Dzieciom moich dzieci

„Aby to, co zlecił [Pan] naszym ojcom,
Przekazali swym synom,
Aby to poznało przyszłe pokolenie,
synowie, co się narodzą,
że mają pokładać nadzieję w Bogu
i nie zapominać dzieł Boga,
lecz strzec Jego poleceń”.
Ps 78,6-7

WSTĘP
POZIOM ZEROWY WIARY

Chrześcijaństwo zostało skutecznie zaatakowane i zmarginalizowane... ponieważ zdeklarowani wierzący nie byli w stanie obronić swojej wiary przed atakami pomimo tego, że argumenty atakujących zawierały rażące błędy.

William Wilberforce, Real Christianity[1]

„Boże, nie mogę już w Ciebie wierzyć”. Do takiego frustrującego wniosku doszedł mój kolega Dean, gdy jechał autostradą, myśląc o rozmowie, jaką odbył niedawno z pewnym ateistą; rozmowie, która wstrząsnęła jego życiem. Jego wiara została mocno zachwiana przez pytania i zarzuty przeciw istnieniu Boga wysunięte przez ową osobę. Najbardziej przygnębiający dla Deana był fakt, że nie potrafił przedstawić żadnych argumentów. Sfrustrowany i zawstydzony przez swoją własną niemożność odpowiedzi na ten sceptyczny potok słów, w końcu oznajmił Bogu, że zamierza przestać wierzyć.

To, co zdarzyło się później, było ostatnią rzeczą, jakiej się spodziewał. Po wyznaniu, że nie będzie już wierzył, usłyszał głos: „Jak myślisz, do kogo mówisz?”.

Natychmiast zjechał samochodem na pobocze, aby pojednać swoje serce z Bogiem. Następnie musiał też pojednać z Bogiem swój umysł. Zamiast ukrywać swoje wątpliwości, wyciągnął je na światło dzienne i zaczął je rozwiewać poprzez studiowanie danych, które przesłaniają prawdziwą wiarę. Jak sam mówi, teraz może odpowiedzieć na wyzwania sceptyków oraz pomóc wątpiącym, którzy zmagają się z poszukiwaniem wiary.

Do napisania tej książki skłoniły mnie właśnie takie historie jak ta. Moim marzeniem jest, aby każdy wierzący zdał sobie sprawę z powodów, dla których wierzy w Boga, i był w stanie przedstawić je światu. Jest to wyzwanie postawione przed nami przez człowieka będącego jednym z najwspanialszych przykładów osób, które ocknęły się z ciemności niewiary – apostoła Piotra: „(...) bądźcie zawsze gotowi do obrony wobec każdego, kto domaga się od was uzasadnienia tej nadziei, która w was jest” (1 P 3,15). Odpowiedzi na pytania sceptyków są proste, lecz większość wierzących nie uświadamia sobie tych argumentów na tyle, by móc przedstawić je innym. Mam nadzieję, że dzięki tej książce czytelnicy staną się bardziej świadomi tych odpowiedzi.

Przechwałki dobiegające z szeregów niewierzących zostały wyrażone w słowach muzyka i zoologa Grega Graffina, członka zespołu Bad Religion. Twierdzi on, że ludzie, którzy uważają, że życie zostało inteligentnie zaprojektowane, „nie przedstawili żadnych danych”, aby poprzeć swoje tezy[2]. Graffin ma po części rację. Nie ma żadnych danych. Dowody na istnienie inteligentnego Stwórcy są wszędzie dookoła. Twierdzenie, że ich nie ma, jest jak twierdzenie, że tysiące obrazów w galerii sztuki nie mogło zostać namalowanych, ponieważ w galerii nigdzie nie ma obecnych malarzy. Dowody na istnienie inteligentnego umysłu odpowiedzialnego za kreację wszechświata są tak przytłaczające, że wręcz zmiażdżyły pogląd sugerujący, iż natura sama stworzyła wszystko wokół nas. Są one obecne nie tylko w dawno zapomnianych skamielinach czy niesprawdzalnych hipotezach wysuniętych przez fizyków teoretyków, ale wszędzie tam, gdzie tylko spojrzymy.

Chciałbym przedstawić zarys tego poglądu. Liczba wierzących wciąż się zwiększa, lecz wraz z nią rośnie liczba sceptyków. Nauka i rozum uznają wiarę za irracjonalną i nielogiczną. Metanarracja darwinowskiej teorii ewolucji odmieniła wiele umysłów i serc, nauczając że życie spontanicznie powstało z nicości, bez żadnego powodu czy celu, pod kierunkiem „ślepego zegarmistrza” selekcji naturalnej[3]. Pogląd, że wszystko, co widzimy wokół nas, powstało z przyczyn naturalnych, nazywany jest naturalizmem. Stephen Hawking podsumował to następującym stwierdzeniem: „Gdzie jest tu miejsce na stwórcę?”[4].

Pragnę udowodnić, że potrzeba Stwórcy jest ważna dla wyjaśnienia istnienia otaczającego nas świata zewnętrznego oraz świata wewnętrznego, czyli ludzkiej duszy. W tym celu powołam się na niektóre spośród tysięcy prac naukowych przedstawiających dowody na istnienie Boga. Od wieków wielkie umysły walczyły z ideą natchnionego stworzenia oraz błyskotliwymi odpowiedziami na wszelkiego rodzaju wątpliwości, dylematy i zarzuty. Dziś potrzebujemy tej mądrości dawnych gigantów filozofii, teologii i nauk ścisłych. Będę nawiązywał do ich wywodów obok moich własnych komentarzy, abyście mogli przyswoić sobie geniusz tych, którzy podjęli i wygrali wielką intelektualną walkę o wiarę. Moje uwagi i obserwacje zostały zgromadzone przez lata na drodze badań i dyskusji na te tematy, zarówno ze sceptykami, jak i poszukującymi. W rzeczywistości jest tak, że ludzie dochodzą do wiary, nie sprzeciwiając się rozsądkowi, lecz dzięki niemu. Właśnie dlatego pierwszym etapem wiary lub poziomem zerowym jest przekonanie, że Bóg istnieje.

Nie popełnijmy jednak błędu. Ateiści prezentują swoje racje z wielkim zapałem. Utrzymują, że nie ma racjonalnych dowodów na istnienie Boga, że Biblia jest księgą pełną bajek i sprzeczności, a religia – ogólnie rzecz biorąc – jest zła. Co więcej, twierdzą oni, że każdy, kto myśli racjonalnie i nie ma urojeń, dojdzie do tych samych wniosków. Żerują na nieprzygotowanych religijnych osobach, które swoją wiarę odziedziczyły bez żadnego zastanawiania się nad nią, których religijność jest „z drugiej ręki”. Lecz sceptycy ci rzadko podejmują trud ponownego rozważenia swoich poglądów i nie zauważają, jak bardzo są one niestabilne. Zamiast tego wierzą, że jest tylko kwestią czasu, kiedy wszyscy zaczną myśleć tak jak oni. Ich strategia jest prosta:

1. Drwią i ośmieszają ludzi religijnych poprzez powierzchowne traktowanie ich poglądów jako sprzecznych z intelektem lub irracjonalnych.

2. Ustanawiają fałszywą dychotomię między nauką a wiarą oraz wmawiają ludziom, że muszą wybrać tylko jedną z opcji.

3. Prowadzą jednostronną debatę, nie dopuszczając do głosu osób o przeciwnych poglądach. Jednocześnie utrzymują, że jedynymi miejscami, gdzie dozwolona jest ekspresja wiary, są miejsca kultu religijnego.

Niestety, smutna rzeczywistość jest taka, że ta strategia działa. Jak podaje Pew Research Center, w 2007 roku 83 procent ludzi urodzonych w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych twierdziło, że nigdy nie wątpiło w istnienie Boga. W roku 2012 liczba ta spadła do 68 procent. Jest to piętnastoprocentowy spadek w ciągu pięciu lat[5]. Inne badania pokazały, że więcej niż połowa młodych Amerykanów uczęszczających do kościoła zaprzestaje tego po przejściu ze szkoły średniej na studia[6]. Jest wiele powodów, dlaczego tak się dzieje. Jednym z nich jest fakt, że studenci nigdy nie byli przygotowani do tego, by przeciwstawić się zarzutom stawianym przez sceptyków. Młodzi ludzie muszą posiadać coś więcej niż tylko doświadczenie Jezusa, jeśli mają przetrzymać intelektualny atak czekający ich w uniwersyteckich murach.

Moją pasją jest nauczanie ludzi wierzących prawd, których mogą potrzebować nie tylko do obrony przed możliwością bycia okradzionym ze swojej wiary, lecz także do stawiania czoła niewierzącemu światu wokół nich i manifestowania, że Bóg istnieje. Gdy prawdy te są już pewnie osadzone, odkrywanie natury i charakteru Stwórcy staje się logiczną koniecznością. Bóg naprawdę objawił się ludzkości w postaci Jezusa Chrystusa.

Najbardziej cieszy mnie, jak ludzie odnajdują wiarę w Boga, która jest zarówno intelektualnie satysfakcjonująca, jak i duchowo wzbogacająca. Dobra wiadomość jest taka, że pojawiają się obiecujące sygnały duchowego przebudzenia wśród młodych ludzi. Choć nie tak licznie jak w Afryce, Azji czy Ameryce Południowej, to jednak tysiące ludzi w Ameryce Północnej właśnie przyjęło chrześcijaństwo jako swoją wiarę lub powróciło do niej po latach. Jednak ta walka wciąż trwa. Nowe pokolenie sceptyków rozwija plan szerzenia niewiary. Jego celem jest wyeliminowanie wszystkich wierzeń religijnych lub – jak powiedział Sam Harris – „upadek wiary”[7].

Ludzie wierzący nie mogą sobie pozwolić na bycie biernymi i niezaangażowanymi. Wielu z nich wpada w pułapkę myślenia: „Może jeśli będziemy mili, to zrozumieją, że jesteśmy prawdziwymi wyznawcami i że Bóg istnieje”. Czy w Biblii nie było napisane: „Głoście Ewangelię, jeśli trzeba, również słowami”? Nie, nie było. Zdanie to zwykle przypisywane jest św. Franciszkowi z Asyżu, ale nie wiadomo, czy w ogóle kiedykolwiek je powiedział. Na pewno musimy traktować z godnością ludzi, którzy wyrażają swoją niechęć wobec Boga, lecz musimy być również przygotowani, aby dumnie głosić prawdę. Nikt nie mówił, że będzie łatwo. Nawet wspaniały ewangelista i apostoł wczesnego Kościoła Paweł z Tarsu prosił ludzi o modlitwę za siebie, ażeby jawnie wypowiadał Ewangelię, „tak jak winien” (por. Ef 6,20). Nowy Testament udowadnia nam, że apostołowie i chrześcijanie pierwszych wieków mieli odwagę głosić Dobrą Nowinę, ryzykując przy tym swoim życiem. Musimy być co najmniej tak samo odważni w głoszeniu naszej wiary jak sceptycy w swoich atakach wobec niej.

Pierwsi wyznawcy Chrystusa rozumieli coś, co i my musimy zrozumieć. Każdy światopogląd jest w gruncie rzeczy swego rodzaju metanarracją, która próbuje odpowiedzieć na realne pytania o naszą egzystencję. Wielu autorów mawiało, że najlepsza historia wygrywa epokę. Chrześcijanie pierwszych wieków nie tylko przedstawili swoją historię, ale i poparli ją dowodami: Jezus zmartwychwstał, by wypełnić słowa pradawnych proroków. W naszym postmodernistycznym świecie ludzie chcą wierzyć, że wszystkie opowieści są tak samo istotne, jednak nie wszystkie z nich są sobie równe. Pewnego razu, gdy leciałem samolotem, siedząca obok mnie dziwna kobieta powiedziała mi, że sądzi, iż jest Bogiem. Słysząc to, uśmiechnąłem się i odparłem: „Jeśli jesteś Bogiem, to mam do Ciebie wiele pytań”. Zdrowy rozsądek pomaga nam odrzucać takie absurdalne stwierdzenia.

Podobne sformułowania serwują nam sceptycy. Można je równie łatwo obalić. Inne argumenty wymagają bardziej przemyślanej odpowiedzi. Na przykład pogląd mówiący o tym, że twoja religia zależy od miejsca, w którym się urodziłeś. Jeśli urodziłeś się w Ameryce, będziesz chrześcijaninem. Jeśli urodziłeś się w Indiach, będziesz wyznawcą hinduizmu. Jest w tym odrobina prawdy, ale tylko odrobina. To, że wychowałeś się w danej religii, nie oznacza, iż do końca życia pozostaniesz w tej wierze. W pewnym wieku możemy już sami podejmować decyzje i rozważać inne poglądy na świat. Tak naprawdę życie wielu sceptyków udowadnia ten fakt. Niejeden z nich urodził się w chrześcijańskiej rodzinie i kulturze, lecz mimo to postanowił odsunąć się od Boga, gdy dorósł. To samo tyczy się ludzi wychowywanych w każdej innej kulturze. Gdy w życiu dorosłym wystawieni są na oddziaływanie różnych idei, zmieniają swój światopogląd, wybierając inne możliwości.

