Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

PRZEDMOWA. W poszukiwaniu istoty człowieczeństwa

WPROWADZENIE

CZĘŚĆ I. DLACZEGO WSPÓŁPRACUJEMY?

1. Urodzony (i wychowany), by pomagać

2. Od interakcji społecznych do społecznych instytucji

3. Tam, gdzie spotykają się biologia i kultura

CZĘŚĆ II. FORUM

Joan B. Silk

Carol S. Dweck

Brian Skyrms

Elizabeth S. Spelke

Podziękowania

O autorach

Przypisy

Tytuł oryginalny: WHY WE COOPERATE

Adiustacja i korekta: MARIA SZUMSKA

Projekt okładki: MARIUSZ BANACHOWICZ

Projekt typograficzny: MIROSŁAW KRZYSZKOWSKI

Ilustracja na okładce: © Lightspring/Shutterstock

Skład: MELES-DESIGN

© Copyright by Copernicus Center Press, 2016
Copyright © 2009 Massachusetts Institute of Technology

ISBN 978-83-7886-193-5

Wydanie I

Kraków 2016

Publikacja dofinansowana w ramach grantu The Limits of Scientific Explanation przyznanego przez John Templeton Foundation

Copernicus Center Press Sp. z o.o.
pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków
tel./fax (+48 12) 430 63 00
e-mail: marketing@ccpress.pl
Księgarnia internetowa: http://www.ccpress.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Przedmowa
W poszukiwaniu istoty człowieczeństwa

Dlaczego współpracujemy to trzecia książka Michaela Tomasella, po Kulturowych źródłach ludzkiego poznawania (Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002) i Historii naturalnej ludzkiego myślenia (Copernicus Center Press, Kraków 2015), która trafia do rąk polskiego czytelnika. Oryginalnie wydana w 2009 roku (Why We Cooperate, MIT Press, Cambridge, Mass. – London), książka ta powstała na bazie serii Wykładów Tannera, wygłoszonych przez autora w 2008 roku na Uniwersytecie Stanforda, i wzbogacona została o komentarze czwórki uczonych: psycholog poznawczej Elizabeth Spelke (Uniwersytet Harvarda), psycholog rozwojowej Carol Dweck (Uniwersytet Stanforda), antropolog i psycholog Joan Silk (Uniwersytet Kalifornijski w Los Angeles) oraz filozofa Briana Skyrmsa (Uniwersytet w Pittsburghu).

Michael Tomasello kieruje jedną z najważniejszych placówek naukowych na świecie – Instytutem Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Lipsku, gdzie wraz ze swoim zespołem prowadzi badania w dziedzinie psychologii rozwojowej, prymatologii i psychologii porównawczej. Tomasello i jego współpracownicy przeprowadzili wiele eksperymentów i opublikowali setki artykułów w najbardziej renomowanych czasopismach naukowych, ale samego Tomasella trudno uznać wyłącznie za wybitnego eksperymentatora. Bez wątpienia jest on także niezwykle wpływowym teoretykiem i myślicielem, czego dowodzą jego liczne książki, poszukującym odpowiedzi na najbardziej fundamentalne pytania zadawane od wieków przez filozofów: jaka jest ludzka natura i co to znaczy być człowiekiem?

W przeciwieństwie do filozofów Tomasello nie snuje jednak swoich rozważań – niech mi będzie wolno użyć tej metafory – siedząc w fotelu z zamkniętymi oczami i ze stopami zanurzonymi w ciepłej wodzie nalanej do mosiężnej miednicy. Autor Dlaczego współpracujemy raczej zasiada przy biurku zawalonym stosem wykresów i raportów przedstawiających dane zebrane w najnowszych eksperymentach, dzięki wykorzystaniu najbardziej wyrafinowanych technik dostępnych naukom społecznym i naukom o poznaniu. Między innymi dlatego odpowiedzi na filozoficzne pytania udzielone przez Tomasella mają ogromną wartość i nie można ich uznać jedynie za zbiór błyskotliwych idei, których nie sposób zweryfikować.

Żaden pojedynczy eksperyment nie jest oczywiście w stanie przynieść odpowiedzi na tak ogólne pytanie jak to, skąd pochodzimy i w jaki sposób staliśmy się tym, kim jesteśmy, ale pytania takie można rozbić na wiele prostszych pytań, które da się przełożyć na schemat eksperymentu z udziałem dzieci lub zwierząt. Na przykład: czy tylko człowiek zdolny jest do dzielenia się z innymi żywnością? Czy wyłącznie ludzie tworzą, respektują i egzekwują u innych osób normy społeczne? Czy inne zwierzęta zdolne są do karania? Czy kierują się wzajemnością? Czy umieją się mścić? Czy potrafią informować innych o czymś dla nich ważnym? Czy umieją obrać wspólny cel i są zdolne do współpracy?

