Spis treści

Redakcja

Emerytury i renty z systemu powszechnego

Tematy publikacji w pełnej wersji

Redakcja

Publikacja „Emerytury i renty 2015. Zmiany, dokumentacja, obowiązki pracodawcy” to starannie wybrane przykłady i zebrane informacje, wskazówki, interpretacje urzędowe. Wszystko w jednym miejscu, łatwo dostępne, obejmujące tematykę przysługiwania prawa, dokumentacji, obowiązków pracodawców i ubezpieczonych, wypłaty świadczeń emerytalno-rentowych osobom uprawnionym.

Praca zbiorowa pod redakcją Leszka Skupskiego Kierownik grupy wydawniczej Agnieszka Konopacka-Kuramochi Wydawca: Agnieszka Gorczyca Korekta: Zespół

Koordynator produkcji: Magdalena Huta Projekt okładki: Piotr Fedorczyk Druk: Miller Druk Nakład: 300 egz.

Skład i łamanie: „Triograf” Dariusz Kołacz ISBN: 978-83-269-3826-9

Copyright by Wydawnictwo Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

Warszawa 2015

Wydawnictwo Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

ul. Łotewska 9a, 03-918 Warszawa, tel. 22 518 29 29, faks 22 617 60 10, e-mail: cok@wip.pl NIP: 526-19-92-256, KRS: 0000098264 – Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie,XIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego, Wysokość kapitału zakładowego 200.000 zł

Publikacja „Emerytury i renty 2015. Zmiany, dokumentacja, obowiązki pracodawcy” została przygotowana z zachowaniem najwyższej staranności i wykorzystaniem wysokich kwalifikacji, wiedzy oraz doświadczenia jej twórców. Zaproponowane w niej wskazówki, porady i interpretacje dotyczą sytuacji typowych. Ich zastosowanie w konkretnym przypadku może wymagać dodatkowych, pogłębionych konsultacji. Opublikowane rozwiązania nie mogą być traktowane jako oficjalne stanowisko organów i urzędów państwowych. W związku z powyższym autorzy, konsultanci oraz redakcja nie mogą ponosić odpowiedzialności prawnej za zastosowanie zawartych w publikacji wskazówek, przykładów, informacji itp. do konkretnych przypadków.

Rozdział 1

Emerytury i renty z systemu powszechnego

Celem niniejszej publikacji jest przybliżenie zasad funkcjonowania w obecnym czasie jednocześnie starego i nowego systemu emerytalnego. Należy przypomnieć, iż w wyniku przyjętych przez parlament w latach 1997–1998 rozwiązań wykreowany został w Polsce trójczłonowy system emerytalny, obejmujący:

- I filar – w ramach którego działają zreformowane ubezpieczenia społeczne finansowane metodą tradycyjną, repartycyjną, administrowane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz mające charakter powszechny i obowiązkowy,

- II filar – w ramach którego działają otwarte fundusze emerytalne, pomnażając składki wpłacane przez członków. Wypłatą świadczeń z II filaru zajmie się ZUS,

- III filar – w ramach którego działają pracownicze programy emerytalne, organizowane na zasadzie dobrowolności przez pracodawców dla pracowników, realizowane bądź w formach ubezpieczeniowych, bądź za pośrednictwem funduszy inwestycyjnych o charakterze otwartym lub pracowniczych funduszy emerytalnych.

System emerytalny w Polsce a przynależność do Unii

Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.), zwana dalej ustawą emerytalną, ma charakter scaleniowy. Oznacza to, że z dniem 1 stycznia 1999 r. przestały funkcjonować odrębne systemy zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego dla poszczególnych grup zawodowych. Tworząc jednolity system emerytalny, wymieniona ustawa zachowała jednak pewne odrębności w zakresie warunków nabywania prawa do emerytury – zarówno dla poszczególnych grup zawodowych, jak i ze względu na wiek osoby ubezpieczonej 1 stycznia 1999 r.