Właśnie dlatego w ciągu ostatnich trzydziestu lat odwiedziłem tyle kampusów uniwersyteckich na całym świecie. Kampus jest ekscytującym miejscem, rozdrożem, gdzie wychowanie danej osoby spotyka się ze światem idei. To może być również miejsce, gdzie prawda o Jezusie Chrystusie zalśni najjaśniej, gdyż ona triumfuje nie tylko wtedy, gdy nie ma innych konkurentów, lecz i wybija się na tle innych wyznań. Świeckie religie, takie jak darwinowski naturalizm, nie mogą się pochwalić tym samym. Nie wypadają one dobrze na tle konkurencji. Próbują więc wyeliminować rywali. Angażują ogromne pokłady energii w ignorowanie wszelkich wzmianek dotyczących inteligentnej kreacji wszechświata. Prawdziwa wiara – szczególnie prawdziwa wiara w Jezusa Chrystusa – przyjmuje wyzwanie.

Pamiętajmy, że chrześcijaństwo wyrosło we wrogiej kulturze Cesarstwa Rzymskiego, gdzie wiara w Jezusa mogła kosztować życie. Tysiące wyznawców zostało wówczas rzuconych lwom na pożarcie, spalonych na stosie lub nawet ukrzyżowanych, tak jak Chrystus, za swoją wiarę. Doświadczenia pierwszych chrześcijan nie były wynikiem wychowania ani kultury, w której się urodzili. Inaczej niż bardziej wojownicze religie, które zmuszają ludzi do wiary pod groźbą śmierci, wczesne chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się przy użyciu siły nieznanej ówczesnemu człowiekowi – siły Bożej miłości. Właśnie to skłoniło osoby dorastające w kulturze imperium rzymskiego, słynącej z podbojów, przemocy i niewolnictwa, do przyjęcia chrześcijaństwa. Chrystus nakazał wyznawcom rozgłaszać swoje przesłanie siłą miłości i potęgą prawdy.

Prawdziwa wiara w Boga nigdy nie jest wymuszona. Pojawia się spontanicznie. Przesłanie Jezusa odmieniło imperium rzymskie, ponieważ opierało się ono na miłości i prawdzie oraz nie wymuszało posłuszeństwa, tak jak to było w przypadku innych religii. Dlatego sceptycy, bałwochwalcy i ateiści niezależnie od tego, skąd pochodzili, przyjęli przesłanie Jezusa we wczesnym etapie chrześcijaństwa. W krajach, gdzie wiara chrześcijańska jest praktykowana od wieków, ludzie pochodzący z rodzin wierzących posiadają przewagę, której nie powinni ignorować ani lekceważyć.

NIEPRZEMIJAJĄCA HISTORIA DOBREJ NOWINY

Dobra Nowina mówi o tym, że Bóg stał się człowiekiem w osobie Jezusa Chrystusa. Wiódł życie, jakie i my wieść powinniśmy (zawsze przestrzegał prawa moralnego); potem umarł śmiercią, którą my powinniśmy umrzeć (za domniemane złamanie tego prawa); trzy dni później zmartwychwstał, udowadniając że jest Synem Bożym i ofiarując dar zbawienia każdemu, kto będzie pokutował i głosił Dobrą Nowinę.

- Bóg stał się człowiekiem w osobie Jezusa Chrystusa.
Bóg zstąpił na świat, przybierając ludzką postać. Religie świata nakazują człowiekowi piąć się w górę i wypracować swoją drogę do Boga. Chrześcijaństwo wyjaśnia, dlaczego Bóg zstąpił na ziemię.

- Wiódł życie, jakie i my wieść powinniśmy.
Bóg oczekuje od nas przestrzegania prawa moralnego. Chrystus wiódł idealne życie pod tym względem. Stało się ono przykładem życia w pełni oddanego Bogu. Chciał On, by takie życie wiódł każdy mężczyzna i każda kobieta.

- Umarł śmiercią, którą my powinniśmy umrzeć.
Zło musi zostać ukarane – jest to prawda trudna do przyjęcia przez sceptyków. Jeśli nie ma żadnych konsekwencji za złamanie prawa, wtedy prawo przestaje być prawem. Jezus wziął na siebie nasze grzechy i umarł na krzyżu.

- Powstał z martwych.
Zmartwychwstanie Chrystusa potwierdziło Jego tożsamość i udowodniło, że Jego władza jest prawdziwa. To również daje nam nadzieję na życie po śmierci.

- Ofiaruje dar zbawienia każdemu, kto będzie pokutował i głosił Dobrą Nowinę.
Boży dar zbawienia jest nie tylko wybaczeniem grzechów, lecz także wybawieniem od siły zła i jej konsekwencji zarówno w tym, jak i w przyszłym życiu. Pokuta oznacza odsunięcie się od zła i zaprzestanie polegania tylko na sobie w kwestii zbawienia. Odsuwając się od zła, przybliżamy się do Boga i zaczynamy wierzyć. Obietnica brzmi następująco: „Tak Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne” (J 3,16).

MOJA HISTORIA

Mimo tego, że urodziłem się w Ameryce i dorastałem w rodzinie związanej z Kościołem, żyłem tak, jakby Boga nie było. Było mi z tym dobrze, o ile nie łamałem jakichś ważnych zasad. Wizja religijności była dla mnie odpychająca, Kościół zaś miejscem, gdzie odbywały się śluby i pogrzeby.

Na trzecim roku studiów moje problemy osobiste stały się tak uciążliwe, że nie dało się ich już ignorować. Próbowałem uciec od nich, zagłuszyć je narkotykami i alkoholem, ale skutek był odwrotny. Moment zwrotny nastąpił, gdy zacząłem wątpić w moje wątpliwości co do istnienia Boga i upokorzyłem się, przyznając że mam głębokie potrzeby duchowe. To upokorzenie skłoniło mnie do wysłuchania tych, którzy opowiadali mi o istnieniu Boga i Jego ludzkim wcieleniu w osobie Jezusa Chrystusa. Jestem wdzięczny ludziom, którzy poświęcili mi swój czas, odpowiedzieli na wiele pytań i ostatecznie rzucili mi wyzwanie, podając w wątpliwość mój brak wiary.

Po raz pierwszy dowiedziałem się czegoś, co było naprawdę dobrą wiadomością. Co to było? To, iż Bóg przewidział moje potrzeby i zapewnił mi pomoc na długo przed tym, jak zorientowałem się, że czegoś potrzebuję. Jak dawno temu to było? Około dwa tysiące lat temu. Bóg wybrał dobry moment w historii świata, by stać się człowiekiem w osobie Jezusa.

Postanowiłem uwierzyć w opowieść o Bogu i zaakceptować ją jako prawdę – nie tylko dla mnie, ale i dla całej ludzkości – metanarrację, która definiuje rzeczywistość w dobie niepewności. Ta pamiętna decyzja zmieniła bieg mojego życia.

Nie wszystkie moje wątpliwości zostały od razu wyjaśnione. Podążanie z Chrystusem było podróżą, podczas której nieustannie odkrywałem odpowiedzi na pytania i dylematy dotyczące naszego istnienia. Pojawiały się one za każdym razem. Bóg nie obawia się naszych pytań, jednak nie mogą one wynikać z naszej wrogości wobec Niego, lecz z zaufania, że On „wynagradza tych, którzy Go szukają” (Hbr 11,6). Ponieważ Bóg jest prawdziwy, ludzkie poszukiwania Go nie będą próżne. Z tą nadzieją piszę tę książkę dla trzech rodzajów ludzi:

Poszukujący jest w stanie uwierzyć, lecz doświadcza wątpliwości, czy Bóg istnieje. Na poniższych stronach przedstawię takiej osobie dowody na Jego istnienie, mając nadzieję, że uświadomi sobie ona, iż wiara w Boga jest zarówno wiarygodna, jak i satysfakcjonująca. Nawet zanim zrozumie się chrześcijaństwo czy Biblię, można zaobserwować, iż istnieje wiele argumentów przemawiających za tym, że istnienie świata nie jest zwykłym przypadkiem.

Wierzący wie subiektywnie, że Bóg jest prawdziwy, ale nie jest w stanie w prosty sposób przekazać tego niewierzącym. Mam nadzieję, że kolejne rozdziały tej książki wyjaśnią dowody na istnienie Boga na tyle, że zostaną one łatwo zrozumiane i będą mogły być przedstawione innym osobom.

Sceptyk być może czyta tę książkę z nastawieniem, że Boga nie ma. Chciałbym, żeby bez względu na to, jak wielkim sceptykiem jest mój czytelnik, niniejsze dowody zasiały ziarno wątpliwości, pomagając uwolnić się z pułapki światopoglądu, w którym Bóg nie istnieje, i przyjąć prawdziwą wersję, najlepiej nawiązującą do przedstawionych argumentów, głoszącą, że Bóg nie umarł.

ROZDZIAŁ 1
BÓG NIE UMARŁ

Tym, co nas dzieli, nie jest nauka (ponieważ zarówno niewierzący, jak i wierzący są oddani nauce), lecz nasze światopoglądy. Nikt nie chce opierać swojego życia na złudzeniach, ale który z nich jest złudzeniem? Chrześcijaństwo czy ateizm?

John Lennox[8]

Kiedy człowiek przestaje wierzyć w Boga, może uwierzyć we wszystko.

przypisywane G.K. Chestertonowi[9]

Byłem na trzecim roku college’u, gdy mój brat Ben, zdeklarowany ateista, postanowił wyleczyć mnie z mojej chrześcijańskiej wiary. Pewnie stanowiłem łatwy cel. Stosunkowo od niedawna byłem chrześcijaninem, a Ben był studentem trzeciego roku prawa na Uniwersytecie Southern Methodist w Dallas. Był najlepszy w swojej grupie. Zdobył dyplom magistra z doradztwa i od jakiegoś czasu pielęgnował swoją pogardę dla chrześcijaństwa.

Postanowiliśmy spotkać się w weekend w domu naszych rodziców. Ben przygotowywał się jak do rozprawy sądowej. Studiował Biblię, aby mieć przygotowane argumenty i „wymieść” ze mnie moją nową wiarę. Jednemu ze swych kolegów powiedział, że wraca do domu, by wyciągnąć młodszego brata „z tej całej odrodzeniowej hecy”. Gdy przyszedł, od razu zaczął bombardować mnie pytaniami, jakby przewidując wszystko, co mógłbym powiedzieć. Był pewny tego, że sprawi, iż porzucę swój pogląd na temat wiary w Boga i Jezusa Chrystusa.

Chciałbym móc powiedzieć, że miałem błyskotliwe odpowiedzi na wszystkie argumenty, które wysunął. Ale tak naprawdę nie miałem nawet szansy odpowiedzieć. Kiedy tak po prostu słuchałem wątpliwości Bena, prawda o Bogu zaczęła zmieniać jego serce. Widziałem, jak zaczął wątpić we własne wątpliwości. W końcu nadszedł moment, gdy powiedziałem mu: „Ben, to nie twoja niewiedza na temat Boga odsuwa cię od wiary, lecz to, co o Nim wiesz. Wiesz, że jest prawdziwy, i wiesz, że jest święty”.

Apostoł Paweł napisał, że ludzie „przez nieprawość nakładają prawdzie pęta” (Rz 1,18). Jaki jest tego powód? Nie podobają im się Boże zasady. Można to przyrównać do trzymania piłki plażowej pod wodą: im mocniej spycha się prawdę na dno, tym silniej wychodzi na powierzchnię. Właśnie to robił mój brat. Próbował uciec od wyrzutów sumienia, które gnębiły go w związku z jego zachowaniem.

Pod koniec dnia – tego samego, w którym Ben postanowił wyleczyć mnie z wiary – ochrzciłem go. Jak tylko wynurzył się z wody, powiedział: „Nie odpowiedziałeś na wszystkie moje pytania, ale chyba te pytania były niewłaściwe”. Dziś mój brat jest odnoszącym sukcesy adwokatem w Austin w Teksasie oraz gorliwym wyznawcą Chrystusa.

Ten weekend trzydzieści lat temu stał się punktem zwrotnym zarówno dla Bena, jak i dla mnie samego. On uwierzył w Jezusa Chrystusa, gdy próbował wyciągnąć mnie „z całej tej odrodzeniowej hecy”. Ja zaś tego dnia postanowiłem, że poświęcę życie wyciąganiu ludzi „z całej tej ateistycznej hecy”. Pracuję przede wszystkim ze studentami z całego świata. Dołączyło do mnie wiele osób, które zrozumiały, że wiara w Boga jest odnawiająca dla ducha i satysfakcjonująca dla intelektu, a ateizm nie jest satysfakcjonujący ani dla serca, ani dla umysłu.

UPADEK WIARY?

Ponad czterdzieści lat temu zamieszczono na okładce „Timesa” pytanie: „Czy Bóg umarł?”[10]. Jego autorzy nawiązywali do konstatacji dziewiętnastowiecznego niemieckiego filozofa Fryderyka Nietzschego, że „Bóg umarł”. Inni żyjący w tym stuleciu również podnosili tę kwestię, choć za pomocą różnych słów. Zwolennicy Karola Darwina twierdzili, że wiara w Boga wkrótce zniknie z naukowo progresywnego społeczeństwa. Karol Marks powiedział, że religia jest narkotykiem, „opium dla ludu”[11]. W 1999 roku magazyn „The Economist” opublikował nekrolog Boga[12]. Lecz potem stało się coś nieoczekiwanego. W roku 2009 redaktor naczelny „The Economist” napisał książkę pod tytułem Powrót Boga[13].