W niniejszej książce Tomasello rozważa fenomen ludzkiej współpracy na wszystkich jej szczeblach – od prostych przedsięwzięć, takich jak znoszenie kontuzjowanego zawodnika z boiska przez czwórkę sanitariuszy, przez zadania wymagające ściślejszej koordynacji – jak praca załogi na żaglowcu, aż po zinstytucjonalizowane formy współpracy, na jakich opierają się szkoły, służby mundurowe, zakupy internetowe czy ONZ. Co więcej, działania tych instytucji regulowane są odpowiednimi przepisami i rozporządzeniami (wydawanymi przez władze wyłaniane w demokratycznych wyborach, czyli dzięki formom współpracy podejmowanej przez całe społeczeństwa). Autor przygląda się współpracy zarówno z perspektywy ewolucyjnej (w jaki sposób dobór naturalny ukształtował u ludzi zdolności poznawcze pozwalające sprostać wymaganiom współpracy oraz skłonności do jej podejmowania), jak i rozwojowej: kiedy i w jaki sposób dzieci zaczynają współpracować i respektować normy społeczne, zwłaszcza czy przychodzi im to naturalnie, czy raczej uczą się tego od dorosłych.

Właśnie ludzka współpraca jest według Tomasella czymś wyjątkowym w świecie przyrody; doprowadziła ona do powstania wielu unikalnie ludzkich skłonności i zdolności poznawczych, wliczając w to wszelkie przejawy altruizmu oraz symboliczną formę komunikacji – język. Zdaniem Tomasella ludzka współpraca jest z kolei możliwa dzięki posiadaniu przez nas wrodzonej zdolności i skłonności do dzielonej intencjonalności – umiejętności przyjmowania przez dwóch lub więcej osobników wspólnej perspektywy „my”, a nie „ja” i „ty”, pozwalającej na realizację naszych wspólnych celów i wywołującej specjalne oczekiwania wobec każdego z partnerów.

To niejedyne możliwe wyjaśnienie pochodzenia unikalnie ludzkich zdolności poznawczych. Można, jak Elizabeth Spelke, bronić odwrotnej tezy: że to, co Tomasello nazywa zdolnością do dzielonej intencjonalności, jest w istocie wynikiem posługiwania się przez ludzi symbolicznym językiem, który pozwala wykorzystywać w zupełnie nowych rolach różne „systemy wiedzy rdzennej”, dzielone przez ludzi z innymi zwierzętami. Można też, jak Brian Skyrms, nie zgadzać się z Tomasellem, który twierdzi, iż ludzki altruizm wyewoluował z pracy zespołowej, oraz jak Carol Dweck dopuszczać możliwość, iż skłonność do altruizmu nie jest czymś całkowicie wrodzonym u dzieci, lecz jest kształtowana przez doświadczenie (kontakt z dorosłymi). Można wreszcie, jak Joan Silk, twierdzić, że to wrodzony altruizm był tym, co poprowadziło naszych przodków w kierunku człowieczeństwa. Wszyscy ci uczeni na poparcie swoich stanowisk przytaczają wiele danych eksperymentalnych, co czyni całą dyskusję niezwykle interesującą (a sam przedmiot sporu – w jaki sposób staliśmy się ludźmi – stanowi także o jej doniosłości).

Chyba nie trzeba nikogo przekonywać, że zadania, które postawił przed sobą Tomasello – zidentyfikowanie umiejętności, które sprawiły, że staliśmy się ludźmi, oraz ustalenie warunków, w których te umiejętności powstały (zarówno w perspektywie ewolucji całego gatunku – filogenezy, jak i rozwoju osobniczego – ontogenezy) – są niezwykle trudne. Można je porównać do śledztwa detektywa, który trafia do tajemniczej kryjówki, gdzie znaleziono zwłoki kilku osób i mnóstwo porozrzucanej broni. Zadaniem detektywa jest wyjaśnienie, co się właściwie stało – kim byli ci ludzie, dlaczego nie żyją i jak do tego doszło.