Ustawa wprowadziła podział na dwie podstawowe grupy wiekowe. Pierwsza z nich obejmuje osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. Osoby te nabywają prawo do emerytury na zasadach analogicznych do obowiązujących przed dniem wejścia w życie ustawy emerytalnej i często określane są mianem osób nieobjętych reformą. Druga grupa to osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r. Osobom urodzonym po tym dniu przysługują tzw. nowe emerytury.

Z tej grupy wyodrębnione są jednak osoby urodzone między 1 stycznia 1949 r. a 31 grudnia 1968 r., w odniesieniu do których ustawodawca zachował możliwość uzyskania uprawnień emerytalnych w wieku niższym niż powszechnie uważany za emerytalny. Otóż osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., lecz przed 31 stycznia 1969 r., które nie przystąpiły do otwartych funduszy emerytalnych lub złożyły wnioski o przekazanie zgromadzonych środków w funduszu na rzecz budżetu państwa i do 31 grudnia 2008 r. spełniły warunki do emerytury według zasad obowiązujących przed wejściem w życie ustawy emerytalnej, prawo do emerytury będą miały ustalone na podobnych zasadach jak osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r.

Z chwilą przystąpienia Polski do Unii Europejskiej zostało przyjęte zobowiązanie respektowania uregulowań koordynujących systemy ubezpieczeniowe funkcjonujące w poszczególnych państwach członkowskich.

Przepisy unijne pozostawiają jednak poszczególnym państwom członkowskim całkowitą swobodę w zakresie kształtowania m.in. uprawnień emerytalnych (wiek emerytalny, wymagany staż pracy czy też odmienne uregulowania dla różnych grup zawodowych).

Obowiązek stosowania przepisów unijnych oznacza, że obywatele jednego państwa członkowskiego, przebywając w innym państwie członkowskim, są traktowani tak samo jak obywatele tego państwa. Na równi z własnymi obywatelami są także traktowane osoby, które są bezpaństwowcami albo uchodźcami zamieszkałymi na terytorium jednego z państw Wspólnoty. A zatem koordynacja unijna – nie naruszając ustawodawstwa stosownego przez każde z państw członkowskich – pozwala na stosowanie jednolitych procedur dla zachowania nabytych uprawnień w sferze zabezpieczenia społecznego w odniesieniu do przemieszczających się pracowników. Przepisy unijne mają zastosowanie wyłącznie do osób przemieszczających się w ramach Wspólnoty. Natomiast w odniesieniu do tych ubezpieczonych, którzy cały okres aktywności zawodowej spędzili lub spędzą na obszarze Polski, stosowane są oczywiście tylko przepisy krajowe.

Przystąpienie do Unii oznacza także respektowanie podstawowych zasad prawnych obowiązujących wszystkie państwa członkowskie.

Pierwszą fundamentalną zasadą jest zasada równego traktowania. Respektowanie tej zasady nakłada na państwa członkowskie obowiązek jednakowego traktowania obywateli państw członkowskich zamieszkujących na terenie innego państwa Wspólnoty – mają takie same obowiązki i korzystają z takich samych praw jak obywatele tego państwa. Zabroniona jest więc jakakolwiek forma dyskryminacji ze względu na obywatelstwo. Zasada równego traktowania oznacza również zakaz dyskryminacji ze względu na płeć.

Kolejną zasadą obowiązującą wszystkie państwa członkowskie jest zasada stosowania ustawodawstwa jednego państwa. Dotyczy ona pracownika (w szerokim, unijnym znaczeniu – a więc praktycznie każdej osoby ubezpieczonej) i w praktyce sprowadza się do tego, że – poza kilkoma wyjątkami – miejsce pracy decyduje o ubezpieczeniu społecznym, któremu podlega zatrudniona osoba. Jeśli więc pracownik mieszka na terenie innego państwa członkowskiego, niż pracuje, podlega wyłącznie jednemu ustawodawstwu – ustawodawstwu państwa, w którym wykonywana jest praca.

