego życie i czasy. Badania takie są blisko powiązane z tak zwaną „chrystologią oddolną” – próbą zrozumienia Jezusa, począwszy od Jego ludzkiej natury. Punktem wyjściowym jest Jezus jako człowiek, „Jezus historii”.

Przeczytałem jednak równie wiele książek i artykułów o Jezusie, które mniej skupiają się na szczegółach Jego życia na ziemi, a bardziej na Jego miejscu w wierze chrześcijańskiej. Publikacje te rozważają zagadnienia takie jak Zmartwychwstanie, to, w jaki sposób Jezus nas „zbawia”, jaka jest natura Jego relacji z Bogiem Ojcem i Duchem Świętym. Koncentrują się one na „Chrystusie wiary” i zaczynają od boskiej natury Jezusa Chrystusa. To tak zwana „chrystologia odgórna”. Tutaj punktem wyjściowym jest Jezus jako Syn Boży.

Różnicę między tymi dwoma podejściami można pokazać na prostym przykładzie, do którego szczegółów wrócimy później: dramatycznej historii wskrzeszenia Łazarza. Gdzieś w połowie Ewangelii według św. Jana w miejscowości Betania na przedmieściach Jerozolimy umiera Łazarz – brat przyjaciółek Jezusa, Marty i Marii. Jezus słyszy wieści, czeka trzy dni, spotyka się z dwiema siostrami i w końcu odwiedza grób mężczyzny. Jezus prosi o odsunięcie kamienia i woła: „Łazarzu, wyjdź z grobu!”. I zmarły wychodzi[11].

Uczony zajmujący się Jezusem historycznym, uprawiający teologię „oddolnie”, mógłby pytać: Jakie były żydowskie zwyczaje pogrzebowe w tamtych czasach? Czy okres trzech dni ma religijne znaczenie? Czy jakieś zwyczaje powstrzymywały Jezusa przed natychmiastowym udaniem się do grobu? Jaka była rola kobiet w żydowskich rytuałach pogrzebowych? Czy jakiekolwiek tradycje żydowskie przyjmowały koncepcję zmartwychwstania? Odpowiedzi na te pytania pomagają nam pełniej zrozumieć historię i rzucają światło na to, co Jezus powiedział i zrobił tego dnia w Betanii.

Ten, kto patrzy z perspektywy Chrystusa wiary i uprawia teologię „od góry”, może wysuwać nieco odmienne pytania. Co wskrzeszenie Łazarza mówi nam o boskiej mocy Jezusa? W jaki sposób działania Jezusa przy grobowcu podkreślały Jego słowa? Jak w tej historii ukazuje się idea Jezusa jako „życia”? W jaki sposób wskrzeszenie Łazarza przez Jezusa zapowiada Jego własne zmartwychwstanie? I co historia Łazarza mówi o naszej odpowiedzi na głos Boga, dzisiaj?

Oba zestawy pytań są istotne i jeżeli stracimy z oczu którąkolwiek z perspektyw, narażamy się na ryzyko zamienienia Jezusa albo w Boga udającego człowieka, albo w człowieka udającego Boga. Te dwa podejścia do chrystologii są komplementarne, nie sprzeczne. Aby w pełni spotkać się z Jezusem Chrystusem, wierny musi zrozumieć Jezusa historii, człowieka, który chodził po ziemi, oraz zetknąć się z Chrystusem wiary, z tym, który powstał z martwych. Obie szkoły poszukują odpowiedzi na pytanie, z którym zmagali się apostołowie w drodze do Cezarei Filipowej: Kim jest Jezus? Oba są kluczowe i z obu będziemy w tej książce korzystać, jednak akcent może się przenosić, w zależności od omawianej historii.

Co więcej, Jezus jest zawsze prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem. Nie oznacza to, że jest człowiekiem w trakcie jednego wydarzenia, a w innej chwili Bogiem – nieważne, jak mogłoby się nam wydawać przy poszczególnych epizodach Jego życia. Jest Bogiem, kiedy piłuje bal drewna, i człowiekiem, kiedy wskrzesza Łazarza. Oczywiście czytając rozmaite fragmenty Ewangelii, możemy odnieść wrażenie, że w niektórych dostrzegamy więcej człowieczeństwa, a w innych więcej boskości. Również w tej książce niektóre rozdziały mogą uwypuklać Jego ludzką naturę (np. poświęcony Jego ciesielskiej pracy), inne natomiast naturę boską (dajmy na to, uzdrowienie paralityka). Jednak nawet używanie tych określeń jest mylące: Jezus zawsze jest i ludzki, i boski – niezależnie od tego, czy robi stół, czy uzdrawia chorego. Jego dwie natury są nierozerwalne, w każdej chwili zjednoczone w Jego osobie.

Istnieją również takie pytania dotyczące prawdziwie ludzkiej i prawdziwie boskiej osoby, na które nie możemy odpowiedzieć. Co działo się w głowie Jezusa? Jak Jego człowieczeństwo „współpracowało” (by użyć tego nudnego słowa) z Jego boskością i vice versa? Do jakiego stopnia osoba ludzka była świadoma swojej boskiej natury? Te pytania, jak wiele innych związanych z Jezusem, muszą pozostać tajemnicą.

I choć tożsamość Jezusa jako prawdziwie ludzkiego Syna Bożego pozostaje tajemnicą, to jest to piękna tajemnica, najpiękniejsza, jaką znam, i warto ją rozważać.

+

Pomijając studia akademickie, poznawałem Jezusa na jeszcze trzech drogach: poprzez modlitwę, doświadczenie i pielgrzymkę.

Dwadzieścia pięć lat temu wstąpiłem do Towarzystwa Jezusowego – zakonu rzymskokatolickiego, szerzej znanego jako jezuici. Krótko po tym, jak rozpocząłem nowicjat (pierwszy etap formacji), wprowadzono mnie w cudowny sposób modlitwy spopularyzowany przez św. Ignacego Loyolę, żyjącego w XVI wieku założyciela zakonu jezuitów. Metoda ta znana jest pod wieloma nazwami: medytacja ignacjańska, modlitwa wyobrażeniowa czy kompozycja miejsca. Medytacja ignacjańska zachęca do tego, byśmy wyobrazili sobie siebie w określonej scenie biblijnej. Przykładowo, jeśli twoja modlitwa dotyczy Jezusa i apostołów przebywających na łodzi podczas burzy, próbujesz wyobrazić sobie siebie z uczniami na pokładzie i zadajesz sobie szereg pytań, próbując w ten sposób umiejscowić się w danej scenerii.