W Afryce, Azji i Ameryce Łacińskiej obserwuje się ostatnio znaczący wzrost popularności chrześcijaństwa. W Europie, gdzie od pokoleń występował spadek religijności, odnotowuje się obiecujące oznaki rozwoju duchowego, szczególnie w takich metropoliach jak Londyn, Berlin i Dublin, które mają długą tradycję wiary w Boga. Jest to wynik intelektualnego i duchowego odrodzenia. Ludzie uwalniają się z dogmatycznego uśpienia wywołanego przez sekularyzm i naturalizm. W Stanach Zjednoczonych nadal zdecydowana większość społeczeństwa przyjmuje do wiadomości istnienie Boga, a wśród młodzieży można zaobserwować początki duchowego przebudzenia. Mimo że Bóg został praktycznie wygnany ze środowiska akademickiego, studenci wyższych uczelni i szkół średnich podają w wątpliwość to, czego byli uczeni – naturalistyczny dogmat mówiący o tym, że wszechświat i życie są wynikiem działania przypadkowych sił – oraz uznają, że istnieją racjonalne podstawy wiary w Boga. Gęsta mgła niewiary spowijająca akademicki światek powoli opada, ponieważ pojawia się coraz więcej dowodów na istnienie inteligentnego Stwórcy.

Wraz ze światowym wzrostem wiary uwidoczniły się też reakcje odwrotne. W ciągu ostatniej dekady świecka opozycja postanowiła iść pod prąd wspomnianej odnowie wiary. Wprowadzono termin „nowi ateiści”, określając nim grupę sceptyków dążących do wskrzeszenia argumentów świadczących przeciwko Bogu i próbując zaprezentować ich w nieco zmienionej formie nowemu pokoleniu. Jak na ironię, w tych nowych ateistycznych argumentach jest bardzo mało zmian. Tak naprawdę sukces prezentowanego przez nich stanowiska wynika z tego, że teistyczna odpowiedź (która jest prawdą na temat Boga) nie została dostatecznie rozpowszechniona.

Dla tego właśnie pokolenia C.S. Lewis przygotował cykl wykładów, które wyemitowane zostały na antenie telewizji BBC, a następnie wydane w wersji książkowej pod tytułem O wierze i moralności chrześcijańskiej. Lewis – były ateista – zrozumiał, że ignorował zbyt dużo dowodów, by utrzymać swoją niewiarę:

Jeśli jesteś ateistą, musisz wierzyć, że główny sens wszystkich religii świata jest po prostu jedną wielką pomyłką. Jeśli jesteś chrześcijaninem, możesz uważać, że wszystkie te religie, nawet te najdziwniejsze, zawierają choćby odrobinę prawdy. Kiedy byłem ateistą, musiałem przekonywać samego siebie, że większość rasy ludzkiej zawsze myliła się w kwestii odpowiedzi na pytania, które miały dla nich ogromne znaczenie[14].

Argumenty używane przez ateistów przeciwko Bogu szybko znikają, gdy konfrontuje się z nimi wierzący uczony taki jak Lewis. Ateiści twierdzą, że wszechświat nie byłby tym, czym jest obecnie, jeśli istniałby nadnaturalny Bóg. Śmierć i cierpienie są ewidentnym dowodem na to, że kochający i inteligentny Bóg nie może za tym wszystkim stać. Prawda jest taka, że Bóg stworzył świat, w którym jednostki z wolną wolą mogą dokonywać realnych wyborów między dobrem a złem. Jeżeli Bóg stworzyłby świat pozbawiony tego fundamentalnego wyboru i opcji związanej ze złem, to nie dyskutowalibyśmy teraz na ten temat. Bóg stworzył świat, w którym wybory są rzeczywiste i wybory danej grupy ludzi wpływają na losy pozostałych. Pijani kierowcy zabijają niewinnych ludzi. Niektórzy mordują i okradają swoich bliskich. Mimo że Bóg przekazał nam jasne przykazania, w dużej części zignorowaliśmy je. Powstałe zamieszanie nie jest winą Boga. To nasza wina.

Powinniśmy podążać za Bogiem i kochać Go całym swoim sercem i umysłem. Oznacza to, że musimy myśleć i rozpatrywać różne kwestie. Prawda jest synonimem rzeczywistości. Jeśli coś jest prawdą, to jest nią wszędzie. Tabliczka mnożenia sprawdza się zarówno w Chinach, jak i w Stanach Zjednoczonych. Grawitacja działa w Afryce tak samo jak w Azji. Sam fakt, że istnieją prawdy moralne prawdziwe wszędzie, wskazuje na transcendentną moralność, której nie wymyśliliśmy sami i od której nie możemy uciec[15].

Bóg jako stwórca zesłał na ziemię nie tylko prawa naturalne, lecz również prawa duchowe. Przykładowo, kłamstwo wszędzie uznaje się za złe. Tak samo kradzież. Znęcanie się nad dziećmi jest złe bez względu na kulturę czy kraj, z którego się pochodzi. Gdy te prawa są łamane, cierpią na tym ludzie. Naruszanie tych duchowych praw oddziela nas od Boga i przysparza nam oraz naszym bliskim bólu. Możemy zatem zapytać, co mamy zrobić, by poprawić naszą sytuację? Do kogo możemy się zwrócić po pomoc, gdy łamiemy te duchowe prawa? Jak możemy się pojednać z Bogiem oraz uwolnić z tego błędnego koła bólu i dysfunkcji?

CZY ATEIZM JEST RELIGIĄ?

We wszystkich ludziach tkwi potrzeba Boga. Czasami próbujemy zaspokoić ten nasz głód poprzez praktykowanie religii, poprzez wiarę w coś. Ateizm w całej swojej niechęci wobec Boga również posiada nieodłączne wierzenia, dogmaty i zasady, które rzekomo nie mogą zostać zmienione. Sam w sobie jest on systemem wierzeń ze wszystkimi wyznacznikami religii. W numerze zatytułowanym Zapomnij o Kościele. Podążaj za Jezusem magazyn „Newsweek” nazwał także ateizm „wierzeniem”[16]. Ateizm jako religia (system wierzeń) jest tak samo nietolerancyjny i zamknięty jak każda inna religia, którą atakuje, właśnie to jej zarzucając.

Nowi ateiści z zapałem równym religijnym fundamentalistom odrzucają każdy konkurencyjny wątek związany nie tylko z religią, ale też z filozofią. Stephen Hawking w książce Wielki projekt stwierdził, że „filozofia jest martwa”[17]. Jednakże Daniel Dennett, jeden z tak zwanych Czterech Jeźdźców Ateizmu, przyznał: „Nie ma czegoś takiego jak nauka wolna od filozofii; jest tylko nauka, której filozoficzne podstawy są przyjmowane bez zastanowienia”[18]. Dlatego według nich nauka staje się jedynym źródłem prawdy. Jak bezwzględny dyktator w kraju Trzeciego Świata, tak ateizm musi więc wyeliminować całą swoją konkurencję. Żadne odstępstwa od ateistycznego darwinowskiego dogmatu nie są tolerowane. Co zrobić, by podważyć wiarygodność tych świeckich bastionów? Wystarczy zasugerować, że ponad naturą może być jeszcze coś, co jest odpowiedzialne za naszą egzystencję. Ta przesadna reakcja jest po prostu niedorzeczna.

UROJENIE NIEWIARY

W książce zatytułowanej Bóg urojony Richard Dawkins utrzymuje, że Bóg musi być urojeniem, ponieważ nie mógł On istnieć. Dawkins jest najprawdopodobniej najbardziej znanym ateistą na świecie. Twierdzi on, że choć wydaje się, iż wszechświat został inteligentnie zaprojektowany, to nie może być to prawdą, gdyż nadal nie odpowiedzieliśmy na pytanie: kto stworzył Stwórcę? Jest to typowy przykład irracjonalnej, sztywnej postawy ateistycznego umysłu. Prawda jest taka, że nie trzeba wyjaśnienia każdego wyjaśnienia. Takie wymaganie wprowadziłoby nieskończony regres, nic nie byłoby poznawalne, a nauka i rozsądek stałyby się bezużyteczne (jest to najgorszy scenariusz). Jeśli spacerowałbyś po lesie i znalazłbyś żółwia na słupie ogrodzeniowym, to racjonalnie wywnioskowałbyś, że sam nie mógł się tam dostać, że ktoś musiał go tam położyć. Nawet jeśli nie widziałbyś, kto to zrobił, to mógłbyś rozsądnie wywnioskować, że czas i przypadek nie sprawiły, że znalazł się on tam.

Zygmunt Freud nazywał wierzenia religijne zaspokajaniem pragnień, potrzebą posiadania jakiejś „postaci ojca w niebie”, która mogłaby objaśnić nam parę rzeczy i porozmawiać z nami, gdy jesteśmy samotni. David Aikman, były główny korespondent „Timesa” oraz autor książki The God Delusion [Urojenie niewiary – przyp. tłumacza], umieszcza ateizm w tej samej kategorii co religię, mówiąc że „ateizm jest sam w sobie urojeniem”, najzwyklejszym zaspokajaniem pragnień[19]. Istnieją realne powody, dla których niewierzący nie chcą, by Bóg istniał, lub też chcą zredukować Go do ślepej, bezosobowej siły. Brak Boga to brak odpowiedzialności. Brak Boga to brak realnych zasad moralnych. „Jeśli Bóg umarł – twierdzi Malcolm Muggeridge – to ktoś musi zająć Jego miejsce”[20] i tym kimś jest zazwyczaj sam człowiek.

Zastanówmy się: ponad 90 procent ludzi uważa, że Bóg istnieje. Twierdzenie, że ci, którzy wierzą w Boga, sami się oszukują, oznacza, że ateiści (lub radykalni sceptycy, jak zwykłem ich nazywać) sądzą, iż większość ludzi na świecie jest pod wpływem zbiorowego urojenia. Aby podtrzymać swoją daleką od intelektualnie obiektywnego punktu widzenia opinię, musieliby odrzucić wszystkie dowody na istnienie Boga i wyjaśnić, jak wszystko, co wokół widzimy, powstało samo, przez przypadek.

Możemy zadrwić ze sceptyków, ponieważ ci z nas, którzy mają wiarę, wiedzą, że nie ma na nią realnych dowodów. Sceptycy uważają, że to wszystko opiera się na uczuciach, urojeniach lub zależy od religijnego wychowania. Typowe stanowisko ateisty jest następujące: „Kiedy ktoś prosi mnie, bym udowodnił, że Bóg nie istnieje, ja proszę go, by udowodnił, że smoki zionące ogniem nie żyją wewnątrz ziemi”. Innymi przykładami są między innymi często przywoływana Zębowa Wróżka i ulubieniec Richarda Dawkinsa – Latający Potwór Spaghetti[21]. Ateiści są tak pewni siebie, jakby podane przykłady same w sobie uzasadniały ich brak wiary. Są jednak w błędzie. Nie istnieją dobre powody, aby wierzyć w Latającego Potwora Spaghetti, Zębową Wróżkę czy smoki zionące ogniem mieszkające we wnętrzu ziemi. Nie istnieją dobre powody, aby wierzyć w Boga.

Istotnym pytaniem jest: jak wiele dowodów potrzeba, by przekonać kogoś, że Bóg rzeczywiście istnieje? W większości ateiści w ogóle nie myślą o tym, co tak naprawdę mogłoby ich przekonać do wiary w Boga. Kiedy zapytano o to Dawkinsa podczas jednej z debat publicznych, odpowiedział: „To bardzo trudne i interesujące pytanie, gdyż... zawsze myślałem, że gdyby wielki, prawie trzymetrowy Jezus pojawił się nagle i przemówił głosem Paula Robesona: «Istnieję. Oto jestem», ale nawet to... zastanawiam się, czy nawet to skłoniłoby mnie...”[22]. Wydaje się, że nie do końca przemyślał tę trywialną odpowiedź. Jeśli ktokolwiek twierdziłby, że widział trzymetrowego Jezusa, to z pewnością zostałby wyśmiany. Prawda jest taka, że jeśli skupisz się na tym, w co nie wierzysz i nie będziesz w to wierzył, to żadne argumenty cię nie przekonają i odrzucisz nawet najmocniejsze dowody przemawiające przeciwko twojemu stanowisku.

Wiele razy studenci atakowali mnie: „Zamierzasz udowodnić mi, że Bóg istnieje, a wiara chrześcijańska jest prawdą”. Moja odpowiedź brzmiała wtedy: „Jeśli tak się stanie, to czy uwierzysz w Boga i podążysz za Chrystusem?”. Kiedy odpowiadali „nie”, konstatowałem: „Twoim problemem nie jest brak informacji. Nawet jeśli miałbyś odpowiedzi na wszystkie swoje pytania, w dalszym ciągu nie zacząłbyś wierzyć, bo twój problem jest tak naprawdę duchowy, a nie intelektualny”.