Czym zajmowały się ofiary? Nasz detektyw może rozważyć najbardziej typowe opcje: były handlarzami narkotyków, którzy zostali obrabowani; albo członkami mafii, na których urządzono zasadzkę; a może grupą szpiegów albo naocznych świadków czegoś, co nie miało być ujawnione. (Nasz naukowiec starający się wyjaśnić pochodzenie ludzi również ma w czym wybierać: umiejętność posługiwania się narzędziami, zdolność do wytwarzania ich, wrodzone predyspozycje do nauki języka, naturalne skłonności altruistyczne, umiejętność myślenia symbolicznego, zdolność do dokonywania abstrakcji czy może dzielona intencjonalność?) Być może jednak cała tragedia jest wynikiem jakiegoś nieporozumienia, w pewnym momencie wszystko wymknęło się spod kontroli (tak jak wiele wzajemnie uwarunkowanych przyczyn ukierunkowało ewolucję naszego rodzaju), jednak wciąż możemy pytać, co stanowiło iskrę, która doprowadziła do nieszczęśliwego zdarzenia (co tę ewolucję zapoczątkowało).

Co w tej sytuacji może zrobić nasz detektyw (uczony), aby rozwikłać całą zagadkę?

Może on zacząć od sprawdzenia telefonów i dokumentów ofiar, szukając wskazówek dotyczących ich powiązań i osobowości (a uczony może poszukiwać umiejętności i skłonności wrodzonych u dzieci). Może też poszukiwać krewnych ofiar (prowadzić badania porównawcze nad naszymi najbliższymi krewnymi – małpami człekokształtnymi). Może spróbować dociec, z jakich środowisk wywodzą się ofiary (prowadzić badania międzykulturowe zarówno na dzieciach, jak i dorosłych). Może też próbować odtworzyć działania każdej z ofiar dzięki pomocy specjalistów medycyny sądowej (budować ewolucyjne scenariusze dzięki teorii gier i testować je w modelach komputerowych).

We wszystkich tych czynnościach nasz detektyw będzie musiał korzystać z rozmaitych technik kryminalistycznych – analizy obrażeń ciał ofiar, badań DNA, analizy odcisków palców itd. (nasz naukowiec będzie się zaś opierał na rozmaitych paradygmatach eksperymentalnych, różnych scenariuszach teorii gier itd.). Im więcej uda mu się przebadać, tym lepszy ogląd całej sytuacji zdobędzie. Nawet jeśli nie wyjaśni zbrodni ze stuprocentową pewnością – bo brakuje naocznych świadków zdarzenia (nie da się bezpośrednio zaobserwować rozciągniętej na setki tysięcy lat ewolucji człowieka), to z pewnością wykluczy wiele niemożliwych scenariuszy. Różni detektywi (i uczeni) mogą kierować się różnymi intuicjami i ostatecznie zaproponować różne rozwiązania zagadki, ale nawet jeśli ich spór nie zostanie uznany za rozstrzygnięty ze stuprocentową pewnością, przysłuchiwanie się całej dyskusji bez wątpienia będzie interesujące. Dla samych detektywów (i uczonych) zestawienie różnych wizji ma również tę zaletę, że pomaga dopracować własną hipotezę i skonfrontować ją z zebranymi danymi.

W niniejszej książce odbija się echem również inna głośna dyskusja filozoficzna: czy człowiek jest z natury dobry, czy raczej zły? Wszyscy oczywiście wiemy, że ludzie są zdolni zarówno do wielkich poświęceń, jak i do ohydnych zbrodni, ale możemy pytać, czy z natury jesteśmy bardziej skłonni do współpracy i altruizmu, czy może do egoizmu i krzywdzenia innych. Możemy to pytanie sformułować jeszcze inaczej: czy ludzka moralność jest wytworem biologii, czy raczej produktem kultury? Zagadnienie to obszernie rozważa w swoich książkach, demaskując wiele mitów, inny wybitny badacz naczelnych i znakomity popularyzator nauki Frans de Waal (zwłaszcza w Małpach i filozofach, Kraków: Copernicus Center Press, 2013). Tomasello dodaje jednak do tych dyskusji kilka ciekawych uwag: przytacza dowody na to, że dzieci z natury wykazują się altruizmem i są skłonne do niesienia innym pomocy, a także identyfikuje przyczyny, które sprawiają, że ten spontaniczny altruizm z czasem przestaje być całkowicie bezwarunkowy.