Możesz zapytać: Co widzisz? Ilu apostołów jest w łodzi? Co maluje się na ich twarzach? Jak bardzo wzburzone jest morze? Co słyszysz? Wycie wiatru? Sprzęt do łowienia ryb przesuwający się po pokładzie? Jaki zapach czujesz? Jesteś na kutrze, więc może pozostałości z dzisiejszego połowu. Czego dotykasz? Skromne ubrania pewnie stały się ciężkie, przemoczone wodą niesioną przez burzę. Jaki smak czujesz? Może krople wody na ustach. Stosując takie techniki wyobrażeniowe, pozwalasz fragmentom Ewangelii rozgrywać się w twojej głowie, dzięki czemu możesz zaobserwować swoje reakcje.

Medytacja ignacjańska nie wymaga żadnych szczególnych predyspozycji duchowych. Nie wymaga też tego, abyś wierzył w precyzyjność każdego najmniejszego szczegółu opowieści (jak się przekonamy, niektóre relacje o tych samych wydarzeniach zawarte w różnych Ewangeliach nie zgadzają się ze sobą). Zaprasza cię jedynie do wejścia w historie biblijne i uznania, że Bóg może działać przez twoją wyobraźnię, co pozwala zyskać świeże spojrzenie na pewne sprawy. Jezus osobiście zapraszał ludzi do wykorzystywania wyobraźni, opowiadając im przypowieści. Gdy ktoś zapytał: „Kto jest moim bliźnim?”, Jezus odpowiadał nie definicją, a historią miłosiernego Samarytanina, w rezultacie mówiąc do swoich słuchaczy: „Wyobraźcie sobie takie zdarzenie”.

Niektóre momenty z życia Jezusa łatwo poddają się medytacji ignacjańskiej: wyraziste historie uzdrowień chorych niemal proszą się o ten rodzaj modlitwy. Innym przykładem jest okres w Nazarecie, między dwunastym a trzydziestym rokiem życia Jezusa. Ponieważ napisano tylko jedną linijkę o tym długim odcinku czasu, lata te nazwane zostały Jego „ukrytym życiem”[12]. To ważna sprawa, przemyśleć, jak mogła wyglądać Jego codzienność. I wyniki badań nad Jezusem historycznym będą w stanie wypełnić tu pewne luki, pomogą wyobrazić sobie Jego życie w Nazarecie I wieku.

Książka ta zatem po części wypływa z mojej osobistej modlitwy. Przygotowując się do pisania, ponownie przeczytałem swoje dzienniczki duchowe. I tutaj chciałbym się odnieść do zasadniczej kwestii: kiedy będę mówił o życiu Jezusa, zaznaczę, co pochodzi z Ewangelii, tradycji chrześcijańskiej i badań historycznych, co zaś z analiz naukowych i mojej modlitwy. Jasno będę podkreślał, co stanowi spekulację, a co nie.

Mój wgląd w życie Jezusa rodzi się również z doświadczeń. Chrystus żyje, prawdziwie zmartwychwstały, nie tylko „po prawicy Ojca”, jak mówi Credo Nicejskie, ale i w życiu ludzi wokół nas. Święty Paweł w jednym z listów pięknie ukazuje, jak wspólnota wiernych tworzy „ciało Chrystusa” na ziemi. Także w swojej pracy duszpasterskiej spotkałem Chrystusa. W Kingston na Jamajce, u boku sióstr od Matki Teresy. W Nairobi w Kenii, wśród wschodnioafrykańskich uchodźców. W Chicago wśród członków gangów ulicznych. W bostońskim więzieniu, wśród osadzonych tam mężczyzn i kobiet. A także w parafii w zamożnej dzielnicy Nowego Jorku.

Matka Teresa, pracując wśród biednych, często mówiła o spotkaniu z Chrystusem w „ubogim przebraniu”. Nierzadko i ja znajdowałem pośród nich Chrystusa. Ale można odnaleźć Go w kimkolwiek. Jak pisał jezuicki poeta Gerard Manley Hopkins: „bo w tysiącach miejsc Chrystus się jarzy/ Blaskiem, co ciała cudze prześwietla i oczy,/ By Pan mógł dostrzec światłość w rysach ludzkiej twarzy”[13]. Mówiąc mniej poetycko, możemy spotkać Chrystusa w ludziach wokół nas. Życie każdego człowieka może powiedzieć nam coś o Bogu. Podzielę się więc opowieścią o tym, jak spotykałem Boga w innych.

Wiele fragmentów Nowego Testamentu nabrało również większego znaczenia dzięki konkretnym wydarzeniom w moim życiu. Kiedy natkniesz się na Pismo w momencie przełomowym, często wydaje ci się, jakbyś nigdy wcześniej nie widział danego fragmentu tekstu. Zauważasz coś nowego, a sam fragment nabiera wyraźnego tempa. Inną sprawą jest czytanie o sztormie na morzu, kiedy twoje życie jest spokojne, a zupełnie inną, kiedy staje się burzliwe. Wiążąc biblijne wersety z własnymi doświadczeniami, mam nadzieję pomóc ci połączyć je z twoimi.

Wreszcie, spora część książki będzie zbudowana wokół koncepcji pielgrzymki. Dwa lata temu wybrałem się z moim przyjacielem jezuitą do miejsc, które chrześcijanie nazywają Ziemią Świętą, do regionów w Izraelu i wokół niego, gdzie rozgrywało się sporo wydarzeń Starego i Nowego Testamentu.

+

Pielgrzymka do Ziemi Świętej była dla mnie czymś oszałamiającym. Wprost nie mogłem uwierzyć w to, że odwiedzam miejsca, w których żył Jezus. Kiedy pierwszy raz ujrzałem Jezioro Galilejskie, jego skrzącą się niebieskozieloną toń, otoczoną różowawymi piaszczystymi wzgórzami, jaśniejącymi w palącym słońcu, myślałem, że śnię. Kilka dni wcześniej w Jerozolimie wraz z moim przyjacielem George’em natknęliśmy się na sadzawkę Owczą, jak św. Jan nazywa w Ewangelii miejsce, w którym Jezus uzdrowił paralityka[14]. Jan pisze, że sadzawka „ma pięć krużganków”. Przez wieki niektórzy uczeni podawali w wątpliwość istnienie tego miejsca. Jednak dziewiętnastowieczne wykopaliska archeologiczne pozwoliły odkryć niemal cały kompleks – łącznie z pięcioma krużgankami, dokładnie tak, jak przedstawił to Jan. Patrzeć na miejsce, w którym Jezus dokonał cudu i które potwierdza precyzyjność Ewangelii, to głęboko poruszające. Było tam pięć krużganków: jeden, dwa, trzy, cztery, pięć. Były tam. On też tam był.