WOJNA ŚWIATOPOGLĄDÓW

Nikt nie podchodzi do dyskusji kompletnie neutralnie czy obiektywnie. Innymi słowy, rozsądek nie zawsze bywa zdrowy. Nasz rozsądek może być zachwiany przez nasze egoistyczne pobudki. Ludzie, którzy postępują w sposób niemoralny i destruktywny, znajdują powody, które mają usprawiedliwić ich czyny. Ponadto mają oni swój własny światopogląd. Składa się on z zestawu pewnych założeń, które dyskryminują rozsądek.

Teistyczny światopogląd koncentruje się na osobie Boga. Słowo theos pochodzi z greki i oznacza „boga”, dlatego teista wierzy w Boga i uważa Go za Stwórcę oraz tego, który zachowuje życie i świat. Prawa fizyki, stałe w naturze, oraz złożoność życia wskazują na stojącą za nimi racjonalną inteligencję. Teiści, idąc dalej tym tropem, wierzą, że ta inteligencja nie jest jakąś bezosobową siłą, lecz jest świadoma i racjonalna. Od związku, na którym nam zależy, wymagamy intymności, zaufania i miłości; tego samego pragnie nasz Stwórca.

Ateistyczny światopogląd, określany również jako naturalistyczny, koncentruje się na naturze. Przedrostek „a” wywodzi się z greki i oznacza „brak”, dlatego ateiści wierzą w brak Boga. Wszystko może być wytłumaczone za pomocą naturalnych przyczyn i efektów. Wokalista Bad Religion w książce Ewolucja anarchii stwierdza:

Gdy ktoś pyta mnie o moje poglądy, odpowiadam, że jestem naturalistą. Gdy ludzie słyszą to słowo, w większości wyobrażają sobie kogoś spędzającego dużo czasu na świeżym powietrzu, obserwującego ptaki i podziwiającego krajobrazy – i sądzę, że ten opis jak najbardziej do mnie pasuje. Lecz ja uważam, że naturalizm jest raczej filozofią, a nie stylem życia. Z filozoficznego punktu widzenia naturalista wierzy, że wszechświat fizyczny jest całym wszechświatem. Ujmując rzecz inaczej, nie ma nadnaturalnych istot czy sił panujących nad naturą, ponieważ nie ma empirycznych dowodów na cokolwiek, co istniałoby ponad czy poza naturą[23].

Ten światopogląd na samym początku eliminuje możliwość istnienia Boga, dlatego żadne dowody dotyczące inteligentnego Stwórcy nigdy nie będą rozważane.

Wielu ateistów tylko udaje, że zgadza się z tymi postulatami. Stwarzają oni złudzenie obiektywizmu, co jest sprzeczne z sokratejskim stwierdzeniem, że „za danym rozumowaniem musimy iść, dokądkolwiek prowadzi”[24], nawet jeśli prowadzą one do Boga. Mówienie, że nic nie istnieje poza światem fizycznym, jest stwierdzeniem wiary. Nie ma możliwości, by ktokolwiek udowodnił, że to prawda. Ateizm i inne światopoglądy są tylko poglądami – wielkimi poglądami – a historia udowadnia, że poglądy pociągają za sobą konsekwencje. Na przykład naturalistyczny światopogląd wywodzący się z darwinowskiej teorii ewolucji wywołał katastrofalne reperkusje, gdy znalazł filozoficzne i etyczne zastosowanie – miliony ludzi zginęło z rąk komunistów i nazistów deklarujących ateizm w XX wieku.

„WYOBRAŹ SOBIE, ŻE NIEBA NIE MA”

Jeśli chodzi o hymn niewiary, to niewątpliwie jest nim utwór Imagine napisany przez Johna Lennona. „Wyobraź sobie, że nieba nie ma...”[25]. Co, jeśli tekst tej piosenki mówi prawdę? Czy świat byłby lepszym miejscem, gdyby nie było Boga? Wyobraźmy to sobie.

Jeśli nieba nie ma, to nie ma też Boga. Jeśli nie ma Boga ani nieba, to nasze życie doczesne jest wszystkim, co mamy. Gdy umrzemy, nie będzie już nic. To, co wyobraził sobie John Lennon, Włodzimierz Lenin zbudował w komunistycznej Rosji. Bezbożny świat Lenina był istnym koszmarem pełnym tortur, ludobójstwa i ciemności. Wiek XX był najbardziej krwawym wiekiem w historii dzięki ateistycznym reżimom Hitlera, Stalina, Pol Pota i Mao Zedonga.

Jeśli Bóg jest martwy, to człowiek musi również być martwy. Utopijne sny o humanistycznym raju wydają się idealne, dopóki nie wspomni się o jednej zgubnej kwestii: człowiek jest prawdziwym sprawcą zła. Bez poszanowania Boga i Jego praw ludzkość jest narażona na każdy impuls, pragnienie czy pożądanie. Nic nie byłoby ostatecznie dobre lub złe. Wyobraź sobie, że w każdym dużym mieście na świecie ogłoszono, że policja robi sobie tydzień wolnego. Żadne wykroczenia nie byłyby karane, żadne prawa egzekwowane. Jak myślisz, jaki byłby efekt? Pokój i bezpieczeństwo czy bezprawie i chaos?

Jeśli nieba nie ma, to nie ma też nagrody za nasze dobre czyny. Po co w takim razie poświęcać własne życie dla kraju czy jakiejkolwiek innej sprawy? Jeśli nie ma piekła, to nie ma też kary za nasze złe uczynki. Innymi słowy, wszystkie te okropieństwa poczynione przez terrorystów na ich bliźnich ujdą im na sucho.

Eksperyment polegający na zbudowaniu społeczeństwa bez Boga został już przeprowadzony. Zakończył się porażką. Religia bez Boga też jest niepowodzeniem. Prorocy Starego Testamentu ostrzegali, że ludzie mogą czcić Boga ustami, lecz sercem swym być od Niego daleko. Przestrogę tę możemy znaleźć też w pismach Nowego Testamentu. Mówi ona, że niektórzy ludzie będą „okazywać pozór pobożności, ale wyrzekną się jej mocy” (2 Tm 3,5). Patrząc wstecz na naszą historię, staje się jasne, że niektórzy chrześcijanie dali krytykom wiary dużo potencjalnej amunicji. Większość porażek wyniknęła z nieprzestrzegania danych przez Chrystusa przykazań miłości, posługi i wybaczania.

OD-SZPECIĆ

W poprzednim stuleciu sceptycy używali przeciwko chrześcijaństwu arogancji i ignorancji. W tym stuleciu zmienili metodę. Jedną z ulubionych taktyk ateistów jest wyśmiewanie i drwienie stanowiące próbę zdyskredytowania jakichkolwiek przekonań natury religijnej, a szczególnie chrześcijaństwa. Jakiekolwiek bezpodstawne twierdzenie zyskuje wiarygodność, jeśli tylko podkopuje wiarę w Boga. Jeżeli wierzący nie są przygotowani, może to na nich niekorzystnie wpłynąć i spowodować, że uznają, iż ich wiara jest nieuzasadniona.

Pewien student opowiadał, że usłyszał następujące pytanie na zajęciach z filozofii: jeśli Bóg jest wszechmogący, to czy może stworzyć kamień tak ciężki, że sam go nie udźwignie? Powiedział, że poddał się, gdy po dłuższym zastanowieniu nie mógł wymyślić żadnej dobrej odpowiedzi. Pomyślałem wtedy, że jeśli jedna zagwozdka wywróciła jego wiarę do góry nogami, to nie był to bardzo bolesny upadek. Nie możemy porzucać prawdy, gdy kaznodzieje niewiary bombardują nas swoimi kłamstwami. To pytanie narusza logiczną „zasadę niesprzeczności”. A odpowiedź na zagadkę filozofa jest prosta: Bóg jest wszechmogący, dlatego nie może stworzyć czegoś, czego nie udźwignie.

Inne prowokacje są dużo bardziej absurdalne. Komik i profesjonalny cynik Bill Maher (angielska wymowa jego nazwiska jest identyczna z wymową słowa „szydzić”) regularnie używa prześmiewczych haseł, by zdeprecjonować religię. Większość jego argumentów to tak zwane rzucanie się z motyką na słońce: fałszywe wyobrażenia na temat jakiegoś problemu, które stworzono tylko po to, by móc je łatwo obalić. Maher często wyciąga najbardziej negatywne elementy kwestii związanych z religią (zamachowcy-samobójcy, księża wykorzystujący dzieci oraz przede wszystkim osoby, które nie akceptują teorii ewolucji) i ukazuje je w możliwie najgorszym świetle. Potem ogłasza, że „religia musi zginąć”[26].

Rzeczywiście, wiele złych rzeczy wyrządzono w imię religii, a nawet w imię Jezusa Chrystusa, lecz bardziej wnikliwe przemyślenie może oddzielić prawdę od fałszu, fakty od fikcji. Fałszywe twierdzenia muszą zostać podważone i zdemaskowane jako puste wymysły. To ludzie stworzyli fanatyzm, nie religia. Nie wierzysz? Obejrzyj dowolne zawody sportowe, koncert rockowy czy wiec polityczny. Fanatycy ateizmu są tak samo niedorzeczni jak ich religijni przeciwnicy. Jeżeli nie odrzucasz polityki z powodu złych polityków czy handlu z powodu złych przedsiębiorstw, to musisz też wiedzieć, jak odróżnić idee cenne od bezwartościowych, jeśli chodzi o wiarę i Boga.

Jezus Chrystus jest poza stworzoną przez człowieka filozofią i religią. On był pierwotnym krytykiem pustych praktyk religijnych i płytkich żywotów. Przy odrobinie wysiłku możesz „od-szpecić” twoją wiarę, uwolnić ją od wad i skaz. Ten rodzaj wiary charakteryzuje się mocną i solidną świadomością, że Bóg rzeczywiście jest prawdziwy. Trzeba skontrolować fałszywe przekonania naszego stulecia, tak jak kasjer kontroluje banknot stuzłotowy jako potencjalnie podrobiony. Nie możemy dać się zmylić fałszywym argumentom. Pamiętajmy, nie chodzi tylko o to, by wierzyć, że Bóg jest prawdziwy. Nawet demony wierzą w Boga i drżą na myśl o Nim. Musimy być w stanie przedstawić i wyartykułować Bożą prawdę w sposób, który ludzie wokół nas zrozumieją.

CZEGO NAUCZYŁ NAS 11 WRZEŚNIA

Dzień po atakach na World Trade Center pojechałem do Nowego Jorku z kilkoma przyjaciółmi, aby sprawdzić, jak możemy pomóc temu wspaniałemu miastu w momencie kryzysu. Postanowiliśmy otworzyć kościół w jego centrum i zadbać o potrzeby duchowe jak największej liczby osób. Miesiąc po atakach już co sobotę lecieliśmy z Nashville do Nowego Jorku i odprawialiśmy nocne nabożeństwa. Po kilku tygodniach takiego kursowania właściciel jednej z moich ulubionych restauracji podziękował nam za poświęcenie dla ratowania miasta. W książce Finding Faith at Ground Zero [Znalezienie wiary na poziomie zerowym – przyp. tłum.]opisałem pewien incydent, który wydarzył się w jego restauracji Carnegie Deli. Sandy, właściciel, zawołał mnie do stolika, przy którym siedzieli dyrektorzy stacji telewizyjnej, aby mnie im przedstawić. Usiadłem przy stoliku z tymi ważnymi postaciami medialnymi i zamilkłem na chwilę, by zastanowić się, jak nawiązać do Chrystusa w mądry i wiarygodny sposób. Stwierdziłem: „Jeśli wydarzenia z 11 września czegoś nas nauczyły, to na pewno będzie to fakt, że nie wszystkie religie są takie same. Bóg, który nakazał tym osobom wsiąść do samolotu, przybyć do tego miasta i skrzywdzić niewinnych ludzi, nie jest tym samym Bogiem, który zainspirował nas do przylatywania tutaj co tydzień i pomagania ludziom”[27].

Nie można wkładać wszystkich wyznań i praktyk religijnych do jednego worka, a potem potępiać religię jako całość. Nie wszystkie wyznania są sobie równe. Niektóre są prawdziwe, a inne fałszywe. Historia udowodniła, że wszystkie koncepcje – religijne, filozoficzne i naukowe – mają swoje konsekwencje.

WIADOMOŚCI Z OSTATNIEJ CHWILI

Najwspanialszą ideą w historii, która przyniosła najbardziej znaczące i długotrwałe korzyści dla ludzkości, jest Jezus Chrystus. Boska idea zstąpienia na ziemię w ludzkiej postaci i bezkompromisowego głoszenia prawdy dała nam najwyższe przesłanie nadziei nazywane „Dobrą Nowiną”. Dobra Nowina jest tak aktualna, jak którekolwiek wiadomości z ostatniej chwili, jakie zobaczysz lub usłyszysz dziś na dowolnym kanale telewizyjnym. Jest ona tak pokrzepiająca, że będę do niej nawiązywał tak często, jak się da, by jej treść została właściwie zrozumiana.

Dobra Nowina głosi, że Bóg stał się człowiekiem w osobie Jezusa Chrystusa, wiódł żywot taki, jaki i my powinniśmy wieść, i umarł za nas, a trzy dni później zmartwychwstał, aby udowodnić, że jest Synem Bożym, i daje przebaczenie oraz odpuszczenie grzechów każdemu, kto będzie wierzył i nawróci się z ciemności grzechu i bezsensu samozbawienia. Ci, którzy pokładają w Nim swą ufność i podążają za Nim, nigdy nie poczują wstydu.

