Redakcja

Autor: Elżbieta Młynarska-Wełpa

Kierownik grupy wydawniczej:

Agnieszka Konopacka-Kuramochi

Redaktor:

Renata Kajewska

Koordynator produkcji:

Mariusz Jezierski

Korekta:

Monika Rychalska

Skład:

6AN Studio

Druk:

Drukarnia Miller

Nakład:

300 egz.

ISBN 978-83-269-3493-3

NR PRODUKTOWY UOW 50

Copyright by Wydawnictwo Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

Warszawa 2015

Wydawnictwo Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

ul. Łotewska 9a, 03-918 Warszawa

tel. 22 518 29 29, faks 22 617 60 10, e-mail: cok@wip.pl

NIP: 526-19-92-256, KRS: 0000098264 – Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie

XIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego,

Wysokość kapitału zakładowego 200.000 zł.

Wszelkie prawa do niniejszej publikacji, w tym do jej tytułu oraz do treści zawartych w zamieszczonych w niej artykułach, podlegają ochronie prawnej przewidzianej w szczególności prawem autorskim. Ich przedruk oraz rozpowszechnianie bez wiedzy i zgody Redakcji są zabronione. Zakaz ten nie dotyczy cytowania ww. materiałów w granicach dozwolonego użytku, z powołaniem się na źródło. Wszelkie materiały zawarte w niniejszej publikacji mają charakter wyłącznie popularyzacyjno-informacyjny i nie mogą być traktowane w sposób prawnie wiążący pomiędzy Czytelnikiem a Wydawcą lub Redakcją. Redakcja dokłada wszelkich starań, aby informacje i dane zamieszczone w tych materiałach były poprawne merytorycznie i aktualne, jednakże informacje te nie mają charakteru porady czy opinii prawnej, jako że Wydawca ani Redakcja nie świadczy żadnych usług prawnych. Nie mogą być one również traktowane jako oficjalne stanowisko organów i urzędów państwowych. Zastosowanie tych informacji w konkretnym przypadku może wymagać dodatkowych, pogłębionych konsultacji lub opinii prawnej. Wobec powyższego Wydawca, Redakcja, redaktorzy ani autorzy ww. materiałów nie ponoszą odpowiedzialności prawnej w szczególności za skutki zastosowania się lub wykorzystania w jakikolwiek sposób informacji zawartych w tych materiałach.

Wykaz skrótów i aktów prawnych użytych w książce

kp – ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 1502)

kc – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 121)

kpc – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 101)

SN – Sąd Najwyższy

ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych

MPiPS – Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej

PIP – Państwowa Inspekcja Pracy

GIP – Główny Inspektorat Pracy

ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji – ustawa z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 1015)

rozporządzenie w sprawie czynności komorników – rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 9 marca 1968 r. w sprawie czynności komorników (Dz.U. nr 10, poz. 52 ze zm.)

ustawa o PIT – ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.)

ustawa związkowa – ustawa z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 167)

ustawa emerytalna – ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.)

Ordynacja podatkowa – ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.)

rozporządzenie składkowe – rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 ze zm.)

Rozdział 1.

Potrącenia z wynagrodzenia za pracę – podstawowe zasady

Wynagrodzenie za pracę podlega szczególnej ochronie, która w praktyce oznacza, że pracownik nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia ani przenieść tego prawa na inną osobę, a pracodawca nie może zmniejszyć wysokości wynagrodzenia w sposób nieuprawniony. Pojęcie „wynagrodzenie za pracę” rozumiane jest w postępowaniu egzekucyjnym bardzo szeroko. Są nim zarówno periodyczne wynagrodzenie za pracę i za prace zlecone oraz nagrody i premie przysługujące dłużnikowi za okres jego zatrudnienia, jak i związany ze stosunkiem pracy zysk lub udział w funduszu zakładowym oraz we wszelkich innych funduszach pozostających w związku ze stosunkiem pracy (art. 881 § 2 zdanie drugie kpc).

Pomniejszanie wynagrodzenia za pracę (odliczanie i potrącanie) jest dopuszczalne tylko w przypadkach określonych ustawowo. Pracodawca dokonując potrącenia w innych sytuacjach niż te uregulowane prawnie, naraża się na roszczenie podwładnego o zapłatę nienależnie potrąconego wynagrodzenia. Może ponieść też odpowiedzialność związaną z wykroczeniem przeciw prawom pracownika. Pojęcie „potrącenie” to w praktyce czynności o różnym charakterze prawnym, których cechą wspólną są przede wszystkim uprawnienie lub wręcz obowiązek pracodawcy do zmniejszenia wynagrodzenia przypadającego pracownikowi do wypłaty. Następuje to poprzez odliczenie konkretnych należności i rozdysponowanie ich zgodnie z przepisami. Potrącenia mogą dotyczyć zarówno wynagrodzeń za pracę, jak i innych przychodów, które są przekazywane za pośrednictwem pracodawcy pracownikom, zleceniobiorcom lub innym osobom.