W ciągu dwóch tygodni odwiedziliśmy z George’em niemal każde miejsce, w którym przebywał Jezus: oczywiście Jerozolimę, Betlejem i Nazaret, ale także okolice wokół Jeziora Galilejskiego tradycyjnie związane z Jego nauczaniem: Górę Błogosławieństw, gdzie wygłosił kazanie, kamienistą plażę, na której powołał pierwszych apostołów, czy zatokę, nad którą z łodzi należącej do uczniów nauczał pierwszych przypowieści. Widząc to, co widział Jezus, i stojąc tam, gdzie On stał (albo przynajmniej w pobliżu), pogłębiłem swoje rozumienie Ewangelii i swoją wiarę.

Pielgrzymka nauczyła mnie również rzeczy, których nie znalazłem w książkach. Po pierwsze, jak blisko siebie znajdują się miejsca wokół Jeziora Galilejskiego, w których zdarzyło się wiele z cudów. W kilka godzin można przejść całe wybrzeże i odwiedzić strony związane z dynameis – dynamicznymi „niezwykłymi czynami”, o których mówią Ewangelie. Po drugie, jak daleko od siebie znajdują się niektóre miejscowości. Co innego czytać o tym, że Jezus wędrował z uczniami z Jerozolimy do Jerycha, a co innego samemu przemierzyć tę odległość (godzina samochodem) i wyobrażać sobie, jak wyczerpująca była to podróż w Palestynie I wieku.

Drobne szczegóły ujawniały się w każdej chwili. Pewnego upalnego dnia, stojąc na brzegu Jeziora Galilejskiego – w miejscu, z którego Jezus prawdopodobnie wygłaszał przypowieści – rozejrzałem się i zauważyłem, że otacza mnie zarówno skalista, jak i żyzna ziemia oraz ciernie. Od razu przypomniałem sobie przypowieść o siewcy, który rozsiewa ziarno właśnie po takich rodzajach terenu[15]. Po raz pierwszy zdałem sobie sprawę z tego, że kiedy Jezus nauczał, nie musiał wcale opisywać abstrakcyjnych połaci ziemi (w stylu „Wyobraźcie sobie skalistą ziemię”), ale mówił o tym, na czym stali Jego słuchacze. Mogę Go sobie wyobrazić wskazującego palcem i mówiącego: „Spójrzcie tam, na tamtą ziemię”.

To doświadczenie przypomniało mi o czymś, co powiedział mi przyjaciel, zanim wyjechałem. Podróż przez Ziemię Świętą to jak wizyta w domu rodzinnym dobrego przyjaciela. Nieważne jak dobrze go znasz, po tej wizycie zrozumiesz go lepiej. Ogólnie rzecz biorąc, pielgrzymka sprawiła, że Ewangelie stały się dla mnie bardziej wyraziste, pogłębiła moje rozumienie poszczególnych historii i dostarczyła mi mnóstwa fascynujących informacji o życiu i czasach Jezusa z Nazaretu. To dlatego Ziemia Święta nazywana jest często Piątą Ewangelią.

Wszystko to zostanie w tej książce przywołane i powiązane z życiem Jezusa: badania, modlitwa, doświadczenie, pielgrzymka – i wiara. Odniosę się do tego w kontekście pytania, które jako pierwsi usłyszeli uczniowie w drodze do Cezarei Filipowej: Kim jest Jezus?

+

Jeśli chodzi o strukturę książki, będę przedstawiał życie Jezusa po kolei – począwszy od zwiastowania Jego narodzin, przechodząc przez dzieciństwo, dojrzewanie i młodość, dalej poprzez chrzest, koncentrując się w szczególności na Jego działalności publicznej, a skończywszy na ostatnich dniach, śmierci i zmartwychwstaniu. Cztery Ewangelie nie zawsze zgadzają się co do kolejności zdarzeń (często nie zawierają tych samych zdarzeń), ale postępują według mniej lub bardziej logicznego porządku. Jest więc możliwe korzystanie z wszystkich czterech na raz. Moimi przewodnikami będą rozmaite „synapsy”, zestawiające fragmenty z Mateusza, Marka i Łukasza z punktu widzenia chronologii. Jana nieco trudniej dopasować do pozostałych, ale nie jest to niemożliwe: on także podąża śladem życia Jezusa.

Kiedy dotrzemy do znaczących „miejsc” w życiu Jezusa, będę dzielił się opowieściami o tym, co widziałem, zwiedzając te tereny podczas swojej pielgrzymki. W ten sposób mam nadzieję zabrać cię w taką podróż, jakiej sam doświadczyłem. Będę również zastanawiał się nad tym, co poszczególne zdarzenia z życia Jezusa mogą mieć nam do powiedzenia dziś.

Każdy rozdział będzie zatem zawierał trochę relacji z podróży, trochę analizy tekstu i trochę duchowej refleksji. Na końcu rozdziałów będę załączał odpowiednie ustępy Ewangelii, aby zachęcić cię do samodzielnego ich doświadczenia.

Nie omówię, rzecz jasna, każdego wydarzenia z życia Jezusa odnotowanego w Ewangeliach. Tak jak już wspomniałem, nie jest to komentarz biblijny. Nikomu nie chciałoby się czytać czterech tysięcy stron. Skupię się raczej na konkretnych sytuacjach, które mają dla mnie największe znaczenie i o których, jak myślę, mógłbym powiedzieć coś nowego. Nie będę też omawiał każdego fragmentu równie szczegółowo: pewne historie wymagają szerszej analizy, innych kwestii nie należy bez potrzeby przeciągać. Przykładowo, passusów dotyczących Maryi i Józefa nie będę rozważał tak szczegółowo jak fragmentów, w których pojawia się dorosły Jezus. Wreszcie, nie opowiem o każdym miejscu, które z George’em odwiedziliśmy. Obejdzie się bez relacji z kupna pasty do zębów w aptece w Jerozolimie albo mydła w Tyberiadzie.