To przesłanie nadziei, ta Dobra Nowina, jest prawdą niezależnie od kraju czy kultury, z której się pochodzi. Chrystus przybył, by raz na zawsze uporać się z konsekwencjami łamania Bożego prawa przez ludzi. Jest On daleki od nawoływania do bycia religijnymi. Chce, byśmy kochali Jego i swoich bliźnich. Dobra Nowina zmienia nas od środka. Właśnie dlatego wielu ludzi stwierdza bez wahania, że Jezus nie wzywa nas do religijności, ale do związku – związku z Nim i z bliźnimi.

DLACZEGO ISTNIENIE BOGA MA ZNACZENIE

Kiedyś na uniwersytecie w Buenos Aires w Argentynie rozmawiałem z pięcioma młodymi studentami, którzy określali się mianem ateistów. Sporo czasu poświęciłem na zgłębienie powodów, dla których wybrali ateizm. Dzięki dobremu tłumaczowi Phillipowi Steele’owi mogłem ze szczegółami zrozumieć, dlaczego postanowili nie wierzyć w Boga. W pewnym momencie młody mężczyzna z gitarą zapytał mnie: „Dlaczego w ogóle powinniśmy się zastanawiać nad pytaniem, czy Bóg istnieje? Czy to jest takie ważne?”. Odpowiedziałem mu pytaniem: „Czy kiedykolwiek napisałeś piosenkę?”. Jego wyraz twarzy zmienił się natychmiast, ponieważ pomyślał, że nie będziemy już rozmawiać o Bogu, ale o czymś dla niego interesującym. Jego odpowiedz była twierdząca, więc pytałem dalej: „Dlaczego chciałeś napisać tę piosenkę?”. Podniósł rękę, by zaznaczyć swoje uniesienie. „Chciałem podzielić się z innymi swoimi uczuciami, stworzyć coś, co może im się spodobać oraz wyrazić myśli i to, co czują w sercu”. „Co byś zrobił, gdybyś stworzył piosenkę z tych właśnie wzniosłych powodów, a ktoś zaprzeczyłby, że to ty ją napisałeś, lub przez pomyłkę uznał, że ktoś inny ją napisał? Czy to by ci przeszkadzało?”. Przeczuwając, że odniosę się do wyższych kwestii, mój rozmówca odparł: „Tak, byłbym zawiedziony, jeśli nie zostałbym uznany za autora mojej piosenki”. Zamilkłem na moment. „A co, gdybyś stworzył planetę?” – drążyłem dalej. Jego wyraz twarzy mówił, że zaczyna łączyć te dwie kwestie.

Bóg zasługuje na uznanie za wszystko, co stworzył. Świadomość, że Stwórca istnieje, całkowicie zmienia nasz światopogląd. To powinno nas zainspirować do oddawania Mu czci większej niż któremukolwiek człowiekowi za jego ludzkie osiągnięcia. To również powinno sprawić, że będziemy dążyć do Niego, że będziemy szczerze pragnąć związku z Nim.

Istnienie Boga jako stwórcy zachęca nas do odkrywania świata, który stworzył, z większą pewnością oraz do zrozumienia Jego natury i charakteru. Całe to piękno, wspaniałości i bogactwa planety powinny wywoływać w nas przemożną wdzięczność. Jest to duch ewangelizacji, który wzywa nas do głoszenia miłości, nadziei i pojednania, a nie nienawiści i podziałów.

PODSUMOWANIE

Gdy słyszysz, że „Bóg powrócił”, to oczywiście nie znaczy, że wcześniej Go nie było. Powróciła wiara w Boga. Nie ślepa i nierozsądna wiara, lecz taka, która jest oparta na twardych dowodach. Są one podstawą do wyrażania wiary w bezpośredni i jasny sposób. Pisma nowych ateistów zaowocowały przebudzeniem milionów chrześcijan z dogmatycznego snu.

Książka ta jest jedną z wielu prac zainspirowanych zuchwałością i arogancją niektórych pisarzy sceptyków, którzy zdecydowali się wystawić swoją osobistą walkę i niechęć do religii na widok publiczny. Kiedy przygotowywałem moją pracę doktorską w Seminarium Teologicznym Fuller, mój mentor Dan Shaw ciągle przypominał mi, by to, co piszę, nie brzmiało „moralizatorsko”. Moim celem było stworzenie pracy opartej na empirycznych danych i badaniach z jak najmniejszą ilością osobistych opinii i moralizowania. Cały czas próbuję też przedstawiać pewne i racjonalne argumenty przemawiające za istnieniem Boga, oparte na najtrafniejszych wyjaśnieniach, lecz chciałbym również dać otuchę i nadzieję, które gwarantuje prawdziwa wiara. Przejdźmy teraz do powodów, dla których warto wierzyć w istnienie Boga. Zacznijmy od tego najbardziej podstawowego: rozumu.

ROZDZIAŁ 2
PRAWDZIWA WIARA NIE JEST ŚLEPA

Wiara nie jest skokiem w ciemność; jest tego zupełnym przeciwieństwem. Jest zobowiązaniem opartym na dowodach... Irracjonalne jest przyrównywanie wszelkiej wiary do wiary ślepej i wystawianie jej na pośmiewisko.

John Lennox[28]

Rozsądek jest narzędziem pomagającym nam w lepszym zrozumieniu i obronie naszej wiary. Jak ujął to Anzelm z Canterbury, nasza wiara jest wiarą poszukującą zrozumienia.

William Lane Craig, Reasonable Faith[29]

Można spokojnie powiedzieć, że najdziwniejszą konferencją, na której kiedykolwiek gościłem, była zorganizowana w 2012 roku Global Atheist Convention w Melbourne, reklamowana jako „Celebracja Zdrowego Rozsądku”. Ponad trzy i pół tysiąca delegatów przybyło, by usłyszeć prelegentów takich jak biolog ewolucyjny Richard Dawkins, Daniel Dennett oraz Sam Harris. Bardzo niewielu (jeśli w ogóle) chrześcijan pojawiło się na tej konferencji.

Celem mojego przybycia było po prostu wysłuchanie wystąpień. Pomyślałem, że jeśli jest to międzynarodowe zgromadzenie ateistów, to zostanie ogłoszone coś, co zmieni świat, coś, co chciałbym usłyszeć jako pierwszy – być może jakieś nowe odkrycie naukowe, które udowadniałoby (w ich mniemaniu), że Bóg nie istnieje. Zamiast intelektualnych ataków, których oczekiwałem, czterej mówcy występujący podczas otwarcia konferencji okazali się być profesjonalnymi komikami. Ich podszyte bluźnierstwem przemówienia były prawdopodobnie próbą demonstracji pogardy dla każdej odrobiny moralności, która została im przekazana w ich religijnym wychowaniu.

Następnego dnia, zamiast naukowych czy filozoficznych rozważań na temat nieistnienia Boga, wszyscy prelegenci narzekali na religię i kontynuowali ton obrany przez komików podczas inauguracji. Drwiny i wyśmiewanie ponownie były głównymi wątkami. Jak na ironię, na „Celebracji Zdrowego Rozsądku” było bardzo mało „rozsądku”. Emocjonalność, która według ateistów stanowi podstawę religii, przenikała każde wystąpienie.

Opuściłem konferencję przekonany, że główną strategią nowych ateistów jest roszczenie sobie praw do słowa „rozsądek”. Zachowują się oni tak samo jak właściciel firmy próbujący zabezpieczyć nazwę domeny zanim konkurencja ją zgarnie. Dzięki temu mogą zaszufladkować każdego, kto ma odmienne poglądy, jako nierozsądnego. Z żarliwością godną partii politycznej szerzą nadzieję, że nauka wyeliminuje każdą religię oraz filozofię. Dawkins jasno to stwierdził w dyskusji z Johnem Lennoxem odbywającej się na oxfordzkim uniwersytecie i sponsorowanej przez Fundację Fixed Point:

Martwi mnie to, że jeśli człowiek nie uznaje racjonalnych podstaw tego, w co wierzy, to może powiedzieć: „Przykro mi, ale wierzę, że Allah kazał mi zabić tych wszystkich ludzi”. To nie jest dobry sposób na wykłócanie się ze mną, bo nie chodzi tutaj o kłótnię. Tu chodzi o wiarę. Dlatego jest to niebezpieczne[30].

John Lennox, matematyk z Oxfordu, który kilka razy prowadził debaty z Dawkinsem, na jednym ze spotkań odpowiedział następująco na taką uwagę:

Według mojej interpretacji Nowego Testamentu wiara chrześcijańska tak naprawdę taka nie jest. Ślepa wiara jest niebezpieczna. Ale nie tylko ślepa wiara istnieje. Tak jak ty wierzysz w naukowe metody, tak ja wierzę w Boga i wierzę, że jest to naukowo udowodnione[31].

Niepokój jest wtedy uzasadniony, gdy ludzie wierzą bez racjonalnych podstaw. To pozwala im w imię wiary dokonywać okropnych, bezsensownych czynów, takich jak ataki terrorystyczne z 11 września. Ten, kto mówi: „Kochaj swoich wrogów”, jest całkowitym przeciwieństwem kogoś, kto wzywa swoich wyznawców do „zabijania niewiernych”.

Zdrowy rozsądek funkcjonuje jak swego rodzaju system immunologiczny, pomagając nam oddzielić użyteczne wierzenia od tych szkodliwych. Kiedy patrzymy na jakiś zbiór wydarzeń, używamy rozsądku, by wyciągnąć wnioski, co tak naprawdę się stało. Nieważne, czy jest to incydent, który miał miejsce na naszych oczach, czy zdarzył się tysiące lat temu, rozsądek przetwarza te zdarzenia i decyduje, czy proponowane wyjaśnienie jest zadowalające. Irracjonalność nie jest ściśle związana z religią; irracjonalność jest rzeczą ludzką. Słyszeliście kiedykolwiek o szalonym naukowcu? Podkreślanie, że prawdziwa wiara nie jest ślepa, oznacza również niepodążanie ślepo za każdą rzeczą wypowiedzianą w imię „nauki”. Dowody na istnienie Boga są wszędzie wokół nas i w nas samych. Została nam dana zdolność obserwowania otaczających nas zjawisk oraz zdolność rozróżniania, czy jest to rezultat ślepych sił, czy inteligentnego Stwórcy.

XXI wiek jest najbardziej zdumiewającym okresem w historii. Każdego dnia dowiadujemy się czegoś nowego o wszechświecie i o cząstkach subatomowych. Rozważmy odkrycie bozonu Higgsa dokonane dzięki Wielkiemu Zderzaczowi Hadronów w Genewie w lipcu 2012 roku. Cząstka ta nazwana przez nienaukowców „Boską cząstką” umożliwiła fizyce pełniejsze zrozumienie tajemniczego świata subatomów oraz dała ludzkości nadzieję na poznanie najmniejszych szczegółów funkcjonowania wszechświata. Jednak to, że wiemy, jak działa ten mechanizm, nie wyklucza istnienia architekta i konstruktora tego mechanizmu. Sposób, w jaki fakty te są interpretowane, zależy od posiadanych przekonań lub pryzmatu, przez jaki się je postrzega.

Ateiści wierzą w niezwykłą historię, mówiącą że wszechświat po prostu powstał przez przypadek i całe życie oraz jego złożoność pojawiły się znikąd. „Wszechświat po prostu jest” – twierdzi naturalista. Ale czy to na pewno jest prawda? Czy to jest jedyna opcja, jaką może rozważać racjonalnie myśląca jednostka? Niedawno Christopher Hitchens, jeden z najbardziej szczerych i uznawany za najbardziej elokwentnego ateistę naszej generacji, wydawał się być trochę zaskoczony, gdy podczas debat zetknął się z chrześcijanami, którzy mieli uzasadnione dowody swojej wiary. Myślał, że my odwołujemy się tylko do naszych subiektywnych doświadczeń.

Taka postawa wymusza na nas weryfikowanie twierdzeń głoszonych w imię wiary lub nauki tak samo, jak sprawdzilibyśmy skład na etykiecie opakowania pigułek lub artykułu żywnościowego w sklepie. Nie wszystkie twierdzenia są równe sobie. Wielu sceptyków podkreśla, że tylko nauka gwarantuje wiarygodne badanie prawdy. Później wykażę, że nauka wskazuje na Boga. Metody indukcyjne stosuje się do badania racjonalności i wiarygodności nie tylko wiary w Boga w ogóle, lecz w szczególności chrześcijaństwa.

Chciałbym pokazać, że wiara i rozsądek są nieodzownymi partnerami i uzupełniającymi się elementami w odkrywaniu prawdy. Tim Keller, pastor z Nowego Jorku i autor wielu bestsellerów, postawił przed sceptykami następujące wyzwanie: „Namawiam sceptyków do zmierzenia się z niezbadaną «ślepą wiarą», na której opiera się sceptycyzm, i do przekonania się, jak trudno jest uzasadnić wiarygodność tych przekonań komuś, kto ich nie podziela. Namawiam również wierzących do zmierzenia się z ich własnymi i kulturowymi obiekcjami dotyczącymi wiary”[32].

BÓG CZY NAUKA?