Potrąceń z wynagrodzenia za pracę dokonuje się według ściśle ustalonej kolejności (art. 87 § 1 kp). Pierwszeństwo w zaspokojeniu z wynagrodzenia za pracę mają świadczenia alimentacyjne. Następnie potrąceniu podlegają sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych, na pokrycie należności innych niż alimentacyjne, a w dalszej kolejności – odpowiednio udzielone pracownikowi zaliczki i kary pieniężne.

Potrącenia dokonywane przez pracodawcę można podzielić na: ustawowe, czyli takie, które nie wymagają zgody pracownika, i dobrowolne, których bez pisemnej zgody pracownika pracodawca nie może dokonać. Potrącenia z wynagrodzenia odliczane są z wynagrodzenia netto, czyli po odliczeniu od kwoty wynagrodzenia brutto składek ZUS, składki na ubezpieczenie zdrowotne i zaliczki na podatek.

Bez zgody pracownika potrąceniom z wynagrodzenia netto podlegają tylko następujące należności (art. 87 § 1 kp):

l sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych,

l sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne,

l zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi,

l kary pieniężne zgodnie z art. 108 kp (za: nieprzestrzeganie przez pracownika przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy lub przepisów przeciwpożarowych, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy).

W pierwszej kolejności pracodawca dokonuje potrąceń na mocy tytułów wykonawczych, a dopiero później bazuje na przepisach Kodeksu pracy i zgodach pracownika.

Tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności

Definicja tytułu wykonalności zawarta jest w artykule 776 kpc, który wyjaśnia, że podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Tym samym tytułem wykonawczym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Najczęściej spotykanymi przez pracodawcę tytułami wykonawczymi są wyroki sądowe zaopatrzone przez sąd w taką właśnie klauzulę wykonalności. Jest to dokument urzędowy stwierdzający istnienie i zakres nadającego się do egzekucji roszczenia wierzyciela i jednocześnie istnienie oraz zakres obowiązku prawnego dłużnika. Z kolei klauzula wykonalności to akt sądowy, w którym sąd stwierdza, że tytuł egzekucyjny przedstawiony przez wierzyciela nadaje się do wykonania i że przeprowadzenie egzekucji jest dopuszczalne, nakazuje również wszystkim urzędom i osobom zainteresowanym wykonanie tytułu egzekucyjnego. Z tytułu egzekucyjnego musi więc wynikać, kto jest wierzycielem, kto dłużnikiem oraz jaka jest treść świadczenia, co w praktyce oznacza najczęściej wysokość zadłużenia. Treść świadczenia oraz osoby stron (dłużnik i wierzyciel) powinny być wyraźnie oznaczone, by organ egzekucyjny nie miał co do nich żadnych wątpliwości. Należy bowiem pamiętać, że organ egzekucyjny nie może domyślać się treści tytułu czy w inny sposób go interpretować, jego rolą jest wykonanie tego tytułu, a nie ustalanie treści.

Wysokość potrąceń jest także ustawowo ograniczona zarówno w odniesieniu do potrąceń dokonywanych bez zgody, jak i za zgodą pracownika. Łączna kwota potrąceń z tytułu udzielonych zaliczek i sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń innych niż alimentacyjne nie może przekraczać połowy wysokości wynagrodzenia. Osobny limit potrącenia dotyczy kar pieniężnych. Najbardziej uprzywilejowana jest egzekucja na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych, gdyż tutaj ograniczenie wysokości potrącenia to aż trzy piąte wynagrodzenia. Przez świadczenia alimentacyjne rozumie się świadczenia wynikające nie tylko z obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny, ale także z rent cywilnych spełniających funkcję alimentacyjną (art. 444 § 2, art. 903 kc).

Egzekucję z wynagrodzenia za pracę prowadzi komornik przy sądzie rejonowym ogólnej właściwości dłużnika, tj. miejsca zamieszkania pracownika, pod nadzorem sądu. Egzekucję wszczyna zajęcie wynagrodzenia. Następuje ono przez zawiadomienie dłużnika o zakazie odbierania wynagrodzenia, poza częścią wolną od zajęcia, i rozporządzania nim do czasu pełnego pokrycia długu. Zajęcie jest dokonane z chwilą doręczenia wezwania dłużnikowi, co często oznacza, że odbiorcą tytułu wykonawczego jest pracodawca, który fizycznie taką egzekucję przeprowadza. Zasadniczymi skutkami zajęcia są nieważność rozporządzania wynagrodzeniem, przekraczającym część wolną od zajęcia (art. 885 kpc), oraz możliwość wykonywania przez wierzyciela wszelkich praw i roszczeń wobec dłużnika (art. 887 § 1 kpc).