Książka ta przeznaczona jest dla każdego – zarówno dla osoby, która dopiero zaczyna myśleć o Jezusie, jak i dla kogoś, kto czuje, że jest dobrze zorientowany w temacie. Nadaje się dla ludzi obdarzonych głęboką wiarą oraz dla niewierzących, którzy pragną dowiedzieć się o Jezusie więcej. Ja jednak patrzę z perspektywy chrześcijanina, nie będę więc krępował się mówić o swojej wierze. Wreszcie, nie będę zbytnio zakładał, że wcześniej wiedziałeś coś o Ewangeliach czy życiu i czasach Jezusa, ale przyjmę, że szybko nabierzesz prędkości i, jak powiedział Jezus, pójdziesz za mną.

+

Za każdym razem, gdy mówiłem znajomym, że piszę książkę o Jezusie, wybuchali śmiechem. Skala takiego projektu wydawała się niemożliwa do zrealizowania. Kiedy wyjaśniałem, że książka będzie koncentrować się tylko na wybranych fragmentach Ewangelii, jeden ze znajomych zadał całkiem sensowne pytanie.

– Czy jesteś w stanie powiedzieć coś, co nie zostało jeszcze powiedziane?

– Cóż – odparłem – napiszę o Jezusie, którego spotkałem w swoim życiu. To jest Jezus, o którym wcześniej nie pisano.

Może to przypominać słuchanie, jak znajomy mówi ci coś niespodziewanego o waszym wspólnym przyjacielu. „Tego o nim nie wiedziałem” – powiedziałbyś z zastanowieniem. Spoglądanie na przyjaciela innymi oczami może pomóc bardziej docenić daną osobę. Na końcu zaczniesz pojmować swojego przyjaciela w zupełnie nowy sposób.

Chciałbym zatem zaproponować spotkanie z Jezusem, którego może już znasz. Będzie to jednak spotkanie na nowo. Lub, jeśli nie wiesz zbyt wiele o Jezusie, chciałbym ci Go przedstawić. Chciałbym przedstawić ci Jezusa, którego znam, Osobę znajdującą się w centrum mojego życia.

Poznawanie Jezusa, podobnie jak poznawanie każdego innego człowieka, stanowiło pielgrzymkę. Częścią tej pielgrzymki była wyprawa do Izraela, która zmieniła moje życie.

[1] Mk 8,27-30. Będę cytował fragmenty Nowego Testamentu w klasyczny sposób – księga, rozdział i werset – używając standardowych skrótów. Czyli: Mt (Mateusz), Mk (Marek), Łk (Łukasz) i J (Jan). A zatem Mk 8,27-30, skąd pochodzi ta historia, to Ewangelia według św. Marka, rozdział 8, wersety od 27 do 30. Będę podawał referencje biblijne również tych ustępów, które nie stanowią głównego przedmiotu zainteresowania poszczególnych rozdziałów. W kwestii transkrypcji pisma greckiego zob. rozdział 2, przypis 9.

(W tekście oryginalnym Autor posługuje się przekładem New Revised Standard Version, który jego zdaniem najlepiej oddaje treść greckiego oryginału. W tłumaczeniu na język polski cytaty biblijne przytaczane będą w przekładzie Biblii Poznańskiej, t. 1-4, Poznań 2009 – przyp. tłum.).

[2] Formalnie rzecz ujmując, „Palestyna” była określeniem rzymskim. Jezus prawdopodobnie używał raczej terminów „Galilea”, „Judea” i „Samaria”. Ja będę używał terminu „Palestyna I wieku”, ponieważ jest to najpowszechniejszy sposób mówienia o ojczyźnie Jezusa w I wieku.

[3] Mk 7,24-30; Mt 15,21-28.

[4] Amy-Jill Levine, Marc Zvi Brettler, Jewish Annotated New Testament, s. 75.

[5] Mk 2,12.

[6] Mt 8,23-27.

[7] Mt 12,9-14; Mk 3,1-6; Łk 6,6-11.

[8] E.P. Sanders, Historical Figure of Jesus, s. 7.

[9] Prawdopodobnie autor nawiązuje do nowego angielskiego tłumaczenia Credo, gdzie starsze sformułowanie one in being zostało zastąpione terminem consubstantial, „współistotny” (przyp. tłum.).

[10] Mt 25,14-30.

[11] J 11,1-44.

[12] Łk 2,52: „Jezus zaś wzrastał w mądrości i w latach, i w łasce u Boga i u ludzi”. Pozostałe Ewangelie milczą na temat tego – jakże ważnego – okresu życia Jezusa.

[13] G.M. Hopkins, *** [I ważek wartkie wrzenia…], w: tenże, Wybór poezji, wyboru dokonał, przełożył i wstępem opatrzył Stanisław Barańczak, Znak, Kraków 1981, s. 79.

[14] J 5,1-9.

[15] Mt 13,1-9; Mk 4,1-9; Łk 8,4-8.

Rozdział 1

Pielgrzymi

– Powinieneś pojechać do Ziemi Świętej – powiedział naczelny czasopisma „America”. Siedzieliśmy w gabinecie mojego szefa w nowojorskiej siedzibie redakcji. – Jeśli chcesz pisać książkę o Jezusie, może ci to bardzo pomóc.

Byłem mu wdzięczny za dobrą radę, ale miałem też wątpliwości. Drew, jezuita tak samo jak ja, miał wieloletnie doświadczenie w dziedzinie stosunków chrześcijańsko-żydowskich i wielokrotnie podróżował do Izraela, odczuwał więc naturalny pociąg do tego niewielkiego regionu, zwanego Ziemią Świętą. Uznałem, że ta rada wynika raczej z jego osobistego zamiłowania; że to trochę jak w przypadku fana baseballu, który mówi: „Musisz koniecznie zwiedzić Galerię Sławy w Copperstown”[1].

Drew nakłaniał, a mnie zaczęły ogarniać wątpliwości. Po pierwsze, odkąd wstąpiłem do nowicjatu, codziennie czytałem Ewangelię. Przestudiowałem dziesiątki książek o Jezusie, rozważałem na modlitwie fragmenty Ewangelii setki – jeśli nie tysiące – razy. Czegóż więcej mogłaby mnie nauczyć podróż?