Czytelnikowi, który od lektury niniejszej książki rozpoczyna swoją intelektualną przygodę ze współczesną psychologią i prymatologią, należą się pewne wyjaśnienia. Prymatologia to dyscyplina naukowa poświęcona badaniom rzędu naczelnych (ang. primates) obejmującego trzy grupy zwierząt: małpiatki (przedmałpy, prosimii), małpy szerokonose i małpy wąskonose (dwie ostatnie grupy określa się mianem „małp właściwych”). Wszystkie naczelne charakteryzują się rozwiniętym mózgiem (cechuje je większy niż u innych ssaków stosunek masy mózgu do masy ciała), ze szczególnie rozbudowaną tak zwaną korą nową (neocortex), i wykazują liczne przystosowania do życia w lesie – między innymi mają ruchliwe kończyny i rozwinięty zmysł wzroku. Na ewolucyjnej scenie naczelne pojawiły się około 65 milionów lat temu. Małpiatki, zamieszkujące Afrykę Subsaharyjską, Madagaskar, południową i południowo-wschodnią Azję, są statystycznie mniejsze i wykazują więcej prymitywnych cech niż małpy właściwe (np. pierścieniowaty, a nie całkowicie zamknięty oczodół, chroniący narząd najważniejszego zmysłu), zalicza się do nich między innymi lemury, lorysy, galago i indrysy. Małpy szerokonose (zwane też małpami Nowego Świata) występują w Ameryce Południowej i Środkowej, należą do nich na przykład kapucynki, które często uczestniczą w eksperymentach prymatologów. Małpy wąskonose (małpy Starego Świata) zamieszkują Afrykę i Azję (oraz – jeden gatunek – Gibraltar). Wśród małp wąskonosych wyróżnia się nadrodzinę człekokształtnych (ang. apes), które brak ogona odróżnia od makakokształtnych (zalicza się do nich m.in. gerezy, na które polują większe naczelne) oraz małp Nowego Świata (w języku angielskim małpom posiadającym ogon odpowiada termin monkeys). Współcześnie żyjące gatunki zaliczane do człekokształtnych to gibony oraz gatunki określane jako człowiekowate (ang. great apes): orangutany, goryle, szympansy zwyczajne i bonobo. Ostatni wspólny przodek ludzi oraz szympansów zwyczajnych i bonobo występował około 6–7 milionów lat temu (1–2 miliony lat temu rozdzieliły się linie prowadzące do współczesnych szympansów zwyczajnych i bonobo) – oba te gatunki są zatem naszymi najbliższymi krewnymi, które charakteryzują się bardzo dużym podobieństwem genetycznym do człowieka (zbliżonym do tego pomiędzy myszami i szczurami czy lwami i tygrysami). Ostatni wspólny przodek człowieka i goryla żył około 8 milionów lat temu, a człowieka i orangutana – 12 milionów lat temu.

Psychologowie rozwojowi przyglądają się dzieciom, zwłaszcza niemowlętom, starając się zrozumieć, w jaki sposób nabywają one kolejnych umiejętności oraz skłonności, i stwierdzić, czy któreś z nich występują już u noworodków, co sugeruje, że są to cechy wrodzone. W identyfikacji cech wrodzonych pomagają także badania międzykulturowe – porównywanie zachowania dzieci pochodzących z różnych grup kulturowych. Z kolei w psychologii porównawczej bada się, które umiejętności lub skłonności ludzie dzielą z innymi zwierzętami – przede wszystkim z tymi najbliżej z nami spokrewnionymi. Przebieg wielu takich badań, zarówno z udziałem zwierząt, jak i dzieci (także najmłodszych), dokładnie opisują na kartach niniejszej książki autorzy, co powinno ją czynić atrakcyjną dla wszystkich zainteresowanych metodą naukową. Autorzy wielokrotnie odwołują się także do teorii gier i to na niej skupimy się na końcu.

Teoria gier to dział matematyki, w którym poszukuje się najbardziej optymalnego – najbardziej racjonalnego – zachowania w sytuacji konfliktu lub współpracy. W dyscyplinie tej rozważa się różne scenariusze (gry), w których uczestnicy (poszczególni gracze) podejmują jakąś decyzję, która skutkuje osiąganiem jakichś korzyści (tzw. wypłaty). Stanowi ona narzędzie wykorzystywane w wielu rozmaitych dyscyplinach – naukowcy mogą organizować rzeczywiste gry, sprawdzając, jak różni gracze faktycznie się zachowują; albo prowadzić matematyczne analizy – zastanawiać się, jak najbardziej racjonalni gracze – tak zwani racjonalni maksymalizatorzy – powinni się zachowywać. Jeśli gra jest iterowana, gracze podejmują decyzję na przemian wielokrotnie, co może pomóc zidentyfikować stabilne strategie zachowania (takie, których nie opłaca się zmieniać żadnemu z graczy, jeśli wszyscy pozostali się do nich stosują). Jedną z dyscyplin, w której teoria gier zrobiła oszałamiającą karierę, jest biologia ewolucyjna. Stało się to za sprawą Johna Maynarda Smitha, który zdał sobie sprawę z tego, że przez wymyślanie różnych scenariuszy (różnych gier) i manipulację wysokościami wypłat można modelować sytuacje, jakie napotykają w życiu różne zwierzęta, i wyjaśniać w ten sposób utrwalone przez dobór naturalny (a więc przystosowawcze) tendencje do określonego zachowania.