Dwie ostatnie zasady, które Polska zobowiązała się respektować, to zasada zachowania praw nabytych i zasada eksportu świadczeń. Przepisy unijne stanowią, że emerytury nabyte zgodnie z ustawodawstwem jednego z państw członkowskich nie mogą ulec zmniejszeniu, zmianie, cofnięciu ani też nie mogą zostać odebrane z tego powodu, że świadczeniobiorca zamieszkuje na terenie innego państwa członkowskiego niż to, gdzie znajduje się instytucja zobowiązana do wypłaty świadczeń. Z zasadą zachowania praw nabytych koreluje zasada eksportu świadczeń, gwarantująca wypłatę emerytury także wówczas, gdy osoba uprawniona do tego świadczenia nie mieszka na terytorium państwa, w którym prawo to uzyskała.

Omawiając nowy system emerytalny obowiązujący w Polsce od 1 stycznia 1999 r., nie sposób nie omówić również emerytur przyznawanych ze starego systemu, do których co prawda wszystkie warunki musiały być spełnione do końca 2008 roku, ale z wnioskiem o ich przyznanie można wystąpić obecnie, a tym samym nabyć do nich prawo na bieżąco.

Emerytura z FUS ustalana na dotychczasowych zasadach

Emerytura z FUS ustalana na dotychczasowych zasadach to świadczenie przyznawane ubezpieczonym urodzonym przed 1 stycznia 1949 r. oraz niektórym ubezpieczonym z tzw. średniej grupy wiekowej, a więc ubezpieczonym urodzonym po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r.

Określenie tej emerytury jako „ustalanej na dotychczasowych zasadach” odnosi się zarówno do warunków, jakie muszą spełnić osoby ubiegające się o to świadczenie (w większości przypadków osiągnięcie wymaganego wieku i udowodnienie określonego stażu emerytalnego), jak i do sposobu ustalania jego wysokości.

Warunki nabywania prawa do tej emerytury określa ustawa emerytalna.

Emerytura w powszechnym wieku emerytalnym

Ubezpieczeni urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. mogą przejść na emeryturę, jeżeli spełniają łącznie warunki wskazane w art. 27 ustawy emerytalnej, a więc:

- mają okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn oraz

- osiągnęli wiek emerytalny wynoszący co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej:

– 65 lat – dla mężczyzn urodzonych do 31 grudnia 1947 r.,

– 65 lat i 1 miesiąc – dla mężczyzn urodzonych od 1 stycznia 1948 r. do 31 marca 1948 r.,

– 65 lat i 2 miesiące – dla mężczyzn urodzonych od 1 kwietnia 1948 r. do 30 czerwca 1948 r.,

– 65 lat i 3 miesiące – dla mężczyzn urodzonych od 1 lipca 1948 r. do 30 września 1948 r.,

– 65 lat i 4 miesiące – dla mężczyzn urodzonych od 1 października 1948 r. do 31 grudnia 1948 r.

Ubezpieczonym urodzonym przed 1 stycznia 1949 r., którzy nie udowodnili stażu pracy wymaganego do przyznania tzw. emerytury powszechnej, tj. co najmniej 20 lat składkowych i nieskładkowych – kobieta, oraz 25 lat – mężczyzna, przysługuje emerytura, jeśli udowodnią staż emerytalny w wymiarze wynoszącym co najmniej 15 lat w przypadku kobiet i 20 lat w przypadku mężczyzn.

Emerytura ta przysługuje kobietom, które osiągnęły wiek emerytalny, wynoszący co najmniej 60 lat, oraz mężczyznom z chwilą ukończenia wieku emerytalnego określonego w art. 27 ust. 3 ustawy emerytalnej (art. 28 ustawy).

Emerytura ta, ze względu na krótki staż, nie została jednak objęta gwarancją świadczenia najniższego.

Wcześniejsza emerytura pracownicza dla urodzonych przed 1 stycznia 1949 r.

Warunki wymagane do przyznania wcześniejszej emerytury pracowniczej zostały określone w art. 29 ustawy emerytalnej. Przepis ten umożliwiał przyznanie emerytury ubezpieczonym urodzonym przed 1 stycznia 1949 r., którzy nie ukończyli powszechnego wieku emerytalnego.