Pewien przyjaciel potwierdzał moje przemyślenia. Czytaliśmy (i słyszeliśmy) te opowieści tak często i tak często je rozważaliśmy, że stworzyliśmy sobie własne mentalne obrazy miejsc wspominanych na kartach Ewangelii. „Wiedziałem” już, jak wyglądają Betlejem, Nazaret, Jerozolima czy Jezioro Galilejskie, ponieważ wielokrotnie sobie te miejsca wyobrażałem. Obawialiśmy się, że widok miejsc obleganych przez turystów zmąci ten nieskazitelny obraz, jaki nosiliśmy w głowach. Czy widok bogato zdobionej bazyliki Grobu Świętego w Jerozolimie, jednego z najwcześniejszych celów turystycznych w historii, mógłby wyprzeć moje wyobrażenie grobu Chrystusowego w Palestynie I wieku?

– Podoba mi się moja Ewangelia – rzekł mój kolega.

Cóż, mi też.

– Nie – odpowiedziałem na zachęty Drewa. – Nie sądzę.

Powoli jednak zaczynałem wątpić we własne wątpliwości.

– Odbiło ci? – zapytał mój znajomy, który był w Ziemi Świętej kilkakrotnie. – Jak możesz odrzucać taką okazję? Poza tym, zdaje się, że co roku w sierpniu wyjeżdżasz na rekolekcje. Pojedź więc na tę pielgrzymkę i potraktuj ją właśnie jako rekolekcje – mówił dalej, po czym zamknął sprawę krótkim: – Będziesz zachwycony Ziemią Świętą.

Moje wątpliwości zaczynały prezentować się marnie w obliczu sposobności zwiedzenia kraju, w którym żył Jezus.

Plan powoli zaczynał nabierać kształtów. Odpowiednią porą wydawał się koniec sierpnia (choć Drew ostrzegał, że będzie „piekielnie gorąco”). Telefony i mejle do zorientowanych w zagadnieniu przyjaciół i znajomych pomogły mi opracować wstępny plan podróży.

Przygotowując listę miejsc, które chciałem zobaczyć – Jezioro Galilejskie, Nazaret, Jerozolima, Betlejem, Betania – czułem, jak rośnie mój entuzjazm. Sama myśl o odwiedzeniu miejsc, o których tak często rozmyślałem, napełniała mnie radością. Jasne, że chcę tam pojechać! Gdy wstępowałem do jezuitów, wyznałem pewnemu starszemu kapłanowi, że gdy dotrę (jeśli dotrę) do Nieba, przede wszystkim poproszę Boga o to, by pokazał mi, jak wyglądało życie Jezusa. Jak wyglądał tamtejszy krajobraz. By pokazał mi to, co oglądał Jezus. I oto miałem okazję zrealizować po części to marzenie już po tej stronie życia.

Wtedy to pewien mój znajomy przypomniał mi, że jezuici mają w Jerozolimie swój dom. Papieski Instytut Biblijny został założony w 1927 roku, z myślą o jezuickich biblistach i archeologach pracujących przy wykopaliskach. Dziś Instytut udziela gościny jezuitom z całego świata, studentom różnych jerozolimskich uczelni, a także wielu pielgrzymom. Szczęśliwym (czy też opatrznościowym) zbiegiem okoliczności wieloletni przełożony Instytutu przybył na kilka tygodni do mojej nowojorskiej wspólnoty.

– PIB byłby idealnym miejscem – stwierdził, dodając, że mieści się on o zaledwie kilka ulic od „Starego Miasta”. Nie miałem pojęcia, czym było to Stare Miasto, ale brzmiało, jakby było to dość ważne. Skontaktował mnie z Davidem, jezuitą, który tam mieszkał. Po krótkiej wymianie mejli miałem już gdzie się zatrzymać w Jerozolimie.

Inny mój kolega, jezuita studiujący w Rzymie, który kilkakrotnie odwiedzał Ziemię Świętą, pomógł mi rozwiązać kolejny dylemat: czy powinienem dołączyć do jakiejś zorganizowanej grupy. Ponieważ wybierałem się tam po raz pierwszy, niepokoiłem się, że pominę niektóre miejsca, do niektórych nie trafię, a znaczenia innych nie zrozumiem. Wyobrażałem sobie, że po moim powrocie ktoś mi wypomni: „Nie widziałeś tego?! Jak mogłeś pominąć najbardziej poruszające miejsce w Galilei?”.

Ów rzymski znajomy napisał mi: „Nie potrzebujesz biura podróży, wystarczy ci dobry przewodnik. Zwiedzając indywidualnie, będziesz mógł spędzić w każdym miejscu tyle czasu, ile zechcesz. Będziesz mógł się modlić, jak długo zechcesz, o co podróżując w grupie nie byłoby ci tak łatwo”. Do tych wszystkich porad dodał jeszcze jedną: na wyprawę do Galilei wypożycz sobie samochód.

Do Galilei? A to nie tuż obok Jerozolimy? Nie, odparł cierpliwie Drew, to kilka godzin jazdy. Krótki rzut oka na mapę dowiódł, że mimo swojej miłości do Ewangelii topografii tego regionu zupełnie nie znałem. Kolejną wskazówkę dotyczącą Galilei otrzymałem od jeszcze innego konfratra: polecił mi on dom pielgrzyma prowadzony przez siostry franciszkanki, na samym Wzgórzu Błogosławieństw.

– Doskonałe miejsce – stwierdził, wspominając z nostalgią własne rekolekcje, które odprawił tam przed kilkudziesięciu laty. A David przysłał mi z Jerozolimy adres poczty elektronicznej sióstr.

Westchnąłem ciężko (przynajmniej w myślach). Wątpiłem, czy uda mi się dokonać rezerwacji ze Stanów. Oczyma wyobraźni ujrzałem senny klasztor franciszkański, wyposażony w jeden archaiczny pecet stojący w zakurzonym holu, włączany raz na tydzień przez wiekową zakonnicę, która słabo widzi, a jeszcze słabiej zna się na komputerach. Z wahaniem wystukałem mejla z grzeczną prośbą o pokój, dla ułatwienia po angielsku i po francusku.

Po kilku godzinach otrzymałem odpowiedź od siostry Telesfory: „Avec plaisir je vous informe…”. Z przyjemnością informowała, że chętnie mnie przyjmą, tyle a tyle dolarów za noc. Podróż zaczynała nabierać kształtów.