Jedną z najczęściej rozważanych w naukach biologicznych i psychologicznych gier jest tak zwany dylemat więźnia. Zwykle przedstawia się go w formie następującej historyjki: policja zatrzymała dwóch podejrzanych, ale nie ma decydujących dowodów na winę żadnego z nich. Detektywi rozdzielają więźniów i przesłuchują ich, składając im następującą propozycję: jeśli jeden będzie współpracował i wsypie swojego wspólnika, gdy tamten zachowa milczenie, pierwszy wyjdzie na wolność, a drugi dostanie wyrok dziesięciu lat więzienia. Jeśli obaj zachowają milczenie, trafią za kratki na rok. Jeśli obaj będą zeznawać przeciwko wspólnikowi, obaj dostaną pięcioletnie wyroki. Podejrzani muszą podjąć decyzję samodzielnie, nie wiedząc, co zrobi wspólnik. Jak powinni postąpić? Jeśli mamy podjąć decyzję raz, najlepiej byłoby zeznawać przeciwko wspólnikowi – w najgorszym wypadku skończy się to wyrokiem pięciu lat więzienia, a w najlepszym – gdy wspólnik zachowa lojalność – wyjdzie się na wolność. Możemy jednak zastosować iterowany dylemat więźnia, w którym gracze wielokrotnie podejmują decyzję, a wypłaty (tutaj: wyroki) się sumują. Jaką wówczas należałoby przyjąć strategię?

Specjalny turniej, na który naukowcy z całego świata zgłaszali swoje programy komputerowe, pokazał, że najlepszą strategią długoterminową jest strategia „wet za wet”, która polega na rozpoczęciu od współpracy (zachowanie milczenia – czyli poniesienie pewnego kosztu, tutaj: w postaci ryzyka wyższego wyroku), a następnie powtarzaniu ruchu partnera (wsypanie po tym, jak się zostało wsypanym; zachowanie milczenia, jeśli partner zachował milczenie). Ta prosta strategia pokazuje, że wzajemne zachowania altruistyczne mogą być wynikiem czysto egoistycznych pobudek (realizowania najlepszej własnej strategii) i w ten sposób mogły powstać na drodze doboru naturalnego. Jako pierwszy wykazał to Robert Trivers w teorii tak zwanego altruizmu odwzajemnionego, głoszącej, że organizmy będą skłonne do zachowań altruistycznych (czyli zgodzą się ponieść pewne koszty dla innych), jeśli jest szansa na to, że zachowania te w przyszłości zostaną przez innych odwzajemnione (by mogło się to stać, muszą być spełnione pewne specyficzne warunki, które jednak tutaj pomińmy). Hipoteza Triversa była wielkim osiągnięciem teoretycznym, ponieważ pomagała wyjaśnić altruistyczne zachowania wobec osobników, które nie są z altruistą blisko spokrewnione (altruizm wobec krewnych został wcześniej wyjaśniony przez Williama Hamiltona w tak zwanej teorii dostosowania łącznego, która głosi, że o sukcesie reprodukcyjnym danego organizmu decyduje również sukces reprodukcyjny jego krewnych, ponieważ dzielą oni z nim odpowiednią część genów). Nie zakończyła ona jednak wszystkich dyskusji na temat ewolucji współpracy i altruizmu między innymi dlatego, że można jeszcze rozważać inne scenariusze – takie jak polowanie na jelenia (stag hunt), dokładniej analizowane przez Tomasella i komentatorów.

Na sam koniec pragnę podziękować Mateuszowi Hoholowi, Krzysztofowi Ciporze i Michałowi Furmanowi z Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych za ich całkowicie altruistyczne konsultacje. Ich bezwarunkowa pomoc obrazuje ostatni etap drogi opisywanej przez Tomasella, jaką nasz gatunek przebył, odkąd rozdzielił się z innymi naczelnymi.

Łukasz Kwiatek

Wprowadzenie

Zwierzęta wielu gatunków wykorzystują doświadczenie i ciężką pracę innych osobników, ucząc się od nich różnych przydatnych zachowań dzięki wchodzeniu z nimi w społeczne interakcje. Kiedy osobniki uczą się, wykorzystując sposoby społeczne do takiego stopnia, że oddzielne populacje tego samego gatunku wykonują różne czynności na różne sposoby, biolodzy zaczynają mówić o kulturze. Jeśli przyjmiemy tak szeroką perspektywę, to musimy uznać, że wiele zwierząt, wliczając w to mnogość gatunków ptaków, morskich ssaków oraz naczelnych, żyje w grupach odrębnych kulturowo.