Główny artykuł magazynu „Time” z 13 listopada 2006 roku zatytułowany był Bóg kontra Nauka. Sam tytuł sugerował, że musimy dokonać wyboru. A taki był opis wydania internetowego: „Szanujemy wiarę i postęp naukowy, zapotrzebowanie na cuda i na MRI. Ale czy te światopoglądy są porównywalne? Miesięcznik «Time» organizuje debatę”[33]. Debata rozgrywała się pomiędzy Francisem Collinsem, genetykiem i chrześcijaninem, który w swojej książce Język Boga. Kod życia – nauka potwierdza wiarę pisał na temat niezwykłego dowodu na istnienie inteligencji odnalezionego w DNA, oraz Richardem Dawkinsem, biologiem i ateistą. Collins przełamuje stereotyp mało otwartej religijnej osoby, którą Dawkins określa jako człowieka wiary. Co ciekawe, „Time” jeszcze przed debatą zauważył, że coraz więcej naukowców głośno wspiera przeciwną stronę niż ostra linia frontu tworzona przez Dawkinsa i jego oddziały: „Aby zrównoważyć potężnych dowódców [ateizmu] takich jak Dawkins, szukamy ludzi, którzy posiadają nie tylko przekonania religijne, lecz również osiągnięcia naukowe, by wiarygodnie uzasadnić powszechną nadzieję, że nauka i Bóg są ze sobą w harmonii, że nauka naprawdę pochodzi od Boga”[34].

Dalej w artykule czytamy o naukowcach takich jak Collins, którzy nie widzą konfliktu między nauką a wiarą oraz wskazują na wspólny grunt pozwalający na konstruktywny dialog. Podobnie uważa John Polkinghorne, fizyk i anglikański kapłan, który odnosi się do zasadniczego połączenia wiary z nauką jako „postrzegania obuocznego”. Tłumaczy on: „Dzięki patrzeniu na świat obojgiem oczu – obuocznemu postrzeganiu – mogę zrozumieć więcej, niż gdybym patrzył jednym okiem”[35]. Pamiętajmy, że według powszechnej opinii nauka jest związana z faktami, a religia z wiarą. Jednak nauka ma swoje własne założenia wiary, a prawdziwa wiara jest oparta na faktach.

NAUKA I WIARA

Jak określił to magazyn „Time”, nauka rzeczywiście pochodzi „od Boga”. Chrześcijański pogląd na świat wskazuje, że wszechświat został zaprojektowany i może to być racjonalnie zrozumiane. Jak ujął to C.S. Lewis, „ludzie stali się naukowcami, ponieważ oczekiwali, że naturą rządzą prawa, a oczekiwali tego, gdyż wierzyli w prawodawcę”[36]. Albert Einstein zgadzał się z tym: „Najbardziej niepojętą rzeczą dotyczącą wszechświata jest to, że jest on pojmowalny”[37]. Wierzą oni, że wszechświat został stworzony przez rozmyślnego Boga, który na swój obraz stworzył ludzkość, stworzenia, które mogą (używając słynnego stwierdzenia Johannesa Keplera) „czytać Boże myśli”. Dla Keplera „głównym celem wszystkich dociekań świata zewnętrznego powinno być odkrycie racjonalnego porządku danego przez Boga, który ukazał nam w języku matematyki”[38].

Gdy ateiści wspominają, jak brutalnie Galileusz został potraktowany przez Kościół za swoje naukowe odkrycia, wyolbrzymiają prawdziwą historię. Nie jest typowe dla wiary tak przeciwstawiać się nauce. Po pierwsze, Galileusz, tak jak większość naukowców tamtej epoki, był człowiekiem wierzącym. Po drugie, jego odkrycia stanowiły wyzwanie nie tylko dla ówczesnych poglądów religijnych, ale także dla poglądów filozoficznych. Obserwacja Galileusza, potwierdzająca że Ziemia obraca się wokół Słońca, nie wpłynęła w jakikolwiek sposób na założenia wiary, lecz zaledwie na interpretację Pisma Świętego, która może przecież ulec zmianie. Niektóre interpretacje danych naukowych na początku wydawały się być sprzeczne z Pismem Świętym, a później zostały one do niego dopasowane i ostatecznie potwierdzały je (na przykład to, że wszechświat miał początek), więc działa to w obie strony.

OBELGI NIE SĄ ARGUMENTAMI

Taktyka obrażania drugiej strony nigdy nie działała w tej debacie. Drwiny i wyśmiewanie są dowodem na to, że występuje niechęć do zaakceptowania teizmu na gruncie racjonalnym i teologicznym.

Kilka miesięcy przed konferencją Global Atheist Convention w Melbourne odbyło się zgromadzenie w Waszyngtonie. Główny mówca Richard Dawkins wezwał wszystkich obecnych do przyjęcia rozgoryczonego tonu i taktyki zarazem: „Wyśmiejcie ich, drwijcie z nich publicznie, nie dajcie sobie wmówić, że jesteście zbyt uprzejmi, by mówić o religii. Religii nie można ignorować. Religia nie jest zakazana”[39].

Dawkins nie jest osamotniony w swych emocjonalnych przemówieniach. Legiony niewierzących nauczyły się wykorzystywać „rozsądek”, podczas gdy tak naprawdę ciągle uderzają poniżej pasa swoimi emocjonalnymi odezwami. Jakakolwiek pomyłka poczyniona przez osobę religijną jest traktowana jako dowód na to, że Boga nie ma (ponieważ wierzący się mylą). To trochę tak, jakby powiedzieć, że nie istnieję, gdyż moje dzieci popełniają błędy.

Peter Hitchens, brat Christophera Hitchensa, jednego z najbardziej zdeklarowanych ateistów naszych czasów, doświadczył tego osobiście i opisał tę tendencję w książce Wściekłość przeciw Bogu:

Antyteiści zaczynają mieć trudności, gdy próbują nawiązać rozmowę z kimś, kto nie zgadza się z ich poglądami, a następnie reagują wściekłością, twierdząc, że cała reszta jest głupia. A co, jeśli nie to jest problemem? Niechęć antyteistów do akceptacji tego, że inni mogą być tak samo inteligentni jak oni, a jednak nadal mają odmienne poglądy, wpędza ich w sidła.

Kiedyś im współczułem. Ja również bywałem zły na oponentów nakłaniających mnie do przemyślenia moich opinii, które przyjąłem bardziej przez gorliwość niż rozsądek[40].

W recenzji książki ateisty Lawrence’a Kraussa Wszechświat z niczego opublikowanej przez „New York Times” David Albert wskazał na nieuzasadnioną złość, która jest kierowana przeciwko religii:

... szkoda (bardziej niż szkoda i gorzej niż szkoda), mając to wszystko na uwadze, myśleć, że wszystko, co oferują nam takie osoby [jak Krauss] w takich książkach jak ta, to tylko słabe, małe i głupie oskarżenia, że religia jest – jak by to ująć – durna[41].

WIARA I ROZSĄDEK NIE SĄ WROGAMI

Powszechnie uważa się, że wierzący boją się konfrontacji z trudnymi pytaniami, które może wzbudzać wiara. Stereotyp jest taki, że trzeba ich ochraniać przed odmiennymi opiniami i „przestać zadawać im pytania”.

Joe Marlin, ateista oraz doktorant nauk medycznych i humanistycznych na uniwersytecie w Nowym Jorku, zapoznał się z wieloma pracami próbującymi osłabić wiarę w Boga, w tym z książką Dawkinsa Bóg urojony. W rozmowie powiedział mi on, że wtedy był „wojującym” ateistą. „Szczególnie, gdy ktoś «dziękował Bogu» za coś. Sądziłem, że przypisują Bogu zasługę za coś, co tak naprawdę zrobił człowiek”. Opowiedział, jak zaczął wątpić w swój ateizm i o systematycznych spotkaniach z osobą wierzącą oraz obiektywnym radzeniu sobie z własnymi pytaniami. Stwierdził: „Właśnie rozsądek doprowadził mnie do Boga, a nie odciągnął od Niego”[42].

Gdy dzieje się coś, czego nie rozumiemy, sugerowanie, że wydarzenie to jest wynikiem „niezbadanych wyroków Boskich”, nie jest porzucaniem rozsądku i ślepym zgadzaniem się na wszystko w imię wiary. Jeśli pijany kierowca zabija niewinną rodzinę, pytamy: dlaczego się to stało? Rozsądną odpowiedzią na to pytanie byłoby powiedzenie, że zdarzyło się to, ponieważ ktoś bezmyślnie i wbrew prawu usiadł za kierownicą pod wpływem alkoholu. Lecz prawdziwym pytaniem jest: dlaczego Bóg na to pozwolił? Czy nie mógł temu zapobiec? Słyszymy wiele historii o Boskiej interwencji, więc dlaczego nie zadziałało to i w tym wypadku? Kiedy odwołujemy się do tajemnicy, to po prostu przyznajemy, że jest jeszcze wiele rzeczy, o których nic nie wiemy. To z pewnością nie oznacza, że wiedziemy nasze życie, poddając się z fatalistyczną rezygnacją. Powinniśmy kontynuować poszukiwanie odpowiedzi na te pytania. Często zdarza się, że prawdziwa tajemnica odbiera motywację ludziom zajętym swoją pracą.

W następnym rozdziale omówię bardziej szczegółowo zło i cierpienie oraz spróbuję wyjaśnić kłopotliwe pytanie, dlaczego złe rzeczy dzieją się na świecie.

WIARA JEST WYNIKIEM MYŚLENIA

Wiara składa się z rozumowania, zapamiętywania i poszukiwania lub analizowania. Wiara jest ciężką pracą. Musimy zrobić wszystko, co w naszej mocy, by zrozumieć, co Bóg nam obiecuje, poznać warunki tych obietnic, przeanalizować dowody Jego prawdomówności w przeszłości i trzymać się tych przekonań niezależnie od zmiennych uczuć, tak jak radził C.S. Lewis:

Gdy uważałem się za ateistę, miewałem zmienne nastroje, w których chrześcijaństwo wydawało się strasznie prawdopodobne. Ten bunt nastrojów przeciwko twojemu prawdziwemu „ja” kiedyś musi nadejść. Wiara jest bardzo ważną cnotą. Jeśli nie nauczysz się panować nad swoimi zmiennymi nastrojami, nigdy nie będziesz brzmiał jak prawdziwy chrześcijanin czy prawdziwy ateista, lecz jak stworzenie będące w ciągłej rozterce z przekonaniami zależnymi od pogody[43].

Lewis próbował powiedzieć, że wiara opiera się na tym, do czego doprowadził cię twój rozsądek niezależnie od zmieniających się nastrojów. Prawie całkowicie inaczej przedstawiają to sceptycy. Mamy kochać Boga całym swoim sercem i całym swoim umysłem. Jest tak wtedy, gdy angażujemy się w zrozumienie, poszukiwanie mądrości, analizę różnych kwestii i twardo trzymamy się prawdy, rozpoznajemy właściwą drogę i dokonujemy mądrych decyzji dotyczących zarówno naszego życia, jak i świata.

TRZY ZASADNICZE SKŁADNIKI WIARY

Wiara jest podstawą wszystkich związków międzyludzkich oraz związku z Bogiem. W małżeństwie przysięgamy wierność jednej osobie. Dlatego popełnienie cudzołóstwa nazywamy niewiernością. Interesy opiera się na zaufaniu. Dwie strony zawierają umowę i przysięgają wypełniać swoje obowiązki. W obydwu przypadkach – zarówno w małżeństwie, jak i w interesach – występują trzy składniki wiary:

1. Świadomość: szczegółowe dane umowy.
Bóg chce komunikować się z nami za pomocą słów. „Na początku było Słowo” – tak zaczyna się Ewangelia według św. Jana. Bóg zesłał na ziemię swojego Syna. Świadomość ta jest podstawą naszej wiary. Kiedy mój tata powiedział mi, że kupił mi samochód z okazji ukończenia studiów, uwierzyłem mu, zanim zobaczyłem ten samochód. Podstawą mojej wiary było jego zapewnienie. Tę świadomość można odnaleźć nie tylko na kartach Pisma Świętego, ale też w naturze:
„Niebiosa głoszą chwałę Boga,
dzieło rąk Jego nieboskłon obwieszcza.
Dzień dniowi głosi opowieść,
a noc nocy przekazuje wiadomość.
Nie jest to słowo, nie są to mowy,
których by dźwięku nie usłyszano;
ich głos się rozchodzi na całą ziemię
i aż po krańce świata – ich mowy” (Ps 19,2-5).
Bóg chce, żebyśmy byli świadomi Jego istnienia. Świadomość ta pochodzi nie tylko z kart Pisma Świętego, ale i z dowodów zawartych w świecie, który stworzył. Bo „od stworzenia świata niewidzialne Jego przymioty – wiekuista Jego potęga oraz bóstwo – stają się widzialne dla umysłu przez Jego dzieła...” (Rz 1,20).

2. Akceptacja: chęć zawarcia umowy.
Akceptacja jest wynikiem rozsądku. Aby potwierdzić konkretne twierdzenie, rozpatrujemy dane, zapewnienia oraz realność dowodów. Dopiero wtedy możemy wyrazić ewentualną akceptację jako rezultat procesów myślenia oraz rozważania. Kwestia akceptacji jest dla nas bardzo ważna. Ponieważ Bóg dał ludziom prawo wolnego wyboru, więc wybory te muszą być szczere i niewymuszone. Bóg nie chce, byś robił coś wbrew swojej woli. Dlatego to ty musisz pragnąć Go poznać i nawiązać z Nim relację. „Biorę dziś przeciwko wam na świadków niebo i ziemię, kładę przed wami życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierajcie więc życie, abyście żyli wy i wasze potomstwo” (Pwt 30,19).