Takich mniej więcej słów użyłem, opowiadając o wszystkim jednemu z moich najbliższych przyjaciół, George’owi, z którym znaliśmy się od czasów nowicjatu. George, od wielu lat kapelan więzienny, kilka miesięcy temu zaczął pełnić tę posługę w nowym miejscu: Więzieniu Stanowym San Quentin w Kalifornii. Zaś kilka lat wcześniej gościł w PIB podczas miesięcznego seminarium o relacjach międzyreligijnych.

– A miałbyś ochotę na towarzystwo? – zapytał.

– Żartujesz? – odparłem. Dotąd nie brałem pod uwagę podróżowania w czyimś towarzystwie, a teraz, nieoczekiwanie, pojawiła się taka propozycja, w dodatku składał ją dobry przyjaciel.

– Nie – odpowiedział. – Mam trochę wolnego czasu pod koniec sierpnia i bardzo bym chciał pojechać. – Pomyślałem, że George byłby idealnym towarzyszem podróży: człowiek modlitwy, a przy tym niewymagający i dobrze zorientowany. A co więcej, podjął się prowadzić samochód, który mieliśmy wypożyczyć. – Możemy jeździć gdzie chcesz, bo ja już tam byłem.

Dodam jeszcze, że George ma niesamowite poczucie humoru. Wiedziałem, że oprócz chwil modlitwy będziemy mieć wiele radości.

Postanowiliśmy, że zrobimy wszystko, by nasza pielgrzymka w jak największym stopniu była rekolekcjami: będziemy się modlić każdego ranka, codziennie odprawiać mszę, nawet gdyby plan dnia był bardzo napięty; nie będziemy gnać z miejsca na miejsce, ale zatrzymywać się w miejscach, które skłaniały do medytacji; i będziemy zawsze mieli przy sobie nie tylko przewodniki, ale i Biblię.

W czerwcu plan podróży był już prawie opracowany. Kilku współbraci przekazało mi listy miejsc, których nie wolno pominąć. Zamówiłem też doskonały przewodnik, zatytułowany Holy Land, którego autorem jest jeden z czołowych światowych biblistów, Jerome Murphy-O’Connor, dominikanin[2]. Wreszcie zarezerwowałem bilet na samolot do Tel Awiwu.

Pielgrzymki do Ziemi Świętej, na którą z początku nie chciałem się wybrać, która wydawała się nie do zorganizowania, teraz już nie mogłem się doczekać. Miałem wrażenie, że zorganizowała się sama.

+

Wiedziałem, że lot do Izraela będzie długi. Nie wiedziałem jednak, że będzie aż tak nietypowy. Spodziewałem się oczywiście nadzwyczajnych środków bezpieczeństwa, mimo to byłem zaskoczony, widząc, jak pasażerów do Tel Awiwu gromadzi się w osobnym sektorze portu lotniczego Newark, oddzielonym od reszty terminalu barierkami, tak że po przejściu przez kontrolę celną nie można go już było opuścić. Przed wejściem na pokład jeszcze raz obszukano nas dokładnie.

W terminalu, co nie mogło dziwić, oczekiwało mnóstwo ortodoksyjnych Żydów i Żydówek. To jeszcze bardziej podgrzewało moje emocje – naprawdę jechałem do Izraela! Mniej zachwycało mnie całe mnóstwo hałasujących dzieciaków, które miały z nami lecieć – dziesiątki dzieciaków. Gdy wsiadłem do samolotu, okazało się, że czwórka z nich siedziała zaraz za moimi plecami. Każde wrzeszczało. Znękana matka, skromnie osłonięta chustą, dzielnie, lecz bezskutecznie starała się je uspokoić. Dyskretnie zapytałem stewardessę, czy są wolne jakieś inne miejsca. Spojrzała na mnie współczująco, zaprzeczyła ruchem głowy i nachyliwszy się nade mną, wyjaśniła:

– Tym samolotem zawsze leci dużo dzieci. To ulubiony rejs rodzin, które podróżują między Nowym Jorkiem a Izraelem.

Lekarz na szczęście przepisał mi, tak na wszelki wypadek, tabletki nasenne. Gdy tylko samolot wystartował, połknąłem jedną i niecierpliwie oczekiwałem nadejścia przyjemnej ociężałości, zwiastującej osiem nieprzerwanych godzin błogiego snu. Czekałem godzinę – i nic. Byłem rześki, jak zawsze. No dobrze. Starając się nie zwracać uwagi na dziecko, które ustawicznie kopało w mój fotel i krzyczało: „Nienawidzę cię, mamo!”, wyjąłem Przewodnik po Ziemi Świętej O’Connora. Zastanawiałem się, czy lecący z San Francisco George ma podobne atrakcje.

Książka ojca O’Connora była właśnie takim przewodnikiem, jakiego potrzebowałem. Po pierwsze, sam autor miał świetną opinię[3]. Jako naukowiec pracujący w jerozolimskiej École Biblique[4] oraz autor licznych książek na temat Nowego Testamentu był jak najbardziej wiarygodny. Za pomocą pojęć takich jak „mało prawdopodobne”, „możliwe”, „prawdopodobne” precyzyjnie oddzielał to, co w pełni autentyczne, od tego, co w sposób oczywisty legendarne. O bazylice Grobu Świętego pisał następująco: „W kolejnych stuleciach bazylika była niejednokrotnie profanowana i niszczona, a niewłaściwie prowadzone prace naprawcze czyniły więcej szkody niż pożytku”[5]. Jego książka pomogła mi przetrwać dziesięciogodzinny lot we względnym spokoju.

+

Międzynarodowy Port Lotniczy Ben Guriona w Tel Awiwie był olśniewająco nowoczesny; z laterny w suficie woda spływała kolumną do sadzawki w podłodze. Mój przyjaciel David poradził mi, bym znalazł szerut do Jerozolimy.

Nie miałem pojęcia, co to szerut. Szedłem więc za innymi podróżnymi, podałem sympatycznemu urzędnikowi (Szalom!) paszport do podstemplowania, wymieniłem dolary na szekle i w końcu wyszedłem na zewnątrz. Zacząłem wypatrywać rzędu busików, krążąc w piekącym, bliskowschodnim słońcu. Natychmiast poczułem ten dreszcz zakłopotania, które ogarnia nas w obcym kraju, gdy zdajemy sobie sprawę, że nie znając podstawowych słów, wyjdziemy na głupców.

– Czy to cheroot[6]? – zapytałem, przekrzykując hałas silników.