Komornik wzywa pracodawcę, aby nie wypłacał pracownikowi, poza częścią wolną od zajęcia, żadnego wynagrodzenia, lecz przekazywał je bezpośrednio wierzycielowi, zawiadamiając komornika o pierwszej wpłacie, albo przekazywał je komornikowi. Na wezwanie komornika pracodawca jest zobowiązany do:

l przedstawienia w ciągu tygodnia zestawienia za każdy miesiąc oddzielnie wynagrodzenia i dochodów pracownika uzyskanych z wszelkich innych tytułów za okres 3 miesięcy,

l określenia terminu przekazywania wierzycielowi potrąconych kwot i ich wysokości,

l podania informacji o przeszkodach do wypłacenia wynagrodzenia, osobach roszczących sobie prawa do wynagrodzenia oraz podstawach tych roszczeń (art. 882 § 1 kpc).

Zajęcie wynagrodzenia za pracę obowiązuje nadal po rozwiązaniu dotychczasowego i nawiązaniu nowego stosunku pracy lub przejściu zakładu na inną osobę (art. 884 § 1 kpc).

W przypadku ustania stosunku pracy pracodawca zobowiązany jest do umieszczenia w świadectwie pracy wzmianki o zajęciu wynagrodzenia z oznaczeniem komornika, który dokonał zajęcia, numeru sprawy egzekucyjnej i ze wskazaniem wysokości potrąconych już kwot. Zawiadamia ponadto przyszłego pracodawcę, jeżeli jest mu znany, o zajęciu wynagrodzenia swojego byłego pracownika i przesyła mu zawiadomienie komornika oraz dokumenty związane z egzekucją, powiadamiając o tym komornika i dłużnika.

Przesłanie zawiadomienia ma od chwili jego dojścia skutek zajęcia należności. Nowy pracodawca ma obowiązek zawiadomić komornika i poprzedniego pracodawcę o zatrudnieniu pracownika. Naruszenie obowiązków związanych z egzekucją z wynagrodzenia za pracę zagrożone jest grzywną (art. 886 § 1 i 2 kpc). Wobec wierzyciela pracodawca ponosi odpowiedzialność za szkodę powstałą wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków (art. 886 § 3 kpc).

Ochrona wynagrodzenia

Fakt nawiązania stosunku pracy przez dwie strony oznacza zobowiązanie się pracownika do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a ze strony pracodawcy – obowiązek zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem (art. 22 § 1 kp). Pracodawca powinien pracownika wynagradzać za pracę zgodnie z jego kwalifikacjami, odpowiednio do jej rodzaju, ilości i jakości.

Wynagrodzenie pracownika podlega szczególnej ochronie. Pracownik nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia ani przenieść tego prawa na inną osobę. Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu do wyroku z 14 października 1997 r. (sygn. akt I PKN 319/97, OSNP 1998/15/450), świadczenie to jest z założenia przeznaczone na zaspokajanie bieżących potrzeb własnych pracownika i jego rodziny. W związku z tym chronione jest w sposób bezwzględny, nawet z ograniczeniem swobody dysponowania prawem do niego przez samego uprawnionego. Pracodawca może zatem, w ściśle określonych warunkach i granicach, zaspokajać z wynagrodzenia za pracę zobowiązania zarówno wobec siebie, jak i innych podmiotów. Mówimy wówczas o potrąceniu z wynagrodzenia za pracę obciążeń publicznoprawnych oraz administracyjnosądowych.

Więcej znajdziesz w wersji pełnej publikacji

Tematy publikacji w pełnej wersji

Wykaz skrótów i aktów prawnych użytych w książce

Potrącenia z wynagrodzenia za pracę – podstawowe zasady

Tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności

Ochrona wynagrodzenia

Potrącenia bez zgody zatrudnionego

Świadczenia alimentacyjne

Należności inne niż alimentacyjne

Zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi

Kary porządkowe

Odliczenie kwot wcześniej wypłaconych

Wynagrodzenie za wadliwie wykonaną pracę

Wypłata zawyżonego wynagrodzenia

Potrącenia dobrowolne

Kwoty niepotrącalne

Potrącenia dobrowolne, gdy pracownik choruje

Zgody blankietowe

Kolejność i granice potrąceń ustawowych

Kwoty wolne od potrąceń

Kwota wolna dla niepełnoetatowca

Kwota wolna a nieprzepracowanie pełnego miesiąca

Limit potrąceń w pierwszym roku pracy

Pensja za grudzień otrzymana w styczniu

Wypłata innych składników wynagrodzenia

Kilka wypłat w danym miesiącu

Potrącenia z innych świadczeń wypłacanych pracownikowi

Świadczenia wypłacane w związku z podróżą służbową

Ekwiwalenty

Odprawa emerytalno-rentowa

Nagroda jubileuszowa

Odszkodowanie zasądzone pracownikowi po ustaniu stosunku pracy

Dodatkowe wynagrodzenie roczne (trzynastka)