Ludzie, rzecz jasna, są paradygmatycznym gatunkiem kulturowym. W przeciwieństwie do naszych najbliższych krewnych, małp człekokształtnych, które żyją w Afryce i Azji w okolicach równika, ludzie rozprzestrzenili się po całej kuli ziemskiej.

Gdziekolwiek się pojawią, wynajdują nowe artefakty i zwyczaje zachowań, które pomagają im radzić sobie z wymaganiami lokalnego środowiska. W Arktyce tubylcze populacje budują igloo i polują na wieloryby w kajakach, podczas gdy w tropikach wznoszą słomiane chaty i polują na naziemne ssaki, wyposażeni w łuki i strzały. Dla naszego gatunku takie wynalazki czy praktyki społeczne nie są dekoracją, tylko koniecznością. Niewielu ludzi potrafiłoby przetrwać czy to w tundrze, czy w deszczowych lasach tropikalnych, gdyby nie byli członkami grup kulturowych będących w posiadaniu odpowiednich, stworzonych wcześniej artefaktów i wypracowanych praktyk społecznych. W kontekście rzeczy, których każdy człowiek musi się społecznie nauczyć (uwzględniając także konwencje językowe, niezbędne do komunikacji), ludzka kultura w porównaniu z kulturami tworzonymi przez inne zwierzęta jest ilościowo unikalna.

Istnieją i takie dwie cechy ludzkiej kultury, które znakują ją jako unikalną również jakościowo. Pierwszą jest to, co zostało nazwane kumulatywną ewolucją kulturową. Wytwarzane przez ludzi przedmioty i wypracowywane zachowania często z czasem stają się coraz bardziej złożone (mają „historię”). Jakiś osobnik wynajduje narzędzie czy sposób postępowania, które są odpowiednie do jakiegoś zadania, a inni szybko zaczynają go naśladować. Ale wówczas, gdy inny osobnik dokona jakichś usprawnień, wszyscy, wliczając w to rozwijające się dzieci, mają skłonność do uczenia się tej nowej i ulepszonej wersji. To tworzy rodzaj zapadki kulturowej, jako że każda wersja praktyk społecznych obecna jest w repertuarze grupy w niezmienionej formie, aż pojawi się ktoś z czymś jeszcze nowszym i bardziej udoskonalonym[1]. To oznacza, że tak jak biologicznie dziedziczymy geny, które kiedyś były adaptacyjne, tak samo kulturowo dziedziczymy wynalazki i praktyki społeczne, które reprezentują coś w rodzaju zbiorowej mądrości naszych przodków[2]. Jak dotąd u żadnego z gatunków zwierząt poza człowiekiem nie zaobserwowano zachowań kulturowych, które akumulowałyby w czasie modyfikacje i stopniowo zwiększałyby swoją złożoność.

Drugą wyraźnie obserwowalną cechą ludzkiej kultury, która czyni ją unikalną, jest powstawanie instytucji społecznych. Są one czymś w rodzaju całych repertuarów zwyczajów społecznych, regulowanych przez przyjęte przez grupę normy i zasady. Na przykład we wszystkich ludzkich kulturach ludzie kojarzą się w pary i zawierają małżeństwa zgodnie z własnymi regułami. Jeśli ktoś narusza te zasady, to bywa w jakiś sposób sankcjonowany, być może nawet poddany całkowitemu ostracyzmowi. Ponadto ludzie kreują nowe twory społeczne, takie jak mężowie i żony (oraz rodzice), którzy mają kulturowo definiowane prawa i obowiązki (filozof John Searle odnosi się do tego procesu jako do tworzenia nowych „funkcji statusowych”[3]). Inny przykład – wszystkie ludzkie kultury mają reguły i normy dotyczące dzielenia się lub handlu żywnością i innymi wartościowymi przedmiotami. W procesie wymiany niektórym obiektom może być przypisany kulturowy status pieniądza (np. specjalnie oznaczonym kawałkom papieru), który nadaje im pewną zakorzenioną w kulturze funkcję. Na podstawie innych zbiorów reguł czy norm funkcjonują liderzy grup, tacy jak wodzowie lub prezydenci, którym przysługują specjalne prawa i obwiązki podejmowania decyzji, a nawet mogą oni tworzyć nowe reguły dla całej grupy. Podobnie jak w przypadku zapadki kulturowej, nie zaobserwowano jak dotąd żadnego gatunku zwierząt poza człowiekiem, który wykazywałby się czymkolwiek choćby niewyraźnie przypominającym instytucje społeczne.