– Szerut! – poprawił kierowca, śmiejąc się. Słowo to po hebrajsku znaczy „obsługa, służba”.

– Czy jedzie pan do Jerozolimy?

Śmiejąc się wciąż, wskazał kciukiem tablicę na autobusie: „Jerozolima”.

Do busa wsiadło paru Izraelczyków, ortodoksyjni Żydzi (z mojego samolotu) i pewien amerykański student. Wszyscyśmy wesoło rozmawiali, a szerut podskakiwał na drogach. Jechaliśmy przez piaszczystą okolicę, porośniętą drzewami oliwnymi i krzakami makii, aż dotarliśmy do wysokiego metalowego ogrodzenia wyznaczającego granicę terenów palestyńskich. „America” opublikowała szereg artykułów o tym murze, mimo to widok był szokujący: wysoki, szary, metalowy, nieprzystępny.

Wjechaliśmy do miasteczka. Było to osiedle żydowskich „osadników” wewnątrz terytorium palestyńskiego. Istnienie takich osiedli jest bardzo kontrowersyjne. Spytałem kierowcę o nazwę miasta, ale nie chciał mi jej podać, przedstawił natomiast trzy typy władzy, jakie tu obowiązują: A, B i C. A: pełna autonomia palestyńska. B: podział kontroli między wojsko izraelskie i Palestyńczyków. C: pełna kontrola Izraela. Gdy mówił, pozostali pasażerowie zamilkli.

Kilka osób wysiadło przy schludnych domach z żółtego piaskowca. Gdy wróciliśmy do głównej szosy, zobaczyłem tablice informujące, że wjeżdżamy do Jerozolimy. Wkrótce znaleźliśmy się w ruchliwym śródmieściu. Wiele budynków – od drapaczy chmur po skromniejsze domy – było kremowobiałych. Wykonano je z tzw. kamienia jerozolimskiego, bladego piaskowca wykorzystywanego tu do budowy wszystkiego, od apteki po Mur Zachodni. Elewacje, nierzadko solidnie wypolerowane, w słońcu lśnią niemal absolutną bielą. Oczarowany przypomniałem sobie biblijne wersety o pielgrzymach „wstępujących” do Jeruzalem[7]. Pomyślałem, że to musiał być cudowny widok.

– Poproszę na ulicę Paula Émile’a Botty trzy – powiedziałem do kierowcy. Gdy dotarliśmy do centrum, byłem już jedynym pasażerem. Moje serce zadrżało na widok murów Starego Miasta. Mury, a przynajmniej ich zarys, należą do najstarszych budowli w Jerozolimie, pochodzą z czasów biblijnych; wzmocnione przez władców w czasach Chrystusa oraz przez Sulejmana Wspaniałego w XVI wieku.

– To tu – powiedział kierowca, parkując obok wysokiej metalowej bramy. Odliczyłem sumę, która wydała mi się odpowiednia, i wręczyłem mu, a następnie pomogłem wyładować moje bagaże.

– Ciężkie – stwierdził, śmiejąc się. – Na długo pan przyjechał?

Przed wyjazdem czytałem fragment Ewangelii, w którym Jezus poleca uczniom: „nie bierzcie nic na drogę”[8], i poczułem wyrzut sumienia. Mam w zwyczaju brać ze sobą dosłownie wszystko, zbyt często musiałem w podróży wydawać pieniądze np. na sweter, który mogłem wziąć ze sobą. Podróż z dużą ilością bagażu pozwala zaoszczędzić pieniądze, choć sprawia, że podróżny wygląda nieco dziwacznie. Nie wiem jednak, czy Jezusowi by się to spodobało.

Obok niewielkiej tabliczki z napisem „Papieski Instytut Biblijny” znajdował się dzwonek. Drzwi otworzył jakiś uśmiechnięty robotnik. Spodziewałem się ubogiego jezuickiego domu. To, co zobaczyłem, zaskoczyło mnie. W głębi żwirowego dziedzińca, na którym rosły trzy wysokie palmy, stał trzykondygnacyjny budynek w kolorze piaskowca, przypominający zamek krzyżowców (łącznie z krenelowymi wieżami). Podszedłem i zadzwoniłem do drzwi.

Drzwi otworzył uśmiechnięty, ciemnowłosy Hindus, który przedstawił się jako brat Tony.

– Serdecznie witamy – powiedział. – Chce się ojciec czegoś napić?

Poprowadził mnie przez wysoki hol z kamienną posadzką. Po prawej stronie znajdowała się przestronna kaplica z prostymi krzesłami i imponującą sceną Ukrzyżowania na ścianie. Na lewo, za szklanymi drzwiami, widać było niewielkie muzeum archeologiczne; w długich gablotach umieszczono starożytne eksponaty: posągi, ceramikę, zwoje. I mumię – przedmiot niecodzienny w jezuickim domu. Obok głównej klatki schodowej wciśnięto niewielką windę; na prawo od niej widać było jadalnię i salon, zalane słonecznym światłem wpadającym przez matowe okna.

Naszym celem był jednak duży metalowy pojemnik stojący przed jadalnią.

– Jest naprawdę dobra! – stwierdził brat Tony, nalewając do filiżanki jasnożółty płyn z plastikowego kranu na przedzie pojemnika. – Może ksiądz brać sobie do butelek, wychodząc na miasto.

Skosztowałem. Lemoniada! Przez najbliższe dwa tygodnie maszyna do robienia lemoniady była celem moich wędrówek na równi ze świętymi miejscami.

Gdy brat Tony przygotowywał obiad, do pokoju wszedł ojciec Joseph Doan Công Nguyen. Ojciec Doan, superior jezuickiej wspólnoty przy PIB, Wietnamczyk, przez kilka lat pracował w domu generalnym jezuitów w Rzymie. Jedenaście lat spędził w wietnamskich więzieniach, kiedy zapanował tam komunizm.

Ojciec Doan zaoferował mi pomoc w opracowaniu planu na najbliższe dni, często wyświadczał pielgrzymom taką przysługę.

– Wyglądasz na zmęczonego, James – zauważył Tony po obiedzie. – Może byś się położył?

Wprawdzie chciałem od razu zacząć zwiedzać (nawet bez George’a), ale nie wypadało odmawiać. Wjechaliśmy windą na pierwsze piętro i Tony odprowadził mnie do dużego, nieskazitelnie czystego pokoju, wyposażonego w dwa ogromne biurka, wąskie łóżko, umywalkę i wysokie okno wychodzące na przestronny dziedziniec.