3. Zaufanie: wiara w to, że obydwie strony wypełnią to, co zapowiedziały.
Nie jest to ślepe zaufanie. Opiera się ono na wiedzy i dowodach, które pokazują, że osoba składająca obietnicę jest godna zaufania.
Jak ważne jest to dla Boga? To podstawowy znak prawdziwej wiary w Niego. Jezus powiedział: „Niech się nie trwoży serce wasze. Wierzycie w Boga? I we Mnie wierzcie!” (J 14,1). Pismo Święte pełne jest opisów wdzięczności Bogu za Jego oddanie i wiarygodność: „Ufają Tobie znający Twe imię, bo nie opuszczasz, Panie, tych, co Cię szukają” (Ps 9,11). Zaufanie jest prawdopodobnie najważniejszym elementem tworzenia związku. Stwierdzenie to jest prawdziwe zarówno jeśli chodzi o związki międzyludzkie, jak i związek z Bogiem.

NIEWIARA JEST PRODUKTEM BEZMYŚLNOŚCI

Pismo Święte wyjaśnia tendencję ludzkiego serca do skłaniania się ku niewierze poprzez umniejszanie dowodów na istnienie Boga. Tak samo jak adwokat, który nie chce, by w procesie sądowym wyszły na jaw jakiekolwiek dowody mogące pogrążyć jego klienta, tak i sceptycy czują się zagrożeni przez wierzących, którzy wysuwają argumenty za istnieniem Boga oparte na rozumie. Święty Piotr napisał: „Albowiem gniew Boży objawia się z nieba na wszelką bezbożność i nieprawość tych ludzi, którzy przez nieprawość nakładają prawdzie pęta. To bowiem, co o Bogu można poznać, jawne jest wśród nich, gdyż Bóg im to ujawnił” (Rz 1,18-19).

To wyjaśnia, dlaczego ateiści reagują frustracją i gniewem, gdy wspomina się o Bogu. Cała ich ciężka praca związana z tłumieniem prawdy może pójść na marne. Ludzki umysł ma tendencję do świadomego spychania lub ignorowania tego, czego nie chcemy słyszeć. Strach działa na podobnej zasadzie. Kiedy przestajemy rozsądnie myśleć i rozumować, on wkrada się do naszego życia. Przykładowo, wiem, że latanie jest dużo bardziej bezpieczne niż podróżowanie samochodem, a na dodatek w ciągu ostatnich trzydziestu lat mojej posługi kapłańskiej przeleciałem kilka milionów mil. Mimo to zdarzają się momenty, że turbulencje wywołują u mnie niepotrzebny strach przed rozbiciem. Dzięki zdrowemu rozsądkowi mogę uspokoić swoje obawy i odzyskać pewność, że nie spowodują one rozbicia się samolotu, tak samo jak wyboista droga nie spowoduje wypadku samochodowego. Zdrowy rozsądek przywraca moją wiarę w bezpieczne podróżowanie samolotem.

Brak wiary może wynikać z zapominania. Jezus dokonał wielu cudów, na przykład wykarmił tysiące ludzi paroma bochenkami chleba i kilkoma rybami. Mimo że Jego uczniowie wiele razy byli świadkami tych cudów, zapominali o nich, gdy tylko podane zostały w wątpliwość. Brak wiary uczniów Chrystusa był wynikiem niejasnego myślenia i niepamiętania. Zdrowy rozsądek może przywrócić wiarę w Boga.

CZY NAUKA JEST ODPOWIEDZIĄ NA WSZYSTKO?

Rozsądek jest niezbędny w naszej egzystencji, lecz nie można go nierozsądnie wykorzystywać. Można to często zaobserwować, gdy używamy go do upraszczania pewnych spraw oraz próbujemy ograniczyć prawdę tylko do tego, co można udowodnić naukowo i empirycznie, nie uwzględniając logicznych czy filozoficznych metod zdobywania wiedzy. Ateiści postępują w ten sposób, gdy nazywają naukę zbawcą ludzkości. Filozofia ta określana jest scjentyzmem i zakłada, że nauka jest jedynym źródłem wiedzy, że ani filozofia, ani teologia nie są w stanie odpowiedzieć na najważniejsze pytania tego świata. Jest to ideologia wyznawana przez większość naukowców. Jej zwolennicy twierdzą, że nauka ma misję, której cel przewyższa zwykłe poznawanie natury czy odkrywanie praw fizyki. Ta misja to uwolnienie ludzkości od zabobonów w każdej postaci, szczególnie wierzeń religijnych[44].

Scjentyzm jest filozoficznym poglądem sugerującym, że wszystkie wyzwania i zagadki życiowe powinny być rozwiązane za pomocą nauki. Nauka niewątpliwie jest ważna, lecz nie jest w stanie odpowiedzieć na najważniejsze pytania. W recenzji książki Daniela Dennetta Odczarowanie opublikowanej w „New York Timesie” Leon Wieseltier, krytyk literacki, napisał: „Scjentyzm, pogląd, że nauka może wyjaśnić wszystkie uwarunkowania i ekspresje psychiczne oraz fizyczne człowieka, jest stereotypem, jednym z największych stereotypów naszych czasów i przyznanie tego nie jest w żadnym stopniu ujmą dla nauki”[45]. Noam Chomsky, lingwista oraz przeciwnik religii, wskazuje – mimo wszystko – na pewne ograniczenia nauki:

Nauka dotyczy bardzo prostych rzeczy i zadaje odnośnie do nich bardzo trudne pytania. Gdy tylko rzeczy te stają się zbyt złożone, nauka przestaje sobie z nimi radzić... Jest to skomplikowana kwestia: nauka zajmuje się tym, co jest na krawędzi zrozumienia, a to jest zwykle dosyć proste i rzadko dotyczy spraw międzyludzkich. Kwestie międzyludzkie są zbyt skomplikowane[46].

Dlatego musimy poszukać czegoś ponad nauką, co mogłoby nas poprowadzić przez te zawiłości z uczciwością, sprawiedliwością i łaską. Jednak znalezienie takiego źródła etyki, które pochodzi od ludzi, nie jest łatwe.

OGRANICZENIA NAUKI

Nie ma wątpliwości co do tego, że nauka jest ważna. Objaśnia nam ona, jak działa świat fizyczny. Dzięki temu dowiadujemy się, jak uprawiać ziemię, leczyć choroby i tworzyć wynalazki, które uczynią nasz świat bezpieczniejszym i bardziej dostępnym dzięki technologii. Lecz nauka nie jest w stanie wyjaśnić jednych z najważniejszych elementów ludzkiej egzystencji. Chrześcijański filozof William Lane Craig w debacie z ateistą Peterem Atkinsem wskazał na te rzeczy, które obrazują ograniczenia nauki. W raczej humorystycznej wymianie zdań Atkins nieoczekiwanie stwierdził, że „nauka jest wszechmocna”[47], na co Craig odpowiedział, że w kilku kwestiach metoda naukowa zawiodła. Oto niektóre z nich:

ETYKA I MORALNOŚĆ

Nauka nie może powiedzieć nam, jak mamy żyć – co jest złe, a co dobre. Charakter naukowca postępującego etycznie i moralnie nie wywodzi się jednak z eksperymentów naukowych. Innymi słowy, nie musiał on przeprowadzać eksperymentu, by wywnioskować, że morderstwo jest złe. Nauka nie jest w stanie rozwiązać najtrudniejszych problemów etycznych naszych czasów. Nauka nie decyduje o etyce; to etyka powinna być przewodnikiem nauki.

Nauka wyjaśnia, co dzieje się wokół nas, ale nie określa, jak powinniśmy żyć. Naukowiec może na przykład przeanalizować konsekwencje działań takich jak dobroczynność czy nadużycie, jednak nie może on naukowo wytłumaczyć, dlaczego jeden czyn jest moralnie lepszy od drugiego.

MATEMATYKA

Porządek matematyczny we wszechświecie został odkryty, nie wynaleziony. Bardziej podstawowe od matematycznego porządku są jednak same liczby i one po prostu muszą być zaakceptowane jako prawdziwe. Dzięki temu matematycznemu porządkowi możemy odkrywać świat wokół nas z taką pewnością. Matematyka umożliwia nam wysyłanie sond w kosmos i wprowadzanie sond do naszego ciała. „Fenomen trafności języka matematyki w kontekście formułowania praw fizyki jest wspaniałym darem, którego nie jesteśmy godni ani też w pełni go nie rozumiemy. Powinniśmy być za niego wdzięczni i mieć nadzieję, że pozostanie aktualny w dalszych badaniach”[48].

Matematyka jest abstrakcyjnym wytworem obrazującym zasady i związki ludzkiego umysłu. Dlaczego zatem przy pomocy zaledwie kilku równań tak zgrabnie wyjaśnia mechanizm naszego wszechświata? Przede wszystkim matematyka jest językiem i podstawą nauki, więc nie jest możliwe, by nauka uzasadniała istnienie matematyki. Innymi słowy, jeżeli matematyka jest podstawą nauki, to nauka nie może być źródłem weryfikacji matematyki. To tak, jakby dom utrzymywał fundamenty, a nie na odwrót. To tylko jeden przykład obrazujący, dlaczego nauka nie może być najważniejszym źródłem weryfikacji istnienia Boga, gdyż Bóg jest stwórcą i podstawą wszelkiego bytu.

ROZSĄDEK

Rozsądek jest jak jednostka centralna w twardym dysku komputera. Producent każdego komputera, również tego, na którym obecnie pracuję, wyposażył go w procesor odpowiedzialny za uruchamianie oprogramowania zainstalowanego na twardym dysku. Podobnie Bóg stworzył nas jako racjonalnie myślące istoty. Potrafimy myśleć abstrakcyjnie, uczymy się języków w zaskakująco szybkim tempie oraz znamy różnicę między dobrem a złem. Naturalna selekcja wyposażyłaby nas jedynie w podstawowe umiejętności przetrwania, takie jak: zdobywanie pożywienia, unikanie niebezpieczeństwa oraz znalezienie partnera. Sama natura nie wygenerowałaby umiejętności zdroworozsądkowego myślenia. „Pogląd mówiący o tym, że tylko racjonalne wierzenia mogą być potwierdzone naukową obserwacją, eksperymentami i pomiarami, jest kolejną samozaprzeczającą się tezą, ponieważ samo to stwierdzenie nie może być udowodnione przez naukową obserwację, eksperymenty ani pomiary”[49].

Bóg – siłą rzeczy – musi istnieć, by ateiści mogli w Niego nie wierzyć. Nie ma innego wytłumaczenia dla zdolności rozumowania (nawet tak ubogiego). Ateizm i naturalizm nie są w stanie wytłumaczyć rozumowania. Twierdzenie, że powstało ono bez powodu, jest nierozsądne. Aby mogło dojść do naukowych dociekań, trzeba w metodzie naukowej przyjąć logiczne procesy rozumowania i dedukcji. Dlatego nauka nie może weryfikować sama siebie w ścisłym tego słowa znaczeniu.

DLACZEGO?

Największym ograniczeniem nauki jest to, że nie może odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tu jesteśmy. Dlaczego powstał wszechświat? Dlaczego istniejemy? Dlaczego istnieje to wszystko zamiast nicości? Dawkins obrusza się, gdy słyszy pytanie dlaczego i nazywa je głupim, prawdopodobnie z tego powodu, że jest świadomy, iż nauka tak naprawdę nigdy na nie nie odpowie. „«Dlaczego?» to głupie... «Dlaczego?» jest to głupie pytanie. «Dlaczego?» to głupie pytanie. Można zapytać: «jakie są czynniki, które doprowadziły do powstania czegoś?». To jest sensowne pytanie. Ale «jaki jest cel wszechświata?» – to jest już głupie pytanie. Ono nie ma znaczenia”[50].

Co ciekawe, kilka lat wcześniej w Birmingham Dawkins rozpoczął debatę z Johnem Lennoxem stwierdzeniem, że jego motywacją do zaangażowania się w naukę było pytanie „dlaczego”. „Moje zainteresowanie biologią rozpoczęło fundamentalne pytanie o naszą egzystencję. Dlaczego tu jesteśmy”[51]. Pytanie o to, dlaczego się tutaj znajdujemy, wcale nie jest głupie. Jest ono podstawą naszej egzystencji, poziomem zerowym dla naszej tożsamości oraz częścią naszej przyszłości.

RELIGIA I NAUKA ODPOWIADAJĄ NA INNE PYTANIA

Niedawno Stephen Jay Gould z Harwardu mówił o wierze i nauce jako „rozłącznych domenach”[52]. Oznacza to, że są one dwiema osobnymi, tak samo ważnymi sferami naszego życia. Prace i artykuły Goulda są wysławiane przez większość sceptyków, lecz niektórzy krytykują go, że nie odrzuca religii i wiary jako urojonych oraz że uznaje zasługi ludzi wierzących dla świata. „«Nauka i religia nie wykluczają się wzajemnie» – twierdzi [John] Polkinghorne. Obie są niezbędne dla naszego rozumienia świata. «Nauka pyta, jak powstają dane rzeczy. Lecz istnieją też pytania o znaczenie, wartość i cel i nauka tych pytań nie zadaje. Religia pyta dlaczego. Osobiście sądzę, że powinniśmy zadawać te dwa rodzaje pytań w kontekście tego samego wydarzenia»”[53].