Tym, co leży u podłoża tych dwóch charakterystycznych cech ludzkiej kultury – ciągle udoskonalanych wynalazków i instytucji społecznych – są zestawy wyjątkowych dla naszego gatunku umiejętności oraz motywacji do współpracy. Wydaje się to oczywiste zwłaszcza w przypadku instytucji społecznych. Reprezentują one wspólnie zorganizowane i uzgodnione sposoby interakcji, włączając w to reguły wymuszania stosowane wobec tych, którzy nie chcą się podporządkować. Funkcje statusowe reprezentują wspólne uzgodnienia, że takie twory społeczne jak mężowie, rodzice, pieniądze i szefowie istnieją oraz że mają takie prawa i obowiązki, jakie mają. Nawiązując do twórczości filozofów działania, takich jak Michael Bratman[4], Margaret Gilbert[5], John Searle[6] i Raimo Tuomela[7], możemy odnosić się do psychologicznych procesów, które umożliwiają te unikalne formy kooperacji, jako do „dzielonej intencjonalności”. Dotyczy ona przede wszystkim umiejętności stworzenia z innymi wspólnych intencji i zaangażowania się we wspólne przedsięwzięcia. Te wspólne intencje i zobowiązania są możliwe dzięki tworzeniu stanów wspólnej uwagi oraz posiadania wzajemnej wiedzy, u których podłoża znajdują się z kolei motywacje do pomagania innym i dzielenia się z nimi[8].

Choć to mniej oczywiste, ludzkie ultrakooperatywne tendencje również odgrywają kluczową rolę w zapadce kulturowej. Prawdą jest, że najbardziej podstawowym procesem związanym z zapadką kulturową jest nauka przez imitację (co ludzie zdają się czynić z wielką wiernością przekazu) i że nauka przez imitację nie jest z natury kooperatywna, tylko raczej opiera się na swoistym wykorzystywaniu innych. Ale poza nią kluczowe dla ludzkiej zapadki kulturowej są również dwa inne procesy, które w fundamentalnym stopniu wiążą się ze współpracą.

Po pierwsze, ludzie aktywnie uczą innych różnych sposobów zachowania oraz różnych umiejętności i nie ograniczają nauczania wyłącznie do bliskich krewnych. Nauczanie jest formą altruizmu opartą na motywacji do pomagania, podczas której osobnik obdarowuje innych informacjami, które mogą oni wykorzystać. Choć pewne gatunki zwierząt angażują się w coś w rodzaju nauczania (są to głównie pojedyncze zachowania, ograniczone do potomków), to nie ma systematycznych, powtarzalnych raportów dotyczących aktywnego instruktażu u naczelnych różnych od człowieka.

Po drugie, ludzie mają również tendencję do naśladowania innych w grupie po prostu po to, by być jak oni, to znaczy, by się dopasować (co może być wskaźnikiem grupowej tożsamości). Co więcej, ludzie czasami również wzywają innych członków grupy do dostosowania swojego zachowania, a te próby narzucenia innym grupowych zasad są oparte na różnych potencjalnych karach i sankcjach wobec tych, którzy stawiają opór. O ile wiadomo, żadne inne naczelne nie stworzyły wspólnie norm grupowych i nie narzucają ich jednostkom. Zarówno nauczanie, jak i reguły dostosowania się do grupy mają udział w kumulatywnej ewolucji kulturowej, ponieważ pomagają zachować innowacje do czasu, aż powstaną jakieś dalsze udoskonalenia.

Podczas gdy „kultury” innych gatunków zwierząt opierają się niemal wyłącznie na imitacji i podobnych do niej przykładach swoistego wykorzystywania innych, ludzkie kultury oparte są nie tylko na wykorzystywaniu, ale także na procesach w fundamentalnym stopniu dotyczących współpracy. Homo sapiens jest w stopniu pozbawionym precedensu przystosowany, emocjonalnie i poznawczo, do współpracowania z bliźnimi w obrębie grup kulturowych. I faktycznie, wszystkie ludzkie najbardziej imponujące osiągnięcia poznawcze – od złożonych technologii, przez symbole językowe i matematyczne, aż po instytucje społeczne – są produktem nie osobników działających samotnie, ale jednostek wchodzących z sobą w interakcje[9]. Gdy dorastają, dzieci nabywają specjalnego rodzaju kulturowej inteligencji, obejmującej unikalne dla naszego gatunku umiejętności i motywacje do współpracy, komunikację, społeczne uczenie się i inne formy dzielonej intencjonalności, które pozwalają im uczestniczyć w tym wspólnym myśleniu jako grupa[10]. Owe specjalne umiejętności są wynikiem dwóch procesów: konstrukcji kulturowej niszy oraz genetyczno-kulturowej koewolucji. To znaczy, powstały one jako adaptacje, które umożliwiają ludziom efektywne funkcjonowanie w którymkolwiek z tak wielu różnych zbudowanych przez nich kulturowych światów.