– Teraz odpocznij, a z ojcem Doanem porozmawiasz później – poradził.

Kiedy się położyłem, pigułki nasenne natychmiast zrobiły swoje. Cztery godziny później zerwałem się na równe nogi. Wyjrzałem przez okno – jestem w Jerozolimie! Jeszcze półprzytomny odnalazłem drogę do schludnego gabinetu ojca Doana. W holu wpadłem na George’a, który właśnie przyjechał.

– Szalom! – powiedział na powitanie.

Doan był człowiekiem małomównym, typem naukowca. Spytał, co najbardziej chcielibyśmy zobaczyć. Gdy wyrecytowaliśmy swoją listę miejsc, podszedł do biblioteczki, wyjął dużą, pogniecioną mapę Izraela i ostrożnie rozłożył ją na biurku. Kolejną godzinę poświęciliśmy na planowanie najbliższych dwóch tygodni: proponował, żebyśmy zaczęli od Jerozolimy, zwiedzili najważniejsze miejsca. Następnie wynajęli samochód na podróż do Galilei, a po powrocie zwiedzili to, co zostanie nam do zobaczenia w Jerozolimie. Z rozkoszą słuchałem, jak wymienia mnóstwo nazw, które dotąd słyszałem na zajęciach z biblistyki: Jerycho, Getsemani, Betfage, Betania czy Góra Oliwna.

Według słów Doana, o rzut kamieniem od naszego domu znajdowała się Gehenna – ta część Jerozolimy, gdzie w starożytności mieszkańcy palili śmieci. Tego wyrazistego obrazu Jezus często używał jako metafory piekła. Kilka dni później, podczas obiadu, jeden z ojców, opowiadając o jakichś miejskich inwestycjach, powiedział coś, czego nigdy bym się nie spodziewał:

– Gehenna jest teraz prześliczna.

George zapytał, czy można gdzieś w pobliżu odprawić rekolekcje. Doan powiedział, że franciszkanie prowadzą w Ogrodzie Getsemani kilkanaście pustelni, w których można się modlić, jednak ciężko o rezerwację, bo chętnych jest wielu.

Gdy Doan opisywał kolejne miejsca, pokazując je na swej sfatygowanej mapie, z trudem walczyłem z sennością. Zachwycony, ale wyczerpany, obiecałem sobie wrócić do jego notatek. Podziękowaliśmy mu, zabraliśmy swoje notatki i zostawiliśmy mapę.

– Nie, nie. Jest wasza na ten tydzień. Jeszcze jedno, po południu mamy główny posiłek, a po mszy, o siódmej, kolację. I serdecznie zapraszamy do koncelebry.

– Gotów? – zapytał z uśmiechem George, gdy opuściliśmy gabinet Doana.

[1] Narodowe Muzeum i Galeria Sław Baseballu w Copperstown w stanie Nowy Jork (przyp. tłum.).

[2] Wydanie oryginalne, z którego korzysta James Martin: Jerome Murphy-O’Connor OP, Holy Land. An Oxford Archeological Guide from Earliest Times to 1700, Oxford University Press, Oxford 52008; wydanie polskie nosi tytuł Przewodnik po Ziemi Świętej, przeł. Mariusz Burdajewicz, konsultacja naukowa Waldemar Chrostowski, Vocatio, Warszawa 62013 i jest oparte na trzecim wydaniu oryginału. W niniejszej publikacji tam, gdzie to możliwe, korzystamy z wydania polskiego. Cytaty, których w polskim wydaniu Przewodnika nie ma, przetłumaczone zostały na podstawie przytoczeń Jamesa Martina, a w przypisie widnieje odwołanie do wydania oksfordzkiego (przyp. red.).

[3] Ojciec Murphy-O’Connor, zmarły w roku 2013, do końca życia uzupełniał i aktualizował swój przewodnik.

[4] Pełna nazwa tej prestiżowej szkoły brzmi: École Biblique et Archéologique Française de Jérusalem.

[5] Jerome Murphy-O’Connor OP, Przewodnik po Ziemi Świętej, s. 55.

[6] Wymowa angielskiego słowa cheroot (oznaczającego ucięte z obu stron cygaro) jest nieco inna niż w przypadku hebrajskiego „szerut” (תוריש), jednak nie na tyle, by móc to oddać w polskiej pisowni (przyp. tłum.).

[7] Ps 122,4. O „wstępowaniu do Jeruzalem” mówi również Chrystus w Mt 20,18 (w polskich tłumaczeniach Ewangelii Mateuszowej wyrażenie to znajdziemy u Jakuba Wujka: „Oto wstępujemy do Jeruzalem”; w BT i BP natomiast: „Oto idziemy do Jerozolimy” – przyp. tłum.).

[8] Łk 9,3.

Tytuł oryginału: Jesus. A Pilgrimage

Projekt okładki: Lidia Żurad

Zdjęcia na wyklejkach (uliczka w Jerozolimie i Jezioro Galilejskie): ks. Mariusz Pohl

Przekład: Krzysztof Jasiński (rozdziały 1-11, 13-16, 18-23),

Anna Wawrzyniak (wstęp, rozdziały 12, 17, 24-25).

Cytaty z Pisma Świętego za: Biblia Poznańska, t. 1-4, Wydawnictwo Święty Wojciech, Poznań 2009.

Copyright © 2014 by James Martin SJ. All rights reserved.

For the Polish edition copyright © by Drukarnia i Księgarnia Świętego Wojciecha Sp. z o.o., Poznań 2015.

Książka ani żadna jej część nie może być wykorzystywana ani powielana bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem krótkich cytatów, przytaczanych w artykułach i recenzjach.

ISBN 978-83-7516-947-8

Wydawca:

Drukarnia i Księgarnia Świętego Wojciecha Sp. z o.o.

Wydawnictwo Święty Wojciech

ul. Chartowo 5, 61-245 Poznań

tel. 61 659 37 13

wydawnictwo@swietywojciech.pl

Zamówienia:

Dział Sprzedaży i Logistyki

ul. Chartowo 5, 61-245 Poznań

tel. 61 659 37 57 (-58, -59), faks 61 659 37 51

sprzedaz@swietywojciech.pl • sklep@mojeksiazki.pl

www.swietywojciech.pl • www.mojeksiazki.pl

Konwersja do e-wydania: Wydawnictwo Święty Wojciech