Kobiety urodzone przed 1 stycznia 1949 r. 60 lat ukończyły najpóźniej 31 grudnia 2008 r., a więc – w przypadku zgłoszenia wniosku o emeryturę, począwszy od 1 stycznia 2009 r. – przysługuje im prawo do emerytury powszechnej z tytułu ukończenia 60 lat. Ubezpieczeni – mężczyźni – urodzeni przed 1 stycznia 1949 r., mogli przejść na wcześniejszą emeryturę pracowniczą po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli udowodnili okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 35 lat albo 25 lat w przypadku orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie wymienionego przepisu mogli oni uzyskać do osiągnięcia wieku emerytalnego, określonego dla tej grupy ubezpieczonych, zgodnie z art. 27 ust. 3 ustawy emerytalnej.

Na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy emerytalnej emerytura ta przysługuje ubezpieczonemu, który:

- ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku, był pracownikiem oraz

- w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom społecznym pozostawał w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy, chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę był uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Uwzględniając 24 miesiące podlegania ubezpieczeniu, należało brać pod uwagę kolejne miesiące, a to oznacza, że między tymi miesiącami mogły występować przerwy.

Wśród ostatnich 24 miesięcy ubezpieczenia wyłączeniu podlegały:

- okresy pobierania zasiłku dla bezrobotnych,

- okresy dobrowolnego kontynuowania ubezpieczenia,

- okresy opłacania składek na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad członkiem rodziny,

- każdy okres podlegania ubezpieczeniom społecznym z innego tytułu niż wykonywanie pracy zarobkowej,

- okresy ubezpieczenia społecznego rolników.

Ustając okres pracowniczy, którego przebycie znosi warunek pozostawania ostatnio w ubezpieczeniu pracowniczym, uwzględnianiu podlegają wyłącznie te okresy niewykonywania pracy, za które przysługiwały świadczenia z ubezpieczenia społecznego z tytułu choroby i macierzyństwa, tj. zasiłek chorobowy, macierzyński, opiekuńczy lub świadczenia rehabilitacyjne oraz wynagrodzenie za czas niewykonywania pracy z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej chorobą, a w przypadku nauczycieli – wynagrodzenie wypłacone w czasie urlopu macierzyńskiego – za okres od 15 listopada 1991 r. do 31 lipca 1992 r.

Nie wymagało się spełnienia warunku pozostawania w stosunku pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy ubezpieczenia, jeśli w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę wnioskodawca był uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy. A zatem osoba, która przechodzi z renty na emeryturę, może legitymować się jakimkolwiek okresem ubezpieczenia pracowniczego. Ubezpieczenie to musi być jednak ostatnim ubezpieczeniem, jakiemu podlegał rencista.

Jeżeli w okresie, w którym ubezpieczony był uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy, wykonywał inną działalność niż zatrudnienie w ramach stosunku pracy i z tytułu wykonywania tej działalności podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym, wówczas ZUS uznaje, że nie został spełniony warunek pozostawania ostatnio pracownikiem, a tym samym takiemu ubezpieczonemu nie przyzna prawa do wcześniejszej emerytury.

Pozostawanie ostatnio w stosunku pracy oraz co najmniej przez pół roku w okresie 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym nie jest wymagane, jeśli wnioskodawca podlegał tym ubezpieczeniom przez cały okres warunkujący przyznanie emerytury.

Emerytura dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

Na podstawie art. 32 ustawy emerytalnej z prawa do uzyskania wcześniejszej emerytury, w wieku niższym niż powszechny, mogli również korzystać ubezpieczeni urodzeni przed 1 stycznia 1949 r., zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, jeśli udokumentują okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn.

Prawo do emerytury w obniżonym wieku ubezpieczeni urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. mogli uzyskać do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego określonego zgodnie z art. 27 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej.

Więcej znajdziesz w wersji pełnej publikacji

Tematy publikacji w pełnej wersji

Emerytury i renty z systemu powszechnego

Emerytury pomostowe

Pracownik stara się o świadczenia emerytalno-rentowe

Rozliczanie zarobkujących emerytów i rencistów

Emerytury i renty – w pytaniach i odpowiedziach

Przygotowanie do wersji elektronicznej: RASTER studio, 603 59 59 71