Świadczenia finansowane z ZFŚS

Potrącenia z wybranych świadczeń pracowniczych

Potrącenia z zasiłków chorobowych i macierzyńskich

Wynagrodzenie i zasiłek chorobowy otrzymane w jednym miesiącu

Potrącenia z zasiłku za zgodą pracownika

Potrącenia z umów cywilnoprawnych

Granice potrąceń

Oświadczenia składane przez zleceniobiorcę

Umowy zlecenia zawierane z własnymi pracownikami

Współpraca pracodawcy z komornikiem

Kolejność postępowania

Egzekucja administracyjna

Wniosek wierzyciela

Składniki majątkowe niepodlegające egzekucji

Zabezpieczenie należności

Zawieszenie postępowania egzekucyjnego

Nowe wzory zawiadomień o egzekucji administracyjnej

Różnice i podobieństwa w egzekucjach

Informacje w nowych wzorach

Zajęcie wynagrodzenia przez ZUS

Sankcje wobec pracodawcy

Dokumenty niezbędne przy egzekucji

Zatrudnienie pracownika, który w świadectwie pracy ma wzmiankę o zajęciu wynagrodzenia

Obowiązki informacyjne pracodawcy

Nowa umowa oraz przejęcie zakładu a unieważnienie zajęcia

Rozwiązanie stosunku pracy z pracownikiem, którego wynagrodzenie podlega egzekucji

Obowiązki pracodawcy po rozwiązaniu stosunku pracy z dłużnikiem

Przykładowe pisma otrzymywane przez pracodawców w związku z egzekucją komorniczą i administracyjną

Obowiązki pracodawcy przy zbiegu egzekucji sądowej i administracyjnej

Obowiązek informacyjny pracodawcy

Obowiązek przekazywania zajętego wynagrodzenia przez pracodawcę

Zbieg egzekucji administracyjnych

Depozyt

Pytania i odpowiedzi

W jaki sposób chroniona jest odprawa emerytalno-rentowa

W jaki sposób dokonywać potrąceń alimentacyjnych z ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy

Czy trzynastkę należy w całości przeznaczyć na spłatę długu alimentacyjnego

Czy do potrącenia składki wystarczy pismo związków zawodowych

Jak spłacać pożyczkę z funduszu socjalnego, gdy pracownik mało zarabia

Czy komornikowi należy przekazać otrzymaną przez pracownika zapomogę

Jak rozliczyć się z komornikiem, gdy pracownik zmarł

Czy komornikowi należy przekazać odprawę pośmiertną

Jakie obowiązki ma pracodawca po otrzymaniu egzekucji od dyrektora oddziału ZUS

Ile może kosztować pracodawcę niewywiązywanie się z obowiązków wobec komornika

W jaki sposób chronić dane osobowe pracowników podczas korespondencji z komornikiem

Jak dokonywać potrąceń, w przypadku gdy w danym miesiącu pracownik otrzymuje wypłatę w dwóch terminach

Jak dokonywać potrąceń z zasiłku chorobowego od 1 marca 2015 r., gdy alimenty przewyższają możliwe potrącenie

Wskaźniki dotyczące potrąceń

Wyliczenie minimalnego wynagrodzenia netto w 2015 roku

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

Kolejność zaspokojenia należności alimentacyjnych jest ściśle określona

Za błędy komorników odpowiada Skarb Państwa

Dotacja na prowadzenie domu pomocy społecznej podlega egzekucji

Organ egzekucyjny nie może badać zasadności tytułu wykonawczego

Niepobrana emerytura jest majątkiem odrębnym małżonka

Nie każde postępowanie egzekucyjne ma przynosić komornikowi dochód

Niektóre emerytury można traktować egzekucyjnie jak wynagrodzenia za pracę

Odszkodowania nie są chronione przed potrąceniami

Prowadzenie dwu równoległych egzekucji stwarzałoby niebezpieczeństwo kolejnych zbiegów

PESEL i NIP w klauzuli wykonalności obowiązuje dopiero od 7 lipca 2013 r.

Wybrane orzecznictwo Sądu Najwyższego w skrócie

Wybrane interpretacje urzędowe

Najważniejsze przepisy dotyczące potrąceń

Zamówienia publiczne w szkole na nowych zasadach

Przygotowanie do wersji elektronicznej: RASTER studio, 603 59 59 71