Nauka mówi, jak działają konkretne rzeczy. Religia i wiara mówią, dlaczego te rzeczy istnieją i jak powinniśmy moralnie i etycznie postępować. Nauka nie może odpowiedzieć na żadne z tych pytań.

„Nauka objaśnia nam, że płonący gaz podgrzewa wodę w czajniku i sprawia, że się gotuje” – twierdzi [Polkinghorne]. Jednak nauka nie wyjaśnia „dlaczego”. „Woda w czajniku gotuje się, ponieważ chcę zrobić herbatę. Może masz ochotę na filiżankę? Nie muszę wybierać pomiędzy odpowiedziami na te pytania” – oznajmia Polkinghorne. „Tak naprawdę, by pojąć fenomen gotującej się wody, potrzebuję obu rodzajów odpowiedzi, żeby zrozumieć, o co chodzi. Potrzebuję więc wglądu nauki oraz wglądu religii, jeśli chcę zrozumieć ten różnorodny i wielowymiarowy świat”[54].

Konflikt między nauką a Bogiem nie istnieje, istnieje jednak konflikt między naturalizmem a wiarą. Naturalizm jest poglądem, który mówi, że istnieje tylko natura. To z definicji wyklucza istnienie czegokolwiek poza naturą lub nadnaturalnego. W 1941 roku podczas wykładu zatytułowanego Nauka, filozofia i religia zorganizowanego w ramach konferencji w Jewish Theological Institute w Nowym Jorku Albert Einstein przedstawił swoją opinię, że obydwie sfery życia są ważne – zarówno religia, jak i nauka:

Nauka może być tworzona tylko przez tych, którzy są przepełnieni aspiracją poznawania prawdy i rozumienia. Jednak ten rodzaj uczucia pochodzi ze sfery religijnej. Należy do niej także wiara w to, że prawa rządzące tym światem są racjonalne, czyli pojmowalne dla umysłu. Nie mógłbym sobie wyobrazić naukowca bez takiej głębokiej wiary. Sytuacja ta może zostać następująco zobrazowana: nauka bez religii jest słaba, religia bez nauki jest ślepa[55].

Mimo że Einstein nie wierzył w tradycyjne pojmowanie Boga, wyraził on pogląd wielu ówczesnych i obecnych naukowców, mówiący że nauka jest bardziej zależna od wiary niż jakakolwiek z wielkich religii tego świata.

PODSUMOWANIE

Prawdziwa wiara nie jest ślepa. Jest ona oparta na dowodach i wymaga od nas wysiłku w odkrywaniu prawdy. Bóg oczekuje od nas, że nie będziemy chować głowy w piasek, lecz otworzymy oczy i ujrzymy dowody Jego istnienia wszędzie wokół nas. Wzywa On, abyśmy użyli naszego rozumu i intelektu (zob. Iz 1,18; Mt 22,37) w rozwoju naszej wiary. Przed sceptykami stoi następujące wyzwanie: podążanie za dowodami niezależnie od tego, gdzie one prowadzą, niezależnie od przyjętych z góry idei oraz niezamykanie oczu na oczywistości, nawet gdy kolidują z ich światopoglądem. Jak na ironię, bycie nieświadomym swojej ślepoty na dowody związane z nadnaturalnym Stwórcą leży jednak w naturze sceptyków. W tym wypadku ich zdolność rozumowania może być zaciemniona i niepewna (zob. Rz 1,21).

Wszelka wiara powinna zawierać w sobie rozsądek, tak jak rozsądek sam w sobie zawiera wiarę. Jest takie powiedzenie, że nikt prócz Boga i szaleńców nie ma absolutnej pewności. Niestety, gdy sceptycy głoszą swoje poglądy o nieistnieniu Boga, tracą kontakt z rzeczywistością i zdrowym rozsądkiem oraz nieświadomie obierają krętą i ciemną drogę wiodącą do szaleństwa.

ROZDZIAŁ 3
DOBRO I ZŁO TO NIE ILUZJA

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 4
TAKI BYŁ POCZĄTEK

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 5
ŻYCIE NIE JEST PRZYPADKIEM

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 6
ŻYCIE MA ZNACZENIE I CEL

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 7
JEZUS I ZMARTWYCHWSTANIE

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 8
ŚWIADECTWO PISMA ŚWIĘTEGO

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 9
EFEKT ŁASKI

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 10
ŻYWY DOWÓD

Dostępne w wersji pełnej

WNIOSKI
POSZUKUJĄC BOGA

Dostępne w wersji pełnej

*
PODZIĘKOWANIA

Dostępne w wersji pełnej

**
O AUTORZE

Dostępne w wersji pełnej

[1] William Wilberforce, Real Christianity, Regal, Ventura CA 2006, s. 20.

[2] Greg Graffin, Steve Olson, Anarchy Evolution: Faith, Science, and Bad Religion in a World Without God, HarperCollins, New York 2010, s. 61.

[3] Richard Dawkins, Ślepy zegarmistrz, czyli jak ewolucja dowodzi, że świat nie został zaplanowany, PIW, Warszawa 1994, s. 5.

[4] Stephen Hawking, Krótka historia czasu, Zysk I S-ka, Poznań 2000, s. 146.

[5] Partisan Polarization Surges in Bush, Obama Years, „Pew Research Center”, 4 czerwca 2012, www.people-press.org/2012/06/04/section-6-religion-and social-values (data dostępu: 30 października 2012).

[6] Most Twentysomethings Put Christianity on the Shelf Following Spiritually Active Teen Years, „Barna Group”, 11 września 2006, www.barna.org/barna-update/article/16-teensnext-gen/147-most-twentysomethings-put-christianity-on-the-self-following-spiritually-active-teen-years (data dostępu: 18 września 2012).

[7] Sam Harris, Koniec wiary. Religia, terror i przyszłość rozumu, Błękitna Kropka, Nysa 2012, s. 221.

[8] Richard Dawkins vs. John Lennox, Debata na temat książki Bóg urojony, University of Alabama at Birmingham, 3 października 2007, New Day Entertainment, Birmingham 2007, DVD.

[9] Chociaż często przypisywane G.K. Chestertonowi, pochodzenie cytatu jest właściwie nieznane. Zob. When Man Ceases to Worship God, The American Chesterton Society, www.chesterton.org/discover-chesterton/frequently-asked-questions/cease-to-worship (data dostępu: 18 września 2012).

[10] Is God Dead?, „Time”, 8 kwietnia 1966.

[11] Karl Marx, A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right, w: „Deutsch-Franzosische Jahrbucher” [German-French Annals], luty 1844.

[12] God: After a Lenghty Career, the Almighty Recently Passed into History. Or Did He?, „The Economist”, 23 grudnia 1999.

[13] John Mickletwhait, Adrian Wooldridge, God Is Back: How the Global Revival of Faith Changing the World, Penguin Press HC, New York 2009.

[14] C.S. Lewis, O wierze i moralności chrześcijańskiej, IW PAX, Warszawa 1959, s. 35.

[15] Tamże, s. 16.

[16] Andrew Sullivan, Christianity in Crisis, „Newsweek”, 2 kwietnia 2012.

[17] Stephen Hawking, Leonard Mlodinow, The Grand Design, Bantam, New York 2010, s. 5.

[18] Daniel C. Dennett, Darwin’s Dangerous Idea: Evolution and the Maenings of Life, Touchstone, New York 1995, s. 21.

[19] David Aikman, Osobista rozmowa z autorem, 12 września 2012.

[20] Malcolm Muggeridge, A Third Testament: A modern Pilgrim Explores the Spiritual Wanderings of Augustine, Blake, Pascal, Tolstoy, Bonhoeffer, Kirkegaard, and Dostoyevsky, Ballantine, New York 1983, s. 32.

[21] Richard Dawkins, Bóg urojony, CIS, Warszawa 2007, s. 15.

[22] Richard Dawkins, Wywiad przeprowadzony przez Tony’ego Jonesa, Q&A, ABC Australia, 9 kwietnia 2012.

[23] Greg Graffin, Steve Olson, Anarchy Evolution: Faith Science, and Bad Religion in a World Without God, HarperCollins, New York 2010, s. 5-6.

[24] Platon, Państwo, 394d.

[25] John Lennon, Imagine, „Imagine”, Apple Records, 1971.

[26] Bill Maher, Religulous, reż. Larry Charles, Lionsgate, Santa Monica 2008, DVD.

[27] Rice Broocks, Finding Faith at Ground Zero, Every Nation, Nashville 2002, s. 10.

[28] Richard Dawkins vs. John Lennox, Debata na temat książki Bóg urojony, University of Alabama at Birmingham, 3 października 2007, New Day Entertainment, Birmingham 2007, DVD.

[29] William Lange Craig, Reasonable Faith: Christian Truth and Apologestics, Crossway, Wheaton IL 1984, s. 48.

[30] Dawkins vs. Lennox, Debata na temat książki Bóg urojony.

[31] Tamże.

[32] Timothy Keller, The Reason for God: Belief in an Age of Skepticism, Penguin, Ontario 2008, s. XVIII.

[33] Dan Gray, God vs. Science: A Spirited Debate Between Atheist Biologist Richard Dawkins and Christian Geneticist Francis Collins, „Time”, 13 listopada 2006, www.time.com/time/magazine/pacific/0,9263,503061113,00.html (data dostępu: 16 września 2012).

[34] Tamże.

[35] John Polkinghorne, cyt. za: Dean Nelson, God vs. Science, „Saturday Evening Post”, wrzesień/październik 2011, www.saturdayeveningpost.com/2011/08/16in-the-magazine/features/god-vs-science.html.

[36] C.S. Lewis, Miracles: A Preliminary Study, Fontana, London 1947, s. 110.

[37] Albert Einstein, Physics and Reality, Lancaster, Lancaster PA 1936.

[38] Johannes Kepler, Defundamentis Astrologiae Certioribus, „Thesis” 20 (1601).

[39] Richard Dawkins, Przemówienie w Reason Rally, Washington DC Mall, 24 marca 2012, cyt. za: Charlie Spiering, A Rally Without Faith, „Crisis Magazine”, 27 marca 2012.

[40] Peter Hitchens, The Rage Against God: How Atheism Led me to Faith, Zondervan, Grand Rapids 2010, s. 12-13.

[41] David Albert, On The Origin of Everything: A Universe from Nothing, by Lawrence M. Krauss, „New York Times”, 23 marca 2012.

[42] Joe Marlin, Osobista rozmowa z autorem, 15 sierpnia 2012.

[43] C.S. Lewis, O wierze i moralności chrześcijańskiej, IW PAX, Warszawa 1959, s. 140-141.

[44] Stephen M. Barr, Retelling the Story of Science, w: „Sixteenth annual Erasmus Lecture of the Institute on Religion and Public Life”, New York, 15 listopada 2002, cyt. za: Melanie Phillips, The World Turned, Upside Down: The Global Battle over God, Truth and Power, Perseus, New York 2011, s. 79.

[45] Leon Wieseltier, The God Genome, „New York Times”, 19 luty 2006.

[46] Science in the Dock: Discussion with Noam Chomsky, Lawrence Krauss & Sean M. Carroll, „Science & Technology News”, 1 marca 2006.

[47] Debata Williama Lane’a Craiga z Peterem Atkinsem, Georgia, kwiecień 1998, www.youtube.com/watch?v=3vnjNbe5lyE (data dostępu: 16 września 2012).

[48] Eugene Wigner, The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences, „Communication on Pure and Applied Mathematics”, 13, nr 1, luty 1960, s. 1-14.

[49] Melanie Phillips, The World Turned Upside Down, s. 321.

[50] Richard Dawkins, Wywiad przeprowadzony przez Tony’ego Jonesa, Q&A, ABC Australia, 9 kwietnia 2012.

[51] Dawkins vs. Lennox, Debata na temat książki Bóg urojony.

[52] Stephen Jay Gould, Rocks of Ages: Science and Religion in the Fullness of Life, „The Library of Contemporary Thought”, Ballantine, New York 1999, s. 4-6.

[53] Polkinghorne, cyt. za: God vs. Science.

[54] Tamże.

[55] Albert Einstein, Out of My Later Years, Citadel, New York 1995, s. 26.

TYTUŁ ORYGINAŁU
God’s Not Dead. Evidence for God in an Age of Uncertainty

TŁUMACZENIE
Biuro Tłumaczeń VEROLING

KOREKTA
Agata Chadzińska
Marek Chadziński

PROJEKT OKŁADKI
Łukasz Kosek

ZDJĘCIE NA OKŁADCE
Dzięki uprzejmości Monolith Films

© 2013 Rice Broocks

Cytaty biblijne zostały zaczerpnięte z: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2008.

ISBN 978-83-756-9702-5

© 2015 Dom Wydawniczy RAFAEL

ul. Dąbrowskiego 16, 30-532 Kraków

tel./fax 12 411 14 52

e-mail: rafael@rafael.pl

www.rafael.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com