By wyjaśnić ludzką kooperację i kulturę – czyli by wyjaśnić wszystko od przekazywania darowizn na cele charytatywne, przez matematyczne i językowe symbole, aż po instytucje społeczne – należy do tego zadania podejść wielostronnie. Współcześnie ludzka kooperacja i kultura są badane przez biologię ewolucyjną, ekonomię eksperymentalną, teorię gier, socjologię, kulturową i biologiczną antropologię, psychologię poznawczą, społeczną i ewolucyjną, a także wiele innych dyscyplin. W mojej własnej grupie badawczej wybraliśmy podejście do tych problemów na drodze porównawczych studiów dzieci oraz naszych najbliższych małpich krewnych, zwłaszcza szympansów. Mamy nadzieję, że w tych nieco uproszczonych przypadkach będziemy mogli ujrzeć istotę współpracy i kultury wyraźniej, niż jest to możliwe w gąszczu złożonych zachowań i społeczności dorosłych ludzi. Porównywanie dzieci i szympansów może nas także oczywiście oświecić zarówno odnośnie do filogenetycznych, jak i ontogenetycznych źródeł ludzkiej kooperacji.

Nasze empiryczne badania dotyczące kooperacji u dzieci i szympansów skupiają się na dwóch podstawowych zjawiskach:

1) altruizmie: jednostka poświęca się w jakiś sposób dla innej jednostki, oraz

2) bezpośredniej współpracy (collaboration): wiele jednostek pracuje wspólnie dla osiągnięcia wspólnej korzyści.

W pierwszym rozdziale podsumowuję nasze ostatnie badania dotyczące altruizmu u dzieci, skupiając się zwłaszcza na wyłonieniu się tego zjawiska na wczesnych etapach ontogenezy, a także przytaczam pewne zaskakujące obserwacje spontanicznego pomagania u szympansów, które mogą nam powiedzieć coś o ewolucyjnym podłożu altruizmu. Podstawowym pytaniem, z jakim się tu zmierzymy, jest to, czy altruizm wyłania się „naturalnie” u małych dzieci, czy – wręcz przeciwnie – jest w jakiś sposób narzucany przez kulturę (albo czy kultura może odgrywać tu jakąś inną rolę). W drugim rozdziale podsumowuję nasze najnowsze badania dotyczące wspólnego rozwiązywania problemów przez dzieci i szympansy. Zastanowimy się, jak najlepiej scharakteryzować różnice w sposobach zaangażowania ludzi i małp człekokształtnych we współpracę z członkami swojego gatunku. Jak te różnice mogły powstać na drodze ewolucji i jak mogły doprowadzić do tak złożonych rezultatów współpracy, jak normy społeczne i instytucje?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] M. Tomasello, A. Kruger, H. Ratner, Cultural learning, „Behavioral and Brain Sciences” 16 (3), 1993, s. 495–511.

[2] P. Richerson, R. Boyd, Not by Genes Alone: How Culture Transformed Human Evolution, University of Chicago Press, Chicago 2006.

[3] J.R. Searle, The Construction of Social Reality, Free Press, New York 1995.

[4] M. Bratman, Shared co-operative activity, „Philosophical Review” 101 (2), 1992, s. 327–341.

[5] M. Gilbert, On Social Facts, Princeton University Press, Princeton 1989.

[6] J.R. Searle, The Construction of Social Reality, dz. cyt.

[7] R. Tuomela, The Philosophy of Sociality: The Shared Point of View, Oxford University Press, Oxford 2007.

[8] M. Tomasello, M. Carpenter, J. Call, T. Behne, H. Moll, Understanding and sharing intentions: The origins of cultural cognition, „Behavioral and Brain Sciences” 28 (5), 2005, s. 675–691.

[9] M. Tomasello, Kulturowe źródła ludzkiego poznawania, przeł. J. Rączaszek, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002.

[10] E. Herrmann, J. Call, M. Lloreda, B. Hare, M. Tomasello, Humans have evolved specialized skills of social cognition: The cultural intelligence hypothesis, „Science” 317 (5843), 2007, s. 1360–1366.